مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 22 رسید. در قطع جیبی هر

عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن نمی شود،

بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

2-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش درج کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

3-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه » همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

گفتارهای علامه طباطبائی درباره علوم قرآنی و تفسیر

پیش گفتار

کسانی که با المیزان الفت دارند، می دانند که علامه بزرگوار علاوه بر آن که در متن تفسیر آیات قرآن کریم مباحثی مفصل برای روشن شدن مطالب دارد، به طور جداگانه نیز در پایان تفسیر برخی از آیات، گفتارهای فلسفی، علمی، اخلاقی، اجتماعی، قرآنی و... بیان فرموده که خود منابع عظیمی از دانش و معارف اسلامی هستند.

این گفتارها تحت 15 عنوان در 3 جلد بر اساس موضوع آیات طبقه بندی شد (جلدهای 17 و 18 و 19 معارف قرآن در المیزان،) و به منظور ارتباط گفتارها با آیات مورد نظر، در برخی از آنها، مختصری از تفسیر آیات تحت عنــوان « مقدمه تفسیری بر موضوع، » اضافه گردید. گفتارها و مباحثی که در مجلدات قبلی خلاصه و بطور پراکنده آمده بود در اینجا بطور مفصل و متمرکز تکرار شد.

در هر موضوع، آنجا که در متن تفسیر برای روشن شدن مطلب، بحث قابل توجهی به عمل آمده، ولی عنوان گفتار جداگانه به آن داده نشده، در این مجموعه گنجانده شد. در انتخاب ها نیز، اصل اختصار رعایت گردید.

تفسیر و علوم تفسیری

سابقه بحث های تفسیری قرآن

اشاره

تفسیر که به معنای بیان معانی آیات قرآنی و کشف مقاصد و مدالیل آن است، از قدیمی ترین اشتغالات علمی است، که دانشمندان اسلامی را به خود جلب و مشغول کرده است.

تاریخ این نوع بحث که نامش تفسیر است، از عصر نزول قرآن شروع شده است. این معنا از آیه:

« کما ارسلنا فیکم رسولا منکم، یتلوا علیکم آیاتنا و یزکیکم و یعلمکم الکتاب و الحکمة- همچنان که در شما رسولی از خود شما فرستادیم، تا بر شما بخواند آیات ما را و تزکیه تان کند و کتاب و حکمتتان بیاموزد...!»(151/بقره)

به خوبی استفاده می شود، چون می فرماید: همان رسولی که کتاب قرآن به او نازل شد، آن کتاب را به شما تعلیم می دهد.

1-طبقه اول مفسرین در تاریخ اسلام

طبقه اول از مفسرین در تاریخ اسلام جمعی از صحابه بودند مانند: ابن عباس، عبد الله بن عمر، ابی و غیر ایشان؛ که دامن همت به کمر زده و دنبال این کار را گرفتند( درباره علی علیه السلام و ائمه اهل بیت علیهم السلام سخنی جداگانه داریم که بزودی از نظر خواننده می گذرد.)

آن روز بحث از قرآن از چارچوبه جهات ادبی آیات و شان نزول آنها و مختصری استدلال به آیات برای توضیح آیاتی دیگر و اندکی تفسیر به روایات وارده از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم، در باب قصص و معارف مبدأ و معاد و امثال آن تجاوز نمی کرد.

2-طبقه دوم مفسرین در تاریخ اسلام

در مفسرین طبقه دوم، یعنی تابعین، مانند: مجاهد، قتاده، ابن ابی لیلی، شعبی، سدی و دیگران نیز که در دو قرن اول هجرت بودند، جریان به همین منوال بود. ایشان هم چیزی به آنچه مفسرین طبقه اول و صحابه، در طریقه تفسیر سلوک کرده بودند، نیفزودند، تنها چیزی که به آن اضافه کردند، این بود که بیشتر از گذشتگان در تفسیر خود، روایت آوردند( که متاسفانه در بین آن روایات، احادیثی بود که یهودیان جعل کرده و در بین قصص و معارف مربوط به آغاز خلقت، چگونگی ابتداء خلقت آسمانها، تکوین زمین، دریاها، بهشت شداد و خطاهای انبیاء و تحریف قرآن، چیزهائی دیگر از این قبیل دسیسه و داخل احادیث صحیح نمودند و هم اکنون در پاره ای روایات تفسیری و غیر تفسیری، از آن قبیل روایات دیده می شود!)

بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم، در عصر خلفاء، فتوحات اسلامی شروع می شود و مسلمانان در بلاد فتح شده با فرقه هائی مختلف و امتهائی گونه گون و با علمای ادیان و مذاهب مختلف آشنا می شوند، این خلطه و آمیزش سبب می شود بحث های کلامی در مسلمانان شایع شود.

از سوی دیگر در اواخر سلطنت امویان و اوائل عباسیان، یعنی در اواخر قرن اول هجرت، فلسفه یونان بزبان عربی ترجمه شده، در بین علمای اسلام انتشار یافت و همه جا مباحث عقلی ورد زبانها و نقل مجالس علماء شد.

از سوی سوم مقارن با انتشار بحثهای فلسفی، مطالب عرفانی و صوفی گری نیز در اسلام راه یافته، جمعی از مردم به آن تمایل نمودند، تا بجای برهان و استدلال فقهی، حقایق و معارف دینی را از طریق مجاهده و ریاضت های نفسانی دریابند.

و از سوی چهارم، جمعی از مردم سطحی به همان تعبد صرف که در صدر اسلام نسبت به دستورات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم داشتند، باقی ماندند و بدون این که کاری به عقل و فکر خود داشته باشند، در فهم آیات قرآن به احادیث اکتفاء نموده و در فهم معنای حدیث هم هیچگونه مداخله ای ننموده، به ظاهر آنها تعبد می کردند، اگر هم احیانا بحثی از قرآن می کردند، تنها از جهات ادبی آن بود و بس!

این چهار عامل باعث شد که روش اهل علم در تفسیر قرآن کریم مختلف شود، علاوه بر این چهار عامل، عامل مهم دیگری که در این اختلاف اثر به سزائی داشت، اختلاف مذاهب بود، که آنچنان در میان مسلمانان تفرقه افکنده بود، که میان مذاهب اسلامی هیچ جامعه ای، کلمه واحدی نمانده بود، جز دو کلمه« لا اله الا الله و محمد

رسول الله!» و گر نه در تمامی مسائل اسلامی اختلاف پدید آمده بود!

در معنای اسماء خدا، در صفات و افعال خدا، در معنای آسمانها و آنچه در آن است، در زمین و آنچه بر آنست، قضاء و قدر، جبر و تفویض، ثواب و عقاب و نیز در مرگ و برزخ، در مسئله بعث و بهشت و دوزخ و کوتاه سخن آن که در تمامی مسائلی که با حقایق و معارف دینی ارتباط داشت، حتی اگر کوچکترین ارتباطی هم داشت اختلافات مذهبی در آن نیز راه یافته بود، در نتیجه در طریقه بحث از معانی آیات قرآنی متفرق شدند و هر جمعیتی برای خود طریقه ای بر طبق طریقه مذهبی خود درست کرد!

3- مـحـدثـیـن

آن عده که به اصطلاح محدث، یعنی حدیث شناس بودند، در فهم معانی آیات اکتفاء کردند به آنچه که از صحابه و تابعین روایت شده، حالا صحابه در تفسیر آیه چه گفته اند؟ تابعین چه معنائی برای فلان آیه کرده اند؟ هر چه میخواهد باشد، همین که دلیل نامش روایت است، کافی است، اما مضمون روایت چیست؟ فلان صحابه در آن روایت چه گفته؟ مطرح نیست، هر جا هم که در تفسیر آیه روایتی نرسیده بود توقف می کردند و می گفتند در باره این آیه چیزی نمی توان گفت، برای این که نه الفاظش آن ظهوری را دارد که احتیاج به بحث و اعمال فکر نداشته باشد و نه روایتی در ذیلش رسیده که آن را معنا کرده باشد، پس باید توقف کرد و گفت: « همه از نزد پروردگار است، هر چند که ما معنایش را نفهمیم!» و تمسک می کردند به جمله:

« و الراسخون فی العلم یقولون آمنا به، کل من عند ربنا- راسخان در علم گویند: ما بدان ایمان داریم، همه اش از ناحیه پروردگار ما است، نه تنها آنهائی که ما می فهمیم... !» (7/ال عمران)

