مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 21 رسید. در قطع جیبی هر

عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن نمی شود،

بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش درج کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

2-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

3-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه » همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی

کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

در حال حاضر هم-

مولف همه این 22 جلد را در سایت ود تحت عوان (معارف قرآن در المیزان)در دو نسخه PDF و WOrD در اینترت جهت مطالعه و دانلود و کپی برداری قرار گرفته داده که با جستجو در(گوگل) این سایت قابل مشاهده است.

در سالهای اخیر موسسه قرآنی تفسیر جوان نسخه های جیبی آن را که در 77 جلد تحت عنوان (تفسیر علامه یا تفسیر موضوعی المیزان تهیه شده در سایت(www.Tafsirejavan.com) خود قرار داده تا همگان سریعا به آن دسترسی داشته باشند.

اخیرا نیز موسسه قرآنی قائمیه (www.Ghaemiyeg.com) در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سایت خود با شیوه بسیار جامع و با فهرست دیجتیالی استفاده کرده که علاوه بر نسخه PDF از چند فرمت دیگر نیز امکاناتی برای سهولت دانلود و کپی برداری فراهم آورده است.)

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

شناخت بهشت ها

مقدماتی درباره بهشت های خدا

قسمت اول: تنوع بهشت ها

بهشت های سه گانه

در بـحــث از بهشتی که در داستان آدم ابوالبشر «ع» آمده این نکـــته روشن می شود که سه نوع بهشت وجود دارد:

1-بهشت دنیائی برزخی که در آسمان بوده و آدم و همسرش را داخل آن کردند و از آنجا خارجش کردند.

2-بهشت برزخی که مؤمنین بعد از مرگ تا قیامت در آن به سر می برند و از آن خارج می شوند.

3-بهشت خلد آخرت که بعد از قیام قیامت، مؤمنین در آن به طور جاودانه وارد می شوند و بسر می برند، و از آن خارج نمی شوند.

وقتی در مورد گناه آدم در بهشت صحبت می شود، بهشت دنیائی است که آدم و همسرش داخل آن شدند، و هنوز در دارتکلیف و مورد توجه امر و نهی قرار نگرفته بودند. قرآن کریم در باره آن بهشت هیچ مطلبی بیان نکرده است.

آنچه از لغو و تاثیم در قرآن کریم از بهشت نفی شده، از بهشت خلد نفی شده، یعنی آن بهشتی که مؤمنین در آخرت داخل آن میشوند، و همچنین از بهشت برزخی که بعد از مرگ و رحلت از دار تکلیف در آنجا بسر می برند.

⁽¹⁾

بهشت دنیا و بهشت آخرت، و مسئله جاودانه بودن

-” وَ أَمَّا الَّذِینَ سعِدُوا فَفِی الجَنَّةِ خَلِدِینَ فِیهَا مَا دَامَتِ السمَوت وَ الأَرْض إِلا مَا شاءَ رَبُّک عَطاءً غَیرَ مجْذُوذٍ،

-اما کسانی که نیکبختند در بهشتند و تا آسمانها و زمین هست در آن جاودانند مگر آنچه خدای تو بخواهد که این بخششی قطع نشدنی است.“

این آیه مدت اقامت اهل بهشت را در بهشت معلوم می سازد، و می فرماید که مکث بهشتیان در بهشت دائمی و ابدی است.

خلود در جنت به معنای بقای اشیاء است بر حالت خود، بدون اینکه در معرض فساد قرار گیرند، همچنانکه فرموده:” اولئک اصحاب الجنة هم فیها خالدون،“ و نیز فرموده:” اولئک اصحاب النار هم فیها خالدون.“

و جمله:” ما دامت السموات و الارض،“ یک نوع تقییدی است که تاکید خلود را می رساند، و معنایش این است که ایشان در آن جاویدند تا زمانی که آسمانها و زمین وجود دارد.

لیکن در اینجا اشکالی پیش می آید و آن اینست که آیات قرآنی تصریح دارد بر اینکه آسمان و زمین تا ابد باقی نیستند و این با خلود در آتش و بهشت که آن نیز مورد نص و تصریح آیات قرآنی است سازگاری ندارد.

از جمله آیات دسته اول که تصریح می کند بر اینکه آسمان و زمین از بین رفتنی اند، آیه:” ما خلقنا السموات و الارض و ما بینهما الا بالحق و اجل مسمی،“ و آیه: ” یوم نطوی السماء کطی السجل للکتب کما بدأنا اول خلق نعیده وعدا علینا انا کنا فاعلین.“ و آیات دیگر از این قبیل.

و از جمله آیات دسته دوم که تصریح می کند بر اینکه بهشت و دوزخ جاودانه است آیات زیر است:” جنات تجری من تحتها الانهار خالدین فیها ابدا،“ و آیه: ” اعد لهم سعیرا خالدین فیها ابدا لا یجدون ولیا و لا نصیرا.“

و بنا بر این، از دو جهت در آیه مورد بحث اشکال می شود:

یکی اینکه خلود دائمی در بهشت و دوزخ را محدود کرده به دوام آسمانها و زمین با اینکه آسمانها و زمین دائمی نیستند.

دوم اینکه خالد را که ابتدای خلودش از روز قیامت شروع می شود، و از آن روز دوزخی بطور دائم در دوزخ و بهشتی بطور دائم در بهشت به سر می برند به چیزی تحدید کرده که ابتدای قیامت آخرین امد وجود آن است و آن آسمان و زمین است که ابتدای قیامت آخرین امد وجود آنها است.

پاسخی که ماده اشکال را از بین ببرد این است که خدای تعالی در کلام خود آسمانها و زمینی برای قیامت معرفی می کند که غیر آسمانها و زمین دنیا است، و می فرماید:” یوم تبدل الارض و السموات و برزوا لله الواحد القهار،“ و از اهل بهشت حکایت می کند که می گویند:” الحمد لله الذی صدقنا وعده و اورثنا الارض نتبوء من الجنة حیث

نشاء،“ و در مقام وعده به مؤمنین و توصیف ایشان می فرماید:” لهم عقبی الدار.“

پس معلوم می شود برای آخرت نیز آسمانها و زمینی است، همچنانکه در آن بهشت و دوزخی و برای هر یک سکنه و اهلی است، که خدا همه آنها را به این وصف توصیف کرده که نزد اویند، و فرموده:” ما عندکم ینفد و ما عند الله باق،“ و به حکم این آیه آسمان و زمین آخرت از بین نمی رود .

و اگر در آیه مورد بحث بقای بهشت و دوزخ و اهل آن دو را به مدت بقای آسمان و زمین محدود کرده از این جهت است که معنای این دو اسم از حیث آسمان و زمین بودن هیچ وقت از بین نمی رود، آنکه از بین می رود یک نوع آسمان و زمین است و آن آسمان و زمین دنیایی است که این نظام مشهود را دارد، و اما آسمانها و زمینی که مثلا بهشت در آنها است، و به نور پروردگار روشن می شود به هیچ وجه از بین نمی رود، و خلاصه جهان همواره آسمانها و زمینی دارد . چیزی که هست در آخرت نظام دنیائیش را از دست می دهد.

⁽¹⁾

بهشت آدم کجا بوده است؟

خدای تعالی در سوره اعراف فرموده:

-” قال اهبطوا بعضکم لبعض عدو، و لکم فی الارض مستقر، و متاع الی حین. قال فیها تحیون، و فیها تموتون، و منها تخرجون!

و سیاق آیه ای که می فرماید:

-« انی جاعل فی الارض خلیفة ....»

این معنا را دست می دهد که آدم در اصل و در آغاز برای این خلق شده بود، که در زمین زندگی کند، و نیز در زمین بمیرد، و اگر خدای تعالی آنها را چند روزی در بهشت منزل داد، برای این بود که امتحان خود را بدهند، و در نتیجه آن نافرمانی عورتشان هویدا بگردد، تا بعد از آن به زمین هبوط کنند .

منظور اصلی از خلقت آدم این بوده که در زمین سکونت کند، چیزی که هست راه زمینی شدن آدم همین بوده که نخست در بهشت منزل گیرد، و برتریش بر ملائکه، و لیاقتش برای خلافت اثبات شود، و سپس ملائکه مامور به سجده برای او شوند، و آنگاه در بهشت از نزدیکی به آن درخت نهیش کنند، و او به تحریک شیطان از آن بخورد، و در

نتیجه عورتش و نیز از همسرش ظاهر گردد، و در آخر به زمین هبوط کنند .

و از این ریخت و سیاق بخوبی بر می آید:

که آخرین عامل و علتی که باعث زمینی شدن آن دو شد، همان مسئله ظاهر شدن عیب آن دو بود، و عیب نامبرده هم به قرینه ایکه فرموده:

-” بر آن شدند که از برگهای بهشت بر خود بپوشانند...“

همان عورت آن دو بوده، و معلوم است که این دو عضو، مظهر همه تمایلات حیوانی است چون مستلزم غذا خوردن، و نمو نیز هستند.

پس ابلیس هم جز این همی و هدفی نداشته، که به هر وسیله شده عیب آن دو را ظاهر سازد، گو اینکه خلقت بشری و زمینی آدم و همسرش، تمام شده بود، و بعد از آن خدا آن دو را داخل بهشت کرد، ولی مدت زیادی در این بین فاصله نشد، و خلاصه آنقدر به آن دو مهلت ندادند، که در همین زمین متوجه عیب خود شوند، و نیز به سائر لوازم حیات دنیوی و احتیاجات آن پی ببرند، بلکه بلا فاصله آن دو را داخل بهشت کردند، و وقتی داخل کردند که هنوز روح ملکوتی و ادراکی که از عالم ارواح و فرشتگان داشتند، به زندگی دنیا آلوده نشده بود.

دلیل مطلب بالا این است که فرمود :

-” لیبدی لهما ما وری عنهما - تا ظاهر شود از آن دو آنچه پوشانده شده بود از آنان...،“ و نفرمود: ” تا ظاهر شود از آن دو آنچه بر آن دو پوشیده بود. “

پس معلوم می شود، پوشیدگی عیبهای آن دو موقتی بوده، و یکدفعه صورت گرفته است، چون در زندگی زمینی ممکن نیست برای مدتی طولانی این عیب پوشیده بماند.

و جان کلام و آنچه از آیات نامبرده بر می آید این است که وقتی خلقت آدم و حوا در زمین تمام شد، بلا فاصله، و قبل از اینکه متوجه شوند، عیب هاشان پوشیده شده، داخل بهشت شده اند.

پس ظهور عیب در زندگی زمینی، و بوسیله خوردن از آن درخت، یکی از قضاهای حتمی خدا بوده، که باید می شد، و لذا فرمود: ” زنهار که ابلیس شما را از بهشت بیرون نکند، که بدبخت می شوید....“ و نیز فرمود: ” آدم و همسرش را از آن وضعی که داشتند بیرون کرد....“ و نیز خدای تعالی خطیئه آنان را بعد از آنکه توبه کردند بیامرزید، و در عین حال به بهشتشان بر نگردانید، بلکه به سوی دنیا هبوطشان داد، تا در آنجا زندگی کنند.

و اگر محکومیت زندگی کردن در زمین، با خوردن از درخت و هویدا گشتن

عیب، قضائی حتمی نبود، و نیز برگشتن به بهشت محال نبود، باید بعد از توبه و نادیده گرفتن خطیئه به بهشت بر گردند، برای اینکه توبه آثار خطیئه را از بین می برد .

پس معلوم می شود علت بیرون شدن از بهشت، و زمینی شدن آدم آن خطیئه نبوده، بلکه علت این بوده که بوسیله آن خطیئه عیب آن دو ظاهر گشته است، و این بوسیله وسوسه شیطان لعین صورت گرفته است.

⁽¹⁾

بهشت برزخی مؤمنین

این نکته را هم باید دانست : که از ظاهر آیة:

-” و قلنا اهبطوا بعضکم لبعض عدو و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین... فیها تحیون ، و فیها تموتون ، و منها تخرجون.... “

برمی آید که نحوه حیات آدم بعد از هبوط، با نحوه آن در قبل از هبوط، فرق می کند، حیات دنیا حقیقتش آمیخته با حقیقت زمین است، یعنی دارای گرفتاری و مستلزم سختی و بدبختی است!

و لازمه این نیز این است که انسان در آن تکون یابد، و دو باره با مردن جزو زمین شود، و آنگاه برای بار دیگر از زمین مبعوث گردد.

حالیکه حیات بهشتی حیاتی است آسمانی، و از زمینی که محل تحول و دگرگونی است منشا نگرفته است.

از اینجا ممکن است به طور جزم گفت که بهشت آدم در آسمان بوده، هر چند که بهشت آخرت و جنت خلد، ( که هر کس داخلش شد دیگر بیرون نمی شود،) نبوده باشد.

بهشت آدم از بهشت های دنیا بوده و در آسمان قرار داشته و نیز جنت خلد و بهشت آخرت نبوده است.

این بهشت از بهشت های برزخی بوده، که در مقابل بهشت خلد است و این تعبیر که در آیه فرمود: ” متاع الی حین “ تا روز قیامت است، در نتیجه مکثی که مردگان در برزخ، و رسیدن روز قیامت دارند، مکث زمینی است و در همین زمین زندگی می کنند، همچنانکه آیه :

-” گفت : در زمین چقدر از نظر عدد سال مکث کردید؟ گفتند: یک روز، و یا پاره ای از یک روز، باید از شمارگران بپرسی، گفت: شما جز اندکی

مکث نکردید اگر دانا می بودید.“

و نیز آیة:

-” و روزیکه قیامت بپا می شود، مجرمان سوگند می خورند: که غیر از ساعتی مکث نکرده اند آنروز نیز مانند دنیا کارشان بی دلیل حرف زدن است، و کسانیکه علم و ایمانشان داده بودیم، در پاسخ گفتند: شما در کتاب خدا تا روز قیامت مکث کردید، و این همان قیامت است، و لکن شما نمی دانید. “

نیز این معنا را افاده می کند، چون در هر دو آیه وقتی سؤال از زندگی برزخ می کنند، می پرسند: چقدر در زمین مکث کردید؟ پس معلوم می شود زندگی برزخی در همین زمین است .

علاوه بر اینکه عده ای از روایات از اهل بیت علیهم السلام دلالت دارد بر اینکه بهشت آدم در آسمان بوده، و او با همسرش از آسمان نازل شدند، از این هم که بگذریم کسانیکه انس ذهنی به روایات دارند، از اینکه بهشت نامبرده در آسمان باشد، و آدم از آنجا به زمین هبوط کرده باشد، با اینکه در زمین خلق شده و در آن زندگی کرده باشند، هیچ تعجب نمی کند، همچنانکه در روایات در عین اینکه آمده: که بهشت در آسمان است، در عین حال آمده: که سؤال قبر در قبر است، و همین قبر یا روضه ایست از ریاض بهشت، و یا حفره ایست از حفره های دوزخ، و از این قبیل تعبیرات.

⁽¹⁾

دو بهشت مخصوص پرستندگان خالص خدا

-” وَ لِمَنْ خَاف مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ،

-و آن کسی که از مقام پروردگارش خوف دارد دو بهشت دارد.“

اینکه خوف از مقام پروردگار چیست؟ باید بگوییم: خوف هم مانند عبادت مراحلی دارد، بعضی ها از عقاب خدا می ترسند، و از ترس عذاب او کفر نمی ورزند و گناه نمی کنند، قهرا لازمه چنین خوفی این است که عبادت صاحبش عبادت کسی باشد که از عذاب خدا می ترسد، عبادت می کند تا گرفتار عذاب او نگردد، در نتیجه عبادتش محضا برای خدا نباشد، و این قسم عبادت عبادت بردگان است که موالی خود را از ترس سیاست و شکنجه اطاعت می کنند، همچنان که بعضی دیگر او را به طمع ثواب و پاداشش بندگی می کنند، عبادت می کنند تا به رسیدن به آنچه دلخواهشان است رستگار گردند، اینان هم عبادت خدا را محضاً لله انجام نمی دهند، عبادتشان یک قسم تجارت است.

و خوف در جمله ” و لمن خاف مقام ربه،“ ظهور در هیچ یک از این دو قسم خوف، یعنی خوف از عذاب و خوف از فوت لذتهای نفسانی در بهشت ندارد، چون این دو نوع خوف غیر از خوف از قیام و آگاهی خدا نسبت به اعمال بندگان است، و نیز غیر از خوف از مقامی است که خدای تعالی نسبت به بنده اش دارد، چون خوف از آگهی خدا و

نیز خوف مقام پروردگار تاثر خاصی است که برای بنده بدان جهت که بنده است، در برابر ساحت عظمت و کبریائی مولایش حقیر و ذلیل است دست می دهد، و باعث می شود آثاری از مذلت و خواری و اندکاک در قبال عزت و جبروت مطلقه خدای تعالی از او ظهور کند .

و عبادت خدای تعالی از ترس او - البته ترس به این معنا - عبارت است از خضوع در برابر او بدین جهت که او الله است، ذو الجلال و الاکرام است، نه بدین جهت که جهنم دارد، و نه بدین جهت که بهشت دارد، وقتی عبادت به این انگیزه انجام شود خالصاً لوجه الله صورت می گیرد.

و این معنای از خوف، همان خوفی است که خدای تعالی ملائکه مکرمین خود را بدان ستوده، و گرنه اگر خوف منحصر در خوف از عذاب و ترک ثواب می بود، با در نظر داشتن اینکه ملائکه معصوم و ایمن از عذاب مخالفت و تبعات معصیتند نباید آنان را به داشتن خوف بستاید، ولی می بینیم ستوده و فرموده:” یخافون ربهم من فوقهم .“

پس از آنچه گذشت روشن گردید آن کسانی از جن و انس که جمله” و لمن خاف،“ اشاره به ایشان است، عبارتند از اهل اخلاص، آنهایی که خاضع در برابر جلال خدای تعالی هستند، و او را بدین جهت عبادت می کنند که او الله(عزّ اسمه) است، نه بدین جهت که جهنم دارد، و نه به طمع بهشت و ثوابی که می دهد، و بعید نیست این طایفه همان کسانی باشند که در سوره بعدی بعد از آنکه مردم را سه دسته می کند، در باره دسته سوم می فرماید: ” والسابقون السابقون اولئک المقربون.“

در کافی به سند خود از داوود رقی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که در تفسیر آیه ” و لمن خاف مقام ربه جنتان،“ فرمود: کسی که بداند خدا او را می بیند و آنچه می گوید می شنود، و آنچه می کند چه خیر و چه شر اطلاع دارد، همین علم او را از اعمال زشت باز می دارد، و همین است آن کسی که از مقام پروردگارش خائف است، و نفس خود را از پیروی هوی نهی می کند: ” و اما من خاف مقام ربه و نهی النفس عن الهوی فان الجنة هی الماوی ! “

نشانه های دو بهشت مخصوص خائفان، در قرآن

و اما اینکه فرموده: این خائفان دو بهشت دارند، مفسرین در معنایش حرفها زده اند، که از میان آنها قول آنهائی که گفته اند: یک بهشت را به خاطر استحقاقی که دارد به او می دهند، و یک بهشت دیگر را فقط به عنوان تفضل ارزانیش می دارند، بهتر است، چون آیه شریفه” لهم ما یشاؤن فیها و لدینا مزید،“ هم اشعاری بدان دارد.

” ذواتا افنان،“ یعنی آن دو بهشت دارای انواعی از میوه ها و سایر لذاتند.

” فیهما عینان تجریان،“ یعنی در آن دو بهشت دو چشمه جاری است. در این جمله کلمه عینان بدون الف و لام و بدون توضیح آمده، تا دلالت کند بر عظمت امر آن دو چشمه که در آن دو بهشت است.

” فیهما من کل فاکهة زوجان،“ یعنی در آن دو بهشت از هر میوه ای دو زوج هست، و منظور از دو زوج دو صنف است.

” متکئین علی فرش بطائنها من استبرق ...،

در حالی که بر فرشهایی تکیه کرده اند که آسترش از ابریشم است...،“

” و جنی الجنتین دان،

میوه های چیدنی درختان بهشتی نزدیک و در دسترس است.“

” فیهن قاصرات الطرف ...،

در آنها همسرانی هست که چشم به غیر از شوهران نیفکنده نه انسی قبلا با آنان تماس گرفته و نه جنی،“

کلمه طرف به معنای کاسه چشم است، و مراد از کوتاهی طرف این است که: همسران بهشتی به شوهران خود اکتفاء می کنند، و چشم داشتی به دیگران ندارند .

” لم یطمثهن انس قبلهم و لا جان،“ یعنی حوریان بهشتی دست نخورده اند، و قبل از همسران هیچ جن و انسی ازاله بکارت از ایشان نکرده است.

” کانهن الیاقوت و المرجان،“ همسران نامبرده در صفای رنگ و بهاء و تلألؤ چون یاقوت و مرجانند، لبها چون یاقوت و چهره چون مرجان.

” هل جزاء الاحسان الا الاحسان،“ این استفهام می خواهد احسانی را که خدا با دادن دو بهشت به اولیای خود کرده بود و نعمت های گوناگونی که در آن بهشت ها قرار داده بود تعلیل کند، و بفرماید علت این احسانها آن بود که ایشان نیز اهل احسان بودند، یعنی با ترس از مقام پروردگارشان هر چه می کردند احسان بود .

البته از این آیه شریفه تنها این مقدار استفاده می شود که احسان بنده بدون تلافی و جبران نیست، خداوند پاداش آن را به احسانی نظیر آن می دهد.

و اما نکته دیگری که از آیات دیگر استفاده می شود که احسان خدا بیش از احسان بنده است، و اضافه بر جزای اعمال او است، در این آیات متعرضش نشده، مگر اینکه بگوییم: احسان از ناحیه خدای تعالی وقتی تمام می شود که بیشتر از احسانی باشد که محسنین و نیکوکاران در راه او می کنند، پس جمله الا الاحسان دلالت بر این زیادتی هم دارد.

⁽¹⁾

دو بهشت دیگر مخصوص اصحاب یمین

” وَ مِن دُونهِمَا جَنَّتَانِ،

قبل از آن دو بهشت، دو بهشت دیگر دارند.“

منظور دو جنتی است که در آیات گذشته توصیف شد، و معنای جمله من دونهما این است که: دو بهشت دیگر نیز هست که هر چند محتوی و نعمتهایی که در آنها است شبیه دو بهشت اول است، ولی از نظر درجه فضل و شرف پایین تر از آن دو است، در سابق هم گفتیم که: آن دو بهشت مخصوص اهل اخلاص است، که ترسشان از عذاب خدا و از فوت ثوابهای او نیست، بلکه از مقام او است، پس این دو بهشت مخصوص مؤمنینی است که درجه ایمانشان پایین تر از درجه ایمان اهل اخلاص است، مؤمنینی که خدای سبحان را به این جهت عبادت می کنند که از آتش او می ترسند، و یا به ثواب و بهشت او طمع دارند، و این دسته از مؤمنین همان اصحاب یمین در سوره واقعه اند.

آیات سوره واقعه، اهل بهشت را دو صنف می کند، یکی مقربین که اهل اخلاصند، و یکی هم اصحاب یمین.

” مدهامتان،“ در این جمله در وصف دو بهشت مذکور می فرماید: آن قدر سبز است که سبزیش و غرور و ابتهاج درختانش به نهایت رسیده، و برگ ها متمایل به سیاهی شده است .

” فیهما عینان نضاختان،“ یعنی در آن دو بهشت دو چشمه هست که چون فواره با شدت می جوشند.

” فیهما فاکهة و نخل و رمان،“ مراد از فاکهه و رمان (میوه و انار) درخت آن دو است، چون بین فاکهه و رمان نخل را آورده، که به معنای درخت خرماست نه خود خرما.

” فیهن خیرات حسان،“ معنای خیرات حسان این است که: همسران بهشتی هم اخلاق خوبی دارند، و هم صورتهای زیبا، و به عبارتی دیگر سیرت و صورتشان هر دو خوب است.

” حور مقصورات فی الخیام،“ اینکه فرموده: حوریان مقصور در خیمه هایند، معنایش این است که: از دستبرد اجانب محفوظند، زنانی مبتذل نیستند، که غیر شوهران نیز ایشان را تماشا کنند .

” لم یطمثهن انس قبلهم و لا جان،“ زنانی که قبلا نه انسانی با آنها تماس گرفته و نه جنی !

” متکئین علی رفرف خضر و عبقری حسان،

در حالی که بر بالش های سبز رنگ ابریشمین تکیه کرده اند که بهترین بافت را دارد و بسیار زیبا است.“

” تبارک اسم ربک ذی الجلال و الاکرام،

چه پر برکت است نام رحمان خدا که پروردگار تو و دارای صفات جلال و جمال است! “

این آیه ثنایی است جمیل برای خدای تعالی، که چگونه دو نشأه دنیا و آخرت مالامال از نعمت ها و آلاء و برکات نازله از ناحیه او شده و رحمتش سراسر دو جهان را فرا گرفته، با همین بیان روشن می شود که مراد از اسم متبارک خدای تعالی همان رحمان است، که سوره با آن آغاز شده، و کلمه تبارک کثرت خیرات و برکات صادره را معنا می دهد.

پس اینکه فرمود: ” تبارک اسم ربک“ معنایش این می شود که: متبارک است الله که به رحمان نامیده شد، بدان جهت متبارک است که این همه آلاء و نعمت ها ارزانی داشته، و افاضه فرموده است.

و ” ذی الجلال و الاکرام“ اشاره به این است که: خدای سبحان خود را به اسمایی حسنی نام گذاری کرده، و به مدلول آن اسمای حسنی متصف هم هست، و معانی وصفی و نعوت جلال و جمال را واقعا دارا و واجد است، و معلوم است که صفات فاعل در افعالش ظهور و أثری دارد، و از این دریچه خود را نشان می دهد.

پس اگر کلمه رب را که در آیه ” و لمن خاف مقام ربه،“ به سعه رحمت ستایش شده بود در اینجا به صفت ذی الجلال و الاکرام ستوده، برای این بود که بفهماند اسمای حسنای خدا و صفات علیایش در نزول برکات و خیرات از ناحیه او دخالت دارند، و اشاره کند به اینکه نعمت ها و آلای او همه به مهر اسمای حسنی و صفات علیای او مارک خورده است.

⁽¹⁾

بهشت های اختصاصی هر یک از مقربان (سابقون)

-” أُولَئک الْمُقَرَّبُونَ،

-فی جَنَّتِ النَّعِیمِ،

-سابقین همان مقربین درگاه خدایند،

-در باغهای پر نعمت بهشت جای دارند .“

مقربون بلند مرتبه ترین طبقات اهل سعادتند، همچنان که آیه شریفه” و السابقون السابقون اولئک المقربون،“ نیز به این معنا اشاره دارد، و معلوم است که چنین

مرتبه ای برای کسی حاصل نمی شود مگر از راه عبودیت و رسیدن به حد کمال آن، همچنان که فرمود:” لن یستنکف المسیح ان یکون عبداً لله و لا الملائکة المقربون،“ و عبودیت تکمیل نمی شود مگر وقتی که عبد تابع محض باشد، و اراده و عملش را تابع اراده مولایش کند، هیچ چیزی نخواهد، و هیچ عملی نکند، مگر بر وفق اراده مولایش، و این همان داخل شدن در تحت ولایت خدا است، پس چنین کسانی اولیاء الله نیز هستند، و اولیاء الله تنها همین طایفه اند.

” فی جنات النعیم،“

یعنی هر یک نفر از این مقربین در یک جنت نعیم خواهد بود، در نتیجه همه آنان در جنات النعیم هستند، در آخر سوره صریحا می فرماید: مقربین هر یک در یک جنتند :” فاما ان کان من المقربین فروح و ریحان و جنة نعیم. “

نعیم عبارت است از ولایت و جنت نعیم عبارت است از جنت ولایت، و این نکته با مطلب چند سطر قبل ما هم تناسب دارد که گفتیم: و این همان داخل شدن به ولایت خداست.

” ثلة من الاولین و قلیل من الاخرین،

مقربین از امت های گذشته جمعیت بسیاری بودند، و از این امت جمعیت کمتری.“

⁽¹⁾

زندگی اختصاصی مُخلَصین درجنات نعیم

-” وَ مَا تجْزَوْنَ إِلا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ،

-إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِین، أُولَئک لهُمْ رِزْقٌ مَّعْلُومٌ،

-یُطاف عَلَیهِم بِکَأْسٍ مِّن مَّعِین، بَیْضاءَ لَذَّةٍ لِّلشرِبِین،

-لا فِیهَا غَوْلٌ وَ لا هُمْ عَنهَا یُنزَفُونَ،

-وَ عِندَهُمْ قَصِرَت الطرْفِ عِینٌ، کَأَنهُنَّ بَیْضٌ مَّکْنُونٌ،

-مگر بندگان مخلَص خدا، که ایشان رزقی معلوم دارند،

-میوه هایی و ایشان گرامی هستند، در بهشت های پر نعمت

-قدحها از آب بهشتی از هر سو برایشان حاضر می شود،

-آبی زلال و لذت بخش برای نوشندگان،

-نه در آن ضرر و فسادی است و نه از آن مست می شوند،

-و پیش ایشان حوریان درشت چشم پرکرشمه و نازند،

-گویی از سفیدی، سفیده تخم مرغند قبل از آنکه دست خورده شود. “

قرآن کریم این عده را بندگان مخلَص خدا نامیده، و عبودیت خدای را برای

آنان اثبات کرده و معلوم است که: عبد، نه مالک اراده خودش است، و نه مالک کاری از کارهای خودش، پس این طایفه اراده نمی کنند، مگر آنچه را که خدا اراده کرده باشد، و هیچ عملی نمی کنند مگر برای خدا.

آنگاه این معنا را برای آنان اثبات کرده که مخلَص هستند، و معنایش این است که: خدا آنان را خالص برای خود کرده، غیر از خدا کسی در آنان سهیم نیست، و ایشان جز به خدای تعالی به هیچ چیز دیگری علقه و بستگی ندارند، نه به زینت زندگی دنیا و نه نعیم آخرت، و در دل ایشان غیر از خدا چیز دیگری وجود ندارد.

و معلوم است کسی که این صفت را دارد، التذاذش به چیز دیگری است غیر از آن چیزهایی که سایرین از آن لذت می برند و ارتزاقش نیز به غیر آن چیزهایی است که سایرین بدان ارتزاق می کنند، هر چند که در ضروریات زندگی از خوردنی ها، نوشیدنیها و پوشیدنیها با سایرین شرکت دارد .

با این بیان این نظریه تایید می شود که: جمله ” اولئک لهم رزق معلوم،“ اشاره دارد به اینکه در بهشت رزق ایشان که بندگان مخلَص خدایند غیر از رزق دیگران است و هیچ شباهتی بر رزق دیگران ندارد، اگر چه نام رزق ایشان و رزق دیگران یکی است، و لیکن رزق ایشان هیچ خلطی با رزق دیگران ندارد.

پس معنای جمله” اولئک لهم رزق معلوم،“ این است که: ایشان رزقی خاص و معین و ممتاز از رزق دیگران دارند.

⁽¹⁾

مثالی از بهشت موعود متقین

-” مَّثَلُ الجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهَا أَنهَرٌ مِّن مَّاءٍ غَیرِ ءَاسِنٍ وَ أَنهَرٌ مِّن لَّبنٍ لَّمْ یَتَغَیرْ طعْمُهُ وَ أَنهَرٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ لِّلشرِبِینَ وَ أَنهَرٌ مِّنْ عَسلٍ مُّصفًّی وَ لهَُمْ فِیهَا مِن کلّ ِ الثَّمَرَتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِّن رَّبهِمْ...

-مَثل و صفت آن بهشتی که به مردم با تقوی وعده اش را داده اند این است که در آن نهرهایی از آب تازه و نمانده و نهرهایی از شیر هست، شیری که طعمش تغییر نمی کند. و نهرهایی از شراب است که برای نوشندگان لذت بخش است و نهرهایی از عسل خالص است و ایشان در بهشت از هر گونه ثمره برخوردارند و مغفرتی از پروردگارشان دارند .... “

” مَّثَلُ الجَْنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ، “ یعنی صفت بهشتی که خدا به متقین وعده داده که در آن داخلشان کند دارای خصوصیات بالا است.

⁽²⁾

وصف دیگری از بهشت موعود متقین

-” مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ أُکلُهَا دَائمٌ وَ ظِلُّهَا تِلْک عُقْبی الَّذِینَ اتَّقَوا وَّ عُقْبی الْکَفِرِینَ النَّارُ،

-مَثَل بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده اند، این است که در آن جویهای روانست، میوه و سایه آنها دائمی است، این سرانجام کسانی است که پرهیزگاری کرده اند، و سرانجام کافران جهنم است.“

در آیه شریفه وعده جمیلی را که به مردم پرهیزگار اختصاص داده بیان می کند، و نتیجه سعی کفار و مؤمنین در مسیر بسوی پروردگار و بازگشتشان بسوی او را در دو عبارت زیر خلاصه می کند:

-” تلک عقبی الذین اتقوا و عقبی الکافرین النار!“

و اگر در قبال کفار متقین را قرار داد، با اینکه می بایست مؤمنین را قرار داده باشد، بدین منظور است که اشاره کند بر اینکه کسانی به این عاقبت حسنی نائل می آیند که علاوه بر ایمان، عمل صالح هم داشته باشند، چون اگر ایمان به خدا داشته باشند و عمل صالح نکنند مؤمن به خدا و کافر به آیات او خواهند بود.

⁽¹⁾

همسر فرعون و خانه آرزوی او در بهشت و نزد خدا

-” وَ ضرَب اللَّهُ مَثَلاً لِّلَّذِینَ ءَامَنُوا امْرَأَت فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَت رَب ابْنِ لی عِندَک بَیْتاً فی الْجَنَّةِ وَ نجِّنی مِن فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نجِّنی مِنَ الْقَوْمِ الظلِمِینَ،

-و نیز خدای تعالی برای کسانی که ایمان آوردند مثلی می زند و آن داستان همسر فرعون است که گفت: پروردگارا نزد خودت برایم خانه ای در بهشت بنا کن و مرا از فرعون و عمل او نجات بده و از مردم ستمکار رهائی ام بخش! “

خدای سبحان در جمله” اذ قالت رب ابن لی عندک بیتا فی الجنة،“ تمامی آرزوهایی را که یک بنده شایسته در مسیر عبودیتش دارد خلاصه نموده است.

خدای تعالی در خلال تمثیل حال این بانو، و اشاره به منزلت خاصه ای که در عبودیت داشت، دعایی را نقل می کند که او به زبان رانده، همین خود دلالت می کند بر اینکه دعای او عنوان جامعی برای عبودیت او است، و در طول زندگی هم همان آرزو را دنبال می کرده، و درخواستش این بوده که خدای تعالی برایش در بهشت خانه ای بنا کند، و از فرعون و عمل او و از همه ستمکاران نجاتش دهد، و جز این آرزویی نداشته که با خدا نزدیک باشد، و در دار کرامت او منزل گزیند.

” اذ قالت رب ابن لی عندک بیتا فی الجنة،“ در این دعا خانه ای درخواست کرده که هم نزد خدا باشد و هم در بهشت، و این بدان جهت است که بهشت دار قرب خدا و جوار رب العالمین است، همچنان که خود خدای تعالی فرموده: ” احیاء عند ربهم یرزقون. “

علاوه بر این، حضور در نزد خدای تعالی و نزدیکی او کرامتی است معنوی، و استقرار در بهشت کرامتی است صوری، پس جا دارد که بنده خدا هر دو را از خدا بخواهد.

” و نجنی من القوم الظالمین،“ منظورش از قوم ظالمین همان قوم فرعون است و این دعا در حقیقت بیزاری دیگری است از فرعونیان، و از خدای تعالی درخواست می کند، او را از جامعه ای ستمکار نجات دهد، همچنان که جمله قبلی درخواست نجات از مجتمع خاص خانوادگی بود .

⁽¹⁾

قسمت دوم: دانستنی هائی درباره بهشت

خوردنیها و نوشیدنیها و لذتهای جنسی در بهشت!

-«. . . وَ لَکُمْ فِیهَا مَا تَشتَهِی أَنفُسکُمْ وَ لَکُمْ فِیهَا مَا تَدَّعُونَ،

-نُزُلاً مِّنْ غَفُورٍ رَّحِیمٍ،

-... و شما در بهشت هر چه دلتان بخواهد و بلکه هر چه طلب کنید در اختیار خواهید داشت،

-اینها همه مراسمی است که قبلا برای پذیرایی شما از ناحیه خدای آمرزنده رحیم فراهم شده است.»

آیه شریفه به آرزومندان بهشت بشارت می دهد به اینکه در آخرت هر خیر و لذتی را که تصور بشود، و برای شهوتشان ممکن باشد که اشتهای آن کند، دارا هستند، چه از خوردنیها و چه نوشیدنیها، و چه لذتهای جنسی، و چه غیر آن، بلکه از این هم وسیع تر و بالاتر دارند، و آن این است که هر چه را بخواهند بیش از آن را دارند، همچنان که فرمود:” لهم ما یشاؤن فیها و لدینا مزید!“

⁽¹⁾

برآورده شدن همه خواست ها در بهشت

-” ... وَ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ فی رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لهُم مَّا یَشاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ ذَلِک هُوَ الْفَضلُ الْکَبِیرُ،

” لهم فیها ما یشاؤن عند ربهم.“ یعنی نظام دنیایی که هر چیزی به وسیله سببش پدید می آید، در آنجا جاری نیست و در آنجا این نظام برچیده شده و تنها سببی که در آنجا کارگر است اراده و خواست آدمی است.

هر چه را بخواهد در همان آن خدا برایش خلق می کند، و این خود فضل بزرگی است از خدای سبحان.

” ذلک الذی یبشر الله عباده الذین آمنوا و عملواالصالحات!“ این جمله بشارتی است به مؤمنین صالح، بندگان صالحی که با عبارت” یبشرالله عباده “ آنها را به عنوان ” بندگان

خود“ تکریم و احترام فرموده است.

⁽¹⁾

سرمایه در بهشت تنها خواستن است!

-” لهُم مَّا یَشاءُونَ عِندَ رَبهِمْ ذَلِک جَزَاءُ الْمُحْسِنِینَ،

-که نزد پروردگارشان هر چه بخواهند دارند و این است جزای نیکوکاران!“

این آیات پاداشی را که متقین نزد پروردگارشان دارند، بیان می کند، و آن عبارت است از اینکه ایشان هر چه که خواستشان بدان تعلق گیرد در اختیار دارند، پس سرمایه در بهشت تنها خواستن است که سبب تامی است برای به دست آمدن آنچه مورد خواست واقع شود، حال هر چه می خواهد باشد ، به خلاف دنیا که به دست آوردن چیزی از مقاصد دنیا، علاوه بر خواستن، احتیاج به عوامل و اسباب بسیار دارد که یکی از آنها سعی و عمل با استمداد از تعاون اجتماعی است .

این آیه شریفه با توجه به آیه قبلی اولا دلالت دارد بر اینکه متقین در دار قرب و جوار رب العالمین هستند، و ثانیا هر چه بخواهند در اختیار دارند، پس این دو پاداش متقین است که عبارتند از: نیکوکاران .

پس علت تامه این اجرشان همان احسانشان است: ذلک جزاء المحسنین!

⁽²⁾

دعوت کنندگان به بهشت

-” . . . وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ یُبَینُ ءَایَتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ.

-. . . و خدا به سوی جنت و مغفرتی به اذن خود می خواند و آیات خود را برای مردم بیان می کند تا شاید متذکر شوند! “

مؤمنین با سلوک راه ایمان و اتصافشان به لباس تقوا انسان را به زبان و عمل به سوی جنت و مغفرت می خوانند، و به اذن خدا هم می خوانند، چون خدا اجازه شان داده که مردم را به سوی ایمان دعوت کنند، و به رستگاری و صلاح که سرانجامش جنت و مغفرت است راه بنمایانند.

⁽³⁾

وارد شوندگان به بهشت

-” وَ مَن یَعْمَلْ مِنَ الصلِحَتِ مِن ذَکرٍ أَوْ أُنثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئک یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا یُظلَمُونَ نَقِیراً،

-و هر کس از زن و مرد کارهای شایسته کند، به شرطی که ایمان داشته باشد، به بهشت داخل می شود و حتی به قدر پوسته هسته خرما ستم نمی بیند.“

این آیه شریفه پاداش کسانی را خاطرنشان می سازد که اعمال صالح می کنند و آن پاداش عبارت است از بهشت، چیزی که هست خدای تعالی در این آیه از یک جهت رسیدن به بهشت را توسعه و تعمیم داده و از سوی دیگر فعلیت آن را مقید کرده به قیدی که آن فعلیت را تضییق می کند .

از یک سو شرط کرده که صاحب عمل صالح اگر بخواهد به پاداش خود یعنی بهشت برسد، باید که دارای ایمان باشد، چون هر چند پاداش در برابر عمل است و لیکن آنکه کافر است کفرش برای او عملی باقی نمی گذارد و هر عمل صالحی بکند آن را حبط و بی اجر می نماید.

و از سوی دیگر نفرمود: ”و من یعمل الصالحات،“ تا در نتیجه پاداش اخروی و بهشت را منحصر کرده باشد به کسانی که همه اعمال صالحه را انجام دهند، بلکه فرمود:” ومن یعمل من الصالحات،“ و این خود توسعه ای است در وعده به بهشت.

بله، از آنجا که مقام، مقام بیان جزاء است، رعایت این دقت لازم بود، فضل الهی نیز همین را اقتضاء می کرد که جزای خیر آخرت را منحصر در افرادی انگشت شمار نکند بلکه آن را عمومیت دهد تا شامل حال هر کسی که ایمان آورد و مقداری اعمال صالحه انجام دهد بگردد و آنگاه از راه توبه بنده و یا شفاعت شفیعان، بقیه اعمال صالح را که او انجام نداده و گناهانی را که مرتکب شده، تدارک و جبران نماید.

و از سوی سوم با آوردن جمله:” من ذکر او انثی،“ حکم را عمومیت داده تا شامل مردان و زنان هر دو بشود و اختصاص به مردان نداشته باشد .

آری از نظر اسلام هیچ فرقی بین مرد و زن نیست.

⁽¹⁾

شرایط ورود به بهشت

-” أُولَئک فی جَنَّتٍ مُّکْرَمُونَ،

-چنین کسانند که در باغهای بهشت مورد احترامند!“

خدای تعالی در قسمتی از آیات سوره معارج صفات و افعالی از انسانها را شمرده که منجر به بهشتی شدن آنها، و مکرم بودنشان در جنات، می شود و اینک جزئیاتی از آن اعمال و صفات را شرح می دهد:

اول از همه از میان همه امتیازات مؤمنینی که در آیات ذکر می شود نماز را اختصاص به ذکر می دهد، چون می خواهد شرافت نماز را رسانیده، و بفهماند نماز بهترین اعمال است. علاوه بر این، نماز اثر روشنی در دفع رذیله هلع مذموم دارد، چون در

آیه” ان الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر،“ نماز را بازدارنده از هر فحشاء و منکر دانسته است.

” الذین هم علی صلاتهم دائمون،“ اینکه کلمه صلاة را به ضمیر هُم اضافه کرده دلالت دارد بر اینکه این مؤمنین بر خواندن نمازشان مداومت داشته اند، نه اینکه دائما در نماز بوده اند، و ستودن آنان به مداومت در نماز اشاره است به اینکه اثر هر عملی با مداومت در آن کامل می شود .

” و الذین فی اموالهم حق معلوم للسائل و المحروم،“ سپس آن مؤمنین را به رعایت و پرداخت حقی معلوم از اموال خود به سائل و محروم می ستاید.

” و الذین یصدقون بیوم الدین،“ آنچه از سیاق شمردن اعمال صالحه بر می آید این است که مراد از تصدیق یوم الدین این است که مصلین علاوه بر تصدیق قلبی روز جزا عملا هم آن را تصدیق می کنند، به این معنا که سیره زندگیشان سیره کسی است که معتقد است هر عملی که انجام دهد به زودی در مورد آن بازخواست، و بر طبق آن جزا داده می شود، حال چه اینکه عملی خیر باشد و چه شر، اگر خیر باشد جزای خیرش می دهند، و اگر شر باشد جزای شرش می دهند .

و تعبیر به ” یصدقون“ دلالت دارد بر اینکه تصدیقشان استمرار هم دارد، پس دائما مراقبند در هر عملی که می خواهند انجام دهند خدا را فراموش نکنند، اگر او آن عمل را خواسته انجامش دهند، و اگر نخواسته ترکش کنند.

” و الذین هم من عذاب ربهم مشفقون،“ و کسانی که از عذاب پروردگارشان ترسانند، که آنچه در باره تصدیق به یوم الدین گفتیم، در اینجا نیز می آید، پس هم ترس درونی دارند، و هم عملشان عملی است که از این ترس خبر می دهد .

و لازمه اشفاقشان از عذاب پروردگار، علاوه بر مداومتشان به اعمال صالحه و مجاهدتشان در راه خدا، این است که به اعمال صالحه خود اعتماد ندارند، و از عذاب خدا ایمن نیستند، چون ایمنی از عذاب با خوف و اشفاق نمی سازد.

و سبب و علت اشفاق از عذاب این است که عذاب در مقابل مخالفت است، پس بجز اطاعت درونی چیزی نیست که آدمی را از عذاب نجات دهد.

از سوی دیگر اطمینانی هم به نفس و درون آدمی نیست، چون ما زورمان به هوای نفسمان نمی رسد، مگر به آن مقدار توانایی که خدای سبحان به ما داده، خدایی که مالک هر چیز است، و مملوک چیزی نیست همچنان که خودش فرمود:” قل فمن یملک من الله شیئا.“

” ان عذاب ربهم غیر مامون،“ چون هیچ کس از عذاب پروردگارش ایمن نیست.

این جمله علت ترس مؤمنین از عذاب پروردگارشان را بیان نموده، روشن می سازد که مؤمنین در ترسیدن از عذاب مصابند، و وجه آن را در بالا بیان کردیم.

” و الذین هم لفروجهم حافظون ... هم العادون ،“ و کسانی که شهوت خود را حفظ می کنند، مگر در مورد همسران و کنیزان خود که به خاطر به کار بردن نیروی شهوت در آن موارد ملامت نمی شوند، پس اگر کسی برای اطفای شهوت به دنبال غیر آنچه یاد شد باشد چنین کسانی تجاوزگرند.

” و الذین هم لاماناتهم و عهدهم راعون،“ و کسانی که امانت ها و پیمان خود را محترم می شمارند.

آنچه از کلمه امانات زودتر از هر معنایی به ذهن می رسد، انواع امانت هایی است که مردم به یکدیگر اعتماد نموده، و هر یک به دیگری می سپارد، از قبیل مال و جان و عرض، و شخص امین رعایت آن را نموده در حفظش می کوشد و به آن خیانت نمی کند.

و ظاهرا مراد از کلمه عهد در آیه مورد بحث قراردادهای زبانی و عملی است که انسان با غیر می بندد، که فلان عمل را انجام و یا فلان امر را رعایت و حفظ کند، و بدون مجوز آن قرارداد را نقض ننماید.

” و الذین هم بشهاداتهم قائمون،“ و کسانی که پای شهادت های خود می ایستند. معنای شهادت معلوم و معروف است و قائم بودن به شهادت به معنای این است که از تحمل و ادای آنچه تحمل کرده استنکاف نورزد، اولا وقتی او را شاهد می گیرند شهادت را تحمل کند، و ثانیا وقتی برای ادای شهادت دعوت می شود استنکاف نورزد، و بدون هیچ کم و زیادی آنچه دیده بگوید، و آیات قرآن در این باره بسیار است.

” و الذین هم علی صلاتهم یحافظون،“ و کسانی که بر نماز خود محافظت دارند. منظور از محافظت بر صلاة این است که صفات کمال نماز را رعایت کند، و آنطور که شرع دستور داده نماز بخواند .

” اولئک فی جنات مکرمون،“ ایشان در بهشت ها محترمند!

⁽¹⁾

از شرایط ورود به جنت: ثبات در فتنه ها

-” أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا یَأْتِکُم مَّثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِن قَبْلِکُم مَّستهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضرَّاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتی یَقُولَ الرَّسولُ وَ الَّذِینَ ءَامَنُوا مَعَهُ مَتی نَصرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصرَ اللَّهِ قَرِیب،

-” آیا می پندارید بدون اینکه آنچه بر سر اقوام و ملل گذشته از مصائب درونی و

برونی بیامد بر سر شما آید داخل بهشت شوید؟ نه ممکن نیست شما نیز مانند آنها امتحان خواهید شد آنها آنچنان آزمایش سختی شدند که دچار تزلزل گشته حتی رسول و مؤمنین گفتند: پس نصرت خدا چه وقت است آنگاه به ایشان گفته شد: آگاه باشید که نصرت خدا نزدیک است ! “

این سنت دائمی خدا است که فتنه ها پیش آورد، و احدی از مردم به سعادت دین و قرب رب العالمین نمی رسد مگر با ثبات و تسلیم .

⁽¹⁾

برای ورود به بهشت حقیقت ایمان لازم است!

-” إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ الَّذِینَ هَادُوا وَ النَّصرَی وَ الصبِئِینَ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الاَخِرِ وَ عَمِلَ صلِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ

مراد از الذین آمنوا، در ابتدای آیه کسانی هستند که ایمان ظاهری دارند، و به این نام و به این سمت شناخته شده اند، بنا بر این معنای آیه این می شود: این نامها و نامگذاریها که دارید، از قبیل مؤمنین، یهودیان، مسیحیان، صابئیان، اینها نزد خدا هیچ ارزشی ندارد، نه شما را مستحق پاداشی می کند، و نه از عذاب او ایمن می سازد!

همچنانکه یهود و نصاری بنا به حکایت قرآن می گفته اند:

” داخل بهشت نمی شود، مگر کسی که یهودی باشد، و یا کسی که نصاری باشد، نه بلکه تنها ملاک کار و سبب احترام و سعادت، حقیقت ایمان به خدا و روز جزاء است، و نیز عمل صالح است.“

و این مطلب در آیات قرآن کریم مکرر آمده، که سعادت و کرامت هر کسی دائر مدار و وابسته به عبودیت است، نه به نام گذاری، پس هیچ یک از این نامها سودی برای صاحبش ندارد، و هیچ وصفی از اوصاف کمال، برای صاحبش باقی نمی ماند، و او را سود نمی بخشد، مگر با لزوم عبودیت.

و حتی این نامگذاریها، انبیاء را هم سود نمی دهد، تا چه رسد به پائین تر از آنان همچنانکه می بینیم خدای تعالی در عین اینکه انبیاء خود را با بهترین اوصاف می ستاید مع ذلک در باره آنان می فرماید: ” انبیاء هم اگر شرک بورزند، اعمالی که کرده اند بی اجر میشود. “

و در خصوص اصحاب پیامبر اسلام، و کسانی که به وی ایمان آوردند، با آنکه در جای دیگر از عظمت شان و علو قدرشان سخن گفته، می فرماید:

” خدا به بعضی از کسانی که ایمان آورده، و عمل صالح کرده اند، وعده مغفرت و اجر

عظیم داده است.“

⁽¹⁾

برای چه کسانی درهای آسمان و بهشت باز نمی شود؟

-” إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِئَایَتِنَا وَ استَکْبرُوا عَنهَا لا تُفَتَّحُ لهُمْ أَبْوَب السمَاءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتی یَلِجَ الجَمَلُ فی سمّ ِ الخَیَاطِ وَ کذَلِک نجْزِی الْمُجْرِمِینَ.

-کسانی که آیه های ما را تکذیب کرده و نسبت به آنها تکبر ورزیدند درهای آسمان را به رویشان نگشایند و به بهشت وارد نشوند تا طناب کشتی به سوراخ سوزن داخل شود، آری، بدکاران را این چنین سزا می دهیم! “

نفیی که خداوند از فتح درهای آسمان کرده هم شامل فتح آن برای ورود و صعود ادعیه و اعمال آنان می شود، و هم شامل فتح آن برای صعود ارواح شان، الا اینکه جمله مزبور قرینه است بر اینکه مقصود از نگشودن درهای آسمان تنها برای ورودشان به بهشت است، چون از ظاهر این آیه و همچنین آیه: ”و فی السماء رزقکم و ما توعدون،“ بر می آید که بهشت در آسمان است.

-” حتی یلج الجمل فی سم الخیاط،“

در این جمله ورودشان به بهشت تعلیق بر محال شده، و این تعلیق بر محال کنایه است از اینکه چنین چیزی محقق نخواهد شد، و باید کسانی که آیه های ما را تکذیب کرده و نسبت به آنها تکبر ورزیدند برای همیشه از آن مایوس باشند.

⁽²⁾

حرام بودن جنت برای معتقدین به شریک برای خدا

-” إِنَّهُ مَن یُشرِک بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوَاهُ النَّارُ وَ مَا لِلظلِمِینَ مِنْ أَنصارٍ،

-بدرستی حقیقت این است که کسی که شرک به خدا می ورزد محققا خداوند بهشت را بر او حرام کرده و جایش در آتش خواهد بود. هیچ یاوری از یاوران برای ستمکاران نیست . “

این آیه دلالت دارد بر اینکه این گناه یعنی در الوهیت برای خداوند انباز گرفتن، شرک است، و مرتکب آن کافر، و نیز دلالت دارد بر اینکه بهشت بر کفار حرام است.

در اینکه بطور حکایت از حضرت مسیح فرمود:” فقد حرم الله علیه الجنة و ماویه النار و ما للظالمین من انصار،“ عنایتی است به اینکه در ضمن بیان مطلب اشاره ای هم به بطلان نسبت ناروایشان به مسیح کرده باشد، و آن نسبت داستان تفدیه است که

مسیحی ها نسبت می دهند به حضرت مسیح که وی با پای خود به طرف چوبه دار رفته، بلکه خودش می خواسته که خود را بدار آویزد، چون می خواست جانش را فدای پیروان خود کند، بلکه خداوند از گناهان آنان در گذرد، و تکالیف الهی خود را از آنها بردارد، و در روز قیامت بدون اینکه بدن هایشان با آتش دوزخ تماسی پیدا کند یکسره به بهشت شان ببرد.

مسیحی ها داستان بدار آویختن و نیز داستان تفدیه را برای خاطر همین درست کرده اند که تنها از دینداری به اسمش قناعت کرده، و جمیع محرمات الهی را به خیال اینکه خدا از آنان نهی ننموده مرتکب شوند، و در عین حال روز قیامت هم به پاداش اینکه برای خدا پسر درست کردند و ... یکسره به بهشت درمی آیند!!!

⁽¹⁾

محرومیت از بهشت بخاطر علوخواهی و فساد

-” تِلْک الدَّارُ الاَخِرَةُ نجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فی الأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعَقِبَةُ لِلْمُتَّقِین،

-این خانه آخرت را به کسانی اختصاص می دهیم که نمی خواهند در زمین برتری نمایند و فساد انگیزی کنند، و سرانجام خاص متقین است! “

کلمه ” تلک“ شرافت و ارجمندی و علو مکان آخرت را می رساند، و همین خود شاهد است بر اینکه مراد از دار آخرت، دار آخرت سعیده است، نه هر آخرتی، و نیز به همین جهت مفسرین دار آخرت را در آیه مورد بحث به بهشت تفسیر کرده اند.

علو خواهی یکی از مصادیق فساد خواهی است، و اگر از میان فسادها خصوص علوخواهی و برتری جویی را نام برده، برای این است که نسبت به خصوص آن عنایت داشته است.

این آیه شریفه عمومیت دارد، و می رساند که تنها کسانی به بهشت می روند، که در زمین، هیچ یک از مصادیق فساد و یا به عبارتی دیگر هیچ یک از گناهان را مرتکب نشوند، به طوری که حتی اگر در همه عمر یک گناه کرده باشند، از بهشت محروم می شوند، و لیکن آیه دیگری از قرآن کریم این عموم را تخصیص زده و فرموده:” ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه، نکفر عنکم سیئاتکم، و ندخلکم مدخلا کریما. “

⁽²⁾

طمع بیهوده منافقین برای دخول در جنت نعیم

-” فَمَالِ الَّذِینَ کَفَرُوا قِبَلَک مُهْطِعِینَ،

-عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشمَالِ عِزِینَ،

-أَ یَطمَعُ کلُّ امْرِیٍ مِّنهُمْ أَن یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ . . .؟

-با اینکه خدای تعالی مقدر فرمود که کفار را با بهشت خود گرامی ندارد، این کفار را که در پیرامون تواند چه می شود که چشم از تو بر نمی دارند؟

-و در عین اینکه با همند از چپ و راستت متفرق می شوند،

-آیا هر یک از آنها طمع آن دارند که تقدیر الهی را بر هم زده داخل بهشت نعیم شوند؟“

آیه مورد بحث مربوط به طایفه ای از مسلمانان است که ایمان آورده و داخل مؤمنین بودند، و بیشتر از مؤمنین واقعی چپ و راست رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را احاطه می کردند، ولی در باطن به بعضی از احکام که بر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نازل شده کفر ورزیدند و اعتنایی به آن نکردند .

خدای سبحان در این آیات توبیخشان کرده که از احاطه کردن رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و همواره با آن جناب بودن سودی نخواهند برد، و نباید طمع بهشت کنند، چون از آنانی که داخل بهشت شوند نیستند، و نه می توانند قضا و قدر خدا را لغو کنند، و نه خدا را به ستوه آورند.

⁽¹⁾ شرابی که در بهشت می نوشند!

-” یُسقَوْنَ مِن رَّحِیقٍ مَّخْتُومٍ،

-خِتَمُهُ مِسکٌ وَ فی ذَلِک فَلْیَتَنَافَسِ الْمُتَنَفِسون،

-وَ مِزَاجُهُ مِن تَسنِیم،

-عَیْناً یَشرَب بهَا الْمُقَرَّبُونَ،

-از شراب صافی مهرخورده به ایشان می نوشانند،

-شرابی که مهر و مومش مشک است و شایسته است که مردم نسبت به چنین زندگی مسابقه بگذارند.

-شرابی که ممزوج با چشمه تسنیم است،

-منظور چشمه ای است خاص مقربین که جز از آن نمی نوشند.“

در آیه قبل در مورد ابرار فرمود:

-محققا ابرار غرق در نعمتند،

-بر اریکه ها تکیه زده تماشا می کنند،

-در سیمایشان طراوت تنعم مشاهده می شود.

در این آیات انواع نعمت هائی را می شمارد که خداوند سبحان در بهشت برای

آنان انعام فرموده است:

همچنان که همین معنا را در آیه زیر به صراحت، خاطرنشان کرده و می فرماید:” سابقوا الی مغفرة من ربکم و جنة،“ پس در آیه بشر را ترغیب می کند تا بشتابد به سوی آن نعمتی که با عبارت رحیق مختوم توصیفش کرده است.

بعد از ترغیب به همه نعمت های بهشتی، می فرماید: مسابقه گران و زورآزمایان باید بر سر همه نعمت های بهشتی، و مخصوصا بر سر رحیق مختوم مسابقه بگذارند، که نوشیدنی خاص آنان است.

” و مزاجه من تسنیم- شرابی که ممزوج با چشمه تسنیم است،“ کلمه مزاج به معنای وسیله مخلوط کردن است، و کلمه تسنیم به معنای چشمه ای است در بهشت، که خدای تعالی نامش را تسنیم نهاده است.

” عینا یشرب بها المقربون- چشمه ای است خاص مقربین که جز از آن نمی نوشند.“

⁽¹⁾ در بهشت خواب نیست

-” أَصحَب الْجَنَّةِ یَوْمَئذٍ خَیرٌ مُّستَقَرًّا وَ أَحْسنُ مَقِیلاً،

-اهل بهشت آن روز قرارگاه بهتر و استراحت گاه نیکوتر دارند.“

کلمه مستقر و مقیل دو اسم مکان از استقرار و قیلوله هستند، اما استقرار که روشن است، و اما قیلوله به معنای استراحت در نصف روز است، چه اینکه همراه با خواب باشد و چه نباشد، و باید هم همینطور باشد، چون در بهشت خواب نیست.

⁽²⁾ بحثی در نزول اشیاء از بهشت

روایاتی هست که می گوید: پایه های کعبه و نیز حجر الاسود و سنگ مقام از بهشت نازل شده - و اینکه سنگ مقام در زیر مقام فعلی دفن شده - و نظائر این.

نظیر این گونه روایات در معارف دینی بسیار است، حتی در باره بعضی از نباتات و میوه ها و امثال آن آمده، که مثلا فلان میوه یا فلان گیاه، بهشتی است، و نیز روایاتی که می گوید: فلان چیز از جهنم و یا از فوران جهنم است.

از همین دسته است روایاتی که در باب طینت وارد شده، و می گوید طینت مردم با سعادت از بهشت، و طینت اشقیاء از آتش بوده، یا از دسته اول از علیین، و از دسته دوم از سجین بوده است .

و نیز از همین دسته است آن روایاتی که می گوید: بهشت برزخ در فلان قطعه از

زمین، و آتش برزخ در آن قطعه دیگر از زمین است.

و روایاتی که می گوید: قبر یا باغی از باغ های بهشت است، و یا حفره ای از حفره های جهنم،

و امثال این روایات که هر کس اهل تتبع و جستجو، و نیز بینای در مطاوی اخبار باشد به آنها دست می یابد.

این گونه روایات از معارف الهیه است که فتح بابش به وسیله قرآن شریف شده، و ائمه علیهم السلام مسیر آنرا دنبال کرده اند، آری از کلام خدای تعالی برمی آید: که تنها حجر الاسود و چه و چه از ناحیه خدا نیامده، بلکه تمامی موجودات از ناحیه او نازل شده است، و آنچه در این نشئه که نشئه طبیعی و مشهود است دیده می شود، همه از ناحیه خدای سبحان نازل شده، چیزیکه هست آنچه از موجودات و حوادث که خیر و جمیل است، و یا وسیله خیر، و یا ظرف برای خیر است، از بهشت آمده، و باز هم به بهشت برمی گردد، و آنچه از شرور است یا وسیله برای شر و یا ظرف برای شر است، از آتش دوزخ آمده، و دوباره به همانجا بر می گردد.

اینک نمونه هائی از کلام خدا:

-” و ان من شی ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم،

-هیچ چیز نیست مگر آنکه نزد ما از آن خزینه ها هست، و ما نازل نمی کنیم، مگر به اندازه ای معلوم. “

که می رساند تمامی اشیاء عالم نزد خدا موجودند، و به وجودی نامحدود، و غیر مقدر با هیچ تقدیر موجودند، و تنها در هنگام نزول، تقدیر و اندازه گیری میشوند.

پس آیه شریفه، مسئله خدائی بودن هر چیز را، عمومیت داده، همه چیز را از ناحیه خدا می داند، و آیاتی دیگر این معنا را در باره بعضی از چیزها بخصوص اثبات می کند، مانند آیه:

-” و أنزل لکم من الانعام ثمانیة ازواج،

-برای شما از جنس چهار پایان هشت جفت نازل کرده است.“

-” و انزلنا الحدید فیه باس شدید،

-آهن را نازل کردیم ، که در آن قدرتی بسیار است.“

-” و فی السماء رزقکم و ما توعدون،

-رزق شما و آنچه که وعده اش را به شما داده اند در آسمان است.“

به حکم این آیات آنچه در دنیا هست همه از ناحیه خدای سبحان نازل شده، و خدا در کلامش مکرر فرموده که بار دیگر همه آنها به سوی پروردگار بر می گردند، از آن جمله آیات زیر است:

-” و ان الی ربک المنتهی،

-بدرستی که منتهی به سوی پروردگار تو است.“

-” الی ربک الرجعی،

-بازگشت به سوی پروردگار تو است.“

-” الیه المصیر،

-بازگشت بسوی او است.“

-” الا الی الله تصیر الامور ! “

-آگاه باشید که همه امور به سوی خدا باز می گردد! “.

و نیز آیه سوره حجر این معنا را هم افاده می کند: که اشیاء - در فاصله میانه پیدایش و بازگشت - بر طبق مقتضائی سیر می کنند، که کیفیت آغازشان آنرا اقتضاء کرده، و بر آن سرنوشتی از سعادت و شقاوت و خیر و شر جریان می یابند، که ابتداء وجودش اقتضای آنرا دارد.

و این معنا از آیات زیر نیز استفاده می شود:

-” کل یعمل علی شاکلته،

-هر کسی بر طینت خود می تند.“

-” و لکل وجهة هو مولیها،

-هر کسی برای خود هدفی معین دارد که خواه ناخواه به همان سو رو می کند.“

قرآن کریم در باره این سنگ حجرالاسود و سنگهای دیگر، و هر موجود دیگر فرموده: همه از ناحیه قرارگاهی که نزد خدا داشته اند نازل شده اند، و دوباره به سوی او برمی گردند، بعضی به سوی بهشت او، و بعضی به سوی دوزخش!

⁽¹⁾

محیط طبیعی، و نعمت های بهشتی

اشاره ای به محل بهشت موعود

-” وَ فی الأَرْضِ ءَایَتٌ لِّلْمُوقِنِینَ،

-وَ فی أَنفُسِکمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ،

-وَ فی السمَاءِ رِزْقُکمْ وَ مَا تُوعَدُون،

-فَوَ رَب السمَاءِ وَ الأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا أَنَّکُمْ تَنطِقُونَ،

-هم در زمین آیاتی هست برای اهل یقین،

-و هم در درون وجود خودتان چرا آن آیات را نمی بینید،

-و در آسمان، هم رزق شما هست و هم آنچه که وعده داده شده اید،

-پس به رب آسمانها و زمین سوگند که آنچه وعده داده شده اید عینا مثل اینکه شما سخن می گویید حق است!“

وَ فی السمَاءِ رِزْقُکمْ وَ مَا تُوعَدُون!

بعضی از مفسرین گفته اند: مراد از کلمه سَماء جهت بالا است، چون هر چیزی که بالای سر ما باشد و ما را در زیر پوشش خود قرار داده چنین چیزی را در لغت عرب سماء می گویند.

ممکن هم هست بگوییم اصلا منظور از آسمان معنای لغوی کلمه - که جهت بالا باشد- نیست، بلکه منظور از آن، عالم غیب باشد، چون همه اشیاء از عالم غیب به عالم شهود می آیند، که یکی از آنها رزق است که از ناحیه خدای سبحان نازل می شود.

وَ مَا تُوعَدُون!

یعنی: آنچه که وعده داده شده اید نیز در آسمان است.

حال ببینیم منظور از آن چیست؟ ظاهرا مراد از آن، بهشتی است که به انسانها وعده اش را داده، و فرموده ” عندها جنة الماوی.“

و اینکه بعضی گفته اند که مراد از آن، بهشت و دوزخ و ثواب و عقاب هر دو است، با آیه شریفه” ان الذین کذبوا بایاتنا و استکبروا عنها لا تفتح لهم ابواب السماء و لا یدخلون

الجنة حتی یلج الجمل فی سم الخیاط،“ نمی سازد، چون می فرماید: چنین کسانی درهای آسمانی برویشان گشوده نمی شود، پس معلوم می شود جهنم در آسمانها نیست.

بله، در قرآن کریم مکرر نازل شدن عذاب دنیوی را، به آسمان نسبت داده و مثلا فرموده:” فانزلنا علی الذین ظلموا رجزا من السماء،“ و آیاتی دیگر نیز این معنا را می رساند.

” فَوَ رَب السمَاءِ وَ الأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا أَنَّکُمْ تَنطِقُونَ،“ پس به پروردگار آسمان و زمین سوگند که آنچه ما گفتیم که رزقتان است و آنچه که وعده داده شده اید که همان بهشت باشد- که خود رزقی دیگر است- در آسمان است. و این مطلبی است ثابت، و قضائی است حتمی، مثل حق بودن سخن گفتن خودتان، همان طور که در سخن گفتن خود شکی ندارید، در این گفته ما هم شک نداشته باشید.

و اما اینکه گفتیم بهشت هم رزقی است، دلیلش قرآن کریم است که در آیه شریفه” لهم مغفرة و رزق کریم،“ بهشت را رزقی کریم خوانده است.

⁽¹⁾

بهشت و وسعت آن

-” ... وَ جَنَّةٍ عَرْضهَا السمَوَت وَ الأَرْض أُعِدَّت لِلْمُتَّقِینَ،

-... و به سوی بهشتی که پهنای آن همه آسمانها و زمین را فرا گرفته و مهیا برای پرهیزکاران است .“

اینکه فرمود:” جنة عرضها السموات و الارض....“ منظور از عرض بهشت، چیزی در مقابل طول آن نیست، بلکه منظور وسعت آن است، و این خود استعمالی است شایع، و کانه تعبیر به عرض، کنایه است از اینکه وسعت آن به نهایت درجه است، و یا به قدری است که وهم و خیال بشری نمی تواند آن را بسنجد و برایش حدی تصور کند، البته این تعبیر معنای دیگری نیز دارد، که در روایت زیر آمده است:

” در مجمع البیان در ذیل آیه:” جنة عرضها السموات و الارض،“ از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت کرده که شخصی از آن جناب پرسید: وقتی عرض بهشت همه آسمانها و زمین باشد پس دوزخ کجا است؟ رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم فرمود: سبحان الله وقتی روز می آید شب کجا است؟“

بعضی ها این کلام رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را این گونه تفسیر کرده اند: که مراد آن جناب این بوده که آتش در علم خدای تعالی است، همان طور که شب در هنگام فرا رسیدن روز در علم خدای تعالی است، اگر منظور این اشخاص این است که آتش از علم خدای تعالی غایب نیست پر واضح است که این جواب قانع کننده نیست، و

اشکال را از بین نمی برد، چون سؤال از مکان آتش است نه از علم خدای تعالی به آتش، و اگر منظورشان این است که ممکن است مکان دیگری بیرون از سماوات و ارض باشد که دوزخ در آن قرار داشته باشد، گو اینکه این احتمال فی نفسه بعید نیست، لیکن روی این فرض مقایسه جنت و نار با لیل و نهار، مقایسه ای صحیح نیست، برای اینکه شب در هنگام آمدن نهار از حیطه آسمانها و زمین خارج نیست، و بنابر این حق مطلب این است که این تفسیر درست نیست .

و من گمان می کنم روایت به یک معنائی دیگر نظر دارد، و توضیح آن این است که آخرت با همه نعمتها و عذابهایش هر چند که شباهتی با دنیا و لذائذ و آلامش دارد، و همچنین انسانی که در آخرت وارد شده هر چند که همان انسانی است که به عینه در دنیا بود - همچنان که مقتضای ظواهر کتاب و سنت همین است، الا اینکه نظامی که حاکم در آخرت است غیر از نظامی است که در دنیا حاکم است، چون آخرت دار أبدیت و بقا است، و دنیا دار زوال و فنا است، و به همین جهت انسان در بهشت می خورد، و می نوشد و نکاح می کند و لذت شهوانی می برد، ولی در آنجا دچار عوارضی که در دنیا بر او وارد می شد نمی گردد و همچنین انسان دوزخی در آخرت بین آتش می سوزد، و سوزش آتش را می چشد و از خوردنیها و نوشیدنیها و مسکن و هم نشین دوزخیش شکنجه می بیند، ولی آثار سوختن دنیائی را ندارد، نه ذغال می شود و نه خاکستر و نه می میرد.

و همچنین در آخرت عمری أبدی و بی پایان دارد، ولی آثار طول عمر دنیائی از قبیل کهولت و پیری و سال خوردگی را ندارد، و همچنین سایر شؤون حیاتی دنیائی را دارد ولی آثار دنیائی آن را ندارد، و این نیست مگر به خاطر اینکه عوارض و لوازم نامبرده از لوازم نظام دنیوی است، نه از لوازم مطلق نظام (چه دنیائی و چه آخرتی،) پس دنیا دار تزاحم و تمانع است، ولی آخرت چنین نیست. ( پس می شود پهنای آسمانها و زمین را بهشت اشغال کرده باشد، و در عین حال جهنم نیز آن را اشغال کند.)

از جمله دلائل این معنا این است که: ما آنچه را که در طرف مشاهده خود از حوادث و اتفاقات واقعه حوادث دیگری را برای بار دوم می بینیم حوادث بار اول از نظرمان غایب می شود، مثلا حوادث امروز را وقتی می بینیم که حوادث دیروز از نظر ما غایب شده باشد، حوادث شب را وقتی می بینیم که حوادث روز گذشته باشد، و همچنین مثالهای دیگر و اما نسبت به خدای سبحان چنین نیست، از نظر او حوادث شب و روز یک جا مشاهد است، و حوادث آینده حوادث گذشته را از محضر او غایب نمی سازد، و این قسم حوادث مزاحمتی با یکدیگر ندارند، پس شب و روز و حوادث مقارن آن دو، به حسب نظام

ماده و حرکت متزاحم و متمانعند، در یک جا و در یک لحظه جمع نمی شوند، ولی در نظام آخرت هیچ تزاحم و تمانعی با هم ندارند، و با این بیان معنای آیه زیر نیز بهتر فهمیده می شود: ” ا لم تر الی ربک کیف مد الظل و لو شاء لجعله ساکنا ثم جعلنا الشمس علیه دلیلا ثم قبضناه الینا قبضا یسیرا . “

و وقتی جمع بین لیل و نهار متزاحم، ممکن باشد، این نیز ممکن می شود که آسمان و زمین گنجایش بهشتی را داشته باشد که به وسعت آن دو است، و هم گنجایش دوزخی را داشته باشد که آن نیز به وسعت آن دو است به عبارت ساده تر اینکه: این نیز ممکن است که آسمان و زمین محل بهشتی و جهنمی باشد که وسعت هر دو بقدر آسمان و زمین است، ولی نه به حسب نظام دنیا، بلکه به حسب نظام آخرت.

در اخبار برای این جریان نظایری هست، از آنجمله در اخبار آمده که قبر یا روضه ای است از باغهای بهشت و یا حفره ای است از حفره های جهنم، و یا آمده است که قبر مؤمن تا چشمش کار می کند وسیع است.

پس بنابراین جا دارد کلام رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را که فرمود: ”سبحان الله وقتی روز می آید شب کجا می رود؟ “ را حمل کنیم بر چنان معنائی، نه بر حضور و غیاب آن دو از علم خدا، چون این خیلی روشن است که عالم بودن خدای تعالی به شب و روز ارتباطی با سؤال سائل ندارد، و همچنین اگر کسی از آن سؤال پاسخ دهد به اینکه وقتی روز می رسد شب همچنان در عالم خارج باقی می ماند، ( و شب و روز نظیر چرخ فلکی است که نیمی از آن سفید و نیمی سیاه باشد، وقتی نیمه سفید جلوی شیشه می آید نیمه سیاه عقب می رود ولی در چرخ فلک هست،) چون در این صورت سائل اعتراض می کند و می گوید مطلب اینطور نیست، بلکه با آمدن روز در محل سکونت ما، شب آن محل معدوم می شود، و اگر محل را در نظر نگیریم و خود شب و روز را در نظر بگیریم، حقیقت شب عبارت است از یک سایه مخروطی که از تابش خورشید به یک طرف زمین در طرف دیگر آن پدید می آید، و این سایه مخروطی بطور دائم دور کره زمین می گردد و دائما یک طرف زمین روز و روشن و طرف دیگرش شب و تاریک است، پس با آمدن روز، شب باطل نمی شود، و در عین حال آنجا که روز هست، شب نیست .

⁽¹⁾

وسعت بهشت، مانند وسعت آسمان و زمین

-” سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّکمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضهَا کَعَرْضِ السمَاءِ وَ الأَرْضِ أُعِدَّت لِلَّذِینَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسلِهِ ذَلِک فَضلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِیمِ،

-به سوی مغفرتی از پروردگارتان و بهشتی که عرض آن چون عرض آسمان و زمین است بشتابید، که برای کسانی آماده شده که به خدا و رسولان او ایمان آوردند، و این فضلی است از خدا که به هر کس بخواهد می دهد، و خدا دارای فضلی عظیم است.“

بطوری که درتفسیر آیه قبلی گفته شد مراد از کلمه عرض گشادی و وسعت بهشت است، نه عرض در مقابل طول و این استعمال استعمالی شایع است، و گویا خواسته است نهایت درجه وسعت را بفهماند.

کلمه سَماء در این آیه به معنای یک آسمان نیست، تا بگویی پس بهشت مشمولین آیه آل عمران در آیه شریفه ” و سارعوا الی مغفرة من ربکم و جنة عرضها السموات و الأرض اعدت للمتقین،“ پهناورتر از بهشت مشمولین این آیه است، بلکه به معنای تمامی آسمانها است، (چون الف و لام آن الف و لام جنس است،) پس سماء در این آیه با سماوات در آن آیه منطبق است.

⁽¹⁾

غرفه های بهشت

-” وَ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِّنَ الجَنَّةِ غُرَفاً تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنْهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَمِلِین،

-و کسانی که ایمان آورده و عمل صالح می کنند ما در غرفه های بهشتی منزلشان می دهیم غرفه هایی که از پایین آن نهرها جاری است و ایشان همیشه در آن خواهند بود و چقدر خوب است پاداش اهل عمل ! “

” غرفه“ به معنای خانه بسیار زیبایی است که در بلندی قرار داشته باشد.

” لنبوئنهم“ به معنای جای دادن و منزل دادن کسی است برای همیشه در آن غرفه های بهشتی.

⁽²⁾

غرفه های بلند بهشت و مناظرش

-” لَکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبهُمْ لهَُمْ غُرَفٌ مِّن فَوْقِهَا غُرَفٌ مَّبْنِیَّةٌ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ وَعْدَ اللَّهِ لا یخْلِف اللَّهُ الْمِیعَاد،

-لیکن کسانی که از پروردگارشان می ترسند غرفه هایی دارند که مافوق آن نیز غرفه هایی است بنا شده که از دامنه و چشم اندازش نهرها جاری است این وعده خداست و خدا خلف وعده نمی کند.“

وعدة خدا برای کسانی که از پروردگارشان می ترسند غرفه های بهشتی است که از بالای

ص:5

آنها غرفه هایی بنا شده که از دامنه و چشم اندازش نهرها جاری است.

” لا یخلف الله المیعاد.“ این جمله از سنت خدای تعالی در وعده هایش خبر می دهد و در عین حال دلهای بندگان خود را خرسند می سازد.

⁽¹⁾

ایمنی در قصرها و غرفات بهشت

-” ... وَ هُمْ فی الْغُرُفَتِ ءَامِنُونَ،

-... و در غرفه ها ایمنند.“

یعنی در غرفه های بلند، از عذاب ایمنند، پس چنین افرادی عذاب نمی شوند.