این عده در این روشی که پیش گرفته اند خطا رفته اند، برای این که با این روش که پیش گرفته اند، عقل و اندیشه را از کار انداخته اند و در حقیقت گفته اند: ما حق نداریم در فهم آیات قرآنی عقل و شعور خود را بکار بریم، تنها باید ببینیم روایت از ابن عباس و یا فلان صحابه دیگر چه معنائی نقل کرده و حال آن که اولا قرآن کریم نه تنها عقل را از اعتبار نینداخته، بلکه معقول هم نیست که آنرا از اعتبار بیندازد، برای این که اعتبار قرآن و کلام خدا بودن آن( و حتی وجود خدا،) به وسیله عقل برای ما ثابت شده و در ثانی قرآن کریم حجیتی برای کلام صحابه و تابعین و امثال ایشان اثبات نکرده، هیچ جا نفرموده: یا ایها الناس هر کس صحابی رسول خدا باشد، هر چه به شما گفت بپذیرید، که سخن صحابی او حجت است و چطور ممکن است حجت کند با این که میان کلمات

اصحاب اختلافهای فاحش هست، مگر آن که بگوئی قرآن بشر را به سفسطه یعنی قبول تناقض گوئیها دعوت کرده و حال آن که چنین دعوتی نکرده و بلکه در مقابل دعوت کرده تا در آیاتش تدبر کنند و عقل و فهم خود را در فهمیدن آن بکار ببندند و بوسیله تدبر اختلافی که ممکن است در آیاتش بنظر برسد، بر طرف نمایند و ثابت کنند که در آیاتش اختلافی نیست، علاوه، خدای تعالی قرآن کریم خود را هدایت و نور و تبیان کلشی ء معرفی کرده، آن وقت چگونه ممکن است چیزی که خودش نور است، بوسیله غیر خودش، یعنی قتاده و امثال او روشن شود؟! چطور تصور دارد چیزی که هدایت است، خودش محتاج ابن عباس ها باشد، تا او را هدایت کنند؟! چگونه چیزی که خودش بیان هر چیز است، محتاج سدی ها باشد تا آن را بیان کنند؟!

4-متکلـمـین

متکلمین که اقوال مختلفه ای در مذهب داشتند، همین اختلاف مسلک وادارشان کرد که در تفسیر و فهم معانی آیات قرآنی اسیر آراء مذهبی خود باشند و آیات را طوری معنا کنند که با آن آراء موافق باشد، اگر آیه ای مخالف یکی از آن آراء بود، تاویل کنند، آن هم طوری تاویل کنند که باز مخالف سایر آراء مذهبیشان نباشد!

ما فعلا به این جهت کاری نداریم، که منشا اتخاذ آراء خاصی در تفسیر در برابر آراء دیگران، پیروی از مسلک مخصوصی، آیا اختلاف نظریه های علمی است و یا منشا آن تقلیدهای کورانه از دیگران است و یا صرفا تعصب های قومی است، چون اینجا جای بررسی آن نیست، تنها چیزی که باید در اینجا بگوئیم این است که نام این قسم بحث تفسیری را تطبیق گذاشتن مناسب تر است، تا آنرا تفسیر بخوانیم! چون وقتی ذهن آدمی مشوب و پابند نظریه های خاصی باشد، در حقیقت عینک رنگینی در چشم دارد، که قرآن را نیز به همان رنگ می بیند و می خواهد نظریه خود را بر قرآن تحمیل نموده، قرآن را با آن تطبیق دهد، پس باید آن را تطبیق نامید نه تفسیر!

فرق است بین این که یک دانشمند، وقتی پیرامون آیه ای از آیات فکر و بحث می کند، با خود بگوید: ببینم قرآن چه می گوید؟ یا آنکه بگوید این آیه را به چه معنائی حمل کنیم! اولی که می خواهد بفهمد آیه قرآن چه می گوید، باید تمامی معلومات و نظریه های علمی خود را موقتا فراموش کند و به هیچ نظریه علمی تکیه نکند، ولی دومی نظریات خود را در مسئله دخالت داده، بلکه بر اساس آن نظریه ها بحث را شروع می کند و معلوم است که این نوع بحث، بحث از معنای خود آیه نیست.

5-فـلاسـفـه

فلاسفه نیز به همان دچار شدند که متکلمین شدند، وقتی به بحث در پیرامون قرآن پرداختند، سر از تطبیق و تاویل آیات مخالف با آراء مسلم شان در آوردند! البته منظور ما از فلسفه، فلسفه بمعنای اخص آن یعنی فلسفه الهی به تنهائی نیست، بلکه منظور، فلسفه بمعنای اعم آن است، که شامل همه علوم ریاضیات و طبیعیات و الهیات و حکمت عملی می شود.

البته خواننده عزیز توجه دارد که فلسفه به دو مشرب جدای از هم تقسیم می شود، یکی مشرب مشاء، که بحث و تحقیق را تنها از راه استدلال معتبر می داند و دیگری مشرب اشراق است که می گوید حقایق و معارف را باید از راه تهذیب نفس و جلا دادن دل، به وسیله ریاضت، کشف کرد.

مشائیان وقتی به تحقیق در قرآن پرداختند، هر چه از آیات قرآن در باره حقایق ماوراء طبیعت و نیز در باره خلقت و حدوث آسمانها و زمین و برزخ و معاد بود، همه را تاویل کردند، حتی باب تاویل را آن قدر توسعه دادند، که به تاویل آیاتی که با مسلمیات فلسفیان ناسازگار بود قناعت نکرده، آیاتی را هم که با فرضیاتشان ناسازگار بود تاویل نمودند!

مثلا در طبیعیات، در باب نظام افلاک، تئوری و فرضیه هائی برای خود فرض کردند و روی این اساس فرضی دیوارها چیدند و بالا بردند، ببینند آیا فرو می ریزد یا خیر، که در اصطلاح علمی این فرضیه ها را ( اصول موضوعه) می نامند، افلاک کلی و جزئی فرض کردند، عناصر را مبدأ پیدایش موجودات دانسته و بین آنها ترتیب قائل شدند، برای افلاک و عناصر، احکامی درست کردند و معذلک با این که خودشان تصریح کرده اند که همه این خشت ها روی پایه ای فرضی چیده شده و هیچ شاهد و دلیل قطعی برای آن نداریم، با این حال اگر آیه ای از قرآن مخالف همین فرضیه ها بود تاویلش کردند! ( زهی بی انصافی!)

و اما آن دسته دیگر فلاسفه که متصوفه از آنهایند، بخاطر اشتغالشان به تفکر و سیر در باطن خلقت و اعتنایشان به آیات انفسی و بی توجهیشان بعالم ظاهر و آیات آفاقی، بطور کلی باب تنزیل یعنی ظاهر قرآن را رها نموده، تنها به تاویل آن پرداختند و این باعث شد که مردم در تاویل آیات قرآنی، جرأت یافته، دیگر مرز و حدی برای آن نشناسند و هر کس هر چه دلش خواست بگوید و مطالب شعری که جز در عالم خیال موطنی ندارد، بر هم بافته آیات قرآنی را با آن معنا کنند، خلاصه بهر چیزی بر هر چیزی

استدلال کنند و این جنایت خود را به آنجا بکشانند، که آیات قرآنی را با حساب جمل و به اصطلاح بازتر و بیشتر و حروف نورانی و ظلمانی تفسیر کنند، حروفی را نورانی و حروفی دیگر را ظلمانی نام گذاشته، حروف هر کلمه از آیات را به این دو قسم حروف تقسیم نموده، آنچه از احکام که خودشان برای این دو قسم حروف تراشیده اند، بر آن کلمه و آن آیه مترتب سازند.

پر واضح است که قرآن کریم نازل نشد که تنها این صوفیان خیالباف را هدایت کند، مخاطبین در آیات آن، تنها علمای علم اعداد و ایقوف و حروف نیستند، معارف آن هم بر پایه حساب جمل که ساخته و پرداخته منجمین است پی ریزی نشده است، و چگونه شده باشد؟ و حال آن که نجوم از سوقاتیهای یونان است، که به زبان عربی ترجمه شد!

خواهید گفت روایات بسیاری از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و ائمه اهل بیت علیهم السلام رسیده، که مثلا فرموده اند: برای قرآن ظاهری و باطنی است و برای باطن آن باز باطن دیگری است، تا هفت بطن و یا هفتاد بطن... تا آخر حدیث.

در پاسخ می گوئیم: بله ما نیز منکر باطن قرآن نیستیم و لکن پیغمبر و ائمه علیهم السلام هم به ظاهر قرآن پرداختند و هم به باطن آن، هم به تنزیل آن و هم به تاویلش، نه چون نامبردگان که بکلی ظاهر قرآن را رها کنند! آن وقت تازه در باره تاویل حرف داریم، منظور از تاویل در لسان پیامبر و ائمه علیهم السلام آن تاویلی نیست که نامبردگان پیش گرفته اند، چه تاویل به اصطلاح آقایان عبارت است از معنائی که مخالف ظاهر کلام باشد و با لغات و واژه های مستحدثی که در زبان مسلمانان و بعد از نزول قرآن و انتشار اسلام رایج گشته جور درآید، ولی تاویلی که منظور قرآن کریم است و در آیاتی از قرآن نامش برده شده، اصلا از مقوله معنا و مفهوم نیست! ( در اوائل سوره آل عمران توضیح مبسوطی در باره واقعیت تاویل در المیزان آمده است.)