⁽²⁾

نهرهای جاری در قصرهای رفیع بهشتی

-... تجْرِی مِن تحْتهِمُ الأَنهَرُ ...،

-و اینک در جایگاهشان جویها روان است.“

جمله:” تجری من تحتهم الانهار،“ کنایه است از اینکه صاحبان ایمان و عمل صالح در آخرت در قصرهای رفیع و عالی بسر می برند که در دامنه و چشم اندازش نهرها جاری است.

⁽³⁾

انواع رودهای جاری در بهشت موعود

-” مَّثَلُ الجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهَا أَنهَرٌ مِّن مَّاءٍ غَیرِ ءَاسِنٍ وَ أَنهَرٌ مِّن لَّبنٍ لَّمْ یَتَغَیرْ طعْمُهُ وَ أَنهَرٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ لِّلشرِبِینَ وَ أَنهَرٌ مِّنْ عَسلٍ مُّصفًّی وَ لهُمْ فِیهَا مِن کلّ ِ الثَّمَرَتِ ... ،

-مَثل و صفت آن بهشتی که به مردم با تقوی وعده اش را داده اند این است که در آن نهرهایی از آب تازه و نمانده و نهرهایی از شیر هست، شیری که طعمش تغییر نمی کند. و نهرهایی از شراب است که برای نوشندگان لذت بخش است و نهرهایی از عسل خالص است و ایشان در بهشت از هر گونه ثمره برخوردارند.... “

” فیها انهار من ماء غیر آسن،“ یعنی آبی که با زیاد ماندنش بو و طعم خود را از دست نمی دهد.

” و انهار من لبن لم یتغیر طعمه،“ و نهرهایی از شیر که مانند شیر دنیا طعمش تغییر نمی کند.

” و أنهار من خمر لذة للشاربین،“ یعنی نهرهایی از خمر که برای نوشندگان لذت

بخش است.

” و انهار من عسل مصفی،“ یعنی نهرهائی از عسل خالص و بدون چیزهایی که در عسل دنیا هست و آن را فاسد و معیوب می کند.

” ولهم فیها من کل الثمرات،“ در این جمــــله مطلب را عمومیت می دهـــد و می فرماید: و ایشان در بهشت از هر گونه ثمرات برخوردارند.

⁽¹⁾

درهای هشتگانه بهشت

در روایات اسلامی، در خصال از امام صادق علیه السلام، از پدرش، از جدش، از علی علیه السلام روایت آورده که فرمود:

برای بهشت هشت در است، دری که از آن، انبیاء و صدیقین داخل می شوند، و دری که از آن، شهداء و صالحین وارد می شوند، و از پنج در دیگرش شیعیان و محبین ما وارد می شوند .

و من همچنان بر صراط می ایستم و دعا می کنم، می گویم: پروردگارا شیعیان من، دوستانم، یاورانم، و هر کس را که در دار دنیا به من محبت می ورزیده، سلامت بدار !

از دل عرش ندا می رسد: دعایت مستجاب شد، و شفاعتت در باره شیعیانت پذیرفته گشت، حتی در آن روز هر یک نفر از شیعیان و دوستان و یاوران و آنها که با دشمنان من جنگیدند، چه با زبان و چه با عمل، شفاعتشان در هفتاد هزار نفر از همسایگان و اقربایشان پذیرفته می شود .

و دری دیگر است که سایر مسلمانان یعنی کسانی که شهادت به لا اله الا الله می داده اند و در دلشان ذره ای بغض ما اهل بیت نبوده از آن در وارد می شوند.

⁽²⁾

چشمه ای که در بهشت می جوشد!

-” إِنَّ الأَبْرَارَ یَشرَبُونَ مِن کَأْسٍ کانَ مِزَاجُهَا کافُوراً،

-عَیْناً یَشرَب بهَا عِبَادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونهَا تَفْجِیراً،

-و نیکوکاران عالم در بهشت از شرابی نوشند که طبعش در لطف و رنگ و بوی کافور است،

-از سرچشمه گوارایی آن بندگان خاص خدا می نوشند که به اختیارشان هر کجا خواهند جاری می شود.“

” تفجیرعین“ عبارت است از شکافتن زمین برای جاری ساختن آب های زیر زمینی، و ما ناگزیریم در اینجا تفجیر عین را حمل کنیم بر صرف خواستن آن، چون این معنا مسلم است که جاری ساختن چشمه های بهشتی نیازمند بیل و کلنگ نیست. آری نعمت های بهشتی به جز خواست و اراده اهل بهشت هیچ هزینه دیگری لازم ندارد، همچنان که فرمود:” لهم ما یشاؤن فیها.“

” عینا یشرب بها عباد الله یفجرونها تفجیرا،“ یعنی نوشیدن از کاس را که گفتیم از هر کاسی نیست، بلکه آن کاس را اختصاص می دهد به چشمه ای که چنین و چنان است. و اگر از نوشندگان آن کاس تعبیر به عباد الله کرد، برای این بود که اشاره کند به اینکه اگر از آن کاس می نوشند به خاطر این است که به زیور عبودیت آراسته شدند، و به لوازم آن عمل کردند.

بعید نیست که این دو آیه در مقام بیان حقیقت عمل صالح آنان بر اساس تجسم اعمال باشد، و بفهماند وفای به نذر و اطعام طعام برای رضای خدا ظاهرش وفا و اطعام طعام است اما باطنش نوشیدن از کاسی است که مزاجش کافوری است، آن هم از چشمه ای که به طور مستمر خودشان با اعمال صالح خود می شکافند، و به زودی حقیقت عملشان در جنة الخلد برایشان ظاهر می شود، هر چند که در دنیا به صورت وفا و اطعام طعام است.

ظاهر جمله یشربون و جمله یشرب بها می فهماند همین حالا مشغول نوشیدنند، نه اینکه در قیامت می نوشند، و گر نه می فرمود سیشربون، و یشربوا بها، علاوه بر این، نوشیدن، وفا کردن، اطعام نمودن و ترسیدن، همه را در یک سیاق آورده و فرموده یشربون، یوفون، یخافون، یطعمون و نیز ذکر تفجیر در جمله یفجرونها تفجیرا مؤید دیگری است، برای اینکه ظهور دارد در اینکه شکافتن چشمه و جاری ساختن آب آن را با اسباب این کار انجام می دهند، که همان وفا و اطعام و خوف است، پس حقیقت این اعمال همان تفجیر عین است .

⁽¹⁾

چشمه سلسبیل، و اوصافی از بهشت خوبان

-” وَ جَزَاهُم بِمَا صبرُوا جَنَّةً وَ حَرِیرا،

-و خداوند پاداش آن صبر کامل بر ایثارشان را باغ بهشت و لباس حریر بهشتی لطف فرمود.“

-” متکئین فیها علی الارائک لا یرون فیها شمسا و لا زمهریرا،

-که در آن بهشت بر تختها ی عزت تکیه زنند و آنجا نه آفتابی سوزان بینند و نه

سرمای زمهریر.“

خوبان در آن بهشت بر تکیه گاهها تکیه داشتند، و در بهشت نه آفتابی می بینند تا از گرمای آن متاذی شوند، و نه زمهریری تا از سرمای آن ناراحت گردند.

-” و دانیة علیهم ظلالها و ذللت قطوفها تذلیلا،

-و سایه درختان بهشتی بر سر آنها و میوه هایش در دسترس و به اختیار آنهاست.“

منظور از نزدیکی سایه بر سر آنان این است که سایه بر سر آنان گسترده است، و تذلیل قطوف برای آنان به این معناست که خدای تعالی میوه های بهشتی را برای ایشان مسخر کرده، و تحت فرمان و اراده آنان قرار داده، به هر نحو که بخواهند بدون هیچ مانع و زحمتی بچینند.

-” و یطاف علیهم بانیة من فضة و اکواب کانت قواریرا،

-و ساقیان زیبای حور و غلمان با جامهای سیمین و کوزه های بلورین بر آنها دور زنند.“

مراد از اینکه فرمود با چنین ظرفهای نقره فام دور آنان طواف می کنند، طواف کردن خدام بهشتی است که برای اهل بهشت طعام و آب می آورند، و توضیح بیشترش در ذیل آیه ” و یطوف علیهم ولدان ...،“ می آید .

-” قواریر من فضة قدروها تقدیرا،“

-که آن کوزه های بلورین نقره ای به اندازه و تناسب اهلش اندازه گیری شده اند.“

می خواهد بفهماند ظرفهای غذا و شراب را خود ابرار بر طبق میل خود اندازه گیری می کنند، از غذا و شراب هر مقداری که بخواهند استفاده کنند ظرف آن غذا و شراب را هم به اندازه همان مقدار طعام و شراب اندازه گیری می کنند، و خلاصه چیزی از غذا و شرابشان در ظرف زیاد و کم نمی آید، آیه شریفه ” لهم ما یشاؤن فیها،“ و آیه ” یفجرونها تفجیرا،“ نیز اشاره ای به این معنا دارد.

احتمال هم دارد منظور خدمتگزاران طوافگر باشد که در باره آنان فرموده: ” یطاف علیهم،“ و مراد این باشد که خدمتگزاران ظرفهای غذا و شراب را به آن مقدار غذا و شرابی که أبرار احتیاج دارند اندازه گیری می کنند، در نتیجه چیزی از غذا و شرابشان در ظرفها نمی ماند، و کم هم نمی آید .

-” و یسقون فیها کاسا کان مزاجها زنجبیلا،

-و آنجا شرابی که طبعش مانند زنجبیل گرم و عطرآگین است به آنها بنوشانند.“

بعضی از مفسرین گفته اند: در عرب مرسوم بوده که از زنجبیل استفاده عطر و بوی خوش می کرده اند، و آن را در جام نوشیدنیها می ریختند، در این آیه هم به ابرار وعده داده که زنجبیل بهشتی را که پاکیزه تر و خوشبوتر است در جام شرابشان می ریزند.

-” عینا فیها تسمی سلسبیلا،

-در آنجا چشمه ای است که سلسبیلش نامند و شرابش از خوبی از حد وصف بیرون است.“

سلسبیل به معنای آبی سبک و لذیذ و برنده است.

-” و یطوف علیهم ولدان مخلدون اذا رأیتهم حسبتهم لؤلؤا منثورا،

-و دور آن بهشتیان، پسرانی زیبا که تا ابد نوجوانند و خوش سیما به خدمت می گروند که وقتی در آنها بنگری از فرط صفا گمان بری که لؤلؤ پراکنده اند.“

یعنی فرزندانی بهشتی پیرامون ابرار طواف می کنند، که همیشه طراوت و خرمی جوانی و زیبایی منظر را دارند.

و منظور از اینکه فرمود: تو گمان می کنی که لؤلؤ منثورند، این است که آن خدمتگزاران آنقدر صفای لون دارند، و آنقدر چهره هایشان نورانی است که نور رویشان به روی یکدیگر می تابد، تو گویی در مجالسی که ایشان خدمت می کنند لؤلؤ نثارکرده اند.

-” و اذا رأیت ثم رأیت نعیما و ملکا کبیرا،

-و چون آن جایگاه نیکو را مشاهده کنی عالمی پر نعمت و کشوری بی نهایت بزرگ خواهی دید.“

بعضی گفته اند: معنای مشاهده کردن اول این است که اگر چشم خود را بدانجا یعنی به بهشت بیفکنی، در آنجا نعیمی می بینی که با زبان قابل وصف نیست، و ملک کبیری می بینی که با هیچ مقیاسی نمی توان تقدیرش کرد.

-” عَلِیهُمْ ثِیَاب سندُسٍ خُضرٌ وَ إِستَبرَقٌ وَ حُلُّوا أَساوِرَ مِن فِضةٍ وَ سقَاهُمْ رَبهُمْ شرَاباً طهُوراً،

-بر اندام بهشتیان لباسهایی است از حریر نازک سبز رنگ و از دیبای ضخیم، و با دستبندهایی از نقره تزیین شده اند، و پروردگارشان شراب طهور به آنها می نوشاند.“

” و سقیهم ربهم شرابا طهورا،“ خدایشان شرابی به ایشان نوشانید که طهور بود، یعنی در پاکی به حد نهایت بود، شرابی بود که هیچ قذارت و پلیدی را باقی نمی گذاشت، و یکی از قذارتهای درونی آدمی غفلت از خدای سبحان، و بی توجهی به اوست، پس ابرار که این شراب طهور را نوشیدند محجوب از پروردگارشان نیستند، و لذا آنان می توانستند خدا را حمد بگویند، همچنان که قرآن فرموده:” و اخر دعویهم ان الحمد لله رب العالمین.“ حمد وصفی است که جز بندگان خالص خدا صلاحیت آن را ندارند، چون خود خدای تعالی فرموده: ” سبحان الله عما یصفون الا عباد الله المخلصین.“

خدای تعالی در جمله ” و سقیهم ربهم،“ همه واسطه ها را حذف کرده، و نوشاندن به ایشان را مستقیما به خودش نسبت داده، و این از همه نعمت هایی که در بهشت به ایشان داده افضل است، و چه بسا یکی از نعمت هایی باشد که به حکم آیه” لهم ما یشاؤن فیها و لدینا مزید،“ خواست خود بشر بدان نمی رسد.

” ان هذا کان لکم جزاء و کان سعیکم مشکورا،“ حکایت خطابی است که از ناحیه خدای تعالی به هنگام پرداخت اجرشان به ایشان می شود

و جمله ” و کان سعیکم مشکورا،“ خود، انشای شکر در برابر مساعی مرضیه و اعمال مقبوله ایشان است، و خوشا به حالشان که با چه کلام پاکیزه ای خطاب می شوند!

⁽¹⁾

رحیق مختوم، و شراب بی غش آمیخته با آب چشمة تسنیم!

-” یُسقَوْنَ مِن رَّحِیقٍ مَّخْتُومٍ،

-خِتَمُهُ مِسکٌ وَ فی ذَلِک فَلْیَتَنَافَسِ الْمُتَنَفِسون،

-وَ مِزَاجُهُ مِن تَسنِیم،

-عَیْناً یَشرَب بهَا الْمُقَرَّبُونَ،

-از شراب صافی مهرخورده به ایشان می نوشانند،

-شرابی که مهر و مومش مشک است و شایسته است که مردم نسبت به چنین زندگی مسابقه بگذارند.

-شرابی که ممزوج با چشمه تسنیم است،

-منظور چشمه ای است خاص مقربین که جز از آن نمی نوشند.“

” یسقون من رحیق مختوم،“ کلمه رحیق به معنای شراب صاف و خالص از غش است، و به همین مناسبت آن را به وصف مختوم توصیف کرده، چون همواره چیزی را مهر و موم می کنند که نفیس و خالص از غش و خلط باشد، تا چیزی در آن نریزند و دچار ناخالصیش نکنند.

” ختامه مسک و فی ذلک فلیتنافس المتنافسون،“ کلمه ختام به معنای وسیله مهر زدن است، می فرماید وسیله مهر زدن بر آن رحیق بجای گل و لاک و امثال آن - که در دنیا بوسیله آنها مهر و موم می کنند - مشک است .

بعضی گفته اند : منظور از ختام، آخرین طعمی است که از آن شراب در دهان می ماند، می فرماید آخرین طعم آن بوی مشک است.

” و فی ذلک فلیتنافس المتنافسون،“ کلمه تنافس به معنای زورآزمایی افراد در ربودن چیزی از دست یکدیگر است، ولی در مورد آیه و مقامی که دارد به معنای مسابقه است.

ص:5

” و مزاجه من تسنیم- شرابی که ممزوج با چشمه تسنیم است،“ کلمه مزاج به معنای وسیله مخلوط کردن است، و کلمه تسنیم به معنای چشمه ای است در بهشت، که خدای تعالی نامش را تسنیم نهاده است.

” عینا یشرب بها المقربون- چشمه ای است خاص مقربین که جز از آن نمی نوشند.“

مفاد آیه این است که مقربین صرفا تسنیم را می نوشند، همچنان که مفاد جمله ”و مزاجه من تسنیم،“ این است که: آنچه در قدح ابرار از رحیق مختوم هست با تسنیم مخلوط می شود .

و این معنا به دو نکته دلالت می کند:

اول اینکه تسنیم از رحیق مختوم گرانقدرتر است، چون رحیق مختوم با آمیخته شدن با تسنیم لذت بخش تر می شود.

دوم اینکه مقربین در درجه بالاتری از ابرار قرار دارند.

⁽¹⁾

بساط عالی، در کنار چشمه های جاری

-” فی جَنَّةٍ عَالِیَةٍ، لا تَسمَعُ فِیهَا لَغِیَةً،

-فِیهَا عَینٌ جَارِیَةٌ، فِیهَا سرُرٌ مَّرْفُوعَةٌ ،

-وَ أَکْوَابٌ مَّوْضوعَةٌ، وَ نمَارِقُ مَصفُوفَة، وَ زَرَابیُّ مَبْثُوثَةٌ،

-آنان در باغی بلند هستند، که در آن هیچ سخن بیهوده نمی شنوند،

-در آن چشمه ای روان است، در آن تختهایی بلند مرتبه است،

-و قدحهایی که در کنار این چشمه ها نهاده،

-و بالش ها و پشتیهای ردیف شده،

-و فرشهایی گسترده. “

مراد از عالی بودن بهشت ارتفاع درجات و شرافت و جلالت قدر و گوارایی عیش آن است، چون در بهشت حیاتی هست که دنبالش مماتی نیست، و لذتی است که آمیخته با الم و درد نیست، و سروری هست که مشوب با هیچ غم و اندوهی نیست، و اهل بهشت نه تنها هر چه دوست بدارند در دسترسشان هست، بلکه لذایذی هست که مافوق خواست آنان است.

” لا تسمع فیها لاغیة، “ یعنی وجوه نامبرده و یا به عبارتی اهل بهشت، در بهشت حتی یک کلمه لاغیه - بیهوده و بی فایده - نمی شنوند.

” فیها عین جاریة، “ مراد از کلمه عین جنس چشمه است، نه اینکه بخواهد بفرماید در بهشت تنها یک چشمه هست، چون در جای دیگر صریحا فرموده در بهشت چشمه هایی هست، مانند چشمه سلسبیل و چشمه شراب و چشمه طهور و غیر آن .

” فیها سرر مرفوعة، “ سرر جمع سریر- تخت- است، و منظور از مرفوع بودن تخت، مرفوع بودن مقام و منزلت کسی است که بر آن تکیه می زند.

” و اکواب موضوعة،“ قدحهایی که در کنار این چشمه ها نهاده.

” و نمارق مصفوفة،“ نمارق به معنای بالش و پشتی است، که بدان تکیه می دهند و مصفوفه بودن نمارق به این معنا است که این پشتی ها را در مجلس پشت سر

هم بگذارند، همانطور که در مجالس فاخر دنیا چنین می کنند.

” و زرابی مبثوثة، “ زرابی به معنای بساط فاخر است، و منظور از مبثوثه آن مبسوطه بودن و گسترده شدن آن است، تا رویش بنشینند.

⁽¹⁾

لباسهای حریر و دستبندهای طلا و مروارید

-” إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتِهَا الأَنْهَرُ یحَلَّوْنَ فِیهَا مِنْ أَساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبَاسهُمْ فِیهَا حَرِیرٌ، وَ هُدُوا إِلی الطیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلی صرَطِ الحَمِیدِ،

-خدا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند به بهشتهایی می برد که در آن جویها روان است، در آنجا دستبندها از طلا و مروارید زیور کنند و لباسشان در آنجا دیبا خواهد بود، آنان به گفتار نیک هدایت شده اند و به راه ستوده رهنمایی گشته اند.“

آن ها را به بهشتهایی می برد که در آن جویها روان است، در آنجا دستبندها از طلا و مروارید زیور کنند، و لباسشان در آنجا دیبا خواهد بود.

⁽²⁾

لباس حریر و دستبندهای طلا و مروارید در جنات عدن

-” جَنَّت عَدْنٍ یَدْخُلُونهَا یحَلَّوْنَ فِیهَا مِنْ أَساوِرَمِن ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِبَاسهُمْ فِیهَا حَرِیرٌ،

-بهشت های جاوید که وارد آن شوند و در آنجا با دستبندهایی از طلا و مروارید زیور کنند و لباسشان در آنجا حریر است....“

یحَلَّوْنَ به معنای خودآرایی است و أَساوِرَ به معنای النگو است. و منظور از شرح و بیان جنات عدن اشاره به فضل کبیر در آیه قبل است. گویا شخصی پرسیده: این فضل کبیر چیست؟ در پاسخ فرموده: بهشتهایی است جاوید که وارد آن شوند و در آنجا با دستبندهایی از طلا و مروارید زیور کنند و لباسشان در آنجا حریر است!

⁽³⁾

سایه درختان بهشت، و میوه های بهشتی

-” إِنَّ الْمُتَّقِینَ فی ظِلَلٍ وَ عُیُون، وَ فَوَکِهَ مِمَّا یَشتهُونَ،

-آن روز سخت بندگان با تقوا در سایه درختان بهشت و کنار نهرهای جاری متنعمند،

-و از هر نوع میوه که مایل باشند فراهم است،

-به آنها خطاب شود که از هر طعام و شراب بخواهید بخورید و بیاشامید که شما را گوارا باد پاداش اعمال نیکی که در دنیا بجا آوردید.“

مراد از کلمه ظلال سایه های بهشت، و مراد از کلمه عیون چشمه های آن است، که اهل بهشت از آن سایه ها استفاده نموده، و از آن چشمه ها می نوشند.

” کلوا و اشربوا هنیئا بما کنتم تعملون،“ مفاد این آیه اذن و اباحه است، تو گویی خوردن و نوشیدن کنایه است از مطلق تنعم به نعمتهای بهشتی و تصرف در آن، هر چند که از مقوله خوردن و نوشیدن نباشد.

⁽¹⁾

قسمتهائی از بهشت ( در مشاهدات رسول الله در شب معراج )

-” بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. سبْحَنَ الَّذِی أَسرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِّنَ الْمَسجِدِ الْحَرَامِ إِلی الْمَسجِدِ الأَقْصا الَّذِی بَرَکْنَا حَوْلَهُ لِنرِیَهُ مِنْ ءَایَتِنَا إِنَّهُ هُوَ السمِیعُ الْبَصِیرُ،

1- نهر کوثر و نهر رحمت

... از آنجا بیرون رفتم دو نهر را در اختیار خود دیدم یکی از آنها به نام کوثر دیگری به نام رحمت از نهر کوثر آب خوردم و در نهر رحمت شستشو نمودم آنگاه هر دو برایم رام شدند تا آنکه وارد بهشت گشتم که ناگهان در دو طرف آن خانه های خودم و اهل بیتم را مشاهده کردم و دیدم که خاکش مانند مشک معطر بود، دختری را دیدم که در نهرهای بهشت غوطه ور بود، پرسیدم دختر! تو از کیستی؟ گفت از آن زید بن حارثه می باشم. صبح این مژده را به زید دادم.

2- میوه ها و مرغان بهشتی

نگاهم به مرغان بهشت افتاد که مانند شتران بختی (عجمی) بودند.

انار بهشت را دیدم که مانند دلوهای بزرگ بود.

3- درخت طوبی

درختی دیدم که آنقدر بزرگ بود که اگر مرغی می خواست دور تنه آن را طی کند، می بایست هفتصد سال پرواز کند و در بهشت هیچ خانه ای نبود مگر اینکه شاخه ای از آن درخت بدانجا سر کشیده بود.

از جبرئیل پرسیدم این درخت چیست؟ گفت این درخت طوبی است که خداوند آن را به بندگان صالح خود وعده داده، و فرموده:” طوبی لهم و حسن ماب،“- طوبی و سرانجام نیک مر ایشان راست!

4- دریاهای سرادقات و حجاب ها

وقتی وارد بهشت شدم به خود آمدم و از جبرئیل از آن دریاهای هول انگیز و عجائب حیرت انگیز آن سؤال نمودم، گفت اینها سرادقات و حجابهائی است که خداوند به وسیله آنها خود را در پرده انداخته و اگر این حجابها نبود نور عرش تمامی آنچه که در آن بود را پاره می کرد و از پرده بیرون می ریخت .

5- سدرة المنتهی

آنگاه به درخت سدرة المنتهی رسیدم که یک برگ آن امتی را در سایه خود جای می داد و فاصله من با آن درخت همانقدر بود که خدای تعالی در باره اش فرمود:” قاب قوسین او ادنی.“

6- فاطمة زهرا، سلاله ای از میوه درخت طوبی

( طبرانی از عایشه روایت کرده که گفت:) رسول خدا فرمود:

وقتی مرا به آسمان بردند داخل بهشت شــدم و به درختی از درختان بهشت رسیدم کـه زیباتر و سفیــد برگتر و خــوش میـوه تـر از آن ندیده بــودم. یک دانه از میوه های آن را چیدم و خوردم و همیــن میوه نطفــه ای شـد در صلــب من، وقتــی بــه زمیــن آمدم و با خدیجه هم بستر شدم بــه فاطمه حامله شد و اینک هروقت مشتاق بوی بهشت می شوم، فاطمه را می بویم!

( برای مطالعه جزئیات روایات معراج و منابع آنها به آیه 1 سوره اسری المیزان ج: 13 ص : 3 مراجعه شود. ضمنا یادآور می شود مطالبی که در این فصل آمده تمامی نشانه های بهشت و نعمتهای بهشتی نیست بقیه در موارد مربوط به خود در فصلهای دیگر همین کتاب آمده است. )

رضوان، قرب حضور، بهشت عدن،و پاداشهای بهشتی

رضوان، مشیت مطلقه انسان در بهشت

-” قُلْ أَ ؤُنَبِّئُکم بِخَیرٍ مِّن ذَلِکمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّتٌ تَجْرِی مِن تحْتِهَا الأَنْهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا وَ أَزْوَجٌ مُّطهَّرَةٌ وَ رِضوَنٌ مِّنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصِیرُ بِالْعِبَادِ!

-بگو آیا می خواهید شما را به بهتر از اینجا خبر دهم؟ کسانی که از خدا پروا داشته باشند نزد پروردگارشان بهشت هائی دارند که از زیر سایه آن نهرها جاری است و ایشان در آن، زندگی جاودانه و همسرانی پاک داشته و خدا از آنان خشنود است و او به بندگان بینا است!“

کلمه رضوان به معنای رضا و خشنودی است، و آن حالتی است که در نفس آدمی هنگام برخورد با چیزی که ملایم طبع او است پیدا می شود، و نفس از پذیرفتن آن امتناع نمی ورزد، و در صدد دفع آن بر نمی آید.

در قرآن کریم مساله رضای خدای سبحان مکرر آمده، و باید دانست که رضایت خدا همانطور که بالنسبه به فعل بندگانش در باب اطاعت تصور دارد، همچنین در غیر باب اطاعت از قبیل اوصاف و احوال و غیره تصور دارد، (همان طور که می گوئیم نماز باعث رضای خدا است، همچنین می گوئیم تواضع و رقت قلب باعث خشنودی او است.)

چیزی که هست بیشتر مواردی که در قرآن کلمه رضای خدا آمده، (اگر نگوئیم همه مواردش،) از قبیل رضایت به اطاعت است، و به همین جهت است که در آیات زیر رضای خدا را با رضای بنده، مقابل هم قرار داده است.

رضایت خدا از بنده اش به خاطر اطاعت او است، و رضایت بنده از خدا به خاطر پاداشی است که به او می دهد، و یا به خاطر حکمی است که به نفع او صادر می کند:

-” رضی الله عنهم و رضوا عنه، “

-” یا ایتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة،“

-” و السابقون الاولون من المهاجرین و الانصار، و الذین اتبعوهم باحسان، رضی الله عنهم و رضوا عنه، و اعد لهم جنات....“

اینکه در این مقام یعنی مقام شمردن آنچه برای انسان خیر است، و مطابق با امور مورد علاقه زندگی دنیائی او است مساله رضایت خدا را شمرده، دلالت دارد بر اینکه خود رضوان نیز از خواسته های انسانی، و یا مستلزم امری است که آن امر این چنین است، و به همین جهت بوده که در این آیه آنرا در مقابل جنات و ازواج ذکر کرده است .

در آیه: ” فضلا من ربهم و رضوانا،“ آن را در مقابل فضل ، و نیز در آیه: ”و مغفرة من الله و رضوان،“ در مقابل مغفرت، و در آیه:” برحمة منه و رضوان،“ در مقابل رحمت ذکر فرمود.

و چه بسا با تدبر و دقت در معنای آنچه که ما گفتیم، و دقت در آیه: ”رضی الله عنهم ...،“ و آیه: ”راضیة مرضیة ...،“ بتوان نکته ای را که آیه مورد بحث مبهم گذاشته، کشف نمود، برای اینکه در آیات نامبرده رضایت را به خود آنان زده، فرموده: ( خدا از ایشان راضی است،) و رضایت از شخص، غیر رضایت از فعل شخص است.

در نتیجه برگشت معنا به این می شود که خدای تعالی ایشان را در آنچه می خواهند از خود نمی راند، نتیجه این هم همان معنائی می شود که آیه:” لهم ما یشاؤن فیها - ایشان در بهشت هر چه بخواهند در اختیار دارند،“ آنرا افاده می کند، پس در رضوان خدا از انسان، مشیت مطلقه انسان وجود دارد.

⁽¹⁾

اهل بهشت در بهشت چه می خواهند؟

-” لهُّمْ فِیهَا مَا یَشاءُونَ خَلِدِینَ کانَ عَلی رَبِّک وَعْداً مَّسئُولاً،

-و در آنجا جاودانه هر چه بخواهند دارند، وعده ای که به عهده پروردگار تو است و همه باید آن را در خواست کنند و در طلبش برخیزند.“

متقین در بهشت از ناحیه خدا و تملیک او مالک و دارنده چنین چیزی هستند که هر چه را بخواهند دارا شوند، و البته معلوم است که خواست ایشان جز به چیزی که دوست دارند تعلق نمی گیرد.

البته این نکته را نباید از نظر دور داشت که متقین در آن روز و در بهشت دوست نمی دارند و نمی خواهند، مگر چیزی را که واقعا دوست داشتنی باشد، و آن چیزی که واقعا باید آن را دوست داشت همان چیزی است که خدا برای آنان دوست بدارد، و آن عبارت است از همان خیر و سعادتی که مستحق آن شده اند، و با آن به کمال می رسند، و نه خود و نه دیگران از آن متضرر نمی گردند، ( دقت فرمایید.)

این را گفتیم تا روشن گردد که هر چند به حکم آیه مورد بحث اهل بهشت دارای مشیت مطلقند، هر چه بخواهند به ایشان داده می شود، و لیکن در عین حال نمی خواهند مگر چیزی را که مایه رضا و خوشنودی پروردگارشان باشد.

و با این بیان اشکالی که به طور کلی به آیات ناطقه به اطلاق مشیت شده- مانند آیه مورد بحث- جواب داده می شود، و آن اشکال این است که ممکن است اهل بهشت معصیت و عمل زشت و کار لغو را دوست بدارند، و یا کاری و چیزی را دوست بدارند که باعث آزار سایرین باشد، و یا بخواهند افراد مخلد در آتش را نجات دهند، و یا بخواهند به مقامات انبیاء و مخلصین از اولیاء و هر کس که ما فوق ایشان است برسند.

و جوابش این شد که چگونه چنین اطلاقی از اینگونه آیات به دست می آید با اینکه خود خدای تعالی در خطاب به متقین فرموده:” یا ایتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی و ادخلی جنتی.“ زیرا به حکم این آیه اهل بهشت به چیزی راضی و علاقمند می شوند که خدا نیز بدان راضی باشد، آری، آنان نمی خواهند مگر آنچه را که مایه خوشنودی خداست، پس هیچ وقت اشتهای معصیت و کار زشت و شنیع، و کار لغو نمی کنند، ” لا یسمعون فیها لغوا و لا کذابا،“ و نیز هرگز از چیزی که مایه ناراحتی دیگران است خوششان نمی آید، و نیز هرگز نمی خواهند که عذاب از اهل جهنم که خدا عذاب آنان را خواسته برداشته شود، و هرگز آرزو نمی کنند که مقام بالاتر از خود را داشته باشند، چون آنچه که خود دارند خدا برایشان پسندیده، و آنان بدان راضیند، و آنچه خدا دوست می دارد دوست می دارند.

⁽¹⁾

قصرهای بهشت عدن، و رضوان

-” وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَتِ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتِهَا الأَنْهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا وَ مَسکِنَ طیِّبَةً فی جَنَّتِ عَدْنٍ وَ رِضوَنٌ مِّنَ اللَّهِ أَکبرُ ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ،

-خداوند مؤمنین و مؤمنات را به بهشت هائی وعده داده که از چشم انداز آنها جویها روان است، و آنها در آن جاودانه اند، و قصرهای پاکیزه ای در بهشتهای عدن و از همه بالاتر رضای خود را وعده داده که آن خود رستگاری عظیمی است! “

معنای ”جنات عدن“ بهشتهای ماندنی و از بین نرفتنی خواهد بود. و معنای جمله:” و رضوان من الله اکبر،“ بطوری که سیاق آن را افاده می کند این است که خوشنودی خدا از ایشان از همه این حرفها بزرگتر و ارزنده تر است .

معرفت انسان نمی تواند رضوان خدا را و حدود آن را درک کند، چون رضوان خدا محدود و مقدر نیست تا وهم بشر بدان دست یابد، و شاید برای فهماندن این نکته

بوده که کمترین رضوان خدا هر چه هم کم باشد از این بهشت ها بزرگتر است، البته نه از این جهت که این بهشت ها نتیجه رضوان او و ترشحی از رضای اوست - هر چند این ترشح در واقع صحیح است - بلکه از این جهت که حقیقت عبودیت که قرآن کریم بشر را بدان دعوت می کند عبودیتی است که بخاطر محبت به خدا انجام شود، نه بخاطر طمعی که به بهشتش و یا ترسی که از آتشش داریم، و بزرگترین سعادت و رستگاری برای یک نفر عاشق و دوستدار این است که رضایت معشوق خود را جلب کند، بدون اینکه در صدد ارضاء نفس خویش بوده باشد .

و شاید به منظور اشاره به این نکته است که آیه را به جمله ذلک هو الفوز العظیم ختم نموده و این جمله دلالت بر معنای حصر دارد و چنین افاده می کند که این رضوان حقیقت هر فوز و رستگاری بزرگی است، حتی رستگاری بزرگی هم که با رسیدن به جنت خلد دست می دهد حقیقتش همان رضوان است، زیرا اگر در بهشت حقیقت رضای خدا نباشد همان بهشت هم عذاب خواهد بود ، نه نعمت .

⁽¹⁾

مغفرت و رضوان خدا در قیامت

-” ... وَ فی الاَخِرَةِ عَذَابٌ شدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رِضوَنٌ وَ مَا الحَیَوةُ الدُّنْیَا إِلا مَتَعُ الْغُرُورِ،

-... البته در آخرت عذاب شدیدی است، و هم مغفرت و رضوانی از ناحیه خداست، و زندگی دنیا جز متاعی فریبنده نمی باشد.“

در این قسمت از آیه مغفرت قبل از رضوان آمده، برای اینکه کسی که می خواهد به رضوان خدا درآید، باید قبلا به وسیله مغفرت خدا شستشو و تطهیر شده باشد . و نیز در این جمله مغفرت را توصیف کرد به اینکه از ناحیه خداست، ولی عذاب را چنین توصیفی نکرد، تا به قول بعضی ها اشاره کرده باشد به اینکه مطلوب اصلی و آن غرضی که خلقت به خاطر آن بوده مغفرت است نه عذاب، و این خود انسان است که باعث عذاب می شود، و با خروجش از زی بندگی و عبودیت آن را پدید می آورد.

” و فی الاخرة عذاب شدید و مغفرة من الله و رضوان،“ به دو روی زندگی آخرت اشاره می کند، تا شنونده بر حذر شود، و از مغفرت و رضوان که یک روی آخرت است، و عذاب که روی دیگرش است، مغفرت و رضوان را اختیار کند.

⁽²⁾

درجه اعظم، رحمت، رضوان، جنت و اجرعظیم

-” الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ هَاجَرُوا وَ جَهَدُوا فی سبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَلهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ أَعْظمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ وَ أُولَئک هُمُ الْفَائزُونَ،

-یُبَشرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَ رِضوَنٍ وَ جَنَّتٍ لهُمْ فِیهَا نَعِیمٌ مُّقِیمٌ،

-خَلِدِینَ فِیهَا أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ،

-آری کسانیکه ایمان آورده و از وطن مالوف خود مهاجرت نموده و در راه خدا با اموال و جانهای خود مجاهدت نمودند نزد خدا از نظر درجه و منزلت بزرگ ترند، و ایشان، آری تنها ایشانند رستگاران،

-پروردگارشان به رحمتی از خود و رضوان و بهشتهائی بشارت می دهد که در آنست نعمتهائی دائم،

-و وضع ایشان چنین است که دائما در آن بهشتها جاودانند، آری نزد خدا پاداشی است عظیم و وصف ناپذیر.“

آیه در بیان حکم حقی است که خدای تعالی در مساله دارد. می فرماید: کسی که ایمان آورد، و در راه خدا بقدر توانائیش جهاد کرد، و از مال و جانش مایه گذاشت، در نزد خدا درجه اش بالاتر است.

اگر مطلب را بصورت جمع آورد، و فرمود: کسانیکه ... برای این است که اشاره کند به اینکه ملاک فضیلت، وصف مذکور است، نه شخص معینی .

اینکه فرمود:” اعظم درجة عند الله ،“ معنایش این است که این افراد نسبت به آن افراد دیگر که اصلا درجه ای ندارند درجه شان بالاتر است، و این خود یک نوع کنایه است از اینکه اصولا میان این دو طایفه نسبتی نیست، زیرا یکی دارای گامهای بلندی است و دیگری اصلا قدمی برنداشته است .

” و اولئک هم الفائزون،“ این جمله نیز دلالت دارد بر آنچه گفتیم، زیرا رستگاری را بطور انحصار و بنحو استقرار برای یک طایفه اثبات می کند.

” یبشرهم ربهم برحمة منه و رضوان و جنات ...،“ از ظاهر سیاق برمی آید که رحمت و رضوان و جنتی که می شمارد، بیان همان رستگاری است که در آیه قبلی بود، و در این آیه بطور تفصیل و به زبان بشارت و نوید آمده است.

پس معنای آیه این می شود که: خدای تعالی این مؤمنین را به رحمتی از خود که از بزرگی قابل اندازه گیری نیست و رضوانی مانند آن و بهشت هائی که در آنها نعمتهای پایدار هست، و بهیچ وجه از بین نمی رود، و خود اینان هم بدون اجل و تعیین مدت جاودانه در آنها خواهند بود، بشارت می دهد.

⁽¹⁾

در جنات نعیم

-” إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ یهْدِیهِمْ رَبهُم بِإِیمَنهِمْ تَجْرِی مِن تحْتهِمُ الأَنْهَرُ فی جَنَّتِ النَّعِیمِ،

-دَعْوَاهُمْ فِیهَا سبْحَنَک اللَّهُمَّ وَ تحِیَّتهُمْ فِیهَا سلَمٌ وَ ءَاخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الحَمْدُ للَّهِ رَب الْعَلَمِینَ،

-کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام می دهند، پروردگارشان بوسیله ایمانشان هدایتشان می کند، و در بهشت های پر نعمت جویها در زیر جایگاهشان روان است،

خواننده محترم و پژوهشگر متدبر باید توجه داشته باشد که خدای تعالی در میان همه منازل قرب، پاداش کسانی را که به وسیله ایمان خود هدایت یافتند جنات نعیم ذکر کرده، و در میان همه نعمت های بهشتی انهاری را نام برده که در بهشت از زیر آنان جاری است، حال باید دید علت این انتخاب چیست؟

در قرآن کریم نعمت به معنای حقیقیش همانا ولایت الهی است، و یکی از چیزهائی که خدای تعالی اولیای مقربین خود را به آن اختصاص داده نوعی از شراب بهشت است که با نوشاندن آن شراب به ایشان احترامشان کرده، به شان آنان اعتناء می نماید، مثلا فرموده:

-” ان الابرار یشربون من کاس کان مزاجها کافورا عینا یشرب بها عباد الله یفجرونها تفجیرا،“ و نیز فرموده:

-” ان الابرار لفی نعیم ... یسقون من رحیق مختوم ... عینا یشرب بها المقربون،“

و این بر خواننده گرامی است که در اینگونه آیات دقت نموده، بعضی را با بعضی دیگر مقایسه و تطبیق کند تا شاید بتواند به بعضی از اسرار لطیف که خدای عز و جل در کلام خود به ودیعت نهاده دست یابد.

-” دعویهم فیها سبحانک اللهم و تحیتهم فیها سلام،

و آخر دعویهم ان الحمد لله رب العالمین.“

کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح می کنند تجری من تحتهم الانهار فی جنات النعیم، در جنات نعیم نهرها از زیر کاخشان روان است.

در این جمله سخن از بهشت ولایت و تطهیر دلها است، دعویهم فیها سبحانک اللهم، دعوایشان در آن بهشت ها همه این است که بارالها تو را تسبیح می گوئیم .

و گفتیم که در این جمله خدا را از هر نقص و حاجت و شریکی منزه می دارند، و این گفتارشان بر وجه حضور است، یعنی خدا را حاضر می بینند و تسبیحش می گویند،

چون اولیای خدا از پروردگار خود محجوب نیستند، و تحیتهم فیها سلام و در آنجا درودشان به یکدیگر سلام است، که این ملاقات را به نشانه امنیت مطلق نامگذاری کردن است، گو اینکه در دنیا نیز یکدیگر را به کلمه سلام تحیت می گویند، و لیکن سلام در دنیا علامت امنیت نسبی و امنیتی اندک است، اما در بهشت علامت امنیت مطلق است، و آخر دعویهم ان الحمد لله رب العالمین آخرین مرحله کمال علم اهل بهشت بدینجا منتهی می شود که خدا را بعد از تسبیح و تنزیه ثنا گویند.

در تفسیر آیه شریفه: الحمد لله رب العالمین گفتیم که هر چند هر کسی می تواند به زبان بگوید الحمدلله! و لیکن از آنجا که حمد، توصیف و ستودن خدای تعالی است، هر کسی نمی تواند خدای را توصیف کند، این کار تنها از بندگان مخلَص خدای تعالی بر می آید، افراد انگشت شماری که خدای تعالی آنان را برای خود خالص نموده ، و به کرامت قرب خود اختصاص داده و هیچ واسطه ای بین آنان و بین خدای تعالی نیست.

⁽¹⁾

اهل بهشت دار السلام و قرب حضور

-” وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلی دَارِ السلَمِ وَ یهْدِی مَن یَشاءُ إِلی صِرَطٍ مُّستَقِیمٍ،

-خدا بندگانش را به سوی دار السلام دعوت می نماید، و از میان آنان هر که را بخواهد به سوی صراط مستقیم هدایت می کند.“

کلمه سلام یکی از اسمای خدای تعالی است، و وجه آن این است که ذات متعالی خدای تعالی نفس خیر است، خیری که هیچ شری در او نیست، بهشت را هم اگر دار السلام گفته اند به همین جهت است که در بهشت هیچ شر و ضرری برای ساکنان آن وجود ندارد.

خدای سبحان در این آیه و در سایر آیات، کلمه سلام را مطلق آورده و به هیچ قیدی مقیدش نکرده، در سایر آیات کلام مجیدش نیز چیزی که سلام را مقید به بعضی از حیثیات کند دیده نمی شود، پس دارالسلام بطور مطلق دار السلام است، و جائی که بطور مطلق دار سلامت باشد جز بهشت نمی تواند باشد، برای اینکه آنچه از سلامت در دنیا یافت شود سلامت نسبی است، نه مطلق، هیچ چیزی که برای ما سالم باشد وجود ندارد مگر آنکه همان چیز مزاحم بعضی از چیزهائی است که دوست می داریم، و هیچ حالی نداریم مگر آنکه مقارن با آن اضدادی برای آن هست .

پس، هر لحظه ای که بتوانی معنای سلامتی بطور مطلق و غیر نسبی را تصور کنی، همان لحظه توانسته ای وضع و اوصاف بهشت را تصور کنی، و برایت کشف می شود

که توصیف بهشت به دار السلام نظیر توصیف آن به جمله:” لهم ما یشاؤن فیها،“ است، برای اینکه لازمه سلامت انسان از هر مکروه و هر آنچه که دوست نمی دارد این است که بر هر چه دوست دارد و می خواهد، مسلط باشد و هیچ چیزی نتواند جلو خواست او را بگیرد، و این همان معنای آیه فوق می باشد .

در آیه مورد بحث دار السلام مقید شده به قید عند ربهم و این دلالت دارد بر اینکه اهل دار السلام دارای قرب حضورند، و در آنجا به هیچ وجه از مقام خدای سبحان غفلت ندارند.

⁽¹⁾

طوبی، زندگی پاکیزه تر

-” الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ طوبی لَهُمْ وَ حُسنُ مَئَاب،

-همان کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادند خوشی و سرانجام نیک از آن ایشان است.“

کلمه طوبی یعنی پاکیزه تر و صفتی است برای حیات و یا معیشت، زیرا نعمت هر چه که باشد از این رو گوارا و مورد غبطه است که مایه خوشی زندگی است، و وقتی مایه خوشی و سعادت است که قلب با آن سکون و آرامش یابد و از اضطراب خلاص شود، و چنین آرامش و سکونی برای احدی دست نمی دهد مگر آنکه به خدا ایمان داشته باشد و عمل صالح کند، پس تنها خداست که مایه اطمینان خاطر و خوشی زندگی است .

آری، چنین کسی از شر و خسران در آنچه پیش می آید ایمن و سالم است، و چگونه نباشد و حال آنکه به ستونی تکیه زده که انهدام نمی پذیرد.

او خود را در تحت ولایت خدای تعالی قرار داده، هر چه برایش تقدیر کند، مایه سعادت اوست، اگر چیزی به وی عطا کند خیر اوست، و اگر هم منع کند باز خیر اوست.

همچنانکه خودش در وصف این زندگی طیب فرموده:” من عمل صالحا من ذکر او انثی و هو مؤمن فلنحیینه حیوة طیبة و لنجزینهم اجرهم باحسن ما کانوا یعملون،“ و در وصف کسانی که با ذکر خدا دارای اطمینان قلب نیستند فرموده: ” و من اعرض عن ذکری فان له معیشة ضنکا و نحشره یوم القیمة اعمی.“

و بعید نیست اینکه در آیه مورد بحث زندگی و معیشت مؤمنین را پاکیزه تر خوانده، و پاکیزه گی بیشتر برای آنان قائل شده، به منظور اشاره به این نکته باشد که زندگی به هر حال خالی از طیب نیست، چیزی که هست در مورد کسانی که به یاد خدا و دارای آرامش قلب هستند طیب بیشتری دارد، زیرا زندگی آنان از آلوده گی به ناگواریها

دور است.

در روایات اسلامی (در مجمع البیان از ثعلبی روایت کرده که به سند خود از کلبی از ابی صالح از ابن عباس) نقل کرده که گفت:

-طوبی درختی است که ریشه اش در خانه علی در بهشت است و در خانه هر مؤمنی یک شاخه از آن وجود دارد.

در این معنا روایات بسیاری از طرق شیعه و اهل سنت آمده، و از ظاهر آنها بر می آید که در مقام تفسیر آیه نبوده، بلکه ناظر به بطن آیه است، چون حقیقت معیشت طوبی همان ولایت خدای سبحان است که از این امت علی علیه السلام صاحب آن ولایت و اولین گشاینده باب آن است، و مؤمنین اهل ولایت، اتباع و پیروان اویند، و خانه او در بهشت نعیم که بهشت ولایت است با خانه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم یکی است، و تزاحم و اختلافی میان آن دو نیست.

⁽¹⁾

جنات عدن، خانه آخرت متقین ( و سلامت وارد شدنشان به بهشت )

-” . . . وَ لَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِین،

-الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَئکَةُ طیِّبِینَ یَقُولُونَ سلَمٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ،

-. . . و سرای پرهیزگاران چه نیکوست،

-به بهشت های جاوید داخل شوند که جویها در آن روانست و در آنجا هر چه خواهند دارند، خدا پرهیزکاران را چنین پاداش می دهد،

-همان کسان که فرشتگان با حال پاک سیرتی، جانشان را بگیرند و گویند سلام بر شما، به پاداش اعمالی که می کرده اید به بهشت درآیید.“

و چه نیک است خانه متقین!

خانه ایشان جنات عدنی است که به آن داخل می شوند و از دامنه آن نهرها روان است، و در آنجا هر چه را بخواهند در اختیار دارند، و خدا اینچنین متقین را پاداش می دهد.

” الذین تتوفیهم الملائکة طیبین یقولون سلام علیکم ادخلوا الجنة بما کنتم تعملون.“

این آیه بیان وضع متقین است، که چگونه مردمی هستند.

کلمه طیب به معنای عاری بودن هر چیزی است از خلطی که آن را تیره و ناپاک سازد و خلوص آن را از بین ببرد. طیب بودن متقین در حال توفی و مرگ، خلوص آنان از خبث ظلم است.

متقین کسانی هستند که ملائکه آنان را قبض روح می کنند، در حالی که از خبث ظلم - شرک و معاصی - عاریند، و به ایشان می گویند سلام علیکم - که تامین قولی آنان است به ایشان - به بهشت وارد شوید به پاداش آنچه می کردید، و با این سخن ایشان را بسوی بهشت راهنمایی می کنند.

این آیه همانطور که ملاحظه می فرمایید متقین را به پاکی و تخلص از آلودگی به ظلم توصیف نموده، و به ایشان وعده امنیت و راهنمایی بسوی بهشت می دهد، پس در نتیجه برگشت معنایش به این آیه است که می فرماید: ” الذین آمنوا و لم یلبسوا ایمانهم بظلم اولئک لهم الامن و هم مهتدون.“

⁽¹⁾

شرحی از جنات عدن پاداش ایمان و عمل صالح

-” إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسنَ عَمَلاً،

-أُولَئک لهُمْ جَنَّت عَدْنٍ تجْرِی مِن تحْتهِمُ الأَنهَرُ یحَلَّوْنَ فِیهَا مِنْ أَساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ یَلْبَسونَ ثِیَاباً خُضراً مِّن سندُسٍ وَ إِستَبرَقٍ مُّتَّکِئِینَ فِیهَا عَلی الأَرَائکِ نِعْمَ الثَّوَاب وَ حَسنَت مُرْتَفَقاً،

-آنانکه ایمان آوردند و نیکوکار شدند ما هم اجر نیکوکاران را ضایع نخواهیم گذاشت،

-بهشت های عدن که نهرها از زیر درختانش جاری است خاص آنها است در حالی که در آن بهشت برین زیورهای زرین بیارایند و لباسهای سبز حریر و دیبا پوشند و بر تخت ها تکیه زنند، که آن بهشت نیکو اجری و خوش آرامگاهی است.“

کلمه عدن به معنای اقامت است، و جنات عدن یعنی بهشت های اقامت و زندگی.

در آیه ” اولئک لهم جنات عدن تجری من تحتهم الانهار....“ پاداش آنان را چنین تعریف می کند:

بهشت های عدن که نهرها از زیر درختانش جاری است خاص آنها است در حالی که در آن بهشت برین زیورهای زرین بیارایند و لباسهای سبز حریر و دیبا پوشند و بر تخت ها تکیه زنند، که آن بهشت نیکو اجری و خوش آرامگاهی است!

در این آیه، عقاب، اثر ظلم و در مقابلش ثواب، اثر ایمان و عمل صالح نامیده شده ما از آن چنین استفاده می کنیم که ایمان به تنهایی و بدون عمل صالح ثواب ندارد، بلکه چه بسا آیه اشعار داشته باشد بر اینکه ایمان بدون عمل ظلم هم هست.

⁽²⁾

جنت فردوس، وآمادگی برای پذیرائی از مؤمنان

-” إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ کانَت لهُمْ جَنَّت الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً،

-خَلِدِینَ فِیهَا لا یَبْغُونَ عَنهَا حِوَلاً،

-کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند منزلشان باغهای بهشت است،

-جاودانه در آنند و تغییر یافتن از آن را نخواهند.“

بعضی خواسته اند از اینکه جنات الفردوس را نزل خوانده، آنچنانکه قبلا جهنم را برای کافران نزل خوانده بود استفاده کنند که در ماورای بهشت و دوزخ، ثواب و عقاب دیگری است که به وصف در نمی آید.

و چه بسا این مفسرین استفاده مذکور خود را با امثال:” لهم ما یشاؤن فیها و لدینا مزید،“ و آیه: ” فلا تعلم نفس ما اخفی لهم من قرة اعین،“ و آیه:” و بدا لهم من الله ما لم یکونوا یحتسبون،“ تایید می کنند.

تعریف جنت فردوس در روایات اسلامی

در تفسیر برهان از علی علیه السلام روایت آورده که فرمود: برای هر چیزی نقطه برجسته ای است و نقطه برجسته بهشت، فردوس است که اختصاص به محمد و آل محمد صلی الله علیه وآله وسلّم دارد .

در الدر المنثور از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت کرده که فرمود: وقتی از خدا درخواست می کنید، فردوس را بخواهید، که در وسط بهشت و بر نقطه بلند آن قرار دارد که فوق آن عرش رحمان است، و نهرهای بهشت از آنجا می جوشد.

در مجمع البیان از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت کرده که فرمود: بهشت صد درجه است که ما بین هر دو درجه آن به قدر ما بین آسمان و زمین است، و فردوس بالاترین درجه آن است که نهرهای چهارگانه بهشت از آنجا می جوشد، پس هر وقت خواستید از خدا درخواستی کنید فردوس را بخواهید.

⁽¹⁾

وارثان جاودان فردوس

-” أُولَئک هُمُ الْوَرِثُونَ،

-الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْس هُمْ فِیهَا خَلِدُونَ،

-نامبردگان، آری تنها ایشان وارثانند،

-آنان که بهشت فردوس را ارث برده و هم ایشان در آن جاودانند.“

فردوس به معنای بالای بهشت است. وراثت مؤمنین فردوس را به معنای این

است که فردوس برای مؤمنین باقی و همیشگی است، چرا که این احتمال می رفت که دیگران هم با مؤمنین شرکت داشته باشند، و یا اصلا غیر مؤمنین صاحب آن شوند بعد از آنها خداوند آن را به ایشان اختصاص داده و منتقل نموده است.

در روایات هم آمده که برای هر انسانی در بهشت، منزلی و در آتش منزلی است، و چون کسی بمیرد و داخل آتش شود، سهم بهشت او را به ارث به اهل بهشت می دهند.

⁽¹⁾

شرحی از جنات عدن و وارثان آن

-” إِلا مَن تَاب وَ ءَامَنَ وَ عَمِلَ صلِحاً فَأُولَئک یَدْخُلُونَ الجَنَّةَ وَ لا یُظلَمُونَ شیْئا،

-جَنَّتِ عَدْنٍ الَّتی وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا،

-لا یَسمَعُونَ فِیهَا لَغْواً إِلا سلَماً وَ لهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهَا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا،

-تِلْک الجَنَّةُ الَّتی نُورِث مِنْ عِبَادِنَا مَن کانَ تَقِیًّا،

-مگر کسانی که توبه کرده و ایمان آورده و کار شایسته کرده باشند آنها به بهشت داخل شوند، و به هیچ وجه ستم نبینند،

-بهشت های جاویدان که خدای رحمان از غیب به بندگانش وعده داده که وعده او آمدنی است،

-در آنجا یاوه ای نشنوند مگر سلامی و در آنجا بامدادان و شامگاهان روزی خویش را دارند،

-این بهشتی است که به هر کس از بندگان خویش که پرهیزکار باشد می دهیم.“

کسانی که از راه شیطانی برگردند و ایمان آورده عمل صالح کنند داخل بهشت گشته و به هیچ وجه ظلم نمی شوند بلکه به همان طبقه گذشته که مورد انعام خدا بودند ملحق می گردند، البته با آنان، نه اینکه از آنان باشند، همچنانکه در آیه:” و من یطع الله و الرسول فاولئک مع الذین انعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین و حسن اولئک رفیقا،“ نیز فرمود: کسانی که خدا و رسول را اطاعت می کنند با کسانی( نه از کسانی) خواهند بود که خدا به ایشان انعام فرموده، که عبارتند از انبیاء و صدیقین و شهداء و صالحین، که نیکو رفقایی هستند .

” فاولئک یدخلون الجنة،“ - یعنی ایشان به تمام و کمال اجر خود را می یابند، به دلیل اینکه بعد از آن فرموده:” و لا یظلمون شیئا،“ چون ظلم نشدن در کوچکترین عمل از لوازم یافتن اجر تمام و کمال است، نه از لوازم داخل بهشت شدن.

” جنات عدن التی وعد الرحمن عباده بالغیب انه کان وعده ماتیا.“

کلمه عدن به معنای اقامت است، و اگر بهشت را عدن نامیده اند اشاره به این است که انسان بهشتی در بهشت، جاودان و ابدی است، و کلمه وعده به غیب وعده به

چیزی است که موعود فعلا آن را نمی بیند، و ماتی بودن وعد به این است که تخلف نکند.

در مجمع البیان گفته: درست است که تو، به آن وعده می رسی، ولی آن هم به تو می رسد، همچنانکه هر چیز که به آدمی برسد آدمی هم به آن می رسد، بعضی دیگر گفته اند: موعود آدمی نیست، بلکه بهشت است و مؤمنین به بهشت می رسند، نه اینکه بهشت به مؤمنین برسد.

” لا یسمعون فیها لغوا الا سلاما و لهم رزقهم فیها بکرة و عشیا.“

همانطور که در این آیه بیان فرموده یکی از خصوصی ترین صفات بهشت آن است که در آن لغوی شنیده نمی شود، و خدای تعالی به این نعمت در چند جا منت نهاده است.

کلمه سلام به معنای امن است ولی با آن فرق دارد. وقتی به کسی می گویی تو از من در امانی معنایش این است که از من حرکت و سخنی که ناراحتت کند نخواهی دید، ولی وقتی به کسی می گویی سلام من بر تو باد، معنایش این است که نه تنها چیزی که ناراحتت کند نمی بینی، بلکه هر چه می بینی چیزی خواهد بود که ناراحتت نمی کند، و اهل بهشت این سلام را از ملائکه و از رفقای بهشتی خود می شنوند، همچنان که خدای تعالی از ملائکه حکایت کرده که می گویند:” سلام علیکم طبتم!“ و به رفقای بهشتی نسبت داده فرموده: ” فسلام لک من اصحاب الیمین. “

” و لهم رزقهم فیها بکرة و عشیا .“

ظاهر کلام این است که آمدن رزق در صبح و شام کنایه باشد از آمدن آن پشت سر هم و بدون انقطاع.

” تلک الجنة التی نورث من عبادنا من کان تقیا.“

و در اینجا بهشت را از این جهت ارث نامیده که بهشت در معرض آن بود که به تمامی افراد اعطاء شود، چون خدا آن را به شرط ایمان و عمل صالح به همه وعده داده بود، پس اگر به متقین اختصاص یافت و دیگران به خاطر اضاعه نماز و پیروی شهوات محروم شدند، در حقیقت از اینان به آنان ارث رسیده، نظیر این عنایت در آیه:” ان الارض یرثها عبادی الصالحون،“ به کار رفته، و در آیه:” و قالوا الحمد لله الذی صدقنا وعده و اورثنا الارض نتبوء من الجنة حیث نشاء فنعم اجر العاملین!“ میان ارث دادن و اجر جمع شده است.

⁽¹⁾

روزی که پرهیزکاران به مقام قرب وارد می شوند!

-” یَوْمَ نحْشرُ الْمُتَّقِینَ إِلی الرَّحْمَنِ وَفْداً،

-روزی که پرهیزکاران را محشور کنیم که به پیشگاه خدای رحمان وارد شوند.“

کلمه وفد به معنای قومی است که به منظور زیارت و دیدار کسی و یا گرفتن حاجتی و امثال آنها بر او وارد شوند، و این قوم وقتی به نام وفد نامیده می شوند که سواره بیایند.

مقصود از وفد به رحمان، محشور شدن به بهشت است، و اگر حشر به بهشت را حشر به رحمان خوانده، بدین جهت است که بهشت مقام قرب خدای تعالی است، پس حشر به بهشت حشر به خدا است.

⁽¹⁾

بهشت عدن پاداش اعتقاد حق و عمل صالح

-” وَ مَن یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصلِحَتِ فَأُولَئک لهُمُ الدَّرَجَت الْعُلی،

-جَنَّت عَدْنٍ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا وَ ذَلِک جَزَاءُ مَن تَزَکی،

-هر که مؤمن به پیشگاه او رود و کار شایسته کرده باشد آنان مرتبت های بلند دارند،

-بهشت های جاوید که در آن جویها روان است و جاودانه در آنند، این پاداش کسی است که پاک خوئی کرده باشد.“

کلمه تزکی به معنای رشد و نمو به نمای صالح است، و در انسان به این است که با اعتقاد حق و عمل صالح زندگی کند .

این دو آیه آثار ایمان و عمل صالح را وصف می کند .

⁽²⁾

مقامات قرب، درجات ولایت، و بهشت

-” وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسحَقَ وَ یَعْقُوب وَ جَعَلْنَا فی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَ الْکِتَب وَ ءَاتَیْنَهُ أَجْرَهُ فی الدُّنْیَا وَ إِنَّهُ فی الاَخِرَةِ لَمِنَ الصلِحِینَ،

-ما به ابراهیم، اسحق و یعقوب عطا کردیم و در ذریه او نبوت و کتاب قرار دادیم و اجر او را در دنیا دادیم و در آخرت هم از صالحان است.“

اجر در کلام خدای تعالی غالبا در پاداشهای اخروی به کار رفته، که خدا برای بندگان مؤمن خود تهیه دیده، که یا عبارت است از مقامات قرب، و یا درجات ولایت، که یکی از آنها بهشت است.

” و آتیناه اجره فی الدنیا،“ ممکن است مراد از این اجر، اجر دنیوی نیکو باشد. این معنا به آیه ای دیگر تایید می شود، که می فرماید:” و آتیناه فی الدنیا حسنة، و انه فی الآخرة لمن الصالحین،“ چون ظاهرا مراد از حسنه همان زندگی و عیش نیکو است، و مراد از ایتاء اعطای عملی است نه تقدیر کردن و کتابت آن.

ممکن هم هست مراد از دادن آن، جلو انداختن وعده ای باشد که به عموم مؤمنین داده، و معنایش این باشد که ما آن وعده را در حق وی جلو انداختیم، و آن وعده عبارت است از مقامات قرب، همچنان که قرآن کریم مقامات حضرت ابراهیم را در ضمن داستانهایش در سوره انعام برشمرده است.

-” و انه فی الآخرة لمن الصالحین ! “

⁽¹⁾

جنت مأوی، عطیه ای برای مؤمنین با اعمال صالح

-” أَمَّا الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ فَلَهُمْ جَنَّت الْمَأْوَی نُزُلا بِمَا کانُوا یَعْمَلُونَ،

-اما کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، به پاداش اعمال صالح، منزلگاه پر نعمت در بهشت ابد یابند.“

کلمه الْمَأْوَی به معنای مکانی است که انسان در آن منزل کند و مسکن خود قرار دهد. و کلمه نزل به معنای هر چیزی است که برای شخصی که وارد خانه ای می شود آماده شود، مانند طعام و آب، ولی از معنای لغوی آن تجاوز شده، به هر عطیه ای هم نزل می گویند: ” فلهم جنت المأوی نزلا بما کانوا یعملون- به پاداش اعمال صالح، منزلگاه پر نعمت در بهشت ابد یابند.“

⁽²⁾

سدرة المنتهی، و جنت المأوی

-” عِندَ سِدْرَةِ المُنتَهَی،

-عِندَهَا جَنَّةُ المَأْوَی،

-نزد سدره منتهی،

-که جنت الماوی آنجاست. “

سدرة المنتهی

کلمه سدرة به معنای یک درخت سدر است.

کلمه منتهی گویا نام مکانی است، و شاید مراد از آن، منتهای آسمانها باشد به دلیل اینکه می فرماید: جنت ماوی پهلوی آن است، و ما می دانیم که جنت ماوی در آسمانها است، چون در آیه فرموده:” و فی السماء رزقکم و ما توعدون.“

و اما اینکه این درخت سدرة چه درختی است؟ در کلام خدای تعالی چیزی که تفسیرش کرده باشد نیافتیم، و مثل اینکه بنای خدای تعالی در اینجا بر این است که به طور مبهم و با اشاره سخن بگوید، مؤید این معنا جمله” اذ یغشی السدرة ما یغشی،“ است،

که در آن سخن از مستوری رفته است، در روایات هم تفسیر شده به درختی که فوق آسمان هفتم قرار دارد، و اعمال بندگان خدا تا آنجا بالا می رود.

” عندها جنة الماوی- یعنی بهشتی که مؤمنین برای همیشه در آن منزل می کنند،“ چون بهشت دیگری هست موقت، و آن بهشت برزخ است که مدتش تا روز قیامت تمام می شود، و جنت ماوی بعد از قیامت است، همچنان که فرموده: ” فلهم جنات الماوی نزلا بما کانوا یعملون،“ و نیز فرموده:” فاذا جاءت الطامة الکبری ... فان الجنة هی الماوی،“ و این جنت الماوی به طوری که آیه 22 سوره ذاریات دلالت می کرد، در آسمان واقع است .

⁽¹⁾

مساکن طیب در باغهای عدن پاداش جهادگران با مال و جان

-” یَأَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا هَلْ أَدُلُّکمْ عَلی تجَرَةٍ تُنجِیکم مِّنْ عَذَابٍ أَلِیم،

-تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ تجَهِدُونَ فی سبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَلِکمْ وَ أَنفُسِکُمْ ذَلِکمْ خَیرٌ لَّکمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ،

-یَغْفِرْ لَکمْ ذُنُوبَکمْ وَ یُدْخِلْکمْ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ وَ مَسکِنَ طیِّبَةً فی جَنَّتِ عَدْنٍ ذَلِک الْفَوْزُ الْعَظِیمُ،

-آن تجارت این است که به خدا و رسولش ایمان آورید و در راه خدا با اموال و جانهایتان جهاد کنید این برای شما خیر است اگر بدانید،

-اگر چنین کنید ( خدای تعالی گناهانتان را می آمرزد و به جناتی داخلتان می کند که از زیر درختانش نهرها روان است و مساکنی طیب در باغهایی عدن و جاودانه دارد و این خود رستگاری عظیمی است.»

در این آیه شریفه ایمان و جهاد تجارت به حساب آمده که سرمایه اش جان آدمی، و ربح آن نجات از عذاب دردناک است. و مصداق این نجات که وعده اش را داده، همان مغفرت و جنت است: ” یغفر لکم ذنوبکم و یدخلکم جنات ....“

و این تجارت آن است که به خدا و رسولش ایمان آورده، در راه او با مال و جانتان جهاد کنید.

” یغفر لکم ذنوبکم و یدخلکم جنات تجری من تحتها الانهار...،“ در آیه شریفه کلمه ذنوبکم مطلق آمده، یعنی نفرمود کدام گناه آمرزیده می شود، از این اطلاق می توانیم نتیجه بگیریم که تمامی گناهان با شرایطی که ذکر شده آمرزیده می شود.

اعتبار عقلی هم مساعد با این معنا است، چون این آمرزش در آیه شریفه مقدمه داخل شدن در بهشت جاودان ذکر شده، و معنا ندارد که کسی داخل چنین

بهشتی بشود، در حالی که پاره ای از گناهانش آمرزیده نشده باشد. و ای بسا به منظور اشاره به همین نکته بوده که دنبال آیه فرموده: ” و مساکن طیبة فی جنات عدن- یعنی جناتی ثابت و دائمی.“ پس دائمی و ثابت بودن آن جنات خود اشاره است به اینکه مغفرت مزبور در آیه شامل همه گناهان می شود.

آنچه مؤمن به خدا می دهد، متاع قلیل دنیای ناپایدار است، و آنچه خدا به مؤمن وعده داده تا او را دلخوش سازد تا با طیب نفس و اراده ای قوی به این معامله اقدام کند و خود را قربانی نماید متاع و زندگی دائمی و باقی است، و به همین جهت به منظور تاکید این مطلب در آخر فرمود:” ذلک الفوز العظیم ! “

⁽¹⁾

جنت نعیم پاداش متقین

-” إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ عِندَ رَبهِمْ جَنَّتِ النَّعِیمِ،

-محققا برای مردم پرهیزکار در نزد پروردگارشان بهشت ها و باغهای پر از نعمت است . “

مراد از کلمه نعیم، ولایت است.

این آیه شریفه بشارت و بیان حال متقین در آخرت است. اگر فرمود: ” عند ربهم،“ و نفرمود:” عند الله،“ برای این بود که اشاره کند به رابطه ای که تدبیر و رحمت بین خدا و متقین دارد، و اینکه اگر متقین چنین نعمتی نزد خدا دارند، به خاطر این است که در دنیا ربوبیت را منحصر در او می دانستند، و عبادت را خالص برای او انجام می دادند .

و اگر کلمه جنات را به کلمه نعیم که به معنای نعمت است اضافه کرد، برای این بود که آنچه از نعمت ها در بهشت است خالص نعمت است، نه چون دنیا که نعمتش آمیخته با نقمت و لذتش مخلوط با الم باشد.

⁽²⁾

جنات عدن، پاداش بهترین های خلق خدا !

-” إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ أُولَئک هُمْ خَیرُ الْبرِیَّة،

رَّضیَ اللَّهُ عَنهُمْ وَ رَضوا عَنْهُ ذَلِک لِمَنْ خَشیَ رَبَّهُ،

-و کسانی که ایمان آورده اعمال صالح کردند ایشان بهترین خلق خدایند،

جزایشان نزد پروردگارشان عبارت است از بهشت های عدن که نهرها در زیر درختانش روان است و ایشان تا ابد در آنند در حالی که خدا از ایشان راضی و ایشان هم از خدا راضی باشند این سرنوشت کسی است که از پروردگارش بترسد. “

” ان الذین امنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البریة،“ در این آیه خیریت را منحصر در مؤمنین کرده، که اعمال صالح می کنند.

” جَزَاؤُهُمْ عِندَ رَبهِمْ جَنَّت عَدْنٍ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا أَبَداً، “

کلمه عدن به معنای استقرار و ثبات است، پس جنات عدن به معنای بهشت های خالد و جاودانه است، و توصیف دوباره اش به اینکه خیر البریه در آن بهشت ها خالدند و ابداً خالدند تاکید همان جاودانگی است، که اسم عدن بر آن دلالت داشت.

” رضی الله عنهم - خدا از ایشان راضی است،“ رضایت خدا از صفات فعل خداست و مصداق و مجسم آن همان ثوابی است که به ایشان عطا می کند، تا جزای ایمان و اعمال صالحشان باشد.

” ذلک لمن خشی ربه،“ این جمله علامت بهشتیان و آنانکه به سعادت آخرت می رسند را بیان می کند، می فرماید: علامت ”خیر البریه“ و آنهایی که به جنات عدن می رسند این است که از پروردگار خود ترس دارند .

در جای دیگر هم فرموده:” انما یخشی الله من عباده العلماء ،“ پس علم به خدا خشیت از خدا را به دنبال دارد، و خشیت از خدا هم ایمان به او را به دنبال دارد، یعنی کسی که از خدا می ترسد، قهرا در باطن قلبش ملتزم به ربوبیت و الوهیت او است، و در ظاهر هم ملازم با اعمال صالح است.

⁽¹⁾

اعراف، و ساکنان آن

اعراف، و رجال اعراف

-” وَ بَیْنهُمَا حِجَابٌ وَ عَلی الأَعْرَافِ رِجَالٌ یَعْرِفُونَ کُلا بِسِیمَاهُمْ وَ نَادَوْا أَصحَب الجَنَّةِ أَن سلَمٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوهَا وَ هُمْ یَطمَعُونَ،

-میان بهشتیان و دوزخیان حائلی است و بر بالای آن مردمی هستند که همه خلائق را به سیما و رخسارشان می شناسند، و اهل بهشت را ندا دهند که سلام بر شما، اینان به بهشت در نیامده اند اما طمع آن را دارند.“

منظور از اعراف قسمت های بالای حجابی است که حائل بین دوزخ و بهشت است، بطوری که اعرافیان در آنجا، هم دوزخیان را می بینند و هم بهشتیان را.

این حجاب از این جهت حجاب خوانده شده که حائلی است بین دو طایفه اهل دوزخ و بهشت، نه از این جهت که مانند حجاب های دنیا پارچه ای باشد که از نخ بافته شده و در بین بهشت و جهنم آویزان شده باشد.

بنا بر این معنای آیه این می شود که: در قسمت های بالای حجاب رجالی هستند که بر هر دو طرف مشرفند، چون در محل مرتفعی قرار دارند، مردانی هستند که اهل جهنم و بهشت را به قیافه و علامت هایشان می شناسند.

و این سیاق بدون تردید این معنا را افاده می کند که رجال اعراف متمایز از دو طایفه نامبرده هستند، و خلاصه اینکه نه از اهل بهشتند و نه از اهل دوزخ .

حال یا از این جهت است که اصلا انسان نیستند، و یا از این جهت است که از حیث سؤال و جواب و سایر شؤون و خصوصیات قیامت از آن دو طایفه بیرونند. و یا از این جهت است که مقام و مرتبه اعرافیان ما فوق مقام این دو طایفه است. و در حقیقت اهل محشر سه طایفه هستند: دوزخیان، اهل بهشت، و اهل اعراف

در اصحاب اعراف سه احتمال هست:

احتمال اول اینکه انسان نباشند، و از یکی از دو طایفه جن و ملک بوده باشند، احتمالی است که نمی توان به آن اعتناء نمود، زیرا اطلاق لفظ رجال شامل ملک نمی شود. چون این دو طایفه متصف به رجولیت و انوثیت نمی گردند.

احتمال دوم اینکه از مستضعفین باشند، که مستضعفین هم مزیت قابل اعتنایی ندارند، و غالبا از جنس زنان و یا اطفال و یا مردان دیوانه و خرف هستند.

اوصافی که خدای تعالی در آیات بعد برای رجال مزبور ذکر می کند و تذکراتی که به آنان می دهد اموری است که جز به اهل منزلت و مقربین درگاه خدا نمی تواند قائم باشد تا چه رسد به اینکه مردم متوسط و مستضعفین را هم شامل شود.

این رجال در محلی قرار دارند به نام اعراف، و در مقامی هستند که از خصوصیاتی که در سیمای فرد فرد اهل محشر است به جمیع امتیازات نفسانی و تفاصیل اعمال آنان پی می برند و حتی اهل دوزخ و بهشت را پس از رفتن به دوزخ و بهشت نیز می بینند، و این مقام بدون شک مقام و منزلت رفیعی است مخصوص آنان، نه دوزخیان دارای چنان خصوصیتی هستند و نه اهل بهشت.

معنای سیما این نیست که در قیامت اهل بهشت را به علامتی و اهل دوزخ را به علامتی دیگر از قبیل رو سفیدی و رو سیاهی نشان کرده باشند تا هر کس بتواند از آن علامت پی به بهشتی بودن و یا دوزخی بودن اشخاص ببرد، چون از آیه:” و نادی اصحاب الاعراف رجالا یعرفونهم بسیماهم ...،“ استفاده می شود که اصحاب اعراف نه تنها از سیمای اشخاص کفر و ایمان و بهشتی بودن و دوزخی بودن آنان را درک می کنند بلکه از قیافه ها به جمیع خصوصیات احوال و اعمال آنان پی می برند، حتی از دیدن سیمای شخص می فهمند که این شخص از آنهایی است که در دنیا همش همگی صرف جمع آوری مال دنیا می شده است.

رجال اعراف هم با دوزخیان محاوره دارند و هم با بهشتیان، محاوره آنان با اهل دوزخ به این است که آنان را که همان پیشوایان کفر و ضلالت و طغیانند به احوال و اقوال شان بی پروا شماتت و سرزنش می کنند.

و محاوره آنان با اهل بهشت به این است که آنان را با تحیت های بهشتی درود می گویند، با این حال و با اینکه به مقتضای آیه:” لا یتکلمون الا من اذن له الرحمن و قال صوابا،“ می دانیم که در روز قیامت هر کسی مجاز به حرف زدن نیست، و تنها بندگان حق گوی خدا حق تکلم را دارند!

از سیاق آیه بعد استفاده می شود که اصحاب اعراف آنقدر مقامشان بلند است که سلام شان به اهل بهشت باعث ایمنی آنان می شود، و به فرمان آنها وارد بهشت

می شوند.

آیات کریمه ای که جای این رجال و مقام و منزلت شان و محاوره آنها با اصحاب جنت و اصحاب جهنم را بیان می کند هیچگونه قلق و اضطرابی در باره ایشان نشان نمی دهد و ایشان را اصلا داخل در محضرین (احضار شدگان) و در هول و فزعی که دارند نمی داند، بلکه می فرماید:” فانهم لمحضرون الا عباد الله المخلصین،“ و بندگان مخلص خود را از حکم کلی احضار و هر گرفتاری و هول دیگری استثنا می کند و از اینکه در جمله:” و اذا صرفت ابصارهم تلقاء اصحاب النار قالوا ربنا لا تجعلنا مع القوم الظالمین،“ دعای شان را نقل نموده و آن را رد نفرموده، استفاده می شود که رجال اعراف در هر حرفی که بخواهند بزنند مجاز هستند و دعای شان هم مستجاب است.

-” و نادوا اصحاب الجنة ان سلام علیکم لم یدخلوها و هم یطمعون،“

اصحاب جنت در حالی که هنوز به بهشت داخل نشده اند و اشتیاق دارند هر چه زودتر برسند، ندا می شوند: ان سلام علیکم!