6-تفسیر در زمان حاضر

آن چه در بالا گذشت، وضع تفسیر قرآن در قرون گذشته بود و اما در قرن حاضر؟ در این اعصار مسلک تازه ای در تفسیر پیدا شد و آن این است، جمعی که خود را مسلمان می دانند، در اثر فرورفتگی و غور در علوم طبیعی و امثال آن، که اساسش حس و تجربه است و نیز غور در مسائل اجتماعی، که اساسش تجربه و آمارگیری است، روحیه حسی گری پیدا کرده، یا بطرف مذهب فلاسفه مادی و حسی سابق اروپائی تمایل پیدا کردند و یا به سمت مذهب اصالت عمل لیز خوردند، مذهبی که می گوید:( هیچ ارزشی برای ادراکات انسان نیست، مگر آن ادراکاتی که منشا عمل باشد، آن هم عملی که به درد

حوائج زندگی مادی بخورد، حوائجی که جبر زندگی آن را معین می کند.)

این مذهب اصالت است که پاره ای مسلمان نما به سوی آن گرائیده اند و در نتیجه گفته اند: معارف دینی نمی تواند مخالف با علم باشد، علم می گوید اصالت وجود تنها مال ماده و خواص محسوس آن است، پس در دین و معارف آن هم هر چه که از دائره مادیات بیرون است و حس ما آنرا لمس نمی کند، مانند عرش و کرسی و لوح و قلم و امثال آن باید به یک صورت تاویل شود. اگر از وجود هر چیزی خبر دهد که علوم متعرض آن نیست، مانند وجود معاد و جزئیات آن، باید با قوانین مادی توجیه شود! و نیز آنچه که تشریع بر آن تکیه کرده، از قبیل: وحی، فرشته، شیطان، نبوت، رسالت، امامت و امثال آن، همه امور روحی هستند که به تناسب نام یکی را وحی و نام دیگری را ملک و غیره می گذاریم و روح هم خودش پدیده ای مادی و نوعی از خواص ماده است و مسئله تشریع هم اساسش یک نبوغ خاص اجتماعی است، که می تواند قوانین خود را بر پایه افکار صالح بنا کند، تا اجتماعی صالح و راقی بسازد.

این آراء مسلمان نماهای اعصار جدید در باره معارف قرآن است و اما در باره روایات می گویند: از آنجائی که در میان روایات احادیثی جعلی دسیسه شده و راه یافته، لذا بطور کلی به هیچ حدیثی نمی توان اعتماد نمود، مگر آن حدیثی که با کتاب یعنی قرآن کریم موافق باشد و کتاب هم باید با آیات خودش و با راهنمائی علم، تفسیر شود، نه به آراء و مذاهب سابق، که اساسش استدلال از راه عقل است، چون علم همه آنها را باطل کرده، زیرا اساس علم حس و تجربه است!

این ها سخنانی است که آقایان یا صریحا گفته اند و یا لازمه این گفتارشان است، که باید طریق حس و تجربه را پیروی کرد. ما در اینجا در صدد آن نیستیم که اصول علمی و فلسفی آنان را بررسی نموده و در باره دیواری که روی این اساس چیده اند بحث کنیم تنها این را می گوئیم که: اشکالی که بر طریقه مفسرین گذشته کرده اند، که تفسیرشان تفسیر نیست، بلکه تطبیق است، عینا بخود آنان وارد است، هر چند که با طمطراقی هر چه بیشتر دعوی می کنند که تفسیر واقعی قرآن همین است که ما داریم!

برای این که اگر آقایان مانند مفسرین سلف معلومات خود را بر قرآن تحمیل نکرده اند، پس چرا نظریه های علمی را اصل مسلم گرفته، تجاوز از آنرا جایز نمی دانند، پس اینان نیز در انحراف سلف شریکند و چیزی از آنچه را که آنان فاسد کردند اصلاح نکردند!

خواننده عزیز اگر در این مسلک هائی که در باره تفسیر برایش نقل کردیم دقت بفرماید، خواهد دید که همه در این نقص( که نقص بسیار بزرگی است،) شریکند: که

آنچه از ابحاث علمی و یا فلسفی بدست آورده اند، بر قرآن کریم تحمیل نموده اند، بدون این که مدالیل آیات بر آنها دلالت داشته باشد و در نتیجه تفسیر اینان نیز تطبیق شده و تطبیق خود را تفسیر نام نهادند و حقایق قرآن را به صورت مجازها در آورده، تنزیل عده ای از آیات را تاویل کردند!

لازمه این انحراف این شد که قرآنی که خودش را به « هدی للعالمین» و « نورا مبینا» و « تبیانا لکل شی ء» معرفی نموده، هدایت نباشد، مگر به کمک غیر خودش و بجای نور مبین مستنیر به غیرش باشد، از غیر خودش نور بگیرد و بوسیله غیر خودش بیان شود، حالا آن غیر چیست؟ که ما را بسوی قرآن هدایت می کند و به قرآن نور و بیان می دهد؟! نمی دانیم، اگر آن علمی که بزعم آقایان نور بخش و مبین قرآن و هادی بسوی آن است و خودش مورد اختلاف شد ( که مورد اختلاف هم شده و چه اختلاف شدیدی!) آیا مرجع چه خواهد بود؟! نمی دانیم!

به هر حال هیچ یک از این اختلافاتی که ذکر شد، منشاش اختلاف نظر در مفهوم لفظ آیه و معنای لغوی و عرفی عربی مفرد آن و جمله اش نبوده، برای این که هم کلمات قرآن و هم جملات آن و آیاتش کلامی است عربی و آن هم عربی آشکار، آنچنان که در فهم آن هیچ عرب و غیر عربی که عارف به لغت و اسالیب کلام عربی است توقف نمی کند!

و در میان همه آیات قرآن( که بیش از چند هزار آیه است،) حتی یک آیه نمی یابیم که در مفهومش اغلاق و تعقیدی باشد، بطوری که ذهن خواننده در فهم معنای آن دچار حیرت و سرگردانی شود! چطور چنین نباشد و حال آن که قرآن فصیح ترین کلام عرب است و ابتدائی ترین شرط فصاحت این است که اغلاق و تعقید نداشته باشد و حتی آن آیاتی هم که جزو متشابهات قرآن بشمار می آیند، مانند آیات نسخ شده و امثال آن، در مفهومش غایت وضوح و روشنی را دارد و تشابهش بخاطر این است که مراد از آن را نمی دانیم، نه این که معنای ظاهرش نامعلوم باشد!

پس این اختلاف از ناحیه معنای کلمات پیدا نشده، بلکه همه آنها از اختلاف در مصداق کلمات پیدا شده و هر مذهب و مسلکی کلمات و جملات قرآن را بمصداقی حمل کرده اند، که آن دیگری قبول ندارد، این از مدلول تصوری و تصدیقی کلمه، چیزی فهمیده و آن دیگری چیزی دیگر!

توضیح این که انس و عادت( همانطوری که گفته شده،) باعث می شود که ذهن آدمی در هنگام شنیدن یک کلمه و یا یک جمله، به معنای مادی آن سبقت جوید و قبل از هر معنای دیگر، آن معنای مادی و یا لواحق آن به ذهن در آید و ما انسانها از

آنجائی که بدنهایمان و قوای بدنیمان، مادام که در این دنیای مادی هستیم، در ماده غوطه ور است و سر و کارش همه با ماده است، لذا مثلا اگر لفظ حیات و علم و قدرت و سمع و بصر و کلام و اراده و رضا و غضب و خلق و امر و امثال آنرا می شنویم، فورا معنای مادی این ها به ذهن ما در می آید، همان معنائی که از این کلمات در خود سراغ داریم.

همچنین وقتی کلمات آسمان، زمین، لوح، قلم، عرش، کرسی، فرشته، بال فرشته، شیطان، لشگریان او، از پیاده نظام و سواره نظامش را می شنویم، مصادیق طبیعی و مادی آن به ذهن ما سبقت می جوید و قبل از هر معنای دیگری داخل در فهم ما می شود.

و چون می شنویم که می گویند: خدا عالم را خلق کرده، یا فلان کار را کرده، یا به فلان چیز عالم است، یا فلان چیز را اراده کرده، یا خواسته، یا می خواهد، همه اینها را مانند خلق، علم، اراده، مشیت، خودمان مقید به زمانش می کنیم، چون معهود در ذهن ما این است که خواسته ماضی و مربوط به گذشته است و می خواهد مضارع و مربوط به آینده است، در باره( خواسته و می خواهد،) خدا همین فرق را می گذاریم.

باز وقتی می شنویم که خدای تعالی می فرماید:

« و لدینا مزید- نزد ما بیشتر هم هست! »(35/ق) و یا می فرماید:

« لاتخذناه من لدنا- از نزد خود می گیریم نه از میان شما! »(17/انبیا) و یا می فرماید:

« و ما عند الله خیر- آنچه نزد خدا است بهتر است! »(198/ال عمران) و یا می فرماید:

« الیه ترجعون- به نزد او بر می گردید! »(28/بقره)

فورا به ذهنمان می رسد که کلمه « نزد» همان معنائی را در باره خدا می دهد، که در باره ما می دهد و آن عبارت است از حضور در مکانی که ما هستیم.