زمانی که بهشتیان به ناگاه چشمشان به اصحاب آتش می افتد به خدا پناه می برند از اینکه با آنان محشور شده و در آتش شوند، و می گویند:

-” ربنا لا تجعلنا مع القوم الظالمین! “

⁽¹⁾

اعراف در قرآن به چه معنا است؟

-” وَ بَیْنهُمَا حِجَابٌ وَ عَلی الأَعْرَافِ رِجَالٌ یَعْرِفُونَ کُلا بِسِیمَاهُمْ وَ نَادَوْا أَصحَب الجَنَّةِ أَن سلَمٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوهَا وَ هُمْ یَطمَعُونَ،

-میان بهشتیان و دوزخیان حائلی است و بر بالای آن مردمی هستند که همه خلائق را به سیما و رخسارشان می شناسند، و اهل بهشت را ندا دهند که سلام بر شما، اینان به بهشت در نیامده اند اما طمع آن را دارند.“

در قرآن کریم در غیر چهار آیه ای که در سوره اعراف است لفظ اعراف در جای دیگر نیامده است، و ما از بحثی که در این آیات کردیم این نتیجه را گرفتیم که اعراف یکی از مقامات عالی انسانیت است که خداوند آن را به حجابی که حائل بین بهشت و دوزخ است مثال زده، و معلوم است که هر حائلی، در عین اینکه مرتبط به دو طرف خود هست، طبعا از حکم دو طرف خود خارج است، و لذا فرمود: این حجاب دارای اعراف و بلندی هایی است، و بر آن اعراف رجالی هستند که مشرف بر جمیع اهل محشر از اولین و آخرینند، و هر کسی را در مقام مخصوص خودش مشاهده می کنند با اینکه مقامات و درجات مردم در بین دو حد اعلا علیین و اسفل السافلین مختلف است با این حال از حال یک یک اشخاص و اعمالی که در دنیا کرده اند آگاهند، و با هر کس که بخواهند می توانند

حرف بزنند، هر کسی را که بخواهند می توانند ایمنی داده و به اذن خدا اجازه ورود به بهشت دهند.

از اینجا معلوم می شود که موقف و مقام این رجال از دو موقف سعادت که عبارت است از نجات به وسیله عمل صالح و شقاوت که عبارت است از هلاکت به خاطر عمل زشت، بیرون است. و خلاصه مقامی است ما فوق این دو مقام، و حاکم و مسلط بر آن دو.

برای تقریب ذهن و روشن شدن مطلب می توانیم این مقام را به مقام پادشاهان و حکام تشبیه کرده بگوییم: همچنانکه در زیر سلطه حکام اقوامی سعید و متنعم به نعمت آنان و مشمول رحمت آنانند، و هر چه را که بخواهند برایشان فراهم است، و اقوام دیگری شقی و در زندانهای آنان معذب به انواع عذاب های دردناکند، و طایفه سومی ما فوق این دو طایفه مامور تنظیم امور آنان و رساندن نعمت به آن طایفه و عذاب به این طایفه و در عین حال خود نیز از متنعمین هستند، و نیز قوم دیگری ما فوق این خدمه و عمال، مامور به تدبیر همه طبقات مادون خود هستند.

همچنین ممکن است خدای تعالی که حاکم در روز جزا است اقوامی را مشمول رحمت خود قرار داده و از آنجایی که خدایی است آمرزگار و صاحب فضل بزرگ، آنان را به پاداش حسنات شان داخل بهشت نموده، از هر طرف برکات خود را بر آنان نازل کند، و از آنجایی که عزیز ذو انتقام است، اقوام دیگری را به کیفر گناهانشان در آتش خود انداخته و طایفه سومی را اذن دهد که بین این دو طایفه واسطه شوند، و احکام و اوامرش را در بین آنان اجرا نمایند، همچنانکه خودش فرموده:

-” لمن الملک الیوم لله الواحد القهار!

-برای کیست سلطنت امروز، برای خدای یگانه قهار !“

⁽¹⁾

ندای رجال اعراف به دوزخیان و بهشتیان

-” وَ نَادَی أَصحَب الأَعْرَافِ رِجَالاً یَعْرِفُونهُم بِسِیمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنی عَنکُمْ جَمْعُکمْ وَ مَا کُنتُمْ تَستَکْبرُونَ،

-أَ هَؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسمْتُمْ لا یَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الجَْنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْکمْ وَ لا أَنتُمْ تحْزَنُونَ،

-اصحاب اعراف مردمی را که به سیمایشان می شناسند ندا دهند و گویند جماعت شما و آن تکبری که می کردید کاری برای شما نساخت،

-آیا همین ها بودند که شما قسم می خوردید که رحمت خدا به آنان نمی رسد؟ شما (مؤمنین) به بهشت وارد شوید که نه بیمی دارید و نه غمگین می شوید!“

اینکه رجال را توصیف کرد به اینکه اصحاب اعراف آنها را به سیمایشان

می شناسند دلالت دارد بر اینکه سیمای اصحاب دوزخ نه تنها اعرافیان را به دوزخی بودن آنان واقف می کند، بلکه به خصوصیات دیگری هم که دارند راهنمایی می نماید.

جمله:” قالوا ما اغنی عنکم جمعکم و ما کنتم تستکبرون،“ دوزخیان را شماتت می کند به اینکه شما در دنیا از قبول حق استکبار می کردید، و از جهت شیفتگی و مغرور بودن به دنیا، حق را ذلیل و خوار می پنداشتید.

-” اهؤلاء الذین اقسمتم لا ینالهم الله برحمة ...،“

جمله:” ادخلوا الجنة لا خوف علیکم و لا انتم تحزنون،“ امری است از طرف اصحاب اعراف به مؤمنین که پس از تقریر حال آنها به استفهام، امر می کنند ایشان را تا داخل جنت شوند.

⁽¹⁾

گفتگوی بهشتیان با دوزخیان

-” وَ نَادَی أَصحَب الجَنَّةِ أَصحَب النَّارِ أَن قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنُ بَیْنهُمْ أَن لَّعْنَةُ اللَّهِ عَلی الظلِمِینَ،

-الَّذِینَ یَصدُّونَ عَن سبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونهَا عِوَجاً وَ هُم بِالاَخِرَةِ کَفِرُونَ،

-اهل بهشت به اهل جهنم بانگ زنند که ما وعده پروردگار خویش را درست یافتیم آیا شما نیز وعده پروردگارتان را درست یافتید؟ گویند: آری، پس اعلام کننده ای میان آنان بانگ می زند که لعنت خدا بر ستمگران باد !

-همان کسانی که سد راه خدا شده آن را منحرف می خواهند و خود هم به آخرت کافرند! “

این آیه شریفه کلامی را که بهشتیان با دوزخیان دارند حکایت می کند، و کلام مزبور، هم اقرار گیری از دوزخیان است و هم استهزایی است که بهشتیان از دوزخیان می کنند.

مؤمنین در مقام اعتراف گفته اند:” ان قد وجدنا ما وعدنا ربنا حقا،“ و بدین وسیله به حقیت جمیع خصوصیات و جزئیاتی که خداوند به زبان انبیای کرامش برای آنان از امر معاد بیان کرده اعتراف نموده اند.

در سؤال از کفار اسمی از خصوصیات معاد و جزئیات عذابش نبرده و در باره اصل آن پرسیده اند:” فهل وجدتم ما وعد ربکم حقا- آیا وعده پروردگارتان را حق یافتید؟ “ برای اینکه وعده هایی که خداوند فقط به کفار داده همان خصوصیات عذاب قیامت است نه اصل قیامت، چون اصل قیامت وعده ای است که هم به کفار داده و هم به مؤمنین .

-” فاذن مؤذن بینهم ان لعنة الله علی الظالمین،

-پس اعلام کننده ای میان آنان بانگ می زند که لعنت خدا بر ستمگران باد!“

خدای تعالی در این آیه تصریح نفرموده به اینکه این مؤذن و منادی از جنس بشر است و یا از جن است و یا از ملائکه، و لیکن از تدبر در کلام مجیدش چنین بر می آید که این مؤذن از جنس بشر باشد، نه جن و نه ملک.

اما جن، برای اینکه در سرتاسر کلام خدای تعالی هیچ کجا دیده نمی شود که جن از طرف او متصدی امری از امور آخرتی انسان شده باشد، پس احتمال اینکه مؤذن مزبور از طایفه جن باشد احتمال بی وجهی است.

و اما ملائکه، این طایفه گر چه واسطه های امر خدا و حاملین اراده او هستند، و انفاذ اوامر او به دست ایشان است، و اجرای قضا و قدر او در مخلوقات محول به ایشان، و قرآن کریم هم در باره نفوذ تصرفات آنان در مساله مرگ و بهشت و دوزخ تصریحاتی دارد، از آن جمله مثلا به ستمکاران می گویند:” اخرجوا انفسکم ...“ و به اهل بهشت می گویند:” سلام علیکم ادخلوا الجنة ...“ و مالک دوزخ به دوزخیان می گوید:” انکم ماکثون ...“ و امثال اینها، الا اینکه در باره محشرکه معرکه بعث و سؤال و تطایر کتب و وزن و حساب و جای حکم فصل است هیچ تصرف و امر و نهیی را برای ملائکه و هیچ موجود دیگری اثبات نکرده، جز انسان که در ذیل آیات مورد بحث از او چنین حکایت می کند:” و نادوا اصحاب الجنة ان سلام علیکم!“

و نیز از اصحاب اعراف حکایت می کند که به یک دسته از مؤمنین می گویند:” ادخلوا الجنة لا خوف علیکم و لا انتم تحزنون،“ و این خود نفوذ حکم و امر انسان را در قیامت می رساند، و همچنین در باره اوصاف روز قیامت می فرماید: ” قال الذین اوتوا العلم ان الخزی الیوم و السوء علی الکافرین!“ و نیز می فرماید:” و قال الذین اوتوا العلم و الایمان لقد لبثتم فی کتاب الله الی یوم البعث فهذا یوم البعث و لکنکم کنتم لا تعلمون . “

این آیات و همچنین آیات راجع به شفاعت و شهادت انسان قرائنی است که احتمال انسان بودن مؤذن مزبور را در ذهن تقویت می کند.

⁽¹⁾

درخواست جهنمیان از بهشتیان

-”وَ نَادَی أَصحَب النَّارِ أَصحَب الجَنَّةِ أَنْ أَفِیضوا عَلَیْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلی الْکَفِرِینَ،

-و اهل جهنم اهل بهشت را ندا زنند که از آن آب یا از آن چیزها که خدا روزیتان کرده برای ما بریزید. گویند: خداوند آن را بر کافران حرام کرده است .“

در آیه مورد بحث سایر نعمت هایی را که خداوند به اهل بهشت روزی کرده

عطف بر آب نموده، و از اینجا معلوم می شود که اهل دوزخ از اهل بهشت تنها انتظار آب ندارند، بلکه تقاضای همه انواع نعمت ها را می کنند.

به هر حال، آیه شریفه اشعار دارد بر اینکه مکان اهل جنت بلندتر از مکان دوزخیان است. و اگر ابتدا از میان همه نعمت ها آب را ذکر کرد و آنگاه بقیه نعمت ها را بر آن عطف نمود، از این جهت است که برای دوزخیان و مبتلایان به حرارت دوزخ آب از هر چیز دیگری ضروری تر است.

⁽¹⁾

بهشتیان و زندگی در بهشت

قسمت اول: ابرار در بهشت

ابرار، و اعمالی که آنها را بهشتی کرد!

آیات سوره دهر داستان مردمی از مؤمنین است که قرآن نامشان را ابرار خوانده، و از پاره ای کارهایشان یعنی وفای به نذر و اطعام مسکین و یتیم و اسیرشان خبر داده، ایشان را می ستاید، و وعده جمیلشان می دهد.

معلوم می شود سبب نزول این آیات هم همین داستان بوده، و این داستان در خارج واقع شده نه اینکه بخواهد یک قصه فرضی را جعل کند، آنگاه آثار خوب آن را بر شمرده، و کسانی را که آنچنان عمل کنند وعده جمیل داده است:

1-ترس از روزی که شرش مستطیر است!

-” یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یخَافُونَ یَوْماً کانَ شرُّهُ مُستَطِیراً،

-که آن بندگان، نیکو به عهد و نذر خود وفا می کنند و از قهر خدا در روزی که شر و سختیش همه اهل محشر را فرا گیرد می ترسند.“

منظور از استطار شر آن روز شر روز قیامت است، که روز به نهایت رسیدن شدائد و اهوال و عذابها است.

2- هدف و انگیزة اعمال: وجه الله و رضای او

-” وَ یُطعِمُونَ الطعَامَ عَلی حُبِّهِ مِسکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً،

-إِنمَا نُطعِمُکمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِیدُ مِنکمْ جَزَاءً وَ لا شکُوراً،

-و بر دوستی خدا به فقیر و اسیر و طفل یتیم طعام می دهند،

وجه خدای تعالی عبارت است از صفات فعلی خدای تعالی، صفات کریمه ای که افاضه خیر بر خلق و خلقت و تدبیر و رزق آنها، و یا به عبارت جامع تر رحمت عامه او که قوام تمامی موجودات بدان است، از آن صفات نشأت می گیرد، و بنا بر این معنای اینکه عملی به خاطر وجه الله انجام شود این است که در انجام عمل این نتیجه منظور گردد که رحمت خدای تعالی و خشنودیش جلب شود، منظور تنها و تنها این باشد و ذره ای از پاداش هایی که در دست غیر خدای تعالی است منظور نباشد، و به همین جهت خانواده اطعامگر دنبال این سخن خود که ” انما نطعمکم لوجه الله ،“ اضافه کردند:” لا نرید منکم جزاء و لا شکورا - ما از شما نه پاداشی می خواهیم، و نه حتی تشکری .“

هدف واقع شدن وجه الله، و آن را غایت و انگیزه اعمال قرار دادن، در چند جا از کلام مجیدش آمده، مانند آیات زیر:” و اصبر نفسک مع الذین یدعون ربهم بالغدوة و العشی یریدون وجهه،“ و در این معنا است آیه شریفه” و ما أمروا الا لیعبدوا الله مخلصین له الدین،“ و آیه شریفه” و ما تنفقون الا ابتغاء وجه الله،“ و آیه شریفه” فادعوه مخلصین له الدین،“ و آیه ” ألا لله الدین الخالص! “

3- ترس از پروردگار در روزی عبوس و دشوار

-” إِنَّا نخَاف مِن رَّبِّنَا یَوْماً عَبُوساً قَمْطرِیراً،

-ما از قهر پروردگار خود به روزی که از رنج و سختی آن رخسار خلق درهم و غمگین است می ترسیم! “

این آیه در مقام بیان علت سخنی است که از ایشان حکایت کرد، می خواهد بفهماند چرا گفتند:” انما نطعمکم لوجه الله ...،“ و اینکه اگر عمل مذکور خود را تنها و تنها به خاطر خدا انجام دادند، و عبودیت خود را برای خدا خالص کردند، برای این بود که از آن روز سخت و دشوار می ترسیدند، و برای بیان علت مذکور اکتفا نکردند به اینکه ما از آن روز می ترسیم، بلکه آن روز را به پروردگار خود نسبت داده، گفتند: ما از پروردگار خود از روزی می ترسیم که چنین و چنان است، تا فهمانده باشند وقتی از این اطعامشان چیزی غیر از پروردگارشان را در نظر ندارند، پس ترسشان هم از غیر او نیست، همچنان که امیدی هم به غیر او ندارند، پس ترس و امیدشان همه از خدا است، اگر از روز قیامت هم می ترسند بدان جهت است که روز پروردگارشان است، روزی است که خدا به حساب بندگانش می رسد، و جزای اعمال ایشان را می دهد.

-” فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شرَّ ذَلِک الْیَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضرَةً وَ سرُوراً،

-خدا هم از شر و فتنه آن روز آنان را محفوظ داشت و به آنها روی خندان و دل شادمان عطا نمود.“

خدای تعالی ایشان را حفظ و شر آن روز را از ایشان منع کرد، و با بهجت و

سرور با ایشان روبرو شد، پس این طایفه در آن روز خوشحال و مسرورند، همچنان که در جای دیگر فرمود: ” وجوه یومئذ ناضرة !“

⁽¹⁾

پذیرائی بهشتی از ابرار

-” إِنَّ الأَبْرَارَ یَشرَبُونَ مِن کَأْسٍ کانَ مِزَاجُهَا کافُوراً،

-عَیْناً یَشرَب بهَا عِبَادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونهَا تَفْجِیراً،

-و نیکوکاران عالم در بهشت از شرابی نوشند که طبعش در لطف و رنگ و بوی کافور است،

-از سرچشمه گوارایی آن بندگان خاص خدا می نوشند که به اختیارشان هر کجا خواهند جاری می شود.“

ابرار کسانی هستند که عمل خیر را به خاطر ایمان به خدا و رسول او و روز جزا انجام می دهند، چون ایمانشان ایمان رشد و بصیرت است.

خدای سبحان أبرار را با صفاتی توصیف کرده، که اینک آیات آن از نظر خواننده می گذرد:

-” انما نطعمکم لوجه الله لا نرید منکم جزاء و لا شکورا،“

-” و جزیهم بما صبروا،“

-” لیس البر ان تولوا وجوهکم قبل المشرق و المغرب و لکن البر من امن بالله!“

در آیة ” ان الابرار یشربون ...،“ می خواهد حال ابرار در آخرت را بیان کند، و بفهماند که ایشان در بهشت از شرابی ممزوج به کافور می نوشند، شرابی خنک و معطر.

” عینا یشرب بها عباد الله یفجرونها تفجیرا،“ یعنی نوشیدن از کاس را که مسلماً از هر کاسی نیست، بلکه آن کاس را اختصاص می دهد به چشمه ای که چنین و چنان است. و اگر از نوشندگان آن کاس تعبیر به عباد الله کرد، برای این بود که اشاره کند به اینکه اگر از آن کاس می نوشند به خاطر این است که به زیور عبودیت آراسته شدند، و به لوازم آن عمل کردند.

این دو آیه همانطور که قبلا اشاره کردیم تنعم ابرار را بیان می کند، که چگونه از شراب بهشت و آخرت متنعم می شوند، و بعید نیست که این دو آیه در مقام بیان حقیقت عمل صالح آنان بر اساس تجسم اعمال باشد.

ظاهر جمله یشربون و جمله یشرب بها می فهماند همین حالا مشغول نوشیدنند، نه اینکه در قیامت می نوشند، و گر نه می فرمود سیشربون، و یشربوا بها، علاوه بر این، نوشیدن، وفا کردن، اطعام نمودن و ترسیدن، همه را در یک سیاق آورده و فرموده یشربون، یوفون، یخافون، یطعمون و نیز ذکر تفجیر در جمله یفجرونها تفجیرا مؤید دیگری

است، برای اینکه ظهور دارد در اینکه شکافتن چشمه و جاری ساختن آب آن را با اسباب این کار انجام می دهند، که همان وفا و اطعام و خوف است، پس حقیقت این اعمال همان تفجیر عین است .

⁽¹⁾

خوبان برای رسیدن به بهشت خوبان چه کارها کردند!

-” وَ جَزَاهُم بِمَا صبرُوا جَنَّةً وَ حَرِیرا،

-و خداوند پاداش آن صبر کامل بر ایثارشان را باغ بهشت و لباس حریر بهشتی لطف فرمود.“

منظور از صبر، صبرشان در برابر مصیبت، در برابر اطاعت، و از معصیت است، چون این طایفه در زندگی دنیا به جز وجه پروردگارشان طلبی نداشتند، اراده او را بر خواست خود مقدم می داشتند، در نتیجه در برابر آنچه او برای آنان مقدر کرده بود، و هر محنت و مصیبتی که برای آنان خواسته بود صبر می کردند، و نیز بر امتثال هر فرمانی که به ایشان داده بود، و بر ترک هر عملی که ایشان را از آن نهی کرده بود صبر می کردند، هر چند که با خواست خودشان مخالف بود، و لذا خدای تعالی مشقت و زحمتی را که در راه بندگی او تحمل کرده بودند به نعمت و راحت مبدل کرد: ” ان هذا کان لکم جزاء و کان سعیکم مشکورا ! “

-” متکئین فیها علی الارائک لا یرون فیها شمسا و لا زمهریرا،

-که در آن بهشت بر تختها ی عزت تکیه زنند و آنجا نه آفتابی سوزان بینند و نه سرمای زمهریر.“

خدای تعالی مشقت هایی را که تحمل کردند به بهشت و نعمت مبدل کرد، در حالی که اینان در آن بهشت بر تکیه گاهها تکیه داشتند، و در بهشت نه آفتابی می بینند تا از گرمای آن متاذی شوند، و نه زمهریری تا از سرمای آن ناراحت گردند.

-” و دانیة علیهم ظلالها و ذللت قطوفها تذلیلا،

-و سایه درختان بهشتی بر سر آنها و میوه هایش در دسترس و به اختیار آنهاست.“

منظور از نزدیکی سایه بر سر آنان این است که سایه بر سر آنان گسترده است، و تذلیل قطوف برای آنان به این معناست که خدای تعالی میوه های بهشتی را برای ایشان مسخر کرده، و تحت فرمان و اراده آنان قرار داده، به هر نحو که بخواهند بدون هیچ مانع و زحمتی بچینند.

-” و یطاف علیهم بانیة من فضة و اکواب کانت قواریرا،

-و ساقیان زیبای حور و غلمان با جامهای سیمین و کوزه های بلورین بر آنها دور زنند.“

مراد از اینکه فرمود با چنین ظرفهای نقره فام دور آنان طواف می کنند، طواف کردن خدام بهشتی است که برای اهل بهشت طعام و آب می آورند، و توضیح بیشترش در ذیل آیه ” و یطوف علیهم ولدان ...،“ می آید .

-” قواریر من فضة قدروها تقدیرا،“

-که آن کوزه های بلورین نقره ای به اندازه و تناسب اهلش اندازه گیری شده اند.“

می خواهد بفهماند ظرفهای غذا و شراب را خود ابرار بر طبق میل خود اندازه گیری می کنند، از غذا و شراب هر مقداری که بخواهند استفاده کنند ظرف آن غذا و شراب را هم به اندازه همان مقدار طعام و شراب اندازه گیری می کنند، و خلاصه چیزی از غذا و شرابشان در ظرف زیاد و کم نمی آید، آیه شریفه ” لهم ما یشاؤن فیها،“ و آیه ” یفجرونها تفجیرا،“ نیز اشاره ای به این معنا دارد.

احتمال هم دارد منظور خدمتگزاران طوافگر باشد که در باره آنان فرموده: ” یطاف علیهم،“ و مراد این باشد که خدمتگزاران ظرفهای غذا و شراب را به آن مقدار غذا و شرابی که أبرار احتیاج دارند اندازه گیری می کنند، در نتیجه چیزی از غذا و شرابشان در ظرفها نمی ماند، و کم هم نمی آید .

-” و یسقون فیها کاسا کان مزاجها زنجبیلا،

-و آنجا شرابی که طبعش مانند زنجبیل گرم و عطرآگین است به آنها بنوشانند.“

بعضی از مفسرین گفته اند: در عرب مرسوم بوده که از زنجبیل استفاده عطر و بوی خوش می کرده اند، و آن را در جام نوشیدنیها می ریختند، در این آیه هم به ابرار وعده داده که زنجبیل بهشتی را که پاکیزه تر و خوشبوتر است در جام شرابشان می ریزند.

-” عینا فیها تسمی سلسبیلا،

-در آنجا چشمه ای است که سلسبیلش نامند و شرابش از خوبی از حد وصف بیرون است.“

سلسبیل به معنای آبی سبک و لذیذ و برنده است.

-” و یطوف علیهم ولدان مخلدون اذا رأیتهم حسبتهم لؤلؤا منثورا،

-و دور آن بهشتیان، پسرانی زیبا که تا ابد نوجوانند و خوش سیما به خدمت می گروند که وقتی در آنها بنگری از فرط صفا گمان بری که لؤلؤ پراکنده اند.“

یعنی فرزندانی بهشتی پیرامون ابرار طواف می کنند، که همیشه طراوت و خرمی جوانی و زیبایی منظر را دارند.

و منظور از اینکه فرمود: تو گمان می کنی که لؤلؤ منثورند، این است که آن خدمتگزاران آنقدر صفای لون دارند، و آنقدر چهره هایشان نورانی است که نور رویشان به روی یکدیگر می تابد، تو گویی در مجالسی که ایشان خدمت می کنند لؤلؤ نثارکرده اند.

-” و اذا رأیت ثم رأیت نعیما و ملکا کبیرا،

-و چون آن جایگاه نیکو را مشاهده کنی عالمی پر نعمت و کشوری بی نهایت بزرگ خواهی دید.“

بعضی گفته اند: معنای مشاهده کردن اول این است که اگر چشم خود را بدانجا یعنی به بهشت بیفکنی، در آنجا نعیمی می بینیکه با زبان قابل وصف نیست، و ملک کبیری می بینی که با هیچ مقیاسی نمی توان تقدیرش کرد.

-” عَلِیهُمْ ثِیَاب سندُسٍ خُضرٌ وَ إِستَبرَقٌ وَ حُلُّوا أَساوِرَ مِن فِضةٍ وَ سقَاهُمْ رَبهُمْ شرَاباً طهُوراً،

-بر اندام بهشتیان لباسهایی است از حریر نازک سبز رنگ و از دیبای ضخیم، و با دستبندهایی از نقره تزیین شده اند، و پروردگارشان شراب طهور به آنها می نوشاند.“

” و سقیهم ربهم شرابا طهورا،“ خدایشان شرابی به ایشان نوشانید که طهور بود، یعنی در پاکی به حد نهایت بود، شرابی بود که هیچ قذارت و پلیدی را باقی نمی گذاشت، و یکی از قذارتهای درونی آدمی غفلت از خدای سبحان، و بی توجهی به اوست، پس ابرار که این شراب طهور را نوشیدند محجوب از پروردگارشان نیستند، و لذا آنان می توانستند خدا را حمد بگویند، همچنان که قرآن فرموده:” و اخر دعویهم ان الحمد لله رب العالمین.“ حمد وصفی است که جز بندگان خالص خدا صلاحیت آن را ندارند، چون خود خدای تعالی فرموده:” سبحان الله عما یصفون الا عباد الله المخلصین.“

خدای تعالی در جمله ” و سقیهم ربهم،“ همه واسطه ها را حذف کرده، و نوشاندن به ایشان را مستقیما به خودش نسبت داده، و این از همه نعمت هایی که در بهشت به ایشان داده افضل است، و چه بسا یکی از نعمت هایی باشد که به حکم آیه” لهم ما یشاؤن فیها و لدینا مزید،“ خواست خود بشر بدان نمی رسد.

” ان هذا کان لکم جزاء و کان سعیکم مشکورا،“ حکایت خطابی است که از ناحیه خدای تعالی به هنگام پرداخت اجرشان به ایشان می شود

و جمله ” و کان سعیکم مشکورا،“ خود، انشای شکر در برابر مساعی مرضیه و اعمال مقبوله ایشان است، و خوشا به حالشان که با چه کلام پاکیزه ای خطاب می شوند!

اشاره زیبای قرآن به حرمت فاطمه«س» نزد پروردگار

این را هم باید دانست که خدای تعالی در آیات سوره دهر نعمت زنان بهشتی یعنی حور العین را جزو نعمت های بهشتی ذکر نکرده با اینکه در کلام مجید خدای تعالی هر جا سخن از نعیم بهشت شده، حور العین جزو مهم ترین آنها ذکر شده است.

ممکن است از ظاهر جریان چنین فهمیده شود که علت آن این بوده که در بین ابرار مورد نظر آیات، کسی از طایفه زنان بوده، و خدای تعالی برای رعایت حرمت او سخن از حور العین به میان نیاورده است .

تفسیر روح المعانی همین معنا را از لطایف قرآن دانسته و گفته: در صورتی که آیات در باره اهل بیت علیهم السلام نازل شده باشد، ذکر نشدن حور العین از لطیف ترین نکات خواهد بود، آری اگر تصریح به ولدان مخلدون کرده و نامی از حور العین نبرده، به خاطر رعایت احترام بتول و قرة العین رسول سلام الله علیها بوده است.

در روایات اسلامی، در تفسیر کشاف است که از ابن عباس روایت آمده که حسن و حسین بیمار شدند، و رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم با جمعی از صحابه از ایشان عیادت کرد، مردم به علی علیه السلام گفتند چه خوب است برای بهبودی فرزندت نذری کنی، علی و فاطمه، و فضه کنیز آن دو نذر کردند که اگر کودکان بهبودی یافتند سه روز روزه بدارند، بچه ها بهبودی یافتند، و اثری از آن کسالت باقی نماند .

بعد از بهبودی کودکان، علی از شمعون خیبری یهودی سه من قرص جو قرض کرد، و فاطمه یک من آن را دستاس، و سپس خمیر کرد، و پنج قرص نان به عدد افراد خانواده پخت، و سهم هر کسی را جلوش گذاشت تا افطار کنند، در همین بین سائلی به در خانه آمده و گفت: سلام بر شما اهل بیت محمد صلی الله علیه وآله وسلّم، من مسکینی از مساکین مسلمینم، مرا طعام دهید که خدا شما را از مائده های بهشتی طعام دهد، خاندان پیامبر آن سائل را بر خود مقدم شمرده، افطار خود را به او دادند، و آن شب را جز آب چیزی نخوردند، و شکم گرسنه دوباره نیت روزه کردند، هنگام افطار روز دوم طعام را پیش روی خود نهادند تا افطار کنند، یتیمی بر در سرای ایستاد، آن شب هم یتیم را بر خود مقدم و در شب سوم اسیری آمد، و همان عمل را با او کردند .

صبح روز چهارم که شد علی دست حسن و حسین را گرفت، و نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم آمدند، پیامبر اکرم وقتی بچه ها را دید که چون جوجه ضعیف از شدت گرسنگی می لرزند، فرمود: چقدر بر من دشوار می آید که من شما را به چنین حالی ببینم، آنگاه با علی و کودکان به طرف فاطمه رفت، و او را در محراب خود یافت، و دید که شکمش از گرسنگی به دنده های پشت چسبیده ( در نسخه ای دیگر آمده که شکمش به پشتش چسبیده،) و چشمهایش گود افتاده از مشاهده این حال ناراحت شد، در همین بین جبرئیل نازل شد، و عرضه داشت: این سوره را بگیر، خدا تو را در داشتن چنین اهل بیتی تهنیت می گوید، آنگاه سوره (دهر) را قرائت کرد .

مؤلف : این روایت به چند طریق از عطاء از ابن عباس نقل شده، و بحرانی آن را در غایة المرام از ابی المؤید موفق بن احمد صاحب کتاب فضائل امیر المؤمنین، و او به سند خود از

مجاهد از ابن عباس نقل کرده، و نیز از او به سند دیگری از ضحاک از ابن عباس نقل کرده است. و نیز از حموینی صاحب کتاب فرائد السمطین به سند خود از مجاهد از ابن عباس نقل کرده، و نیز از ثعلبی و او به سند خود از ابی صالح از ابن عباس نقل کرده است.

در مجمع البیان از ابو حمزه ثمالی روایت شده که وی در تفسیر خود گفته: حسن بن حسن ابو عبد الله بن حسن برایم حدیث کرد که سوره دهر تمامیش در مدینه در شأن علی ع و فاطمه علیهماالسلام نازل شد.

⁽¹⁾

احوال ابرار در نعیم

-” إِنَّ الأَبْرَارَ لَفِی نَعِیمٍ،

-عَلی الأَرَائکِ یَنظرُونَ،

-تَعْرِف فی وُجُوهِهِمْ نَضرَةَ النَّعِیمِ،

-محققا ابرار غرق در نعمتند،

-بر اریکه ها تکیه زده تماشا می کنند،

-در سیمایشان طراوت تنعم مشاهده می شود.“

در این آیات تا حدودی جلالت قدر ابرار، و عظمت مقام آنان نزد خدای تعالی، و خرمی زندگی در بهشتشان را بیان نموده، می فرماید: این ابرار که امروز مورد استهزاء و طعنه کفارند، به زودی به کفار خواهند خندید، و عذابی را که به ایشان می رسد تماشا خواهند کرد .

کلمه نعیم به معنای نعمت بسیار است. می فرماید: ابرار در نعمت بسیاری قرار دارند، که آن نعمت در وصف نمی گنجد.

” علی الارائک ینظرون،“ اریکه به معنای جایگاهی است که در حجله یعنی اطاق مخصوص عروس درست می کنند. مراد نظر کردنشان به مناظر زیبا و خرم بهشت و نعمت های دائمی موجود در آن است .

” تعرف فی وجوههم نضرة النعیم،“ کلمه نضرة به معنای بهجت و رونق است، و خطاب در این جمله به رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم است، اما نه به این اعتبار که پیامبر است، بلکه به این اعتبار که می تواند نظر کند و بشناسد، پس این حکم شامل هر کسی است که بتواند نظر کند و بشناسد، و معنایش این است که هر کس به چهره های بهشتیان نظر کند، رونق و خرمی ناشی از برخورداری از نعمت های بهشت را در چهره هایشان می شناسد .

⁽²⁾

قسمت دوم: متقین در بهشت

متقین : و جایگاه آنها در جنات و عیون

-” إِنَّ الْمُتَّقِینَ فی جَنَّتٍ وَ عُیُونٍ،

-محققا مردم با تقوی در بهشت ها و چشمه سارهایی وصف ناپذیرند.“

این آیه حال متقین را بیان می کند، آن حالی را که در قیامت دارند. و اگر جنات و عیون را نکره آورده برای این است که به عظمت مقام و منزلت آن اشاره نموده، بفهماند وضع بهشت طوری نیست که اشخاص بتوانند با زبان، توصیف کنند.

-” ءَاخِذِینَ مَا ءَاتَاهُمْ رَبهُمْ إِنهُمْ کانُوا قَبْلَ ذَلِک محْسِنِین،

-در حالی که به آنچه پروردگارشان به ایشان می دهد راضی اند، چون در دنیا از نیکوکاران بودند.“

یعنی آنها قابلیت آنچه را که پروردگار مهربان به آنها اعطاء کرده دارند در حالی که از خداوند و از آنچه به آنها داده راضی اند. و اگر متقین چنین وضعی دارند به خاطر این است که قبلا یعنی در دنیا در اعمالشان نیکوکار بودند، و اعمال نیکی داشتند.

-” کانُوا قَلِیلاً مِّنَ الَّیْلِ مَا یهْجَعُونَ،

-آری ، اندکی از شب ها را می خوابیدند.“

این آیه و آیات بعدش توضیح می دهد که چگونه نیکوکار بودند، مگر چه می کردند؟

متقین در دنیا زمان اندکی از شب را می خوابیدند، و یا می خوابیدند خوابیدنی اندک.

باید دید اندکی از شب چه معنا دارد؟ اگر آن را با مجموع زمان همه شبها قیاس کنیم، آن وقت معنایش این می شود که متقین از هر شب زمان اندکی را می خوابند، و بیشترش را به عبادت می پردازند و اگر با مجموع شبها مقایسه کنیم، آن وقت معنایش این می شود که: ایشان در کمترین شبی می خوابند، بلکه بیشتر شبها تا به صبح بیدارند.

-” وَ بِالأَسحَارِ هُمْ یَستَغْفِرُونَ،

-و در سحرها استغفار می کردند!“

یعنی در سحرها از خدای تعالی آمرزش گناهان خود را می طلبند.

در مجمع البیان، در ذیل کلام خدای تعالی که می فرماید: ”و فی الاسحار هم یستغفرون،“ می گوید: امام صادق علیه السلام فرموده: منظور این است که در نماز وتر، که آخرین نماز شب است، و در نزدیکهای صبح انجام می شود، هفتاد بار استغفار می کنند.

و در الدر المنثور است که ابن مردویه از انس روایت کرده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم فرمود: برای شب زنده داری و نماز شب، آخر شب را بیشتر از اول شب دوست دارم چون خدای تعالی فرموده: وبالاسحارهم یستغفرون!

-” وَ فی أَمْوَلِهِمْ حَقٌّ لِّلسائلِ وَ المَحْرُومِ،

آن دو آیه که گذشت سیره متقین نسبت به درگاه خدای سبحان را بیان می کرد و می فرمود شب زنده دارند و در سحرها استغفار می کنند، ولی این آیه سیره آنان را در برابر مردم بیان می کند، و آن این است که به سائل و محروم کمک مالی می کنند.

و اما اینکه فرمود: در اموال آنان حقی است برای سائل و محروم، با اینکه حق مذکور تنها در اموال آنان نیست، در اموال همه هست، برای این بوده که بفهماند متقین با صفایی که در فطرتشان هست این معنا را درک می کنند، و خودشان می فهمند که سائل و محروم حقی در اموال آنان دارد، و به همین جهت عمل هم می کنند، تا رحمت را انتشار داده، نیکوکاری را بر امیال نفسانی خود مقدم بدارند .

سائل عبارت است از کسی که از انسان چیزی بخواهد و نزد انسان اظهار فقر کند. ولی محروم به معنای کسی است که از رزق محروم است، و کوشش او به جایی نمی رسد، هر چند که از شدت عفتی که دارد سؤال نمی کند.

⁽¹⁾

اجازه استفاده متقین از نعم بهشتی

-” إِنَّ الْمُتَّقِینَ فی ظِلَلٍ وَ عُیُون، وَ فَوَکِهَ مِمَّا یَشتهُونَ،

-کلُوا وَ اشرَبُوا هَنِیئَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ،

-إِنَّا کَذَلِک نجْزِی المُحْسِنِینَ،

-آن روز سخت بندگان با تقوا در سایه درختان بهشت و کنار نهرهای جاری متنعمند،

-و از هر نوع میوه که مایل باشند فراهم است،

-به آنها خطاب شود که از هر طعام و شراب بخواهید بخورید و بیاشامید که شما

را گوارا باد پاداش اعمال نیکی که در دنیا بجا آوردید،

-ما البته نیکوکاران عالم را چنین پاداش می دهیم ! “

مراد از کلمه ظلال سایه های بهشت، و مراد از کلمه عیون چشمه های آن است، که اهل بهشت از آن سایه ها استفاده نموده، و از آن چشمه ها می نوشند.

” کلوا و اشربوا هنیئا بما کنتم تعملون،“ مفاد این آیه اذن و اباحه است، تو گویی خوردن و نوشیدن کنایه است از مطلق تنعم به نعمتهای بهشتی و تصرف در آن، هر چند که از مقوله خوردن و نوشیدن نباشد.

” انا کذلک نجزی المحسنین،“ در این جمله سعادت اهل بهشت را مسجل می سازد.

⁽¹⁾

پذیرائی از متقین در بهشت

-” وَ أُزْلِفَتِ الجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ غَیرَ بَعِید،

-روزی که بهشت را به نزدیک متقین می آورند به فاصله ای که دور نباشد.“

1- بهشت به متقین نزدیک می شود!

از این آیه شروع می شود به توصیف حال متقین که در روز قیامت چه وصفی دارند:

در آن روز بهشت برای مردم با تقوی نزدیک می شود، در حالی که در جای دوری قرار نگیرد، یعنی در پیش رویشان باشد، و داخل شدنشان در آن زحمتی نداشته باشد.

2- این بهشتی است که به اوّاب حفیظ وعده داده شده !

-” هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِکلّ ِ أَوَّابٍ حَفِیظٍ،

-این است آنچه وعده اش را به شما و به هر توبه کاری که احکام او را حفظ می کند داده است.“

هذا اشاره به ثوابی است که قبلا وعده اش را داد. اگر فرمود این بهشتی که وعده داده شده اید، برای هر کسی است که بسیار رجوع کند ( اوّاب ) منظورش بسیار رجوع کردن به توبه و اطاعت است.

و کلمه حفیظ به معنای آن کسی است که در حفظ آنچه خدا با او عهد کرده

مداومت دارد، و نمی گذارد عهد خدا ضایع و متروک شود.

3- کسی که در غیب از خدا می ترسید، و با قلب منیب آمد!

-” مَّنْ خَشیَ الرَّحْمَنَ بِالْغَیْبِ وَ جَاءَ بِقَلْبٍ مُّنِیب،

-به هر کسی که به غیب از خدای رحمان بترسد و با قلبی بیاید که همواره به سوی خدا مراجعه می کرده.“

این آیه وصف ” لکل اواب“ را بیان می کند، و منظور از خشیت به غیب ترس از عذاب خدا است، در حالی که آن عذاب را به چشم خود ندیده اند.

منظور از اینکه فرمود ” جاء بقلب منیب - با دلی رجوع کننده بیاید،“ این است که عمر خود را با رجوع به خدا بگذراند، و در نتیجه هنگام مرگ با قلبی به دیدار پروردگارش رود که انابه و رجوع به خدا در اثر تکرار شدنش در طول عمر، ملکه و صفت آن قلب شده باشد.

4- با سلامت داخل بهشت شوید! روز جاودانگی است!

-” ادْخُلُوهَا بِسلَمٍ ذَلِک یَوْمُ الخُلُود،

-او را به سلامت داخل بهشت کنید امروز روز جاودانه است.“

این آیه خطاب به متقین است، و معنایش این است که: به متقین گفته می شود با سلامت داخلش شوید در حالی که از هر مکروه و ناملایمی ایمن باشید!

و یا این است که: داخل شوید در حالی که خدا و ملائکه بر شما سلام می دهند!

” ذلک یوم الخلود،“ این جمله بشارتی است که متقین با شنیدن آن خرسند می گردند.

5- لهَُم مَّا یَشاءُونَ فِیهَا وَ لَدَیْنَا مَزِیدٌ،

-” لهُم مَّا یَشاءُونَ فِیهَا وَ لَدَیْنَا مَزِیدٌ،

-و ایشان نه تنها هر چه بخواهند در اختیار دارند بلکه چیزهایی در اختیارشان خواهد بود که از حیطه خواستشان بیرون است.“

یعنی هر چه را در بهشت می خواهند در اختیار دارند.

اهل بهشت در حالی که در بهشتند مالک و صاحب اختیار در هر چیزی هستند که مشیت و اراده شان به آن تعلق بگیرد. خلاصه هر چه را بخواهند در اختیارشان قرار می گیرد، بدون هیچ قیدی و استثنائی. پس هر چیزی که ممکن باشد اراده و مشیت انسان به آن تعلق بگیرد، آن را دارند.

” و لدینا مزید - یعنی نزد ما از این بیشتر هم هست! “ وقتی قرار شد که اهل

بهشت آنچه را که ممکن است مشیت و خواست آدمی به آن تعلق گیرد، و آنچه از مقاصد و لذائذ که علم آدمی سراغش را داشته باشد در اختیار داشته باشند، قهرا زیادتر از آن امری است که عظیم تر از آن است که علم و مشیت انسان آن را درک کند، چون کمالاتی است مافوق آنچه که دست علم بشر بدان می رسد.

به عبارت ساده تر: چیزی است که اصلا خود آنها آن را نخواسته اند، چون عقلشان نمی رسیده که چنان چیزی را بخواهند.

⁽¹⁾

متقین، و شرحی از جنات و عیون و امنیت ساکنین آن

-” إِنَّ الْمُتَّقِینَ فی جَنَّتٍ وَ عُیُون،

-ادْخُلُوهَا بِسلَمٍ ءَامِنِین،

-وَ نَزَعْنَا مَا فی صدُورِهِم مِّنْ غِلٍ إِخْوَناً عَلی سرُرٍ مُّتَقَبِلِین،

-لا یَمَسهُمْ فِیهَا نَصبٌ وَ مَا هُم مِّنهَا بِمُخْرَجِین،

-بدرستی که پرهیزگاران در بوستانها و چشمه هایند،

-آن روز به ایشان گفته می شود به سلامت و ایمنی درآئید،

-و بیرون کشیم آنچه در سینه های ایشان باشد، از عداوت و کینه، در حالی که برادران یکدیگر باشند که بر تختها برابر هم قرار می گیرند،

-در آنجا خستگی برایشان نیست و بیرون آمدن هم ندارند.“

متقین مستقر در بهشت ها و چشمه سارهایند. به ایشان گفته می شود بدانجا درآیید با سلامی وصف ناپذیر، سلامی که نمی توان کنه وصفش را بیان نمود، درآیید در حالی که از هر شر و ضرری ایمن هستید.

خدای سبحان بعد از آنکه قضای رانده شده خود را در باره ابلیس و گمراهان پیرو او بیان نمود، اینک در این آیه قضای رانده شده اش را در باره متقین بیان می فرماید، و از آنجا که در کلام رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم تقوی به ورع و پرهیز از محرمات خدا تفسیر شده و در کلام خدای تعالی هم، متقین را مکرر به بهشت بشارت داده، نتیجه می گیریم که متقین اعم از مخلَصین اند.

در این آیه وضع سایر افراد عام را که اعم از مخلصین اند، بیان می فرماید باقی می ماند وضع افراد مستضعف که منوط به خواست خداست و گناهکاران و اهل کبائری که بدون توبه می میرند که ایشان هم محتاج شفاعتند، در نتیجه از افراد عموم مذکور باقی نمی ماند مگر آنانکه بهشت برایشان حتمی است اعم از مخلصین و غیر ایشان که آیه مورد بحث متعرض وضع ایشان است .

عنوان متقین از عناوینی است که در قرآن کریم زیاد به چشم می خورد که آنان

را صریحا به بهشت بشارت می دهد و شاید قریب بیست جا آنان را به اجتناب از محرمات وصف می کند، و در احادیث هم متقین به چنین کسانی تفسیر شده است .

کسی به وصف مؤمن، محسن، قانت، مخلص و صابر و مخصوصا اوصافی که در آن بقاء و استمرار خوابیده نامیده نمی شود، مگر آنکه وصف مذکور در او استقرار و دوام داشته باشد.

آیه شریفه شامل کسانی است که ملکه تقوی و ورع و پرهیز از محرمات الهی در دلهایشان جایگزین شده باشد. تنها چنین کسانی اند که سعادت و بهشت بر ایشان حتمی است .

-” وَ نَزَعْنَا مَا فی صدُورِهِم مِّنْ غِلٍ إِخْوَناً عَلی سرُرٍ مُّتَقَبِلِین،

-لا یَمَسهُمْ فِیهَا نَصبٌ وَ مَا هُم مِّنهَا بِمُخْرَجِین،“

خدای تعالی در این دو آیه حال متقین را در وارد شدنشان به بهشت بیان می فرماید. و اگر از میان نعمتهای بهشت با آن همه زیادی تنها این چند چیز را شمرد بخاطر عنایتی بود که به اقتضای مقام داشت، چون مقام، مقام بیان این جهت است که اهل بهشت به گرفتاری و بدبختی گمراهان مبتلا نیستند، چون آنان سعادت و سیادتشان و کرامت و حرمتشان را از دست نداده اند، و چون زمینه کلام این بود، مناسب بود امنیت اهل بهشت را نام ببرد، لذا فرمود: اهل بهشت از ناحیه نفسشان و درونشان در امنیت اند، چون خداوند کینه و حسد را از دلهایشان کنده، دیگر احدی از آنان قصد سویی نسبت به دیگری ندارد، بلکه همه برادرانی هستند در برابر هم که بر تختها تکیه زده اند.

و همچنین از ناحیه اسباب و عوامل بیرونی نیز در امنیت اند، دیگر دچار نصب- خستگی- نمی گردند.

و نیز از ناحیه پروردگارشان هم ایمن هستند، و از بهشت هرگز اخراج نمی شوند، پس اهل بهشت از هر جهت در سعادت و کرامتند، و از هیچ جهتی دچار شقاوت و خواری نمی شوند، نه از ناحیه درونشان و نه از بیرونشان و نه از خدایشان .

⁽¹⁾

مثالی از بهشت موعود متقین

-” مَّثَلُ الجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهَا أَنهَرٌ مِّن مَّاءٍ غَیرِ ءَاسِنٍ وَ أَنهَرٌ مِّن لَّبنٍ لَّمْ یَتَغَیرْ طعْمُهُ وَ أَنهَرٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ لِّلشرِبِینَ وَ أَنهَرٌ مِّنْ عَسلٍ مُّصفًّی وَ لهُمْ فِیهَا مِن کلّ ِ الثَّمَرَتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِّن رَّبهِمْ...

-مَثل و صفت آن بهشتی که به مردم با تقوی وعده اش را داده اند این است که در آن نهرهایی از آب تازه و نمانده و نهرهایی از شیر هست، شیری که طعمش تغییر نمی کند. و نهرهایی از شراب است که برای نوشندگان لذت بخش است و

نهرهایی از عسل خالص است و ایشان در بهشت از هر گونه ثمره برخوردارند و مغفرتی از پروردگارشان دارند .... “

” مَّثَلُ الجَْنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ، “ یعنی صفت بهشتی که خدا به متقین وعده داده که در آن داخلشان کند دارای خصوصیات زیر است:

” فیها انهار من ماء غیر آسن،“ در آن نهرهائی است از آب تازه و نمانده یعنی آبی که با زیاد ماندنش بو و طعم خود را از دست نمی دهد.

” و انهار من لبن لم یتغیر طعمه،“ و نهرهایی از شیر که مانند شیر دنیا طعمش تغییر نمی کند.

” و أنهار من خمر لذة للشاربین،“ یعنی نهرهایی از خمر که برای نوشندگان لذت بخش است.

” و انهار من عسل مصفی،“ یعنی نهرهائی از عسل خالص و بدون چیزهایی که در عسل دنیا هست و آن را فاسد و معیوب می کند.

” ولهم فیها من کل الثمرات،“ در این جمله مطلب را عمومیت می دهد و می فرماید: و ایشان در بهشت از هر گونه ثمرات برخوردارند.

” و مغفرة من ربهم.“ آمرزشی که تمامی گناهان و بدیها را محو می کند و دیگر عیش آنها به هیچ کدورتی مکدر و به هیچ نقصی منقص نیست. و در تعبیر از خدا به کلمه ربهم اشاره است به اینکه رحمت خدا و رأفت الهیه اش سراپای آنان را فرا گرفته است.

⁽¹⁾

متقین در بازگشتی نیکو

-” هَذَا ذِکْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسنَ مَئَابٍ،

-جَنَّتِ عَدْنٍ مُّفَتَّحَةً لهُمُ الأَبْوَب،

-مُتَّکِئِینَ فِیهَا یَدْعُونَ فِیهَا بِفَکِهَةٍ کثِیرَةٍ وَ شرَابٍ،

-وَ عِندَهُمْ قَصِرَت الطرْفِ أَتْرَابٌ،

-هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِیَوْمِ الحِساب،

-إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِن نَّفَاد،

-این داستانها که از اوابین آوردیم ثنای جمیلی بود از ایشان، و مردم با تقوی سرانجامی نیک دارند،

-بهشت هایی دائمی با درهای گشوده و بدون مانع،

-در حالی که در بهشت تکیه داده میوه های بسیار و نوشیدنی در اختیار دارند،

-پرهیزکاران همسرانی پر ناز و کرشمه دارند،

-این همان پاداشهایی است که برای روز قیامت وعده داده شده اید،

-این همان رزق ما است که فنا پذیر نیست .“

این آیات در مقام بیان بازگشت نیکو و حسن ماب متقیان است.

” جنات عدن مفتحة لهم الابواب،“ یعنی آن بازگشتگاه خوب، عبارت است از جنت های با استقرار و دائمی. باز بودن درها به روی آنان، کنایه است از اینکه متقین هیچ مانعی از تنعم به نعمتهای موجود در آن جنات ندارند، چون جنات برای آنها درست شده، و مال آنان است.

” متکئین فیها یدعون فیها بفاکهة کثیرة و شراب،“ یعنی در حالی که در آن جنات نشسته باشند، و مانند اشراف و عزیزان تکیه کرده باشند. و منظور از جمله ” یدعون فیها بفاکهة کثیرة و شراب،“ هم این است که بفهماند اهل تقوی در بهشت حکمشان روا است، به نحوی که بین آنان و خواسته هایشان واسطه ای نیست، مثلا از میوه های بهشتی که انواعی بسیار است، هر یک را صدا بزنند خود آن میوه و یا شراب نزدشان حاضر می شود، بدون این که احتیاج باشد که کسی آن میوه را برایشان بیاورد.

” و عندهم قاصرات الطرف اتراب،“ نزد ایشان همسرانی است که قاصرات الطرف می باشند و منظور از صفت قاصرات الطرف این است که: آن همسران به شوهران خود راضی و قانعند، و چشم به دیگری ندارند. ممکن هم هست کنایه باشد از اینکه همسرانی پر ناز و کرشمه اند .

” اتراب- اقران “ یعنی همسران بهشتی همتای شوهران خویشند، نه از جهت سن با آنان اختلاف دارند، و نه از جهت جمال.

ممکن هم هست مراد از” اتراب- اقران“ این باشد که مثل شوهران خویشند، هر قدر شوهران نور و بهائشان بیشتر شود، از ایشان هم حسن و جمال بیشتر می گردد.

” هذا ما توعدون لیوم الحساب،“ این جمله اشاره به مطالبی است که در باره بهشت و نعمت هایش بیان کرد. و خطاب در” توعدون - وعده داده شده اید،“ به متقین است، در نتیجه در آیه شریفه التفاتی از غیبت به خطاب به کار رفته و نکته اش این است که: خواسته است بفهماند صاحب سخن (خدای تعالی) به شما اهل بهشت نزدیک است، و به شما اشراف دارد تا نعمت های صوری شما با این نعمت معنوی تکمیل گردد .

” ان هذا لرزقنا ما له من نفاد،“ کلمه نفاد به معنای فنا، و قطع شدن جیره است. معنای آیه این است که: این همان رزق ما است که فنا پذیر نیست!

⁽¹⁾

قسمت سوم: اصحاب یمین در بهشت

اصحاب یمین و جایگاه آنها در بهشت؟

-” وَ أَصحَب الْیَمِینِ مَا أَصحَب الْیَمِین

-اما اصحاب یمین ( آنها که نامه اعمالشان به دست راستشان داده می شود،) وصفی ناگفتنی دارند.“

از این آیه شروع می شود به تفصیل مآل حال اصحاب میمنه، و اگر به جای تعبیر به اصحاب میمنه تعبیر کرد به اصحاب یمین، برای این بود که بفهماند هر دو تعبیر در باره یک طایفه است، و آن یک طایفه کسانی هستند که نامه اعمالشان به دست راستشان داده می شود.

” فی سدر مخضود - در سایه درخت سدری بی خار،“ سدر نام درختی است که بارش را عرب نبق و فارس کنار می نامد و مخضود هر شاخه ای است که تیغش بریده شده باشد، و دیگر خار در آن نباشد.

” و طلح منضود- و درخت موزی که میوه هایش رویهم چیده شده،“ طلح نام درخت موز است.

و معنای آیه مورد بحث این است که: اصحاب یمین در سایة درختان موز هستند که میوه هایش روی هم چیده شده از پایین درخت تا بالای آن.

” و ظل ممدود و ماء مسکوب- و سایه ای گسترده و همیشگی و آبشاری لا ینقطع،“

ممدود از سایه ها آن سایه ای است که همیشگی باشد و نور خورشید آن را از بین نبرد و ماء مسکوب آبی است که دائما در جریان باشد و هرگز قطع نگردد.

” و فاکهة کثیرة لا مقطوعة و لا ممنوعة - و میوه هایی بسیار که در هیچ فصلی قطع و در هیچ حالی ممنوع نمی شود،“

یعنی درختانی که میوه هایش فصلی نیست و مانند درختان دنیا نیست که در زمستان بار نداشته باشد، ممنوعه هم نیست نه از ناحیه خود بهشتیان، که مثلا از آن سیر و خسته شده باشند، و نه از ناحیه خارج از خودشان، که مثلا دوری محل و یا وجود خارهای شاخه که نگذارد میوه آن را بچینند و یا مانعی دیگر.

” و فرش مرفوعة ،

و جایگاهی بلند ( و یا در جوار همسرانی بلند مرتبه ) قرار دارند، “

کلمه فُرُش به معنای گستردنی ها است، و کلمه مرفوعة به معنای عالی و بلند است. بعضی از مفسرین مراد از فرش مرفوعه را زنان ارجمندی دانسته اند که در عقل و جمال و کمال قدر و منزلتی بلند دارند، و استدلال کرده اند به اینکه: کلمه فراش در مورد زنان نیز استعمال دارد، و اتفاقا آیه بعدی هم که می فرماید:” انا انشاناهن انشاء ...،“ با این وجه تناسب دارد.

” انا انشاناهن انشاء فجعلناهن ابکارا عربا اترابا،

ما آنان را به وصفی ناگفتنی ایجاد کردیم و همیشه بکر قرارشان دادیم و نیز شوهر دوست و هم سن شوهران. “

یعنی ما آن زنان را ایجاد و تربیت کردیم، ایجادی خاص و تربیتی مخصوص. در این آیه اشاره ای هم به این نکته هست که وضع زنان بهشتی از نظر جوانی و پیری و زیبایی و زشتی اختلاف ندارد، و معنای اینکه فرمود: ” فجعلناهن ابکارا،“ این است که: ما زنان بهشتی را همیشه بکر قرار داده ایم، به طوری که هر بار که همسران ایشان با آنان بیامیزند ایشان را بکر بیابند.

و عروب به معنای زنی است که به شوهرش عشق می ورزد، و یا حداقل او را دوست بدارد و در برابرش ناز و کرشمه داشته باشد. کلمه اتراب به معنای مثل است. می فرماید: ما زنان بهشتی را امثال یکدیگر کردیم، و یا از نظر سن و سال، هم سن شوهرانشان کردیم.

” لاصحاب الیمین،

ثلة من الأولین و ثلة من الاخرین،

این سرنوشت مخصوص اصحاب یمین است،

که هم در گذشتگان بسیارند و هم در آیندگان. “

از این آیات استفاده می شود اصحاب یمین در اولین و آخرین جمعیتی کثیر هستند، به خلاف سابقین مقربین که در اولین، بسیار بودند، و در آخرین عده ای کمتر.

⁽¹⁾

قسمت چهارم : مقربان و مُخلَصین در بهشت

بهشت های اختصاصی هر یک از مقربان (سابقون)

-” أُولَئک الْمُقَرَّبُونَ،

-فی جَنَّتِ النَّعِیمِ،

-سابقین همان مقربین درگاه خدایند،

-در باغهای پر نعمت بهشت جای دارند .“

کلمه قرب در مورد خدای تعالی به خاطر احاطه ای که به هر چیز دارد، استعمال شده، خود خدای تعالی فرموده:” و اذا سالک عبادی عنی فانی قریب،“ و یا فرموده :” و نحن اقرب الیه منکم،“ و نیز فرموده:” و نحن أقرب الیه من حبل الورید،“ و این معنا یعنی نزدیک تر بودن خدای تعالی به من از خود من و به هر چیزی از خود آن چیز، عجیب ترین معنایی است که از مفهوم قرب تصور می شود.

تقرب به معنای آن است که کسی بخواهد به چیزی و یا کسی نزدیک شود، بنده خدا با اعمال صالح خود می خواهد به خدا نزدیک گردد، و این نزدیکی عبارت است از اینکه در معرض شمول رحمت الهی واقع شود، و در آن معرض شر اسباب و عوامل شقاوت و محرومیت را از او دور کنند .

اینکه می گوییم: خدای تعالی بنده خود را به خود نزدیک می کند، معنایش این است که: او را در منزلتی نازل می کند که از خصایص وقوع در آن منزلت رسیدن به سعادتهایی است که در غیر آن منزلت به آن نمی رسد، و آن سعادتها عبارت است از اکرام خدا، و مغفرت و رحمت او، همچنان که فرمود: ” کتاب مرقوم یشهده المقربون،“ و نیز فرموده:” و مزاجه من تسنیم عینا یشرب بها المقربون.“

مقربون بلند مرتبه ترین طبقات اهل سعادتند، همچنان که آیه شریفه” و السابقون السابقون اولئک المقربون،“ نیز به این معنا اشاره دارد، و معلوم است که چنین مرتبه ای برای کسی حاصل نمی شود مگر از راه عبودیت و رسیدن به حد کمال آن، همچنان که فرمود:” لن یستنکف المسیح ان یکون عبداً لله و لا الملائکة المقربون،“ و عبودیت تکمیل نمی شود مگر وقتی که عبد تابع محض باشد، و اراده و عملش را تابع اراده مولایش کند، هیچ چیزی نخواهد، و هیچ عملی نکند، مگر بر وفق اراده مولایش، و این

همان داخل شدن در تحت ولایت خدا است، پس چنین کسانی اولیاء الله نیز هستند، و اولیاء الله تنها همین طایفه اند.

” فی جنات النعیم،“

یعنی هر یک نفر از این مقربین در یک جنت نعیم خواهد بود، در نتیجه همه آنان در جنات النعیم هستند، در آخر سوره صریحا می فرماید: مقربین هر یک در یک جنتند :” فاما ان کان من المقربین فروح و ریحان و جنة نعیم. “

نعیم عبارت است از ولایت و جنت نعیم عبارت است از جنت ولایت، و این نکته با مطلب چند سطر قبل ما هم تناسب دارد که گفتیم: و این همان داخل شدن به ولایت خداست.

” ثلة من الاولین و قلیل من الاخرین،

مقربین از امت های گذشته جمعیت بسیاری بودند، و از این امت جمعیت کمتری.“

” علی سرر موضونة متکئین علیها متقابلین،

مقربین بر تختهای بافته ای قرار دارند، در حالی که بر آنها تکیه کرده اند، و در حالی که رو به روی هم نشسته اند. “

اینکه رو به روی هم نشستن چه معنا دارد؟ باید گفت معنای تحت اللفظی آن منظور نیست، بلکه کنایه از نهایت درجه انس و حسن معاشرت و صفای باطن ایشانست، می خواهد بفرماید: مقربین به پشت سر یکدیگر نظر نمی کنند، و پشت سر آنان عیبگویی ندارند، غیبت نمی کنند، بلکه هر چه دارند رو به روی هم می گویند.

” یطوف علیهم ولدان مخلدون،“ طواف کردن پسرانی بهشتی بر پیرامون مقربین کنایه است از حسن خدمتگزاری آنان، و کلمه مخلدون به معنای دوام است، یعنی پسرانی بهشتی به آنان خدمت می کنند که تا ابد به همان قیافه پسری و جوانی باقیند، و گذشت زمان اثری در آنان نمی گذارد.

” باکواب و اباریق و کاس من معین،

با ظرفهایی چون تنگ و ابریق، و قدح شراب مَعین می آورند. “

مراد از معین خمر معین است، یعنی شرابی که پیش روی آدمی جریان داشته باشد.

” لا یصدعون عنها و لا ینزفون،“ یعنی مقربین از نوشیدن آن کاسه ها دچار صداع و خماری که دنبال خمر هست نمی شوند، و شراب بهشت مانند شراب دنیا خمارآور نیست، و عقل آنان به خاطر سکری که از نوشیدن شراب حاصل می شود زایل نمی گردد، در عین اینکه مست می شوند عقلشان را هم از دست نمی دهند.

” و فاکهة مما یتخیرون و لحم طیر مما یشتهون،

و از میوه ها هر چه اختیار کنند، و از گوشت مرغ از هر نوع که اشتها کنند.“

پسران بهشتی پیرامون مقربین در آمد و شدند، یکی میوه می آورد هر میوه ای که خود او اختیار کرده باشد، دیگری مرغ بریان می آورد هر مرغی که خود او هوس کرده باشد.

در اینجا ممکن است کسی اشکال کند که در روایات آمده که اهل بهشت هر وقت اشتهای میوه ای کنند شاخه ای که حامل آن میوه است خودش به سوی ایشان خم می شود و ایشان میوه را می چیند، و چون اشتهای گوشت مرغی کنند خود آن مرغ در حالی که بریان شده در دست ایشان می افتد، و هر چه بخواهند از آن می خورند، دوباره مرغ زنده شده پرواز می کند. ولی این اشکال وارد نیست، برای اینکه اهل بهشت هر چه بخواهند در اختیار دارند، یکی از چیزهایی که انسان می خواهد تنوع و تفنن در زندگی است، گاهی انسان می خواهد خدمت گزارانش برایش آنچه می خواهد حاضر کنند، و مخصوصا در وقتی که آدمی با دوستان خود مجلسی فراهم کرده دوست می دارد خدمتکاران از دوستانش پذیرایی کنند، همچنان که گاهی هم هوس می کند بدون وساطت خدمتکاران خودش برخیزد و از درخت میوه بچیند.

” و حور عین کامثال اللؤلؤ المکنون،

و حور العین هایی دارند که از شدت صفا چون لؤلؤ دست نخورده اند.“

حور العین نام زنان بهشت است، و این حور العین مانند لؤلؤ مکنون است یعنی لؤلؤئی که در صدف خود مخزون و محفوظ و دست نخورده است، و این تعریف نشان دهنده منتهای صفای حور است.

” جزاء بما کانوا یعملون،“ همه آنچه که با اهل بهشت کردیم برای این بود که پاداشی باشد در قبال آن اعمال صالحی که به طور مستمر انجام می دادند.

” لا یسمعون فیها لغوا و لا تاثیما،“ در بهشت کسی لغو و تاثیم از دیگری نمی شنود، و کسی نیست که ایشان را به سخنی مخاطب سازد که فایده ای بر آن مترتب نباشد، و کسی نیست که ایشان را به گناهی نسبت دهد، چون در بهشت گناهی نیست.

” الا قیلا سلاما سلاما. “ اهل بهشت لغو و تاثیمی نمی شنوند، مگر سخنی که سلام است و سلام !

⁽¹⁾

رضی الله عنهم و رضوا عنه

-” وَ السبِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَجِرِینَ وَ الأَنصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسانٍ رَّضیَ اللَّهُ عَنهُمْ وَ رَضوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لهُمْ جَنَّتٍ تَجْرِی تحْتَهَا الأَنْهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا أَبَداً ذَلِک الْفَوْزُ الْعَظِیمُ،

-و پیشروان نخستین از مهاجرین و انصار و کسانی که به نیکی پیرویشان کردند

خدا از آنان راضی است، و ایشان نیز از خدا راضی اند، خداوند برای ایشان بهشت هائی آماده کرده که در دامنه آنها جویها، روان است و تا ابد در آن جاودانند، و این خود کامیابی بزرگی است.“

رضایت بنده از خدای تعالی به همین محقق می شود که هر امری را که خدا از او خواسته کراهت نداشته باشد، و هر چیزی را که او نهی کرده و از بنده اش نخواسته دوست نداشته باشد، و این محقق نمی شود مگر وقتی که بنده به قضای الهی و کارهای تکوینی و عالمی او راضی، و همچنین به حکم او و آنچه را که تشریعا از وی خواسته تن دردهد، و به عبارت دیگر در تکوین و تشریع تسلیم خدا شود، که همان معنی واقعی اسلام و تسلیم شدن به خدای سبحان است .

خدای سبحان از مهاجر و انصار و تابعین کسی را مدح کرده که ایمان به خدا و عمل صالح داشته اند، و خبر می دهد از اینکه از اینگونه افراد مهاجر و انصار و تابعین راضی است، و برای آنان بهشتهائی که در دامنه هایش نهرها جاری است آماده کرده است .

و مدلول آیه شریفه این نیست که هر کسی که مصداق مهاجر و یا انصار و یا تابع شد هر چند به اندازه خردلی ایمان به خدا نداشته و یک عمل صالح هم انجام نداده باشد بخاطر همینکه مهاجرت کرده و یا رسول خدا را در مدینه در منزلش جا داده و یا از این دو طائفه تبعیت کرده خدا از او راضی است! چون رضایت از اشخاص معینی نیست، از طبیعت و جنس اخیار است از گذشتگان و آیندگان است، که در ایمان و عمل صالح پیرو گذشتگانی هستند که در ایمان و عمل صالح پایدار بودند، و این امر، امری نیست که زمان در آن دخالت داشته باشد، تا صحیح باشد که در مقطعی از زمان خدا راضی باشد، و در مقطع دیگر خشم بگیرد.

⁽¹⁾

مسابقه در مغفرت و بهشت الهی

-” سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّکمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضهَا کَعَرْضِ السمَاءِ وَ الأَرْضِ أُعِدَّت لِلَّذِینَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسلِهِ ذَلِک فَضلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِیمِ،

-به سوی مغفرتی از پروردگارتان و بهشتی که عرض آن چون عرض آسمان و زمین است بشتابید، که برای کسانی آماده شده که به خدا و رسولان او ایمان آوردند، و این فضلی است از خدا که به هر کس بخواهد می دهد، و خدا دارای فضلی عظیم است.“

جمله ” سابقوا الی مغفرة ...،“ تکلیفی را می رساند که زاید بر تکلیفی است که آیه شریفه ” و سارعوا الی مغفرة من ربکم و جنة عرضها السموات و الأرض اعدت للمتقین،“ افاده می کند.

مشمولین آیه مورد بحث از نظر رتبه و مقام بلندترند از مشمولین آیه آل عمران برای اینکه ( سبقت معنایی زاید بر معنای سرعت را افاده می کند،) و کلمه سماء در این آیه به معنای یک آسمان نیست، تا بگویی پس بهشت مشمولین آیه آل عمران پهناورتر از بهشت مشمولین این آیه است، بلکه به معنای تمامی آسمانها است، (چون الف و لام آن الف و لام جنس است،) پس سماء در این آیه با سماوات در آن آیه منطبق است.

و اگر در این آیه مغفرت را جلوتر از جنت ذکر کرده به خاطر همان وجهی است که در جمله ” و فی الاخرة عذاب شدید و مغفرة من الله و رضوان،“ خاطرنشان کردیم، و گفتیم جلوتر آوردن مغفرت از رضوان برای این است که زندگی در بهشت یک زندگی طیب و طاهر در عالمی طاهر است، و کسی موفق به آن می شود که قبلا آلودگی ها و قذارتهای گناهانش ریخته شده باشد.

” اعدت للذین امنوا بالله و رسله،“ مراد از ایمان به خدا و رسولان او مرتبه عالی از ایمان است، که همواره آثارش بر آن مترتب است، یعنی کسی که دارای چنین مرتبه ای از ایمان باشد، همواره اعمال صالح می کند، و از فسوق و گناه اجتناب می ورزد .

” و الله ذو الفضل العظیم.“ این جمله اشاره است به عظمت فضل او، و اینکه مغفرت و جنتی که خدا به عنوان پاداش به ایشان می دهد فضل عظیمی است از او.

⁽¹⁾

زندگی اختصاصی مُخلَصین در جنات نعیم

-” وَ مَا تجْزَوْنَ إِلا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ،

-إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِین، أُولَئک لهَُمْ رِزْقٌ مَّعْلُومٌ،

-یُطاف عَلَیهِم بِکَأْسٍ مِّن مَّعِین، بَیْضاءَ لَذَّةٍ لِّلشرِبِین،

-لا فِیهَا غَوْلٌ وَ لا هُمْ عَنهَا یُنزَفُونَ،

-وَ عِندَهُمْ قَصِرَت الطرْفِ عِینٌ، کَأَنهُنَّ بَیْضٌ مَّکْنُونٌ،

-مگر بندگان مخلَص خدا، که ایشان رزقی معلوم دارند،

-میوه هایی و ایشان گرامی هستند، در بهشت های پر نعمت

-قدحها از آب بهشتی از هر سو برایشان حاضر می شود،

-آبی زلال و لذت بخش برای نوشندگان،

-نه در آن ضرر و فسادی است و نه از آن مست می شوند،

-و پیش ایشان حوریان درشت چشم پرکرشمه و نازند،

-گویی از سفیدی، سفیده تخم مرغند قبل از آنکه دست خورده شود. “

جمله ” اولئک لهم رزق معلوم،“ اشاره دارد به اینکه در بهشت رزق ایشان که

بندگان مخلَص خدایند غیر از رزق دیگران است و هیچ شباهتی بر رزق دیگران ندارد، اگر چه نام رزق ایشان و رزق دیگران یکی است، و لیکن رزق ایشان هیچ خلطی با رزق دیگران ندارد.

پس معنای جمله” اولئک لهم رزق معلوم،“ این است که: ایشان رزقی خاص و معین و ممتاز از رزق دیگران دارند.

پس معلوم بودن رزق ایشان، کنایه است از ممتاز بودن آن، همچنان که در آیه ” و ما منا الا له مقام معلوم،“ نیز اشاره به این امتیاز شده است.

” فواکه و هم مکرمون فی جنات النعیم،“ - فاکهه به معنای هر میوه ای است که به اصطلاح امروز به عنوان دسر خورده می شود، نه به عنوان غذا، و این آیه بیان همان رزق معلوم مخلصین است، چیزی که هست خدای تعالی جمله” و هم مکرمون “ را ضمیمه اش کرد تا بر امتیاز این رزق و این میوه از رزقهای دیگران، دلالت کند و بفهماند: هر چند دیگران نیز این میوه ها را دارند، اما مخلَصین این میوه ها را با احترامی خاص دارند، احترامی که با خلوص و اختصاص مخلَصین به خدا مناسب باشد و دیگران در آن شریک نباشند.

و در اینکه کلمه جنات را به کلمه نعیم اضافه کرده باز برای این است که به همین احترام خاص اشاره کرده باشد.

در تفسیر آیه ” فاولئک مع الذین انعم الله علیهم،“ و نیز آیه ” و اتممت علیکم نعمتی،“ و موارد دیگر گفتیم که: حقیقت این نعمت عبارت است از: ولایت و آن این است که: خود خدای تعالی قائم به امور بنده ای بوده باشد.

” علی سرر متقابلین،“ کلمه سرر جمع سریر است، که به معنای تختی است که رویش می نشینند.

و رو در رو بودن تختهای مخلَصین معنایش این است که: آنان در بهشت دور یکدیگرند و با هم مانوسند، به روی یکدیگر نظر می کنند.

” یطاف علیهم بکاس من معین،“ کلمه ” مَعین“ در نوشیدنیها به معنای آن نوشیدنی است که از پشت ظرف دیده شود، مانند آب و شرابی که در ظرف بلورین باشد، و مراد از کاس مَعین زلال بودن آب و یا شراب است، و به همین جهت دنبالش فرمود: بیضاء .

” بیضاء لذة للشاربین،“ یعنی شرابی صاف و زلال که صفا و زلالی اش برای نوشندگان لذت بخش است.

” لا فیها غول و لا هم عنها ینزفون،“ در این آیه ضررهای شراب را از آن نفی

کرده است، چون کلمه غول به معنای ضرر رساندن و فاسد کردن است، و حاصل معنای جمله این است که: در آن شراب بهشتی که برای مخلَصین آماده شده ضررهای خمر دنیوی و مستی آن و از بین بردن عقل وجود ندارد.

” و عندهم قاصرات الطرف عین،“ این آیه وصف حوریانی است که برای مخلصین آماده شده است.

” قاصرات الطرف“ کنایه است از این که: نگاه کردن آنان با کرشمه و ناز است، و مؤید آن این است که دنبال آن، کلمه عین را آورده که به معنای چشمی است که: درشت و در عین حال زیبا باشد مانند چشم آهو.

بعضی از مفسرین گفته اند: معنای ” قاصرات الطرف،“ این است که: حوریان فقط به همسران خود نگاه می کنند، و آن قدر ایشان را دوست می دارند که نظر از ایشان به دیگر سو، نمی گردانند. و مراد از کلمه عین آن است که: هم سیاهی چشمهای حوریان نامبرده بسیار سیاه است و هم سفیدی اش بسیار سفید.

” کانهن بیض مکنون،“ - کلمه بیض به معنای تخم مرغ است و کلمه مکنون به معنای پنهان شده و ذخیره شده است. بعضی از مفسرین گفته اند: منظور از تشبیه حوریان به بیض مکنون این است که: همانطور که تخم مرغ مادامی که در زیر پر مرغ و یا در لانه و یا در جای دیگر محفوظ می باشد، همچنان دست نخورده می ماند و غباری بر آن نمی نشیند حوریان نیز این طورند. بعضی دیگر گفته اند: منظور تشبیه آنان به باطن تخم است، قبل از آنکه شکسته شود و دست خورده گردد.

⁽¹⁾

قسمت پنجم : نفس مطمئنه و دیگر ساکنان جنت

اذن ورود نفس مطمئنه به بهشت خدا

-” یَأَیَّتهَا النَّفْس الْمُطمَئنَّةُ،

-ارْجِعِی إِلی رَبِّکِ رَاضِیَةً مَّرْضِیَّةً،

-فَادْخُلی فی عِبَدِی،

-وَ ادْخُلی جَنَّتی،

-تو ای جان سکونت یافته با یاد پروردگار!

-خشنود و پسندیده به سوی پروردگارت باز گرد!

نفس مطمئنه، نفسی است که با علاقمندی و یاد پروردگارش سکونت یافته بدانچه او راضی است رضایت می دهد، در نتیجه اگر غرق در نعمت دنیایی شود، به طغیان و گسترش فساد و علو و استکبار وادار نمی شود، و اگر دچار فقر و فقدان گردد این تهی دستی و ناملایمات او را به کفر و ترک شکر وانمی دارد، بلکه همچنان در عبودیت پای برجا است و از صراط مستقیم منحرف نمی شود، نه به افراط و نه به تفریط.

-” ارجعی الی ربک راضیة مرضیة !

-خشنود و پسندیده به سوی پروردگارت باز گرد ! “

ظرف این خطاب از اول تا به آخر روز قیامت است، یعنی از همان لحظه ای که نفوس مطمئنه زنده می شوند، تا لحظه ای که داخل بهشت می شوند بلکه از لحظه ای که مرگشان می رسد مورد این خطاب هستند تا وقتی که به جنت الخلد در می آیند .

اگر نفوس مطمئنه را به وصف راضیه و مرضیه توصیف کرده، برای آن است که اطمینان و سکونت یافتن دل به پروردگار مستلزم آن است که از او راضی هم باشد، و هر قضا و قدری که او برایش پیش می آورد کمترین چون و چرایی نکند، حال چه آن قضا و قدر تکوینی باشد، و چه حکمی باشد که او تشریع کرده باشد، پس، هیچ سانحه به خشم آورنده ای او را به خشم نمی آورد، و هیچ معصیتی دل او را منحرف نمی کند، و وقتی بنده خدا از خدا راضی باشد، قهرا خدای تعالی هم از او راضی خواهد بود، چون هیچ عاملی به جز خروج بنده از زی بندگی خدا را به خشم نمی آورد، و بنده خدا وقتی ملازم طریق عبودیت باشد مستوجب رضای خدا خواهد بود، و به همین جهت دنبال جمله راضیه

جمله مرضیه را آورد.

-” فادخلی فی عبادی و ادخلی جنتی،“

این آیه نتیجه گیری از جمله” ارجعی الی ربک،“ است. می فرماید: چون راضی و مرضی به سوی پروردگارت بر می گردی پس در زمره بندگانم در آی و در بهشتم داخل شو، و این فرمان دلالت دارد بر اینکه صاحب نفس مطمئنه در زمره بندگان خدا است، و حائز مقام عبودیت است.

اینکه فرمود:” فادخلی فی عبادی،“ در حقیقت امضای عبودیت وی است و جمله” و ادخلی جنتی،“ منزلگاه او را معین می کند، و منظور از اینکه فرمود: ” داخل جنت من شو! “ این بوده است که او را به تشریف خاصی مشرف کند، و در کلام خدای تعالی هیچ جا غیر این آیه جنت را به خود نسبت نداده است.

نفس مطمئنه در لحظات شنیدن ندای ارجعی!