و چون می شنویم که می فرماید:

« و اذا أردنا أن نهلک قریة، امرنا مترفیها- چون بخواهیم قریه ای را هلاک کنیم به عیاشهایش دستور می دهیم که...!»(16/اسرا) و یا می شنویم که می فرماید:

« و نرید أن نمن - اراده کرده ایم که منت نهیم...!»(5/قصص)

و یا می شنویم که می فرماید:

« یرید الله بکم الیسر - خدا آسانی برای شما اراده کرده!» (185/بقره)

فورا به ذهنمان می رسد که اراده خدا هم از سنخ اراده ما است، از این قبیل کلمات را وقتی می شنویم، مقید به آن قیودی می کنیم که در خود ما مقید به آنها است.

چاره ای هم نداریم، برای این که از روز اول که ما ابناء بشر لفظ( چه فارسی چه

عربی و چه هر زبانی دیگر) را وضع کردیم، برای این وضع کردیم که موجودی اجتماعی بودیم و ناگزیر بودیم، منویات خود را به یکدیگر بفهمانیم، فهماندن منویات وسیله ای می خواهد، لذا با یکدیگر قرار گذاشتیم قبلا که هر وقت من صدای« آب» را از خود در آوردم، تو بدان که من آن چیزی را می گویم که رفع تشنگی می کند و به همین منوال الفاظ دیگر.

زندگی اجتماعی را هم حوائج مادی به گردن ما گذاشت، چون منظور از آن این بود که دست به دست هم داده، هر یک، یکی از کارهای اجتماع را انجام دهیم، تا به این وسیله استکمال کرده باشیم. کارهای اجتماعی همه مربوط به امور مادی و لوازم آن است، ناگزیر الفاظ را وضع کردیم، برای مسمی هائی که غرض ما را تامین می کند، روی این جهت هر لفظی را که می شنویم، فورا معنای مادیش به ذهنمان می رسد.

لکن باید این را هم بدانیم که اگر ما الفاظ را وضع کردیم، برای آن چیزی وضع کردیم که فلان فائده را بما می دهد، حالا اگر آن چیز شکل و قیافه اش تغییر کرد، مادام که آن فائده را می دهد، باز لفظ نام برده، نام آن چیز است. توضیح این که: اشیائی که ما برای هر یک نامی نهاده ایم از آنجا که مادی هستند، محکوم به تغیر و تبدلند، چون حوائج آدمی رو به تبدل است و روز به روز تکامل می یابد، مثلا کلمه چراغ را ما در اولین روزی که به زبان جاری کردیم، بعنوان نام یک ظرفی بود، که روغن در آن می ریختیم و فتیله ای در آن روغن می انداختیم و لبه فتیله را از لبه ظرف بیرون گذاشته، روشن می کردیم، تا در شب های تاریک پیش پای ما را روشن کند و هر وقت کلمه « چراغ» به زبان می آوردیم شنونده چنین چیزی از آن می فهمید، ولی روز بروز در اثر پیشرفت ما، چراغ هم پیشرفت کرد و تغییر شکل داد، تا امروز که بصورت چراغ برق در آمد، بصورتی که از اجزاء چراغ اولیه ما، هیچ چیز در آن وجود ندارد، نه ظرف سفالی آن هست، نه روغنش و نه فتیله اش، ولی در عین حال باز به لامپ می گوئیم چراغ، برای چه؟ برای این که از لامپ همان فائده را می بریم که از پیه سوز سابق می بردیم.

همچنین کلمه میزان یا ترازو، که در اولین روزی که آنرا به زبان آوردیم، طبق قرار قبلی برای، این آن را وضع کردیم، که شنونده از آن چیزی را بفهمد که کالا و اجناس ما بوسیله آن سنجیده می شود، ولی امروز آلاتی درست کرده ایم، که با آن حرارت و برودت، را هم می سنجیم، پس این هم میزان هست، چیزی که هست میزان الحرارة است و همچنین کلمه سلاح که در روز اول چوب و چماق بود، بعدا شمشیر و گرز شد و امروز توپ و تفنگ شده است.

پس بنا بر این هر چند که مسمای نامها تغییر کرده، بحدی که از اجزاء سابقش

نه ذاتی مانده و نه صفاتی و لکن نامها همچنان باقی مانده است، این نیست مگر بخاطر این که منظور روز اول ما از نام گذاری، فائده و غرضی بود که از مسماها عاید ما می شد، نه شکل و صورت آنها، مادام که آن فائده و آن غرض حاصل است، اسم هم بر آن صادق است، در نتیجه مادام که غرض سنجش، نورگیری، دفاع و غیره باقی است نام میزان، چراغ و اسلحه، نیز باقی است.

بنا بر این باید توجه داشته باشیم که ملاک و مدار در صادق بودن یک اسم و صادق نبودن آن، موجود بودن غرض و غایت و موجود نبودن آن است و نباید نسبت به لفظ اسم جمود به خرج داده و آن را نام یک صورت بدانیم و تا قیامت هر وقت چراغ می گوئیم، باز همان پیه سوز را اراده کنیم اما متاسفانه انس و عادت نمی گذارد ما این توجه را داشته باشیم و همین باعث شده که مقلدین از اصحاب حدیث، چون فرقه حشویه و مجسمه به ظواهر آیات جمود کرده و آیات را به همان ظواهر تفسیر کنند، گو این که این جمود، جمود بر ظواهر نیست، بلکه جمود بر انس و عادت است در تشخیص مصادیق.

در بین خود ظواهر، ظواهری هست که این جمود را تخطئه می کند و روشن می سازد که اتکاء و اعتماد کردن در فهم معانی آیات، بر انس و عادت، مقاصد آیات را در هم و بر هم نموده، امر فهم را مختل میسازد، مانند آیه:

« لیس کمثله شی ء!»(11/شوری) و آیه:

« لا تدرکه الابصار و هو یدرک الابصار و هو اللطیف الخبیر !»(103/انعام) و آیه:

« سبحان الله عما یصفون!»(159/صافات)

چون اگر درک خدا، چون درک ما باشد، او مثل ما خواهد بود، در حالی که آیه اولی می گوید: او مثل ندارد و آیه سومی او را از آنچه که ما در باره اش بگوئیم، منزه می دارد!

همین جهت باعث شده که دیگر مردم در درک معانی آیات، به فهم عادی و مصداقهای مانوس در ذهن اکتفاء نکنند، همچنان که دور بودن از خطا و به دست آوردن مجهولات، انسان را وادار کرده تا دست به دامان بحثهای علمی شود و تجویز کند که بحث را در فهم حقایق قرآن و تشخیص مقاصد عالیه آن دخالت دهد.

از یکسو ناگزیر بود دنبال علم تفسیر برود و حقایق قرآن را با ذهنی ساده، نه با عینک معلومات شخصی، مو شکافی کند و از سوی دیگر در فهم معانی آیات، به فهم عادی و مصداق مانوس در ذهن خود قناعت ننموده و در مثل کلمه « چراغ» را حمل بر پیه سوز نکند، چون اگر از روز اول می خواست بفهم عادی خود قناعت کند، دنبال علم نمی رفت و اگر دو دستی دامن علم را چسبید، برای این بود که فهمید فکرش بدون بحث

علمی مصون از خطاء نیست، علاوه بر این که فکر عادی به تنهائی مجهولات را برای انسان کشف نمی کند!

بر سر این دو راهی، کمتر کسی می تواند راه میانه را برود، نه آنقدر علم را در درک حقایق قرآن دخالت دهد، که سرانجام سر از علم ایقوف و زبر و بینه در آورد و نه آنقدر بفکر ساده خود جمود دهد، که تا روز قیامت چراغ را بر پیه سوز و سلاح را بر گرز و کمند، حمل کند.

بلکه در عین این که به ذیل ابحاث علمی متمسک می شود، نتائج حاصله را بر قرآن تحمیل نکند، چون فهمیدن حقایق قرآن و تشخیص مقاصد آن، از راه ابحاث علمی دو جور است، یکی این که ما در مسئله ای که قرآن متعرض آن است ، بحثی علمی و یا فلسفی را آغاز کنیم و همچنان دنبال کنیم، تا حق مطلب برایمان روشن و ثابت شود، آنوقت بگوئیم: آیه هم همین را می گوید، این روش هر چند که مورد پسند بحثهای علمی و نظری است و لکن قرآن آن را نمی پسندد!