در روایات اسلامی، در کافی به سند خود از سدیر صیرفی، روایت آورده که گفت: به امام صادق علیه السلام عرضه داشتم: فدایت شوم، یا بن رسول الله آیا مؤمن از مرگ و قبض روح خود کراهت می دارد؟ فرمود: نه به خدا سوگند، وقتی فرشته مرگ نزدش می آید تا روحش را قبض کند، مؤمن به جزع در می آید، و ملک الموت به او می گوید: جزع مکن، ای ولی خدا، به آن خدایی که محمد صلی الله علیه وآله وسلّم را به نبوت مبعوث کرده من نسبت به تو دلسوزتر و مهربانتر از پدری مهربان هستم، اگر پدرت اینجا بود بیش از من به تو مهر نمی ورزید، چشم خودت را باز کن و ببین !

آنگاه فرمود: در آن هنگام رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و امیر المؤمنین و فاطمه و حسن و حسین و امامان از ذریه او در برابرش ممثل می شوند، و به وی گفته می شود: این رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم است، و این امیر المؤمنین و این فاطمه، و این حسن و این حسین و اینان امامان از ذریه اویند که همه رفقای تو هستند.

فرمود: پس مؤمن چشم خود باز نموده حضرات را تماشا می کند، در این هنگام ندا کننده ای از طرف رب العزة روح او را ندا می کند و می گوید:

⁽¹⁾

بهشتیانی که بهشت برایشان آشناست!

-” وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فی سبِیلِ اللَّهِ فَلَن یُضِلَّ أَعْمَلَهُمْ،

-سیهْدِیهِمْ وَ یُصلِحُ بَالهُمْ،

-وَ یُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لهُمْ،

-و کسانی که در راه خدا کشته شدند خداوند هرگز اعمالشان را نابود نمی کند،

-بلکه بزودی هدایتشان نموده دلهایشان را اصلاح می فرماید،

-و به بهشتی داخلشان می سازد که برایشان تعریف کرده است.“

می فرماید: به زودی خدای تعالی شهیدان راه خدا را بسوی منازل سعادت و کرامت هدایت نموده، با مغفرت و عفو از گناهانشان، حالشان را اصلاح می کند و شایسته دخول در بهشت می شوند .

وقتی این آیه را با آیه” و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل احیاء عند ربهم یرزقون،“ ضمیمه کنیم، معلوم می شود مراد از اصلاح بال کشته شدگان راه خدا، زنده کردن ایشان است به حیاتی طیب که شایسته شان کند برای حضور در نزد پروردگارشان، حیاتی که با کنار رفتن پرده ها حاصل می شود.

” و یدخلهم الجنة عرفها لهم،“ این جمله منتهی الیه هدایت ایشان است. یعنی به زودی ایشان را داخل بهشت می کند در حالی که بهشت را یا در دنیا و به وسیله وحی انبیاء و یا به وسیله بشارت در هنگام قبض روح، یا در قبر، و یا در قیامت، و یا در همه این مواقف به ایشان شناسانده باشد.

⁽¹⁾

بهشتیان، و آنچه از دنیا با خود برده اند!

-” وَ بَشرِ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ أَنَّ لهُمْ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتِهَا الأَنْهَرُ کلَّمَا رُزِقُوا مِنهَا مِن ثَمَرَةٍ رِّزْقاً قَالُوا هَذَا الَّذِی رُزِقْنَا مِن قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشبِهاً وَ لَهُمْ فِیهَا أَزْوَجٌ مُّطهَّرَةٌ وَ هُمْ فِیهَا خَلِدُون،

قرآن کریم در باره بهشتیان فرموده: ” کلما رزقوا منها من ثمرة رزقا، قالوا هذا الذی رزقنا من قبل، واتوا به متشابها، “ یعنی از میوه های بهشت به هر رزقی که می رسند، می گویند این همان است که قبلا هم روزیمان شد و آنچه را که به ایشان داده می شود شبیه با توشه ای می یابند، که از دنیا با خود برده اند.

آدمی در جهان دیگر، جز آنچه خودش در این جهان برای خود تهیه کرده چیزی ندارد، همچنانکه از رسولخدا صلی الله علیه وآله وسلّم هم روایت شده که فرمود : ” همانطور که زندگی می کنید، می میرید، و همانطور که می میرید، مبعوث می شوید.... “

اهل بهشت را علاوه بر آنچه از دنیا با خود آورده اند زیادتی نیز می دهند. قرآن می فرماید : ” لهم ما یشاؤن فیها و لدینا مزید - هر چه بخواهند در اختیار دارند، و نزد ما بیش از آنهم هست! “

⁽¹⁾

وارثان بهشت : صاحبان ایمان و عمل صالح

-” وَالَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ لا نُکلِّف نَفْساً إِلا وُسعَهَا أُولَئک أَصحَب الجَنَّةِ هُمْ فِیهَا خَلِدُونَ،

-وَ نَزَعْنَا مَا فی صدُورِهِم مِّنْ غِلّ ٍ تجْرِی مِن تحْتهِمُ الأَنهَرُ وَ قَالُوا الحَمْدُ للَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَ مَا کُنَّا لِنهْتَدِی لَوْ لا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَت رُسلُ رَبِّنَا بِالحَقّ ِ وَ نُودُوا أَن تِلْکُمُ الجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ،

-کینه ای که در سینه هایشان بود برون کردیم، و اینک در جایگاهشان جویها روان است. گویند: ستایش خدایی را که ما را به این نعمت هدایت کرد، که اگر خداوند هدایتمان نکرده بود راه نمی یافتیم، راستی پیامبران پروردگار ما به حق آمده بودند، و ندایشان کنند که این بهشت را به پاداش اعمالی که می کردید میراث برده اید. “

این آیات برای تقویت دل های مؤمنین و امیدوار ساختن آنان است، چون قبلا ایمان را مقید به عمل صالح کرده بود، و معلوم است کمتر کسی از مؤمنین موفق می شود جمیع اعمال صالح را انجام داده و هیچ یک از اعمال صالح را ترک نکند، و این خود باعث نومیدی بیشتر مؤمنین است، لذا در جمله مورد بحث بخاطر رفع این نگرانی می فرماید: تکلیف هر کس به قدر وسع و استطاعت او است، پس هر کس اعمال صالح به قدر طاقت خود انجام دهد و لو خود را به مشقت هم نیندازد باز از اهل این آیه و از اصحاب بهشت جاودان خواهد بود .

جمله:” تجری من تحتهم الانهار،“ کنایه است از اینکه صاحبان ایمان و عمل صالح در آخرت در قصرهای رفیع و عالی بسر می برند.

جمله:” لقد جاءت رسل ربنا بالحق،“ اعتراف به حقیقت داشتن وعده هایی است که خداوند به وسیله انبیای خود داده، و این اعتراف و همچنین سایر اعترافاتی که در روز قیامت از طرف مصدر عظمت و کبریایی از مؤمن و کافر گرفته می شود خود ظهوری است برای قهاریت خدای تعالی و تمامیت ربوبیت او، و این اعتراف از ناحیه اهل بهشت شکر و

از ناحیه دوزخیان اقرار به تمامیت حجت پروردگار است. شاید به نظر ساده بعضی ها اعتراف دسته اول امری پیش پا افتاده و مبتذل آید، و لیکن چنین نیست، این اعتراف یکی از حقایق عالی قرآن و بسیار قابل اهمیت است .

⁽¹⁾

انتقال سهم بهشت محروم شدگان به صاحبان ایمان و عمل صالح

-” ... وَ نُودُوا أَن تِلْکُمُ الجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ،

-... و ندایشان کنند که این بهشت را به پاداش اعمالی که می کردید میراث برده اید. “

چرا این آیه بهشت را در مقابل اعمال صالح مؤمنین ارث آنان قرار داده، و حال آنکه معنای ارث تملک مال و یا هر چیز قابل انتفاعی است از کسی که قبلا مالک بوده و با زوالش، ملک او به دیگری منتقل شده باشد؟

جواب این سؤال این است که در آیه مورد بحث نیز می توان این معنا را اعتبار کرد، برای اینکه خدای تعالی بهشت را آفرید تا تمامی بندگانش با سرمایه عمل صالح آن را بدست آورند، ولی کفار با ارتکاب شرک و معاصی، خود را از آن محروم ساختند در نتیجه بهشت به ارث مؤمنین در آمد، پس در حقیقت مؤمنین با عمل صالح خود آن را از دیگران ارث برده اند، چنانکه می فرماید:” اولئک هم الوارثون الذین یرثون الفردوس،“ و از قول اهل جنت می فرماید:” الحمد لله الذی صدقنا وعده و اورثنا الارض نتبوء من الجنة حیث نشاء.“

⁽²⁾

وعده تدارک بهشت جاوید برای جهادگران با مال و جان

-” لَکِنِ الرَّسولُ وَ الَّذِینَ ءَامَنُوا مَعَهُ جَهَدُوا بِأَمْوَلهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ وَ أُولَئک لهُمُ الْخَیرَت وَ أُولَئک هُمُ الْمُفْلِحُونَ،

-أَعَدَّ اللَّهُ لهُمْ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنْهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا ذَلِک الْفَوْزُ الْعَظِیمُ،

-ولی پیغمبر و کسانی که با او ایمان آوردند با مالها و جانهای خود جهاد کردند، و خیرات همه خاص ایشان است، و ایشان، آری، هم ایشانند رستگاران،

-خداوند برای آنان بهشت ها آماده کرده که از چشم انداز آن جویها روان است و جاودانه در آنند و این است کامیابی بزرگ !“

” أَعَدَّ اللَّهُ “ به معنای فراهم آوردن و تهیه دیدن است، و اگر اینطور تعبیر کرد و نفرمود:« خدا وعده بهشت هائی به ایشان داده که ....» برای این است که خاتمه امر ایشان معلوم نبود، یعنی معلوم نبود که همه مؤمنین در آخر و سرانجام با ایمان از دنیا می روند

یا نه، لذا متناسب نبود بفرماید: خداوند وعده فلان و فلان داده زیرا وعده امری است حتمی و واجب الوفا، بخلاف تهیه دیدن که منافات ندارد که خداوند تهیه ببیند ولی مؤمنین بر آن صفای ایمان و صلاح اعمال باقی نمانند، و خداوند هم تخلف نکرده باشد، آری، نه اصول قرآنی می سازد و نه فطرت سلیم راضی می شود به اینکه خدای تعالی به خود نسبت دهد که یکی از بندگان را بخاطر عمل صالحی که کرده است مهر مغفرت و جنت بر دلش بزند، و آنگاه یکباره رهایش کند تا هر چه می خواهد بکند .

و لذا می بینیم خدای سبحان هر جا وعده ای داده آن را معلق و مشروط به عنوانی از عناوین عمومی از قبیل ایمان و عمل صالح نموده تا وجود و عدمش دائر مدار وجود و عدم آن شرط باشد.

و هیچ سابقه ندارد که در جائی از کلام خود وعده ای را به اشخاص و بخاطر خود آنان داده باشد نه بخاطر اینکه مصداق عنوانی عمومی هستند.

چون اینطور وعده دادن و افرادی را ایمن از عذاب ساختن، با تکلیف سازگار نیست، و لذا خدای تعالی همه جا وعده های خود را روی صاحبان عنوان می برد، نه روی اشخاص، مثلا می فرماید:” وعد الله المؤمنین و المؤمنات جنات - خدا بهشت ها را به مردان و زنان با ایمان وعده داده است،“ و نیز می فرماید:” محمد رسول الله و الذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم ... وعد الله الذین آمنوا و عملوا الصالحات منهم مغفرة و اجرا عظیما.“

⁽¹⁾

وعده قطعی بهشت، پاداش جهادگران

-” إِنَّ اللَّهَ اشترَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسهُمْ وَ أَمْوَلهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقَتِلُونَ فی سبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فی التَّوْرَاةِ وَ الانجِیلِ وَ الْقُرْءَانِ وَ مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاستَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُم بِهِ وَ ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ،

-التَّئبُونَ الْعَبِدُونَ الحْامِدُونَ السئحُونَ الرَّکعُونَ السجِدُونَ الاَمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنکرِ وَ الحْافِظونَ لحدُودِ اللَّهِ وَ بَشرِ الْمُؤْمِنِینَ،

خدای سبحان در این آیات به کسانی که در راه خدا با جان و مال خود جهاد می کنند وعده قطعی بهشت می دهد و می فرماید که این وعده را در تورات و انجیل هم

داده، همانطور که در قرآن می دهد .

خداوند این وعده را در قالب تمثیل بیان نموده و آن را به خرید و فروش تشبیه کرده است، یعنی خود را خریدار و مؤمنین را فروشنده و جان و مال ایشان را کالای مورد معامله و بهشت را قیمت و بهاء و تورات و انجیل و قرآن را سند آن خوانده است، و چه تمثیل لطیفی بکار برده است، و در آخر مؤمنین را به این معامله بشارت داده و به رستگاری عظیمی تهنیت گفته است.

” التائبون العابدون الحامدون السائحون ...،“ این جمله مؤمنین را به نیکوترین صفاتشان توصیف می کند.

مؤمنین بخاطر اینکه از غیر خدا بسوی خدا بازگشت کردند تائبان، و چون او را می پرستند عابدان، و چون با زبان، حمد و سپاس او گویند حامدان، و چون با قدمهای خود از این معبد به آن معبد می روند سائحان، و بخاطر رکوع و سجودشان راکعان و ساجدانند.

این وضع ایشان در حال انفراد است، اما وضعشان نسبت به حال اجتماع، آنها مانند دیدبانانی هستند که اجتماع خود را بسوی خیر سوق می دهند، یعنی امر به معروف و نهی از منکر نموده و حدود خدائی را حفظ می نمایند، نه در حال انفراد، نه در حال اجتماع، نه در خلوت و نه در ظاهر از آن حدود تجاوز نمی کنند.

آنگاه با اینکه خداوند در آیه قبل، خودش بشارتشان داده بود اینک به رسولش دستور می دهد به اینکه ایشان را بشارت دهد، و این خود تاکید را می رساند، آنهم تاکید بلیغی که نمی توان حد و مرزی برایش قایل شد.

این صفات شریفه، صفاتی است که ایمان مؤمن با آنها تمام و کامل می شود و مؤمن با داشتن آنها مستوجب وعده قطعی خدا به بهشت و آن بشارت که خدا و رسول دادند می گردد، و بدین جهت مستوجب می شود که داشتن این صفات، ملازم با قیام به حق خدا باشد، و قیام به حق خدا هم باعث می شود که خدای تعالی در باره چنین مؤمنی، حقی را که بر خود واجب کرده و به وعده هائی که به او داده وفا کند .

⁽¹⁾

بهشت جاوید پاداش استقامت در راه خدا

-” إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ استَقَمُوا فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُون،

-أُولَئک أَصحَب الجَنَّةِ خَلِدِینَ فِیهَا جَزَاءَ بِمَا کانُوا یَعْمَلُونَ،

-به راستی آنان که گفتند پروردگار ما الله است و در پای این گفته خود استقامت ورزیدند نه ترسی دارند و نه اندوهگین می شوند،

-آنان اهل بهشتند که در آن جاودانه اند بخاطر آن اعمال نیکی که می کردند! “

مراد از اینکه گفتند”ربناالله“ اقرار و شهادت به انحصار ربوبیت در خدای سبحان، و یگانگی او در آن است. و مراد از استقامتشان در مقابل شهادت خود، این است که از آنچه که شهادت به حقانیتش می دهند منحرف نمی شوند، و رفتاری بر خلاف آن و بر خلاف لوازم آن نمی کنند.

” فلا خوف علیهم و لا هم یحزنون،“ یعنی در پیش روی خود هیچ خطر محتملی ندارند، و هیچ عقابی حتی احتمالی در انتظارشان نیست، و به همین جهت خوف ندارند. و نیز هیچ مکروه قطعی و محققی ندارند و به همین جهت اندوهی نخواهند داشت، چون همیشه خوف جایی پیدا می شود که پای احتمال خطری در بین باشد، و اندوه وقتی به دل می آید که خطری واقع شده باشد.

” اولئک اصحاب الجنة خالدین فیها جزاء بما کانوا یعملون،“ مراد از اصحاب جنت بودن، آن است که کسی ملازم بهشت باشد. و جمله خالدین فیها نیز همین را تاکید می کند، یعنی: اینهایند کسانی که گفتند رب ما الله است و استقامت ورزیدند، و اینان ملازم با بهشتند در حالی که در آن جاودانند و در حالی که این بهشت خالد، جزای اطاعت ها و کارهایی است که در دنیا برای تقرب به خدا انجام می دادند.

⁽¹⁾

نشانه بهشتیان: اطمینان و آرامش به یاد خدا

-” إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ وَ أَخْبَتُوا إِلی رَبهِمْ أُولَئک أَصحَب الْجَنَّةِ هُمْ فِیهَا خَلِدُونَ ،

-کسانی که ایمان آورده اعمال صالح انجام می دهند و به منظور تقرب به خدایشان برای او تواضع می کنند، اهل بهشتند و در آن جاودانند.“

منظور از اِخباتِ مؤمنین به سوی خدا، اطمینان و آرامش یافتنشان به یاد او و تمایل دلهایشان به سوی او است، بطوری که ایمان درون دلشان متزلزل نگشته، به این سو و آن سو منحرف نشوند و دچار تردید نگردند، همانطور که زمین محکم این چنین است، و اشیائی را که بر گرده خود دارد نمی لغزاند.

در این آیه خدای تعالی ایمان و عمل صالح را مقید کرده به اِخبات، و این دلالت دارد بر اینکه منظور از این مؤمنین عموم دارندگان ایمان نیست، بلکه طایفه خاصی از مؤمنین است، و آن افراد خاصی از مؤمنین هستند که اطمینان به خدا دارند و دارای بصیرتی از ناحیه پروردگار خویشند.

⁽²⁾

اثر ولایت خدا و داخل کردن مؤمنین در بهشت

-” إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکلُونَ کَمَا تَأْکلُ الأَنْعَمُ وَ النَّارُ مَثْوًی لهُمْ،

-خدا کسانی را که ایمان آورده اعمال صالح کردند به جنت هایی داخل می سازد که از زیر آن نهرها روان است و اما کسانی که کافر شدند سرگرم عیش و نوش دنیایند و می خورند آنطور که چارپایان می خورند و در آخرت جایشان آتش است.“

در این آیه اثر ولایت خدا برای مؤمنین و نیز عدم ولایتش برای کفار از حیث عاقبت و آخرت بیان شده است، می فرماید مؤمنین داخل بهشت شده، و کفار مقیم در آتش خواهند گشت.

در اشاره به صفت مؤمنین فرموده:” الذین امنوا و عملوا الصالحات“ و در وصف کفار فرموده:” یتمتعون و یاکلون کما تاکل الانعام،“ و با این دو وصف متقابل هم فهمانده مؤمنین در زندگی دنیایی خود رشد می یابند، و چون به خدا ایمان دارند و اعمال صالح می کنند، هر چه می کنند درست و حق است، پس راه رشد را طی کرده، به وظائف انسانیت عمل کرده اند.

پس این مؤمنین در تحت ولایت خدا هستند، چون راهی را پیش گرفته اند که خدایشان خواسته و به سوی آن هدایتشان کرده، و به همین جهت در آخرت داخل بهشتی می شوند که از دامنه آن نهرها جاری است.

و اگر خدای تعالی داخل شدن مؤمنین در بهشت را به خود نسبت داده، اما منزل کردن کفار در آتش را به خود نسبت نداده، برای این است که حق ولایت مذکور چنین اقتضاء می کرده و خدای تعالی عنایت خاصی به اولیاء خود دارد.

⁽¹⁾

جانب اهل جنت را نگه دارید!

-” لا یَستَوِی أَصحَب النَّارِ وَ أَصحَب الْجَنَّةِ أَصحَب الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائزُونَ،

-اصحاب دوزخ و اصحاب بهشت یکسان نیستند و معلوم است که بهشتیان رستگارند.“

این آیه شریفه حجتی تمام بر این معنا اقامه می کند که بر هر کس واجب است به دسته یادآوران خدا و مراقبین اعمال بپیوندد، نه به آنهایی که خدا را فراموش کردند. بیان این حجت آن است که این دو طائفه - یعنی یادآوران خدا و فراموشکاران خدا و سومی ندارند- و سایرین بالأخره باید به یکی از این دو طائفه ملحق شوند، و این دو طائفه

یکسان نیستند تا پیوستن به هر یک نظیر پیوستن به دیگری باشد، و آدمی از اینکه به هر یک ملحق شود پروایی نداشته باشد، بلکه یکی از این دو طائفه راجح، و دیگری مرجوح است، و عقل حکم می کند که انسان طرف راجح را بگیرد، و آن را بر مرجوح ترجیح دهد و آن طرف یادآوران خدا است، چون تنها ایشان رستگارند، نه دیگران، پس ترجیح در جانب ایشان است، در نتیجه بر هر انسانی واجب است پیوستن به آنان را اختیار کند .

⁽¹⁾

ایمان و عمل صالح، رزق و توفیق الهی بسوی بهشت

-” رَّسولاً یَتْلُوا عَلَیْکمْ ءَایَتِ اللَّهِ مُبَیِّنَتٍ لِّیُخْرِجَ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ مِنَ الظلُمَتِ إِلی النُّورِ وَ مَن یُؤْمِن بِاللَّهِ وَ یَعْمَلْ صلِحاً یُدْخِلْهُ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتِهَا الأَنهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا أَبَداً قَدْ أَحْسنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً،

-رسولی فرستاده تا آیات خدا را برای شما بخواند، آیاتی که روشن است، تا خدا آنهایی را که ایمان آورده و اعمال صالح می کنند از ظلمت ها به سوی نور بیرون کند و کسی که به خدا ایمان می آورد و عمل صالح می کند خدا او را به بهشت هایی داخل می کند که نهرها از زیر درختانش جاری است بهشت های جاودانه که ایشان تا ابد در آن خواهند بود و خدا چه نیکو کرده است رزق چنین کسان را .“

” و من یؤمن بالله و یعمل صالحا یدخله جنات تجری من تحتها الانهار خالدین فیها ابدا،“ این قسمت از آیه کسانی را که به خدا ایمان آورده عمل صالح انجام دهند، وعده جمیل و بشارت به بهشت می دهد.

” قد احسن الله له رزقا،“ در این جمله احسان خدا را در آنچه به ایشان روزی کرده می ستاید، و مراد از رزق ایمانی است که به ایشان روزی کرده، و همچنین عمل صالحی که توفیقش را به ایشان داده، و بهشتی که در آخرت به ایشان می دهد .

⁽²⁾

تنعم بهشتیان در روز غاشیه

-” وُجُوهٌ یَوْمَئذٍ نَّاعِمَةٌ، لِّسعْیهَا رَاضِیَةٌ،

-چهره هایی دیگر در آن روز خرسند و باطراوتند،

-پیداست که از تلاش خود در دنیا راضیند.“

” وجوه یومئذ ناعمة،“ عبارت آیه کنایه است از بهجت و سروری که از باطن به ظاهر انسان سرایت می کند، و هر بیننده را از مسرت باطنی با خبر می سازد همچنان که در جای دیگر فرموده:” تعرف فی وجوههم نضرة النعیم،“ و یا از نعمت است که در این

صورت ناعمه به معنای متنعمه خواهد بود .

” لسعیها راضیة،“ مراد از سعی تلاش و فعالیت دنیایی با اعمال صالح است. می فرماید: وجوهی که در آن روز ناعم است از کار خود راضی است، چون کارش همه اعمال صالح است، که به بهترین جزا پاداش داده شده است .

-” فی جَنَّةٍ عَالِیَةٍ، لا تَسمَعُ فِیهَا لَغِیَةً،

-فِیهَا عَینٌ جَارِیَةٌ، فِیهَا سرُرٌ مَّرْفُوعَةٌ ،

-وَ أَکْوَابٌ مَّوْضوعَةٌ، وَ نمَارِقُ مَصفُوفَة، وَ زَرَابیُّ مَبْثُوثَةٌ،

-آنان در باغی بلند هستند، که در آن هیچ سخن بیهوده نمی شنوند،

-در آن چشمه ای روان است، در آن تختهایی بلند مرتبه است،

-و قدحهایی که در کنار این چشمه ها نهاده،

-و بالش ها و پشتیهای ردیف شده،

-و فرشهایی گسترده. “

مراد از عالی بودن بهشت ارتفاع درجات و شرافت و جلالت قدر و گوارایی عیش آن است، چون در بهشت حیاتی هست که دنبالش مماتی نیست، و لذتی است که آمیخته با الم و درد نیست، و سروری هست که مشوب با هیچ غم و اندوهی نیست، و اهل بهشت نه تنها هر چه دوست بدارند در دسترسشان هست، بلکه لذایذی هست که مافوق خواست آنان است.

” لا تسمع فیها لاغیة، “ یعنی وجوه نامبرده و یا به عبارتی اهل بهشت، در بهشت حتی یک کلمه لاغیه - بیهوده و بی فایده - نمی شنوند.

” فیها عین جاریة، “ مراد از کلمه عین جنس چشمه است، نه اینکه بخواهد بفرماید در بهشت تنها یک چشمه هست، چون در جای دیگر صریحا فرموده در بهشت چشمه هایی هست، مانند چشمه سلسبیل و چشمه شراب و چشمه طهور و غیر آن .

” فیها سرر مرفوعة، “ سرر جمع سریر- تخت- است، و منظور از مرفوع بودن تخت، مرفوع بودن مقام و منزلت کسی است که بر آن تکیه می زند.

” و اکواب موضوعة،“ قدحهایی که در کنار این چشمه ها نهاده.

” و نمارق مصفوفة،“ نمارق به معنای بالش و پشتی است، که بدان تکیه می دهند و مصفوفه بودن نمارق به این معنا است که این پشتی ها را در مجلس پشت سر هم بگذارند، همانطور که در مجالس فاخر دنیا چنین می کنند.

” و زرابی مبثوثة، “ زرابی به معنای بساط فاخر است، و منظور از مبثوثه آن مبسوطه بودن و گسترده شدن آن است، تا رویش بنشینند.

⁽¹⁾

شرحی از زندگانی بهشتیان

( مشاهدات رسول الله در شب معراج )

-” بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ سبْحَنَ الَّذِی أَسرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِّنَ الْمَسجِدِ الْحَرَامِ إِلی الْمَسجِدِ الأَقْصا الَّذِی بَرَکْنَا حَوْلَهُ لِنرِیَهُ مِنْ ءَایَتِنَا إِنَّهُ هُوَ السمِیعُ الْبَصِیرُ،

1- اصحاب در بیت المعمور

... به اتفاق جبرئیل به راه افتاده وارد بیت المعمور شدم، در آنجا دو رکعت نماز خواندم و عده ای از اصحاب خود را در کنار خود دیدم که عده ای لباسهای نو به تن داشتند و عده ای دیگر لباسهائی کهنه، آنها که لباسهای نو در برداشتند با من به بیت المعمور روانه شدند و آن نفرات دیگر بجای ماندند.

2- فاطمة زهرا، سلاله ای از میوه درخت طوبی

( طبرانی از عایشه روایت کرده که گفت:) رسول خدا فرمود:

وقتی مرا به آسمان بردند داخل بهشت شدم و به درختی از درختان بهشت رسیدم که زیباتر و سفیدبرگ تر و خوش میوه تر از آن ندیده بودم یک دانه از میوه های آن را چیده و خوردم و همین میوه نطفه ای شد در صلب من، وقتی به زمین آمدم و با خدیجه همبستر شدم به فاطمه حامله شد و اینک هر وقت مشتاق بوی بهشت می شوم فاطمه را می بویم .

⁽¹⁾ ( برای مطالعه جزئیات روایات معراج و منابع آنها

به آیه 1 سوره اسری المیزان ج: 13 ص : 3 مراجعه شود.)

گردش در باغهای بهشت، مجالس ذکر خدا

در کتاب عدة الداعی می گوید: روایت شده که روزی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بر یاران خود در آمد و فرمود: در باغهای بهشت بگردش بپردازید، پرسیدند: یا

رسول الله ! باغهای بهشت چیست؟ فرمود: مجالس ذکر، هم صبح و هم شام به این مجالس بروید و به ذکر بپردازید و هر کس دوست داشته باشد بفهمد چه منزلتی نزد خدا دارد، باید نظر کند ببیند خدا چه منزلتی نزد او دارد، چون خدای تعالی بنده خود را به آن مقدار احترام می کند که بنده اش او را احترام کند.

و بدانید که بهترین اعمال شما و پاکیزه ترین آن نزد مالک و صاحبتان و نیز مؤثرترین اعمالتان در رفع درجاتتان، و بالأخره بهترین چیزی که آفتاب بر آن می تابد، ذکر خدای تعالی است، چه خود او از خودش خبر داده و فرموده: ” من همنشین کسی هستم که ذکرم کند و به یادم باشد! “

و نیز فرموده:

-” فاذکرونی أذکرکم!

مرا به یاد آورید با اطاعت و عبادت تا شما را یاد آورم با نعمت ها و احسان و راحت و رضوان . “

⁽¹⁾

سلام گفتن بهشتیان به هم در ورود به جنت

-” وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تحِیَّتهُمْ فِیهَا سلَمٌ،

-و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند به بهشت هایی که جویها در آن روانست برده می شوند در حالی که به اذن پروردگارشان در آن جاودانند و درود گفتنشان به یکدیگر در آنجا سلام است.“

این آیه آن مقصدی را که سعادتمندان از مؤمنین بدانجا منتهی می شوند، بیان می کند، و جمله: ” تحیتهم فیها سلام،“ این معنا را می رساند که حال سعادتمندان در آن عالم، و وضع برخوردشان با یکدیگر چنان است که با هم تحیت و سلام رد و بدل می کنند.

⁽²⁾

شرحی از قیامت مؤمنین:استقبال ملائکه بهشت

” إِنَّ الَّذِینَ سبَقَت لَهُم مِّنَّا الْحُسنی أُولَئک عَنهَا مُبْعَدُونَ،

-لا یَسمَعُونَ حَسِیسهَا وَ هُمْ فی مَا اشتَهَت أَنفُسهُمْ خَلِدُونَ،

-لا یحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأَکبرُ وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَئکةُ هَذَا یَوْمُکُمُ الَّذِی کنتُمْ تُوعَدُونَ،

-و کسانی که در باره آنها از جانب ما قلم به نیکی رفته از جهنم دور شوند،

-و حتی زمزمه آن را نشنوند و در آنچه دلهایشان بخواهد جاودانند،

-وحشت بزرگ قیامت غمگینشان نکند و فرشتگان به استقبالشان آیند که این روزی است که به شما وعده می دادند! “

حسیس به معنای صوتی است که احساس شود. فزع اکبر به معنای ترس بزرگ است که خدای تعالی خبر داده چنین ترسی در هنگام نفخ صور وقوع پیدا می کند، و فرموده:” یوم ینفخ فی الصور ففزع من فی السموات و من فی الارض!“

و معنای اینکه فرمود:” تتلقیهم الملائکة،“ این است که ملائکه ایشان را با بشارت استقبال می کنند و می گویند:” هذا یومکم الذی کنتم توعدون- این بود آن روزی که وعده داده می شدید!“

⁽¹⁾

شرحی از نعیم بهشتیان

-” إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتِهَا الأَنْهَرُ یحَلَّوْنَ فِیهَا مِنْ أَساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبَاسهُمْ فِیهَا حَرِیرٌ،

-وَ هُدُوا إِلی الطیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلی صرَطِ الحَمِیدِ،

-خدا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند به بهشتهایی می برد که در آن جویها روان است، در آنجا دستبندها از طلا و مروارید زیور کنند و لباسشان در آنجا دیبا خواهد بود، آنان به گفتار نیک هدایت شده اند و به راه ستوده رهنمایی گشته اند.“

آیه فوق نعمت های بهشتی را می شمارد که خدای تعالی به صاحبان ایمان صحیح و عمل صالح به عنوان پاداش های روز قیامت قرار داده است.

آن ها را به بهشتهایی می برد که در آن جویها روان است، در آنجا دستبندها از طلا و مروارید زیور کنند، و لباسشان در آنجا دیبا خواهد بود.

” وَ هُدُوا إِلی الطیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلی صرَطِ الحَمِیدِ- آنان به گفتار نیک هدایت شده اند و به راه ستوده رهنمایی گشته اند. “

قول طیب کلامی است که در آن خبائث نباشد. و کلام خبیث به معنای کلامی است که یکی از اقسام باطل در آن باشد، و خدای تعالی قول طیب مؤمنین را یکجا جمع نموده، و فرموده:” دعواهم فیها سبحانک اللهم و تحیتهم فیها سلام و آخر دعواهم ان الحمد لله رب العالمین! “

پس معنای اینکه فرمود به سوی قول طیب هدایت شدند این است که خداوند

وسیله را برای چنین سخنی برایشان فراهم نمود.

و هدایتشان به صراط حمید - حمید یکی از اسماء خداست - این است که از ایشان جز افعال پسندیده سر نزند، همچنانکه جز کلام طیب از دهان ایشان بیرون نمی آید.

⁽¹⁾

ساکنان بهشت عدن با لباس حریر و دستبندهای طلا و مروارید

-« جَنَّت عَدْنٍ یَدْخُلُونهَا یحَلَّوْنَ فِیهَا مِنْ أَساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبَاسهُمْ فِیهَا حَرِیرٌ،

-وَ قَالُوا الحَمْدُ للَّهِ الَّذِی أَذْهَب عَنَّا الحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شکُورٌ،

-الَّذِی أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِن فَضلِهِ لا یَمَسنَا فِیهَا نَصبٌ وَ لا یَمَسنَا فِیهَا لُغُوب،

-و بهشت های جاوید که وارد آن شوند و در آنجا با دستبندهایی از طلا و مروارید زیور کنند و لباسشان در آنجا حریر است،

-و گویند ستایش خدایی را که غم و اندوه را از ما ببرد که پروردگارمان آمرزنده و شکور است،

-همان خدایی که از کرم خویش ما را به این سرای دائم درآورد که در اینجا رنج و ملالی به ما نرسد!»

دار المقامه آن منزلی است که کسی از آن بیرون نمی رود و از آنجا به جای دیگر کوچ نمی کند.

معنای آیه این است که: آن خدایی که ما را به فضل خودش و بدون اینکه استحقاقی داشته باشیم در خانه جاودانه داخل کرد، بهشتی که نه در آن مشقتی هست و نه تعبی، و نه ما در آنجا در طلب آنچه می خواهیم دچار خستگی و کندی می شویم ، چون هر چه بخواهیم در آن هست.

⁽²⁾

اِشراف اهل بهشت به دوستان خود در جهنم

-” فَأَقْبَلَ بَعْضهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ،

-قَالَ قَائلٌ مِّنهُمْ إِنی کانَ لی قَرِینٌ،

-پس بعضی به بعضی دیگر روی آورده از یکدیگر پرسش می کنند،

-یکی از آن میان می پرسد: من رفیقی داشتم. . . .“

این آیات گفتگویی را که بین اهل بهشت رخ می دهد حکایت کرده و می فرماید: بعضی از ایشان احوال بعضی دیگر را می پرسند، و بعضی، آنچه در دنیا بر سرش آمده

برای دیگران حکایت می کند و سرانجام، رشته سخنشان بدینجا می رسد که با بعضی از اهل دوزخ که در وسط آتش قرار دارند سخن می گویند.

این گویندگان اهل بهشت از بندگان مخلَص خدا هستند. یکی از اهل بهشت به دیگران می گوید: ” انی کان لی قرین- من در دنیا رفیقی داشتم که از بین مردم تنها او را انتخاب کرده بودم، و او تنها مرا رفیق خود گرفته بود.“

” یقول ءانک لمن المصدقین ءاذا متنا و کنا ترابا وعظاما ءانا لمدینون ،“ آن رفیقی که داشتم همواره از در تعجب و استبعاد و انکار از من می پرسید: راستی تو مساله بعث برای جزا را تصدیق داری، و راستی باور داری که بعد از آنکه خاک و استخوان شدیم، و بدنهایمان متلاشی گشت و صورتها دگرگون شد، دوباره زنده می شویم تا جزا داده شویم؟ راستش من که نمی توانم این معنا را تصدیق کنم، چون قابل تصدیق نیست.

” قال هل انتم مطلعون،“ همان شخص سپس رفقای بهشتی خود را مخاطب ساخته، می گوید: آیا شما به جهنم اشراف دارید و اهل جهنم را می بینید و می توانید آن رفیق مرا در جهنم پیدا کنید و ببینید چه حالی دارد؟

” فاطلع فراه فی سواء الجحیم،“ خود آن گوینده به جهنم مشرف می شود، و رفیق خود را در وسط آتش می بیند .

” قال تالله ان کدت لتردین! “ به خدا سوگند می خورم که نزدیک بود تو مرا هم مثل خودت هلاک کنی و بدینجا ساقط سازی که خودت سقوط کردی!

” و لو لا نعمة ربی لکنت من المحضرین،“ اگر توفیق پروردگارم دستگیرم نمی شد، و اگر خدا هدایتم نکرده بود، من نیز مثل تو از آنهایی بودم که برای عذاب احضار شدند.

صاحب مجمع البیان می گوید: منظورشان از این پرسش محقق کردن مطلب است، نه اینکه در مساله دچار شک و تردید شده باشند، و بدین جهت این سخن را می گویند که در گفتن آن سرور و فرحی مجدد و دو چندان هست، هر چند که علم به این معنا دارند که: در بهشت جاودانه خواهند بود. به همین جهت دنبال آن جمله، اضافه کردند که:” ان هذا لهو الفوز العظیم - راستی اینکه می بینم هر آینه رستگاری عظیمی است! “

” لمثل هذا فلیعمل العاملون! “ برای مثل این رستگاری و یا مثل چنین ثوابی باید عاملان عمل کنند و در دنیا که دار تکلیف است سعی نمایند.

⁽¹⁾

دخول در زندگی بهشتی، رستگاری عظیم

-” لِّیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَتِ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا وَ یُکفِّرَ عَنْهُمْ سیِّئَاتهِمْ وَ کانَ ذَلِک عِندَ اللَّهِ فَوْزاً عَظِیماً،

-و نیز چنین کرد تا مردان و زنان مؤمن را به جناتی درآورد که از زیر آن نهرها جاری است جناتی که ایشان در آن جاودانه اند و گناهانشان را جبران کند که این در آخرت نزد خدا رستگاری عظیمی است.“

در این آیه که در سوره مبارکه فتح آمده و از آیات مربوط به جهاد است، خدای تعالی مؤمنات را هم ضمیمه مؤمنین کرده تا کسی توهم نکند بهشت و تکفیر گناهان مختص مردان است، چون آیه در سیاق سخن از جهاد است، و جهاد و فتح بدست مردان انجام می شود، و به طوری که گفته اند: در چنین مقامی اگر کلمه مؤمنات را نمی آورد، جای آن توهم می بود.

جمله ” و کان ذلک عند الله فوزا عظیما،“ بیان این معنا است که دخول در چنین حیاتی سعادت حقیقی است، و شکی هم در آن نیست، چون نزد خدا هم سعادت حقیقی است و او جز حق نمی گوید .

⁽¹⁾

فوز کبیر، پاداش مؤمنان با اعمال صالح

-” إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ لهُمْ جَنَّتٌ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ ذَلِک الْفَوْزُ الْکَبِیرُ،

-محققا کسانی که ایمان آورده و اعمال شایسته می کنند باغهایی در پیش دارند که نهرها از زیر درختانش جاری است و این خود رستگاری بزرگ است.“

این آیه وعده جمیلی است به مؤمنین که مایه دلگرمی آنان است.