دوم این که برای فهم آن مسئله و تشخیص مقصود آن آیه، از نظائر آن آیه کمک گرفته، منظور از آیه مورد نظر را بدست آوریم( آنگاه اگر بگوئیم علم هم همین را می گوید عیبی ندارد! ) و این روشی است که می توان آن را تفسیر خواند، خود قرآن آن را می پسندد، چون قرآن خود را« تبیانا کل شی ء»(89/نحل) می داند، آنوقت چگونه ممکن است که بیان خودش نباشد، قرآن خود را هدایت مردم و بیناتی از هدی و جدا سازنده حق از باطل معرفی نموده، می فرماید: « هدی للناس و بینات من الهدی و الفرقان!»(185/بقره) آن وقت چطور ممکن است هدایت و بینه و فرقان و نور مردم در تمامی حوائج زندگیشان باشد، ولی در ضروری ترین حاجتشان که فهم خود قرآن است، نه هدایت باشد و نه تبیان و نه فرقان و نه نور؟

قرآن بتمامی افرادی که در راه خدا مجاهدت می کنند مژده داده، که ایشان را به راه های خود هدایت می کند و فرموده:

« و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا !»(69/عنکبوت)

آن وقت در مهم ترین جهادشان که همانا فهم کلام پروردگارشان است، ایشان را هدایت نکند؟ ( و به فرضیات علمی احاله کند!) و چه جهادی اعظم از مجاهدت در فهم کتاب خدا و چه سبیلی بهتر از سبیل قرآن بشر را بسوی او هدایت می کند؟ آیاتی که قرآن را چنین معرفی می کند بسیار است!

( در بحث محکم و متشابه، در اوائل سوره آل عمران در المیزان، به همه آنها اشاره شده و در اطرافش بحث مفصل به عمل آمده است. )

7-طریقه تفسیر قرآن به وسیله رسول الله و امامان اهل بیت

باقی می ماند طریقه ای که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و امامان اهل بیت او در تفسیر سلوک نموده اند، رسولی که خدا قرآن را نخست به او تعلیم کرده و او را معلم سایرین قرار داده و فرموده:

« نزل به الروح الامین، علی قلبک- روح الامین آنرا بر قلب تو نازل کرده !» (193و194/شعرا) و نیز فرموده:

« و انزلنا الیک الذکر، لتبین للناس ما نزل الیهم - ما کتاب را بر تو نازل کردیم، تا برای مردم بیان کنی که چه چیز برای آنان نازل شده...!»(44/نحل) و نیز فرموده:

« یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة- آیات آن را بر شما می خواند و شما را تزکیه نموده، کتاب و حکمت را تعلیمتان می دهد...!» (2/جمعه)

و امامان اهل بیت که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم ایشان را در حدیث مورد اتفاق بین شیعه و سنی: « انی تارک فیکم الثقلین، ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا بعدی أبدا: کتاب الله و عترتی اهل بیتی و انهما لن یفترقا، حتی یردا علی الحوض- من دو چیز گران در شما جانشین می گذارم، که مادام به آن دو تمسک جوئید، ابدا بعد از من گمراه نمی شوید: یکی کتاب خدا و یکی عترتم اهل بیتم را و این دو حتی چشم بر هم زدنی از یکدیگر جدا نمی شوند، تا کنار حوض بر من در آیند!» منصوب برای چنین مقامی کرده و خدا هم تصدیقش کرده، که فرموده:

« انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهر کم تطهیرا !»(33/احزاب)

و نیز علم به قرآن را از غیر ایشان که مطهرین اند نفی کرده و فرموده:

« انه لقرآن کریم، فی کتاب مکنون، لا یمسه الا المطهرون - به درستی که این قرآن کتابی است کریم و خواندنی در کتابی مکنون که احدی جز مطهرین با آن تماس ندارد!» (86تا88/واقعه)

این پیغمبر و این امامان اهل بیت علیهم السلام، طریقه شان در تعلیم و تفسیر قرآن کریم، بطوری که از احادیث تفسیری آنان بر می آید، همین طریقه ای است که ما بیان کردیم و ما بزودی آن احادیث را در ضمن بحث های روایتی این کتاب از نظر خواننده عزیز می گذرانیم، آن وقت خواهید دید که هیچ اهل بحثی در آن همه روایت حتی به یک حدیث برنمی خورد، که رسولخدا و یا ائمه اهل بیت علیهم السلام در تفسیر آیه ای از حجت و برهانی علمی و نظری و یا فرضیه ای علمی کمک گرفته باشند!

و چطور ممکن است چنین کاری کرده باشند؟ با این که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در باره قرآن کریم فرمود:

قرآن دلیلی است که بسوی بهترین سبیل راه می نماید و آن کتاب تفصیل و جدا سازی حق از باطل است و کتاب بیان است، که هر لحظه به تو سعادتی می دهد، کتاب فصل است، نه شوخی، کتابی است که ظاهری و باطنی دارد، ظاهرش همه حکمت است و باطنش همه علم، ظاهرش ظریف و لطیف و باطنش بسیار ژرف و عمیق است، قرآن دارای دلالتها و علامتها است و تازه دلالتهایش هم دلالاتی دارد عجائب قرآن را نمی توان شمرد، غرائب آن هرگز کهنه نمی شود، در آن چراغهای هدایت و مناره های حکمت است، قرآن دلیل بر هر پسندیده است نزد کسی که انصاف داشته باشد!

بنا بر این بر هر کسی لازم است که دیدگان خود را در آن بچراند و نظر خود را به این صفات برساند و با این صفات به قرآن نظر کند تا دچار هلاکت نشود و از خلیدن خار به پای چشمش رهائی یابد، چه تفکر مایه حیات قلب شخص بصیر است، چنین کسی مانند چراغ بدستی می ماند که در تاریکی های شب نور دارد، او به سهولت و بخوبی می تواند از خطرهائی که تاریکی می آفریند رهائی یابد، علاوه بر این که در مسیر خود توقفی ندارد!

علی علیه السلام هم به طوری که در نهج البلاغه آمده می فرماید:

و این یگانه راه مستقیم و روش بی نقصی است که معلمین قرآن و هادیان آن، ائمه علیهم السلام پیموده اند!

⁽¹⁾

8-روش تفسیری علامه طباطبائی در« تفسیر المیزان »

و نیز در این تفسیر در جهات ادبی قرآن بیش از آن مقداری که در فهم معنا از

اسلوب عربی محتاج به آن هستیم و تا آن نکته را بیان نکنیم از اسلوب عربی کلام آن معنا را نمی فهمیم و یا مقدمه ای بدیهی و یا مقدمه ای علمی که فهم اشخاص در آن اختلاف ندارد، ذکر نمی کنیم.

بنا بر این از آنچه تاکنون بیان کردیم به دست آمد، که ما در این تفسیر به منظور این که به طریقه اهل بیت علیهم السلام تفسیر کرده باشیم تنها در جهات زیر بحث می کنیم:

1- معارفی که مربوط است به اسماء خدای سبحان و صفات او از: حیات، علم، قدرت، سمع، بصر، یکتائی و امثال آن و اما ذات خدای عز و جل، قرآن کریم آن ذات مقدس را غنی از بیان می داند.

2- معارف مربوط به افعال خدای تعالی، چون: خلق، امر، اراده، مشیت، هدایت، اضلال، قضاء، قدر، جبر، تفویض، رضا، غضب و امثال آن از کارهای متفرق.

3- معارفی که مربوط است به واسطه هائی که بین خدای تعالی و انسان هستند، مانند: حجابها، لوح، قلم، عرش، کرسی، بیت المعمور، آسمان، زمین، ملائکه، شیطانها، جن و غیر ذلک.

4- معارفی که مربوط است به خود انسان در زندگی قبل از دنیا.

5- معارفی که مربوط است به انسان در دنیا، چون: تاریخ پیدایش نوع او، خودشناسیش، شناسائی اصول اجتماعی، مسئله نبوت، رسالت، وحی، الهام، کتاب، دین، شریعت، که از این باب است مقامات انبیاء، که از داستانهای آنان استفاده می شود، همان داستانهائی که قرآن کریم از آن حضرات حکایت کرده است.

6- معارف مربوط به انسان در عوالم بعد از دنیا، یعنی عالم برزخ و معاد.

7- معارف مربوط به اخلاق نیک و بد انسان، که مقامات اولیاء در صراط بندگی یعنی اسلام و ایمان و احسان و اخبات و اخلاص و غیر ذلک مربوط به این معارف است.

و اما آیاتی که مربوط است به احکام دینی، در این تفسیر پیرامون آنها بحث نشده، چون بحث پیرامون آنها مربوط به کتاب فقه است نه تفسیر.

نتیجه این طریقه از تفسیر این شده که در تمامی این کتاب و در تفسیر همه آیات قرآنی یک بار هم نمی بینی که آیه ای را بر معنائی خلاف ظاهر حمل کرده باشیم، پس در این کتاب تاویلی که دیگران بسیار دارند نمی بینی، بله تاویل به آن معنائی که قرآن در چند جا اثباتش می کند، اصلا از قبیل معانی نیست.