⁽²⁾

پاداش صاحبان دین حق

-” إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ جَنَّتٍ تجْرِی مِن تحْتِهَا الأَنْهَرُ یحَلَّوْنَ فِیهَا مِنْ أَساوِرَ مِن ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبَاسهُمْ فِیهَا حَرِیرٌ، وَ هُدُوا إِلی الطیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلی صرَطِ الحَمِیدِ،

-خدا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند به بهشتهایی می برد که در آن جویها روان است، در آنجا دستبندها از طلا و مروارید زیور کنند و لباسشان در آنجا دیبا خواهد بود، آنان به گفتار نیک هدایت شده اند و به راه ستوده رهنمایی گشته اند.“

قول طیب کلامی است که در آن خبائث نباشد. و کلام خبیث به معنای کلامی

است که یکی از اقسام باطل در آن باشد، و خدای تعالی قول طیب مؤمنین را یکجا جمع نموده، و فرموده:” دعواهم فیها سبحانک اللهم و تحیتهم فیها سلام و آخر دعواهم ان الحمد لله رب العالمین! “

پس معنای اینکه فرمود به سوی قول طیب هدایت شدند این است که خداوند وسیله را برای چنین سخنی برایشان فراهم نمود.

و هدایتشان به صراط حمید - حمید یکی از اسماء خداست - این است که از ایشان جز افعال پسندیده سر نزند، همچنانکه جز کلام طیب از دهان ایشان بیرون نمی آید.

⁽¹⁾

نور مؤمنین و مؤمنات در روز قیامت و بشارت بهشت

-” یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَتِ یَسعَی نُورُهُم بَینَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمَنِهِم بُشرَاکُمُ الْیَوْمَ جَنَّتٌ تجْرِی مِن تحْتهَا الأَنهَرُ خَلِدِینَ فِیهَا ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ،

-و آن در روزی است که مردان و زنان مؤمن را می بینی که نورشان از پیش رو و از دست راستشان در حرکت است، بشارت باد شما را در امروز به جناتی که نهرها از دامنه اش روان است، و شما در آن جاودانید، و این خود رستگاری عظیم است.“

می فرماید: هر کس قرضی نیکو به خدا بدهد اجری کریم دارد، در روزی که - تو ای پیامبر و یا تو ای شنونده و بیننده عاقل - می بینی دارندگان ایمان به خدا از مرد و زن نورشان پیشاپیش جلوتر از آنان و بدان سوی که سعادت آنان آنجاست می دود.

این آیه شریفه مطلق است، شامل مؤمنین هر امتی می شود، و اختصاصی به امت اسلام ندارد، و اگر از تابیدن نور تعبیر به سعی و دویدن کرده برای این بود که اشاره کرده باشد به اینکه چنین کسانی به سوی درجاتی از بهشت که خداوند برایشان تهیه دیده می شتابند، در حالی که هر لحظه و یکی پس از دیگری درجات و جهات سعادت و مقامات قرب برایشان روشن می گردد، تا جایی که دیگر نورشان به حد تمام و کمال برسد، همچنان که در جایی دیگر فرموده:” و سیق الذین اتقوا ربهم الی الجنة زمرا،“ و نیز فرموده:” یوم نحشرالمتقین الی الرحمن وفدا،“ و باز فرموده:” یوم لا یخزی الله النبی والذین امنوا معه نورهم یسعی بین ایدیهم و بایمانهم یقولون ربنا اتمم لنا نورنا ! “

” بشریکم الیوم جنات تجری من تحتها الانهار خالدین فیها،“ این قسمت از آیه حکایت بشارتی است که در روز قیامت به مؤمنین و مؤمنات می دهند، و دهنده آن ملائکه است، که به دستور خدای تعالی و تقدیر او می گویند: بشارتتان امروز جناتی است که از دامنه آنها نهرها جاری است، و شما در آن جاودانید!

و مراد از بشارت مژده خوشحال کننده است، که در آیه همان بهشت است.

” ذلک هو الفوز العظیم،“ این جمله حکایت کلام خود خدای تعالی است، و اشاره با کلمه ذلک به مطالب گذشته است که عبارت بود از پیش رفتن نور آنان و بشارتشان به بهشت، ممکن هم هست جمله مورد بحث را تتمه کلام ملائکه گرفته و اشاره مذکور را به همان جنات و خلود در آنها دانست.

⁽¹⁾

استقبال ملائکه و بشارت به مؤمنین با استقامت

-” إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ استَقَمُوا تَتَنزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَئکةُ أَلا تخَافُوا وَ لا تحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالجَنَّةِ الَّتی کُنتُمْ تُوعَدُونَ،

-اما آنهایی که گفتند پروردگار ما الله است و بر گفته خود پافشاری و استواری هم کردند ملائکه بر آنان نازل گشته و می گویند نترسید و غم مخورید و به بهشت بشارت و خوشوقتی داشته باشید بهشتی که در دنیا همواره وعده اش را به شما می دادند.“

این آیه شریفه از آینده ای که در انتظار مؤمنین است، و ملائکه با آن به استقبال ایشان می آیند، خبر می دهد. و آن تقویت دلها و دلگرمی آنان و بشارت به کرامت است. پس ملائکه ایشان را از ترس و اندوه ایمنی می دهند. و ترس همیشه از مکروهی است که احتمال پیش آمدن دارد، و در مورد مؤمنین یا عذابی است که از آن می ترسند، و یا محرومیت از بهشت است که باز از آن بیم دارند. و حزن و اندوه هم، همواره از مکروهی است که واقع شده، و شری که پدید آمده، مانند گناهانی که از مؤمنین سر زده و از آثارش غمنده می شوند و یا خیراتی که باز به خاطر سهل انگاری از آنها فوت شده، و از فوت آن اندوهگین می گردند، و ملائکه ایشان را دلداری می دهند به اینکه ایشان از چنان خوف و چنین اندوهی در امانند، چون گناهانشان آمرزیده شده، و عذاب از ایشان برداشته شده است. آنگاه بشارتشان می دهند به بهشتی که وعده داده شده اند، می گویند:

” أبشروا بالجنة التی کنتم توعدون.“

و اینکه گفتند:” کنتم توعدون،“ دلالت دارد بر اینکه نازل شدن ملائکه بر مؤمنین به این بشارت، بعد از زندگی دنیا است، چون معنای عبارتشان این است که: مژده باد شما را به آن بهشتی که همواره وعده اش را به شما می دادند .

⁽²⁾ ( یادآور می شود تفصیل چند مطلب خلاصه شده در این فصل

در فصلهای دیگرآمده است. )

زندگی خانوادگی، خوراک و پوشاک بهشتیان

جمع شدن افراد خانواده های صالح در بهشت

( جَنَّت عَدْنٍ یَدْخُلُونهَا وَ مَن صلَحَ مِنْ ءَابَائهِمْ وَ أَزْوَجِهِمْ وَ ذُرِّیَّتهِمْ )

-” ... جَنَّت عَدْنٍ یَدْخُلُونهَا وَ مَن صلَحَ مِنْ ءَابَائهِمْ وَ أَزْوَجِهِمْ وَ ذُرِّیَّتهِمْ وَ الْمَلَئکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیهِم مِّن کلّ ِ بَابٍ،

-سلَمٌ عَلَیْکم بِمَا صبرْتمْ فَنِعْمَ عُقْبی الدَّارِ!

-آیا کسی که می داند آنچه از پروردگارت به تو نازل شده حق است، با آنکه کور است یکسانند؟ ! فقط صاحبان خرد متذکر می شوند،

-آنها که به پیمان خدا وفا می کنند و پیمان شکنی نمی کنند،

-و کسانی که آنچه را خدا به پیوستن آن فرمان داده پیوسته می دارند، و از خدای خویش می ترسند، و از بدی حساب بیم دارند،

-و کسانی که به طلب رضای پروردگارشان صبوری کرده، نماز به پا داشته، و از آنچه روزیشان داده ایم پنهان و آشکارا انفاق کرده اند، و بدی را با نیکی رفع می کنند، ثواب آن سرا خاص ایشان است!

-بهشتهای جاودانی که خودشان هر که از پدران و همسران و فرزندانشان شایسته بوده داخل آن شوند، و فرشتگان از هر دری بر آنها وارد می شوند،

-درود بر شما برای آن صبری که کردید، چه نیک است عاقبت آن سرای! “

حق در دلهای طائفه ای که دعوت پروردگار خود را پذیرفتند جای گیر گشته و دلهایشان الباب و دلهای حقیقی می گردد، که آثار و برکات یک دل واقعی را دارد، و آن آثار عبارتست از تذکر و بینائی .

و نیز از خواص این گونه دلها که صاحبانش با آن خواص شناخته می شوند این

است که صاحبانشان که همان اولوا الالباب باشند بر وفای به عهد خدا پایدارند، و آن عهدی را که خداوند به فطرتشان از ایشان و از همه کس گرفته نقض نمی کنند، و نیز بر احترام پیوندهائی که خداوند ایشان را با آنها ارتباط داده استوارند، یعنی همواره صله رحم می کنند و از در خشیت و ترس از خدا پیوند خویشاوندی را که از لوازم خلقت بشر است محترم می شمارند.

و نیز از خواص دلهای این طائفه این است که در برابر مصائب و همچنین اطاعت و معصیت صبر نموده و خویشتن داری می کنند، و بجای ناشکری و جزع نماز می گزارند و متوجه درگاه پروردگار خود می شوند و بجای معصیت بوسیله انفاق وضع جامعه خود را اصلاح می نمایند، وبجای ترک طاعت و سرپیچی سیئات خود را با حسنات خود محو می کنند.

بنا بر این، چنین کسانی دارای سرانجامی نیک و محمود که همان بهشت برین است می باشند، و در آن بهشت مثوبات اعمال نیکشان منعکس می شود و با صالحان- از قبیل پدران و همسران و دودمان خود- محشور و مصاحب می گردند، چنانکه در دنیا هم با ارحام خود مصاحبت می کردند .

فرشتگان هم از هر دری بر ایشان درمی آیند، و سلام می کنند، چون در دنیا اطاعات و عبادات مختلف بجا آورند، اینها آثار حق است که در آن سرا بدین صورتها منعکس می شود.

” جنات عدن یدخلونها و من صلح من آبائهم و ازواجهم و ذریاتهم !“

جنات عدن به معنای بهشتهائی است که نوعی از استقرار و خلود و سلامتی و ایمنی از هر جهت را دارد.

کلمه جنات عدن عطف بیان و یا بدل است از کلمه عقبی الدار، و در نتیجه معنایش این می شود که: عقبی الدار عبارتست از بهشت عدن و خلود. و بنا بر این پس از زندگی دنیا بر حسب آن ناموسی که خداوند آن زندگی را بر آن طبیعت و ناموس مطبوع نموده زندگی واحد و متصلی است که ابتدایش رنج و بلا و آخرش آسایش و نعمت و سلامتی است. و یا به عبارتی اولش دنیا و آخرش آخرت است، و این همان حقیقتی است که خداوند از زبان اهل بهشت حکایتش نموده و فرموده:” و قالوا الحمد لله الذی صدقنا وعده و اورثنا الارض نتبوأ من الجنة حیث نشاء.“

آیه مورد بحث به بیانی که خواندید در قبال آیه:” یصلون ما امر الله به ان یوصل،“ قرار گرفته، و عاقبت این حق صله رحم را که اولوا الالباب بدان عمل نمودند بیان می کند، و ایشان را نوید می دهد به اینکه به زودی به صلحای ارحام و دودمانشان- از

قبیل پدران و مادران و ذریه ها و برادران، و خواهران، و غیر ایشان - می پیوندند.

جمله:” آبائهم و ازواجهم و ذریاتهم،“ با اینکه اسم مادران در آن نیست مع ذلک همه نامبردگان بالا را شامل است، چون مادران همسران پدرانند که کلمه ازواج شامل ایشان است، و برادران و خواهران و عموها و دائی ها و اولاد آنان هم جزو ذریه های پدرانند، که کلمه آبائهم شامل آنان می شود. و در آیه شریفه اختصار لطیفی بکار رفته است.

” و الملئکة یدخلون علیهم من کل باب سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار!“

این عقبی، سرانجام اعمال صالحی است که در هر بابی از ابواب زندگی بر آن مداومت دارند. و در هر موقعی که دیگران منحرف می گردند ایشان خویشتن داری نموده، خدا را اطاعت می کنند و خود را از گناه دور می دارند، و مصائب را تحمل می نمایند، و این صبرشان با خوف و خشیت توأم است.

جمله:” سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار،“ حکایت کلام ملائکه است که اولوا الالباب را به امنیت و سلامتی جاودانی، و سرانجام نیک نوید می دهند، سرانجامی که هرگز دستخوش زشتی و مذمت نگردد.

⁽¹⁾

ملحق شدن فرزندان بهشتیان به پدران خود در بهشت

-” و الذین امنوا و اتبعتهم ذریتهم بایمان الحقنا بهم ذریتهم و ما التناهم من عملهم من شی ء ...

-و کسانی که ایمان آوردند و ذریه شان هم با ایمان خود ملحق به ایشان شدند، ما نیز ذریه شان را به ایشان ملحق نموده، چیزی از پاداش آنان کم نمی کنیم، برای اینکه هر کس در گرو عملی است که کرده.“

از ظاهر آیه شریفه بر می آید که در مقام منت نهادن است، خدای سبحان بر مؤمنین منت می گذارد که به زودی ذریه ایشان را - البته آنهایی را که در ایمان از پدران خود پیروی کردند- به خود آنان ملحق می کند و بدین وسیله چشم پدران را روشن می سازد، و همین معنا خود قرینه ای است بر اینکه تنوین در کلمه بایمان برای این است که بر نوعی غیر مشخص از ایمان دلالت کند، نه برای تعظیم ایمان و در نتیجه معنای آیه این می شود که: ما از میان ذریه های مؤمنین، آنهایی را که در ایمان به خدا به نوعی از پدران پیروی کنند به پدرانشان ملحق می کنیم، هر چند که ایمانشان به درجه ایمان پدرانشان نرسد.

چون اگر تنها آن ذریه ای را به پدران مؤمن ملحق کند که ایمانشان یا مساوی و

یا کاملتر از ایمان پدران باشد، دیگر منت نهادن معنا ندارد.

از سوی دیگر، از اینکه اتباع در ایمان را مطلق و بی قید آورد، ناگزیر باید بگوییم منظور از این اتباع، اتباع فرزندان بالغ است، چون خردسالانی که هنوز به حد تکلیف نرسیده اند، ایمانشان هنوز ایمان صحیح نشده، پس قهرا مراد از ذریه، فرزندان کبیرند که مکلف به ایمان هستند.

بنا بر این، آیه شریفه، شامل صغار از اولاد که قبل از بلوغ از دنیا می روند نمی شود. و این منافات ندارد با اینکه اولاد صغار مؤمنین هم شرعا محکوم به ایمان باشند، مگر اینکه بگوییم: نکره آمدن ایمان عمومیت را می رساند، و معنا چنین می شود: ذریه ایشان در ایمان، که از پدران خود پیروی کرده اند، حال چه اینکه آن ایمان، ایمان واقعی باشد، یا ایمان به حسب حکم شرع باشد.

مطلب دیگر اینکه وقتی فرمود: ما اینان را به آنان ملحق می کنیم، جای این توهم بود که نکند خدا می خواهد از پاداش پدران کم نموده به فرزندان بدهد، لذا با جمله” و ما التناهم من عملهم من شی ء“ خواست این توهم را دفع کند و بفرماید: کم کردن از پاداش پدران با امتنان منافات دارد، و معلوم است که آنچه با امتنان منافات دارد این است که از ثواب پدران کم کند نه از ثواب فرزندان .

پس حاصل کلام این شد که: خدای تعالی بر مؤمنین منت می گذارد که به زودی اولادشان را که به نوعی از ایمان، پدران خود را پیروی کرده اند به پدران ملحق می کند، هر چند که ایمان فرزندان به درجه ایمان پدران نرسیده باشد.

و این کار را بدان جهت می کند که پدران خشنود گشته چشمشان روشن شود، و در عین حال از پاداش پدران چیزی کم نمی کند، و از ثواب پدران چیزی به فرزندان نمی دهد، که مزاحم حق پدران باشد، و خدا خودش بهتر می داند که چه جور بدهد.

⁽¹⁾

با همسرانتان با هم داخل بهشت شوید!

-” یَاعِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَیْکمُ الْیَوْمَ وَ لا أَنتُمْ تحْزَنُونَ،

-الَّذِینَ ءَامَنُوا بِئَایَتِنَا وَ کانُوا مُسلِمِینَ،

-ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَ أَزْوَجُکمْ تحْبرُونَ،

-ای بندگان من نه هیچ ترسی امروز بر شما هست، و نه اندوهناک خواهید شد،

-کسانی که به آیات ما ایمان آوردند و تسلیم اراده ما شدند،

-داخل بهشت شوید هم خودتان و هم همسرانتان و به سرور پردازید!“

2- ایمنی از هر خوف و اندوه در قیامت

این آیه شریفه خطابی است که خدای تعالی در قیامت به متقین دارد، و در این خطاب ایشان را از هر ناملایمی احتمالی یا قطعی ایمنی می دهد، چون فرموده نه خوف دارید، و نه اندوه و مورد خوف ناملایم احتمالی است، و مورد اندوه ناملایم قطعی، و وقتی خوف و اندوه نداشته باشند، قطعا این دو قسم ناملایم را هم نخواهند داشت .

” الذین امنوا بایاتنا و کانوا مسلمین،“ منظور از آیات خدا همه آن چیزهایی است که بر وجود خدای تعالی دلالت می کند، چه پیغمبر باشد، و چه کتاب، و چه معجزه، و چه چیزهای دیگر. و منظور از اسلام، تسلیم بودن به اراده و اوامر خدای عز و جل است.

3- ورود به بهشت و شادمانی همراه همسران دنیائی

” ادخلوا الجنة أنتم و ازواجکم تحبرون،“ ظاهر اینکه امر می فرماید به داخل شدن در بهشت، این است که مراد از ازواج همان همسران مؤمن در دنیا باشد، نه حور العین، چون حور العین در بهشت هستند، و خارج آن نیستند تا با این فرمان داخل بهشت شوند .

و کلمه” تحبرون“ به معنای سروری است که آثارش در وجهه انسان نمودار باشد. و معنای جمله این است که: داخل بهشت شوید شما و همسران مؤمنتان در حالی که خوشحال باشید، آن چنان که آثار خوشحالی در وجهه شما نمودار باشد، و یا آن چنان که بهترین قیافه را دارا باشید.

4- طرز تجلیل از مؤمنان در بهشت

” یطاف علیهم بصحاف من ذهب و اکواب،“ آوردن دو کلمه صحاف(کاسه) و اکواب(کوزه) اشاره است به اینکه اهل بهشت هم دارای طعامند، و هم دارای شراب، در صحاف طعام می خورند، و از کوب ها آب می نوشند.

اگر در آیه قبلی، مؤمنین مخاطب و حاضر فرض شده بودند، و به ایشان می فرمود داخل بهشت شوید ولی در این آیه غایب فرض شده اند، می فرماید برای آنان دائما قدح می آورند و جام می برند این التفات به منظور تجلیل و احترام از ایشان است، می خواهد بفهماند آنقدر از مؤمنین تجلیل به عمل می آید که باید آن را برای دیگران تعریف کرد، و روی از خود مؤمنین برگردانیده، به کفار گفت مؤمنین چنین مقاماتی

دارند تا بیشتر غبطه بخورند، و صدق آنچه وعده داده شده بودند بهتر روشن گردد .

5- آنچه دلها هوس کند و آنچه چشمها لذت برند!

” و فیها ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین،“ ظاهرا مراد از ” ما تشتهیه الانفس- آنچه دلها هوس می کند،“ چیزهایی است که شهوت طبیعی بدان تعلق دارد، از قبیل چشیدنیها، بوئیدنیها، شنیدنی ها، و لمس کردنیها، و خلاصه چیزهایی که انسان و حیوان در لذت بردن از آنها مشترکند .

و مراد از تلذذ چشمها جمال و زینت است، و قهرا منظور از آن، چیزهایی است که تقریبا اختصاص به انسانها دارد، مانند مناظر بهجت آور، و رخساره های زیبا، و لباس های فاخر. و به همین جهت تعبیر را تغییر داد، از آنچه که ارتباط به نفس دارد و مورد علاقه آن است تعبیر به شهوت و اشتهاء کرد، و از آنچه ارتباط با چشم دارد تعبیر به لذت فرمود.

و لذائذ نفسانی هم در نزد ما انسانها منحصر در این دو قسم است. ممکن هم هست لذائذ روحی و عقلی را هم در لذائذ چشمها گنجاند، چون التذاذ روحی خود رؤیت و تماشای قلب است.

در مجمع البیان می گوید: خدای سبحان در جمله ”ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین“ تمامی نعمت های بهشتی را در عبارتی کوتاه آورده که اگر تمامی خلائق جمع شوند و بخواهند انواع نعمت های بهشتی را توصیف کنند، نمی توانند وصفی پیدا کنند، که در این عبارت کوتاه نباشد و دو صفت ” ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین“ شاملش نباشد!

6- ارثیة بهشت جاوید، پاداش اعمال شما

” و أنتم فیها خالدون،“ این جمله هم خبر است و هم وعده و هم بشارت به اینکه شما مؤمنان الی الأبد در این نعمت خواهید بود، و معلوم است که علم به این بشارت، لذتی روحی می آورد، که با هیچ مقیاسی قابل قیاس با سایر لذتها نیست، و با هیچ مقداری تقدیر نمی شود .

” و تلک الجنة التی اورثتموها بما کنتم تعملون،“ بعضی از مفسرین گفته اند: معنای ” اورثتموها“ این است که جنت به پاداش اعمالتان به شما داده شده است. بعضی دیگر گفته اند: معنایش این است که آن را از کفار به ارث برده اید، چون اگر کفار هم ایمان آورده و عمل صالح می کردند، داخل آن می شدند.

7- میوه های تمام نشدنی بهشتی

” لکم فیها فاکهة کثیرة منها تاکلون،“ در این آیه شریفه میوه را به طعام و شرابی که در آیه قبل به آن اشاره فرموده بود اضافه فرمود تا همه نعمت ها را شمرده باشد.

عبارت ” منها تاکلون“ خالی از این اشاره نیست که نعمتهای بهشتی تمام شدنی نیست، هر قدر هم بخورید قسمتی از آن را خورده اید.

⁽¹⁾

قرین بودن با حوریان بهشتی نه ازدواج و زناشوئی!

” متکئین علی سرر مصفوفة و زوجناهم بحور عین،

بهشتیان در حالی می خورند و می نوشند که بر کرسی های بهم پیوسته تکیه داده اند، و ما ایشان را با حور العین تزویج کرده ایم.“

ایشان بر پشتی ها و بالش ها تکیه دارند، در حالی که بر روی مبلهای ردیف هم، قرار گرفته باشند. و ما ایشان را با حور العین تزویج کرده ایم.

منظور از تزویج قرین شدن دو نفر با همند. و معنای جمله این است که: ما ایشان را قرین حور العین کردیم، نه اینکه میان آنان عقد زناشویی برقرار ساختیم.

⁽²⁾

شرحی از زندگی و عیش گوارای بهشتیان

1- محل زندگی و نعمت های اهل بهشت

-” إِنَّ الْمُتَّقِینَ فی جَنَّتٍ وَ نَعِیمٍ،

-به درستی که مردم با تقوا در بهشت ها و در نعیمند.“

جنت به معنای بستانی است که درختان، آن را پوشانده باشد و نعیم به معنای نعمت بسیار است. می فرماید: مردم با تقوا و آنها که در زندگی از خدا پروا دارند در روز قیامت در چنین مکانی سکونت می کنند، و نعمتی فراوان بر آنان احاطه دارد.

2- میوه ها ی بهشتی و امنیت اهل بهشت

” فاکهین بما اتیهم ربهم و وقیهم ربهم عذاب الجحیم،

در حالی که با یکدیگر در باره آنچه پروردگارشان به آنان داده گفتگو می کنند و لذت می برند، و پروردگارشان از عذاب دوزخ محفوظشان داشت.“

فاکهین به معنای مطلق میوه است. همچنین گفته می شود: میوه را به یکدیگر دادند، و هم این که آن را تناول کردند، و در آیه شریفه به هر دو معنا تفسیر شده است. بعضی گفته اند: اهل بهشت با یکدیگر در باره نعمت هایی که خدای تعالی به ایشان داده با هم گفتگو می کنند. و بعضی دیگر معنا کرده اند به اینکه: میوه و فاکهه هایی را که خدا به ایشان داده می گیرند. بعضی هم گفته اند: از آن احسانها که پروردگارشان به ایشان می کند لذت می برند. و اگر کلمه ربهم را در جمله ای کوتاه دوباره آورد، برای این است که بفهماند پروردگارشان به ایشان عنایتی دارد.

3- خوردن و نوشیدن گوارای اهل بهشت

” کلوا و اشربوا هنیئا بما کنتم تعملون !

بخورید و بنوشید، گوارایتان باد به خاطر اعمالی که می کردید!“

یعنی به ایشان گفته می شود بخورید و بنوشید، گوارایتان باد به خاطر آن اعمال خیری که می کردید.

4- تکیه دادن در کنار هم، و قرین شدن با حوریان بهشتی

” متکئین علی سرر مصفوفة و زوجناهم بحور عین،

بهشتیان در حالی می خورند و می نوشند که بر کرسی های بهم پیوسته تکیه داده اند، و ما ایشان را با حور العین تزویج کرده ایم.“

ایشان بر پشتی ها و بالش ها تکیه دارند، در حالی که بر روی مبلهای ردیف هم، قرار گرفته باشند. و ما ایشان را با حور العین تزویج کرده ایم.

منظور از تزویج قرین شدن دو نفر با همند. و معنای جمله این است که: ما ایشان را قرین حور العین کردیم، نه اینکه میان آنان عقد زناشویی برقرار ساختیم.

5- جمع شدن فرزندان بهشتیان با پدر

” و الذین امنوا و اتبعتهم ذریتهم بایمان الحقنا بهم ذریتهم و ما التناهم من عملهم من شی ء ...

و کسانی که ایمان آوردند و ذریه شان هم با ایمان خود ملحق به ایشان شدند، ما نیز ذریه شان را به ایشان ملحق نموده، چیزی از پاداش آنان کم نمی کنیم، برای اینکه هر کس در گرو عملی است که کرده.“

از ظاهر آیه شریفه بر می آید که در مقام منت نهادن است، خدای سبحان بر مؤمنین منت می گذارد که به زودی ذریه ایشان را - البته آنهایی را که در ایمان از پدران خود پیروی کردند- به خود آنان ملحق می کند و بدین وسیله چشم پدران را روشن می سازد، و همین معنا خود قرینه ای است بر اینکه تنوین در کلمه بایمان برای این است

که بر نوعی غیر مشخص از ایمان دلالت کند، نه برای تعظیم ایمان و در نتیجه معنای آیه این می شود که: ما از میان ذریه های مؤمنین، آنهایی را که در ایمان به خدا به نوعی از پدران پیروی کنند به پدرانشان ملحق می کنیم ، هر چند که ایمانشان به درجه ایمان پدرانشان نرسد.

از سوی دیگر، از اینکه اتباع در ایمان را مطلق و بی قید آورد، ناگزیر باید بگوییم منظور از این اتباع، اتباع فرزندان بالغ است، چون خردسالانی که هنوز به حد تکلیف نرسیده اند، ایمانشان هنوز ایمان صحیح نشده، پس قهرا مراد از ذریه، فرزندان کبیرند که مکلف به ایمان هستند.

” و ما التناهم من عملهم من شی ء“ و چیزی از پاداش آنان کم نمی کنیم، برای اینکه هر کس در گرو عملی است که کرده.

6- میوه و گوشت بهشتی در اختیار متقین

” و امددناهم بفاکهة و لحم مما یشتهون،

در بهشت آنچه از میوه و گوشت که هوس کنند پی درپی در اختیارشان قرار می دهیم.“

این آیه پاره ای از لذات و نعمت های اهل بهشت را که به طور اجمال در آیه قبلی نام آنها را برد و فرمود:” کلوا و اشربوا هنیئا ...،“ بطور تفصیل بیان می کند.

کلمه امداد به معنای آوردن چیزی است به طور دائم و پشت سر هم، و معنای آیه این است که: ما اهل بهشت را به میوه و هر گوشتی که میل داشته باشند روزی می دهیم، یک روزی پشت سر هم و ساعت به ساعت و لا ینقطع.

7- شراب بهشتی، بدون لغو و گناه

” یتنازعون فیها کاسا لا لغو فیها و لا تاثیم،

قدح شراب در بینشان دست به دست می گردد، شرابی که نه مانند شراب دنیا لغوی در آن است و نه گناه.“

تنازع در کاس به معنای به یکدیگر تعارف نمودن و اجتماع کردن بر تناول آن است، و کاس به معنای قدح است، که البته وقتی به قدح کاس گفته می شود که در آن شراب باشد.

مراد از لغو، سخن لغوی است که از شرابخواران دنیا سر می زند .

و تاثیم به معنای آن است که شخصی را گناهکار کنی، که این نیز از آثار شرابهای دنیا است که شرابخوار را گناهکار می کند.

و همین که فرمود: در آن قدحها لغو و تاثیم نیست، قرینه است بر اینکه منظور از کاس که بر سر آن تنازع می کنند قدح شراب است، اما شرابی که آثار زشت شراب دنیا

را ندارد.

8- غلامان بهشتی، مانند لؤلؤ مکنون

” و یطوف علیهم غلمان لهم کانهم لؤلؤ مکنون،

و غلامان بهشتی که در حسن و صفا چون لؤلؤ دست نخورده اند پیرامون ایشان و در خدمتگزاریشان آمد و شد دارند.“

مراد از طواف کردن غلمان در پیرامون بهشتیان آمد و شد آنان برای خدمت است.

بعضی از مفسرین گفته اند: اینکه بطور نکره فرمود:« غلمان لهم » تا شنونده توهم نکند مراد از آن غلمان همان خدمتکارانی هستند که در دنیا داشتند، و بفهماند که غلمان نیز مانند حور از مخلوقات بهشتیند، که از شدت زیبایی و صفا و حسن مانند لؤلؤای هستند که از ترس دستبرد اجانب در گنجینه اش جای می دهند.

9- گفتگوی بهشتیان با هم

” و اقبل بعضهم علی بعض یتسائلون،

و بهشتیان به یکدیگر روی آورده احوال هم را می پرسند.“

یعنی به یکدیگر روی می آورند و هر یک از دیگری می پرسند در دنیا چه حالی داشته و چه عملی او را به سوی بهشت و نعیم الهی کشانیده؟

” قالوا انا کنا قبل فی اهلنا مشفقین،

می گویند: ما قبل از این که در دنیا بودیم نسبت به خویشاوندان خود خیرخواه بودیم، و از خطر هلاکت زنهارشان می دادیم.“

ما در دنیا نسبت به خانواده خود اشفاق داشتیم، هم آنان را دوست می داشتیم و به سعادت و نجاتشان از مهالک و ضلالت ها عنایت داشتیم، و هم از اینکه مبادا گرفتار مهالک شوند می ترسیدیم، و به همین منظور به بهترین وجهی با آنان معاشرت می کردیم، و نصیحت و دعوت به سوی حق را از ایشان دریغ نمی داشتیم.

” فمن الله علینا و وقینا عذاب السموم،“

و به خاطر همین خیرخواهی خدای تعالی بر ما منت نهاد، و از عذاب درون سوز جهنم، حفظمان فرمود.“

منت نهادن خدا بر اهل بهشت این است که ایشان را با داخل شدن در بهشت سعادتمند کرد، و با نگهداری از عذاب سموم مشمول رحمت خود قرار داد

سموم به معنای حرارتی است که تا داخل سوراخهای رگ بدن فرو می رود، و

بدن از آن متالم می گردد، و ریح سموم را هم از همین جهت سموم گفته اند .

” انا کنا من قبل ندعوه انه هو البر الرحیم،

آری روش ما قبل از این چنین بود که همواره او را می خواندیم، چون می دانستیم که او نیکوکار مهربان است! “

این آیه شریفه، جمله” فمن الله علینا“ را تعلیل می کند، و در آن اهل بهشت به یکدیگر می گویند: اینکه خداوند بر ما منت نهاد، برای این بود که ما در دنیا همواره او را می خواندیم، و اگر همواره او را می خواندیم بدین جهت بود که او پروردگاری نیکوکار و مهربان بود.

این آیه با دو آیه قبلش، این معنا را می فهماند که اهل بهشت در دنیا خدای را به یکتایی می خواندند، یعنی تنها او را می پرستیدند و تسلیم امر او بودند، و نسبت به خانواده خود دلسوز بودند و آنها را به حق نزدیک و از باطل دور می کردند، و همین علت شد که خدا بر آنان منت نهد و از عذاب سموم حفظشان کند، و علت اینکه چنین می کردند این بود که خدای تعالی نیکوکار و مهربان بود و به هر کس که او را می خواند احسان و رحم می کرد .

پس آیات سه گانه در معنای آیات شریفه” ان الانسان لفی خسر الا الذین امنوا و عملوا الصالحات و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر،“ است چون این آیات نیز اهل بهشت را منحصرا کسانی می داند که به خدا ایمان دارند و اعمال نیک می کنند، و دیگران را به حق و به خویشتن داری در انجام فرامین حق سفارش می کنند.

⁽¹⁾

گفتگوی بهشتیان در مورد نجات خانواده هایشان

” و اقبل بعضهم علی بعض یتسائلون،

و بهشتیان به یکدیگر روی آورده احوال هم را می پرسند.“

یعنی به یکدیگر روی می آورند و هر یک از دیگری می پرسند در دنیا چه حالی داشته و چه عملی او را به سوی بهشت و نعیم الهی کشانیده؟

” قالوا انا کنا قبل فی اهلنا مشفقین،

می گویند: ما قبل از این که در دنیا بودیم نسبت به خویشاوندان خود خیرخواه بودیم، و از خطر هلاکت زنهارشان می دادیم.“

ما در دنیا نسبت به خانواده خود اشفاق داشتیم، هم آنان را دوست می داشتیم و به سعادت و نجاتشان از مهالک و ضلالت ها عنایت داشتیم، و هم از اینکه مبادا گرفتار

مهالک شوند می ترسیدیم، و به همین منظور به بهترین وجهی با آنان معاشرت می کردیم، و نصیحت و دعوت به سوی حق را از ایشان دریغ نمی داشتیم.

-” فمن الله علینا و وقینا عذاب السموم،

-و به خاطر همین خیرخواهی خدای تعالی بر ما منت نهاد، و از عذاب درون سوز جهنم، حفظمان فرمود.“

⁽¹⁾

آیا لذایذ و شهوات دنیا در بهشت ادامه دارد؟

یکی از لطیف ترین نکاتی که از دو آیه:

-” قل ء انبئکم بخیر من ذلکم ...،“

و آیاتی شبیه به اینها، نظیر آیه: ” قل من حرم زینة الله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق؟ قل هی للذین آمنوا فی الحیوة الدنیا، خالصة یوم القیمة کذلک نفصل الایات لقوم یعلمون، “ استفاده می شود، پاسخ از اشکالی است که بسیاری از دانشمندان بر ظاهر آیات راجع به توصیف نعمت های بهشت وارد دانسته اند. و آن اشکال این است که:

تمامی لذائذ دنیوی برای بقا و حفظ نسل است، و آخرت که دار بقا است، چه حاجت به این گونه لذائذ دارد؟

اگر برای انسان وجودی فرض کنیم که عدم و فنا در دنبالش نیست، و حیاتی فرض کنیم که از هر شر و مکروهی مامون است، دیگر چه فایده ای می توان در وجود قوای بدنی یک انسان آخرتی تصور کرد؟ و چه ثمره ای در داشتن جهاز هاضمه، تنفس، تناسل، مثانه، طحال، کبد و امثال آن می تواند باشد؟ با اینکه گفتیم همه این جهازها برای بقا تا زمانی محدود است، نه برای بقای جاودانی و ابدی.

و اما جواب از این اشکال این است که خدای سبحان آنچه از لذائذ دنیا و نعمت های مربوط به آن لذائذ را خلق کرده که انسانها را مجذوب خود کند، و در نتیجه به سوی زندگی در دنیا و متعلقات آن کشیده شوند، همچنان که در کلام مجیدش فرمود:

-” وما اوتیتم من شی ء فمتاع الحیوة الدنیا و زینتها و ما عند الله خیر و ابقی، افلا تعقلون،“

و آیاتی دیگر از این قبیل که همه این نکته را بیان می کنند که نعمت های موجود در دنیا و لذائذ مربوط به هر یک از آنها اموری است مقصود للغیر، نه مقصود بالذات،

وسیله هائی است برای زندگی محدود دنیا که از چند روزه دنیا تجاوز نمی کند، و اگر مساله زندگی مطرح نبود این نعمت ها نه خلق می شد و نه ارزشی داشت، حقیقت امر همین است.

و لیکن این را هم باید دانست که آنچه از هستی انسان باقی می ماند همین وجودی است که چند صباحی در دنیا زندگی کرده، با دگرگونی ها و تحولاتش مسیری را از نقص به کمال طی نموده، و این قسمت از وجود انسان همان روحی است که از بدن منشا گرفته و بر بدن حکم می راند.

بدنی که عبارت است از مجموع اجزائی که از عناصر روی زمین درست شده، و نیز قوای فعاله ای که در بدن است، به طوری که اگر فرض کنیم غذا و شهوت ( و یا علاقه جذب عناصر زمین به سوی بدن،) نمی بود، وجود انسان هم دوام نمی یافت.

پس فرض نبود غذا و سایر شهوات، فرض نبود انسان است، نه فرض استمرار نیافتن وجودش! (دقت بفرمائید!)

پس انسان در حقیقت همان موجودی است که با زاد و ولد منشعب می شود، می خورد و می نوشد، و ازدواج می کند و در همه چیز تصرف نموده، می گیرد، می دهد، حس می کند، خیال می کند، تعقل می نماید، خرسند و مسرور و شادمان می شود، و هر ملائمی را به خود جلب می کند، خودی که عبارت است از مجموع اینها که گفتیم، مجموعی که بعضی از آنها مقدمه بعضی دیگر است، و انسان بین مقدمه و ذی المقدمه حرکتی دوری دارد، چیزی که بر حسب طبیعت مقدمه کمال او بود، با دخالت شعور و اختیارش کمال حقیقیش می شود .

و وقتی خدا او را از دار فانی دنیا به دار بقا منتقل کرد، و خلود و جاودانگی برایش نوشت، حال یا خلود در عذاب، و یا در نعمت و ثواب، این انتقال و خلود، ابطال وجود او نمی تواند باشد بلکه اثبات وجود دنیائی او است، هر چه بود حالا هم همان است، با این تفاوت که در دنیا معرض دگرگونی و زوال بود، ولی در آخرت دگرگونی ندارد، هر چه هست همیشه همان خواهد بود، قهرا یا همیشه به نعمت هائی از سنخ نعمت های دنیا (منهای زوال و تغییر) متنعم، و یا به نقمت ها و مصائبی از سنخ عذابهای دنیا (ولی منهای زوال و تغییر) معذب خواهد بود، و چون نعمت های دنیا عبارت بود از شهوت جنسی، لذت طعام و شراب، لباس، مسکن، همنشین، مسرت، شادی و امثال اینها، در آخرت هم قهرا همین ها خواهد بود .

پس انسان آخرت هم همان انسان دنیا است، مایحتاج آخرتش هم همان مایحتاج دنیا است، آنچه در دنیا وسیله استکمالش بوده همان در آخرت هم وسیله