سپس در هر چند آیه بعد از تمام شدن بحثها و بیانات تفسیری، بحث هائی متفرق از روایات قرار داده ایم و در آن به آن مقدار که برایمان امکان داشت، از روایات

منقوله از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و ائمه اهل بیت سلام الله علیهم اجمعین هم از طرق عامه و هم خاصه ایراد نموده ایم، و اما آن روایاتی که از مفسرین صحابه و تابعین چیزی نقل می کند، در این کتاب نقل نکردیم، برای این که صرف نظر از این که روایاتی است در هم و بر هم، کلام صحابه و تابعین حجیتی برای مسلمانان ندارد( مگر روایاتی که بعنوان موقوفه نقل شده است.)

اهل بحث اگر در روایات منقوله از ائمه علیهم السلام دقت بفرمایند مطلع خواهد شد که این طریقه نوینی که بیانات این کتاب بر آن اساس نهاده شده، طریقه ای جدید نیست، بلکه قدیمی ترین طریقه ای است که در فن تفسیر سلوک شده و طریقه معلمین تفسیر سلام الله علیهم است!

البته در خلال این کتاب بحث های مختلف فلسفی، علمی، تاریخی، اجتماعی و اخلاقی هست، که در آنها نیز به مقدار وسعمان بحث کرده ایم و در همه این بحث ها به ذکر آن مقدماتی که سنخیت با بحث داشته اکتفاء نموده و از ذکر مقدماتی که مقدمیت ندارد و خارج از طور بحث است خودداری نموده ایم.

و سداد و رشاد را از خدای تعالی مسئلت می نمائیم که بهترین یاور و راهنما است!

فقیر الی الله محمد حسین طباطبائی

⁽¹⁾

مقدمه تفسیری درباره:آیات محکم و متشابه در قرآن

« هُوَ الَّذِی أَنزَلَ عَلَیْک الْکِتَب مِنْهُ ءَایَتٌ محْکَمَتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَبِ وَ أُخَرُ مُتَشبِهَتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشبَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلا اللَّهُ وَ الرَّسِخُونَ فی الْعِلْمِ یَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِ کلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَ مَا یَذَّکَّرُ إِلا أُولُوا الأَلْبَبِ...!»

« و او کسی است که کتاب را بر تو نازل کرد، بعضی از آیات آن، آیات محکم است که اصل کتابند و بعضی دیگر آیات متشابهند، اما آن کسانی که در دلهایشان انحراف است تنها آیات متشابه را پیروی می کنند تا به این وسیله فتنه به پا کنند و به همین منظور آن آیات را به دلخواه خود تاویل می کنند، در حالی که تاویل آن را نمی دانند مگر خدا و راسخین در علم، می گویند به همه قرآن ایمان داریم که همه اش از ناحیه پروردگار ما است و به جز خردمندان از آن آیات پند نمی گیرند...!» ( 7/ آل عمران)

قرآن مشتمل است بر آیات محکم و آیات متشابه، که برگشت قسمت دوم(متشابهات) به قسمت اول( محکمات) است و به وسیله آنها ، آیات متشابه شرح و تبیین می شود.

« منه آیات محکمات هن ام الکتاب و اخر متشابهات..!» هر چیز محکم، بدین جهت محکم است که فساد در آن رخنه نمی کند و چیزی آنرا پاره پاره نساخته و کار آن را مختل نمی سازد.

در آیه مورد بحث ، منظور از احکام محکمات ، صراحت و اتقان این آیات است و می خواهد بفرماید آیات محکم مانند آیات متشابه هیچ تشابهی در آنها نیست و خواننده بدون تردید و اشتباه به معنایش پی می برد ، نه اینکه العیاذ بالله معنایش این باشد که بعضی از آیات قرآن معنادار است و بعضی دیگر سست و بی معنا است چون خدای عزوجل در سوره هود آیه اول تمامی آیات قرآن را محکم و متقن خوانده و فرموده : کتاب احکمت آیاته ثم فصلت من لدن حکیم خبیر .

چیزی که هست از آنجائی که دنبال جمله« احکمت آیاته...،» فرموده:« ثم فصلت...،» می فهمیم که مراد از احکام ، حالی است از حالات تمامی آیات کتاب ، می خواهد بفرماید قرآن کریم قبل از نزول ، امری واحد بوده و هنوز دستخوش تجزی و تبعض نشده بود ، در آن موقع آیاتش متعدد نبود(و وقتی قرار شد نازل شود یعنی در خور فهم بشر گردد دارای آیات و اجزا شد. مترجم.) پس کلمه احکام در آیه سوره هود وصف تمامی کتاب است و در آیه مورد بحث وصف بعضی از آیات نسبت به بعضی دیگر است چون معنای بعضی از آیات قرآن روشن است و تشابهی در آنها نیست و بعضی دیگر اینطور نیست .

به عبارت ساده تر ، از آنجایی که در آیه مورد بحث ، آیات قرآن را به دو قسمت محکم و متشابه تقسیم کرده می فهمیم منظور از احکام در این آیه ، غیر از احکام در آیه سوره هود است و همچنین منظور از تشابه در آیه مورد بحث غیر از آن تشابهی است که در سوره زمر تمامی قرآن را متصف به آن دانسته و فرموده: «کتابا متشابها مثانی...!» (23/زمر)

حال ببینیم معنای ام الکتاب چیست ؟ و چرا آیات محکم را ام الکتاب خوانده؟

کلمه«ام» به حسب اصل لغت به معنای مرجعی است که چیزی و یا چیزهایی بدان رجوع می کنند و آیات محکم را نیز از همین جهت ام الکتاب خوانده که مرجع آیات متشابه است ، پس معلوم می شود بعضی از آیات قرآن ، یعنی متشابهات آن ، به

بعضی دیگر ، یعنی آیات محکم ، رجوع دارند .

بنا بر این قرآن کریم مشتمل بر آیاتی است که مادر و مرجع آیات دیگر است.

در آیه شریفه ، کلمه محکمات در مقابل اخر متشابهات قرار گرفته ، پس معلوم می شود ، همان طور که گفتیم آیات قرآن دو قسمند ، آن دسته که محکم است متشابه نیست و آنکه متشابه است محکم نیست و تشابه به معنای توافق چند چیز مختلف و اتحاد آنها در پاره ای از اوصاف و کیفیات است.

از سوی دیگر قرآن را چنین توصیف کرده که کتابی « متشابه و مثانی» است ، بطوری که پوست بدن مردم خدا ترس ، از شنیدن آن جمع می شود و فرموده: « کتابا متشابها مثانی تقشعر منه جلود الذین یخشون ربهم ...!»(23/زمر) و مسلما منظور از این تشابه غیر از آن تشابه است ، منظور از این آن است که آیات این کتاب( چه محکمش و چه متشابهش) از این نظر که یک اسلوب بی نظیر دارند و همه آنها در بیان حقایق و حکمت ها و هدایت به سوی حق صریح و اسلوبی متقن دارند ، متشابه و نظیر هم هستند و منظور از تشابه در آیه مورد بحث(به دلیل این که، در مقابل محکم قرار گرفته و نیز به قرینه این که فرموده بیماردلان تنها آیات متشابه را گرفته و جار و جنجال بپا می کنند و می خواهند آنها را به دلخواه خود تاویل نمایند، مترجم،) این است که آیات متشابه طوری است که مقصود از آن برای فهم شنونده روشن نیست و چنان نیست که شنونده به مجرد شنیدن آن ، مراد از آنرا درک کند ، بلکه در این که منظور ، فلان معنا است یا آن معنای دیگر تردید می کند و تردیدش بر طرف نمی شود تا آن که به آیات محکم رجوع نموده و به کمک آنها معنای آیات متشابه را مشخص کند و در نتیجه همان آیات متشابه نیز محکم شود ، پس آیات محکم به خودی خود محکم است و آیات متشابه به وسیله آیات محکم ، محکم می شود . مثلا آیه شریفه:

« الرحمن علی العرش استوی! »(5/طه)

آیه متشابه است ، چون معلوم نیست منظور از برقرار شدن خدا بر عرش چیست ؟ شنونده در اولین لحظه که آنرا می شنود در معنایش تردید می کند ، ولی وقتی مراجعه به آیه:

« لیس کمثله شی ء!»(11/شوری)

می کند می فهمد که قرار گرفتن خدا مانند قرار گرفتن سایر موجودات نیست و منظور از کلمه «استوا» برقرار شدن تسلط بر ملک و احاطه بر خلق است ، نه روی تخت نشستن و بر مکانی تکیه دادن ، که کار موجودات جسمانی است و چنین چیزی از خدای سبحان محال است .

و باز نظیر آیه شریفه : « الی ربها ناظرة !»(23/قیامه)

که وقتی شنونده آن را می شنود ، بلافاصله به ذهنش خطور می کند که خدا هم ، مانند اجسام دیدنی است و وقتی به آیه :

«لا تدرکه الابصار و هو یدرک الابصار !»(103/انعام)

مراجعه می کند آن وقت می فهمد که منظور از نظر کردن تماشا کردن با چشم مادی نیست .

و همچنین وقتی آیه نسخ شده را با آیه ناسخ مقایسه می کند آنوقت می فهمد که عمر اولی در اصل کوتاه بوده و حکمش محدود به حدی از زمان بوده و بعد از آن زمان ، که همان زمان نزول آیه ناسخ باشد ، حکمش از اعتبار می افتد و همچنین مثالهائی نظیر این سه مثل .

پس این بود آن معنایی که از دو کلمه محکم و متشابه به ذهن می رسد و فهم ساده ، آنرا از مجموع آیه مورد بحث می فهمد ، چون اگر فرض کنیم که حتی تمامی آیات قرآنی متشابه است ، آیه مورد بحث ، بطور قطع آیه ایست محکم که حتی ساده ترین فهم ها هم آنرا می فهمد .

و اگر فرض کنیم که این آیه از آیات متشابه است آنوقت تمامی آیات قرآن متشابه می شود ، دیگر جا ندارد که آیات را به دو قسم ، محکم و متشابه تقسیم کند و بفرماید : « هن ام الکتاب و اخر متشابهات،» و دیگر جمله :« هن ام الکتاب» دردی را دوا نخواهد کرد ، برای این که فرض کردیم خودش هم متشابه است .

و نیز ، دیگر آیه شریفه :« کتاب فصلت آیاته قرآنا عربیا لقوم یعلمون بشیرا و نذیرا !»(3/فصلت) معنای صحیحی نخواهد داشت .

و نیز احتجاج خدای عزوجل در آیه شریفه :« ا فلا یتدبرون القرآن و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا!»(82/نسا) علیه آنهایی که در آیات قرآن تدبر نمی کنند احتجاجی صحیح نمی بود .

و همچنین آیات دیگر که قرآن را هدایت ، نور ، تبیان ، بیان ، مبین ، ذکر و امثال آن توصیف کرده ، معنای صحیحی نخواهد داشت .

علاوه بر اینکه هر کس آیات قرآن را از اول تا آخر مورد دقت قرار دهد ، هیچ شکی نمی کند در اینکه حتی یک آیه از آن ، بدون مدلول و معنا( بطوری که خواننده هیچ معنایی از آن نفهمد،) وجود ندارد ، بلکه تمامی آیات آن ، ناطق به مدلول خود هست ، حال یا مانند آیات محکم ناطق به یک مدلول و معنا است ، بطوری که هیچ عارف به کلامی در آن شک نمی کند و یا مانند آیات متشابه که بین چند معنا مشتبه

است و با صراحت می دانیم که یکی از آن معانی مراد است .

چیزی که هست این است که خواننده در اینکه کدامیک از آن معانی مقصود است شک و تردید می کند و می دانیم آن معنای واحدی که مقصود خدای تعالی است ، لابد بیگانه از اصول مسلمه در قرآن ، از قبیل : وجود صانع و یگانگی او، بعثت انبیا تشریع احکام ، معاد و ... نیست ، بلکه موافق با آن اصول است و آن اصول هم همان معنا را نتیجه می دهد و در فرض مساله ، مرجع ما همان اصول است ، که باید به وسیله آنها آن معنای حق را از میان سایر معانی معین کنیم .

قرآن خودش مفسر خویش است و بعضی از آیاتش اصل و مرجع برای بعضی دیگر است .

و آنگاه اگر اهل نظر بعد از توجه به این مطالب به آیه مورد بحث که می فرماید : «منه آیات محکمات هن ام الکتاب و اخر متشابهات!» برخورد کند ، دیگر هیچ شکی نمی کند در اینکه مراد از کلمه محکمات آیاتی است که متضمن اصول مسلمه ای از قرآن است و مراد از کلمه متشابهات آیاتی است که معانی آنها به وسیله آیات دسته قبل روشن می گردد .

خواهی گفت : کسی در رجوع فروع به اصول ، حرفی ندارد ، البته همه می دانیم وقتی اصول متفرقه ای در قرآن هست و در مقابل فروعی هم در قرآن متفرق است ، این فروع باید به آن اصول برگردد ، لیکن این باعث نمی شود که فروع متشابه نامیده شود و شما باید توضیح دهید که چرا قرآن آنها را متشابه خوانده است ؟

در پاسخ می گوئیم به یکی از دو جهت ، چون معارفی که قرآن کریم بر بشر عرضه کرده دو قسم است :

بعضی از آنها در باره ماورای طبیعت است که خارج از حس مادی است و فهم مردم عادی وقتی به آنها بر می خورد دچار اشتباه می شود و نمی تواند معنائی غیر مادی برای آنها تصور کند ، مثل آیه :

« ان ربک لبالمرصاد!»(14/فجر) و آیه: « و جاء ربک...!»(22/فجر)

که در برخورد با آنها به خاطر انسی که فهم او با مادیات دارد ، از کمین کردن خدا و آمدنش همان معنایی را درک می کند که از آمدن و کمین کردن یک جاندار می فهمد ، ولی وقتی به آیاتی که در باره اصول معارف اسلام است ، مراجعه می کند از این اشتباه در می آید .

و این جریان در تمامی معارف و ابحاث غیر مادی و غایب از حس هست و اختصاصی به معارف قرآن ندارد .

معارف سایر کتب آسمانی ، البته آن معارف عالیه ای که دستخوش تحریف نشده و همچنین مباحث الهی که در فلسفه عنوان می شود همینطور است و قرآن کریم به همین جریان اشاره نموده می فرماید:

« انزل من السماء ماء فسالت اودیة بقدرها ...!»(17/رعد) و نیز می فرماید:

« انا جعلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون! و انه فی ام الکتاب لدینا لعلی حکیم!»(4/زخرف)

قسم دوم ، آیاتی است مربوط به قوانین اجتماعی و احکام فرعی و چون مصالح اجتماعی که احکام دینی بر اساس آن تشریع می شود وضع ثابتی ندارد و احیانا متغیر می شود و از سوی دیگر قرآن هم به تدریج نازل شده قهرا آیات مربوط به قوانین اجتماعی و احکام فرعی دستخوش تشابه و ناسازگاری می شوند ، وقتی به آیات محکم رجوع شد آن آیات ، این آیات را تفسیر نموده ، تشابه را از بین می برد ، آیات محکم تشابه آیات متشابه را و آیات ناسخ تشابه آیات منسوخ را از بین می برد.

« فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنة و ابتغاء تاویله!»(7/ال عمران)

کلمه« زیغ» به معنای انحراف از استقامت( راست بودن) است ، که لازمه اش اضطراب قلب و پریشانی خاطر است، به قرینه اینکه در مقابلش رسوخ در علم قرار گرفته ، که در باره اثرش می فرماید: دارندگان آن اضطراب ندارند و با اطمینان خاطر می گویند همه آیات قرآن ، چه محکم و چه متشابه آن ، از طرف پروردگار ما است و اما آنهائی که زیغ و انحراف قلب دارند ، مضطرب هستند و دنبال آیات متشابه را می گیرند ، تا از پیش خود آن را تاویل نموده فساد راه بیندازند و کسانی که دچار چنین زیغ و انحرافی نیستند همواره از خدا می خواهند :

« خدایا قلب ما را بعد از هدایت منحرف مساز !»

« ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هدیتنا! »(8/آل عمران)

از اینجا روشن می شود که مراد از پیروی از آیات متشابه ، پیروی عملی است ، نه پیروی ایمانی و پیروی عملی از متشابه هم وقتی مذموم است که بدون رجوع به محکم باشد چون پیروی آن بعد از رجوع به محکم ، دیگر پیروی متشابه نیست بلکه پیروی محکم و عملی صحیح است نه مذموم .

و منظور از « ابتغاء الفتنة» این است که متشابه را دنبال کنند و بخواهند به این وسیله مردم را گمراه کنند ، چون کلمه : فتنه با کلمه اضلال معنایی نزدیک بهم دارند .

خدای تعالی نتیجه خطرناکتری برای این عمل شیطانی ذکر کرده ، و آن دست یابی به تاویل قرآن و به اصطلاح امروز فلسفه احکام حلال و حرام است می خواهند از این راه ، خود را از پیروی محکمات دین بی نیاز نموده و در آخر دین خدا را از اصل منسوخ و متروک کنند .

کلمه « تاویل» به معنای رجوع است، پس تاویل متشابه به معنای برگرداندن آن به یک مرجع و ماخذ است و تاویل قرآن به معنای ماخذی است که معارف قرآن از آنجا گرفته می شود .

⁽¹⁾

گفتار تفصیلی پیرامون آیات محکم و متشابه و تأویل آنها

اشاره

آنچه تاکنون در باره معنای محکم و متشابه و نیز در معنای کلمه تاویل گفتیم مطالبی بود که دقت در کلام خدای سبحان آن را می فهماند و نیز روایات وارده از ائمه اهل بیت علیهم السلام آن را می رساند .

حال ببینیم مفسرین در معنای این سه عنوان چه گفته اند سخنان مفسرین در این باره بسیار مختلف است و شیوع و گسترش این اختلاف به انحرافشان کشانیده است .

اگر سر نخ این اختلافات را جستجو کنیم سر از صدر اسلام و مفسرین از صحابه و تابعین در می آوریم و تا آنجا که ما اطلاع داریم کمتر تفسیری پیدا می شود که حتی با بیانی که ما ذکر کردیم نزدیک باشد ، تا چه رسد به این که کاملا مطابق با آن باشد .

و علت عمده این انحراف آن است که بحث در محکم و متشابه را با بحث در پیرامون معنای تاویل خلط کرده اند و این باعث شده است که اختلاف عجیبی در انعقاد اصل مساله و کیفیت بحث و نتیجه گیری از آن راه بیفتد .

اینک ما در طی چند فصل در باره هر یک از این دو مساله بطور مفصل بحث می کنیم و اقوال را بعد از آن که بقدر امکان مشخص کنیم که مربوط به کدام یک از دو مساله است نقل نموده و آنچه حق مطلب است اختیار می کنیم:

1- گفتار در مساله محکم و متشابه

احکام و تشابه از الفاظی است که معنایش در لغت روشن است ، خدای تعالی یکجا همه قرآن را محکم خوانده و فرموده :

« کتاب احکمت آیاته...!»(1/هود)

و جای دیگر همه اش را متشابه خوانده و فرموده :

« کتابا متشابها مثانی...!» (23/زمر)

منظور از احکام آن این است که تمامی آن دارای نظمی متقن و بیانی قاطع و محکم است و منظور از تشابه آن این است که همه آیاتش از نظر نظم و بیان و داشتن نهایت درجه اتقان و نداشتن هیچ نقطه ضعف شبیه به هم هستند .

و چون به حکم آن دو آیه همه قرآن محکم و همه اش متشابه است لذا در آیه مورد بحث ما که آیات را بدو قسم محکم و متشابه تقسیم کرده و فرموده بعضی از آیاتش محکم و بعضی متشابه است ، می فهمیم منظور از این محکم و متشابه غیر آن محکم و متشابه است .

پس جا دارد در معنای محکم و متشابه ، در این آیه بحث شود تا ببینیم منظور از آن چیست ؟ و کدام دسته از آیات به این معنا محکم و کدام به این معنا متشابه است و در معنای آن مفسرین متجاوز از ده قول دارند:

( اصل نظرات مفسرین در جلد سوم صفحه 50 المیزان نقل شده است. در اینجا به دلیل طولانی شدن مطلب از نقل آن خودداری می کنیم.)

... آنچه از آیه شریفه به روشنی ظاهر می شود خلاف همه اقوال مفسرینی است که در آنجا اشاره شده است.

چون آیه در معنای متشابه این ظهور را دارد که متشابه ، آن آیه ای است که اولا دلالت بر معنا داشته باشد و ثانیا معنایی را که می رساند محل شک و تردید باشد ، نه لفظ آیه ، تا از راه قواعد و طرق معمول در نزد اهل زبان تردیدی که از ناحیه لفظ ایجاد شده برطرف شود ، مثلا اگر لفظ عام است به مخصصش ارجاع دهد ، یا اگر مطلق است به مقیدش برگرداند و یا به نحوی دیگر لفظ را روشن و بدون تردید سازد بلکه همانطور که گفتیم آیه شریفه مورد بحث آن را متشابه می داند که معنایش مردد و ناسازگار با آیات دیگر باشد .

و آیاتی که محکم و بدون تردید است ، معنای آیات متشابه را بیان می کند و معلوم است که هیچ آیه ای چنین وضعی ندارد ، مگر وقتی که برای فهم مردم عامی و ساده معنایی مالوف و مانوس داشته باشد ، معنایی که اینگونه ذهن های ساده فورا تصدیقش کند و یا تاویلی که برایش می کنند در نظر مردم کم اطلاع و ضعیف الادراک نزدیک تر به ذهن باشد .

و شما خواننده محترم اگر از بدعت ها و مذاهب و اهوای باطل و فاسدی که فرقه هایی از مسلمانان را منحرف نموده آمارگیری کنی و مذاهبی را که بعد از رحلت

رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در اسلام - چه در باره معارف اصولی اسلام باشد و چه در باره فروع احکام آن - پدید آمده ، مورد دقت قرار دهی خواهی دید که اکثر این انحرافها به خاطر پیروی آیات متشابه قرآن و تاویل هایی بوده که از پیش خود و بدون مدرک برای اینگونه آیات کرده اند ، تاویل هایی که خدا از آن بیزار است.

یک فرقه به خاطر تمسک به آیات متشابه قائل شدند که خدای تعالی جسم دارد ، دسته دیگر قائل به جبر شدند ، گروهی به تفویض گراییدند ، جمعی قائل شدند که انبیا معصوم نیستند و از آنان نیز گناه سر می زند ، طایفه ای بمنظور منزه داشتن خدا گفتند او اصلا صفت ندارد ، و دسته ششمی معتقد شدند صفاتی که در قرآن برای خدا آمده عین صفاتی است که در انسان است ، حتی در زاید بر ذات بودن و گروههایی دیگر به انحرافهایی دیگر مبتلا گشتند ، که همه اینها بخاطر آن بود که آیات متشابه را به آیات محکم برنگرداندند ، تا این محکمات بر آیات متشابه حاکم باشد .

و همچنین در باره احکام دین طایفه ای گفتند : این احکام تشریع شده تا طریقه ای باشد برای اینکه بندگان به خدا واصل شوند پس اگر برای وصول به خدا راهی نزدیک تر پیدا شد باید آن راه را پیمود ، برای اینکه مقصود تنها و تنها وصول به حق است ، حال از هر راهی که باشد ، دسته ای دیگر گفتند : اصلا تکلیف به واجبات و ترک محرمات ، برای رسیدن به کمال است ، و معنا ندارد با رسیدن انسان به حق و کمال باز هم تکلیف باقی بماند .

با اینکه ما می دانیم در عهد رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم احکام و فرائض و حدود و سایر سیاست های اسلامی به اعتبار خود باقی بود و کسی از مسلمانان به این بهانه که به حق واصل شده و یا به کمال رسیده از آن مستثنا نبوده است و این شانه خالی کردنها که بعد از رحلت آن حضرت آغاز شده ، دوره به دوره احکام اسلام را از درجه اعتبار ساقط و روز بروز به دست حکومتهای باصطلاح اسلامی ناقص گردانیده و هیچ حکمی باطل و هیچ حدی ساقط نشد مگر آنکه باطل کنندگان و ساقط کنندگان آن ، همین را بهانه کردند که : دین تشریع نشده مگر برای صلاح دنیا و اصلاح حال بشر و این حکمی که ما در مقابل حکم شرع ، تشریع کرده ایم برای اصلاح بشر امروز بیشتر مؤثر است .

در آخر ، کار این دست اندازی ها به جایی رسید که بعضی گفتند : تنها غرض از شرایع دین ، اصلاح دنیا به وسیله اجرای آن است و چون دنیای امروز سیاست دینی را نمی پذیرد و نمی تواند هضم کند ، نیازمند وضع قوانین دیگری است ، که تمدن امروز آنرا بپسندد و اجرایش کند .

از این بالاتر کار به جایی رسید که بگویند اصولا منظور از برنامه های دینی و عمل به آن ، این است که دلها پاک شود و بسوی فکر و اراده صالح هدایت گردد ، و امروز که دلها به وسیله تربیت اجتماعی بسوی خدمت به خلق هدایت شده دیگر احتیاجی به پاک شدن بوسیله امثال وضو و غسل و نماز و روزه ندارد .

حال اگر خواننده عزیز در این سخنان و امثال آن - که از حد شمارش بیرون است - دقت نموده ، آنگاه در جمله:

« فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنة و ابتغاء تاویله ...!»(7/ال عمران) تامل کند ، هیچ شکی در درستی گفتار ما برایش باقی نمی ماند و بطور قطع حکم می کند به اینکه تمامی فتنه ها و محنت ها که گریبان اسلام و مسلمین را گرفته ، منشای بجز پیروی متشابه و تاویل کردن قرآن ندارد .

و همین( البته خدا داناتر است!) سبب شده است که خدای تعالی این چنین در این باب سخت گیری را تشدید نموده در نهی از پیروی متشابه بمنظور فتنه جویی و تاویل و الحاد در آیات خدا و بدون علم در آیات خدا سخن گفتن و راه شیطان را پیروی نمودن ، مبالغه نماید ، چون رسم قرآن چنین است که در مورد گناهانی مبالغه کند که ارتکاب آن گناهان اثر فوری در هدم و از بین بردن ارکان دین دارد و بنیه دین و نیروی آن را تحلیل می برد ، همچنان که می بینیم در مورد دوستی با کفار و نیز امر به دوستی اهل بیت پیامبر و در خانه نشستن زنان پیامبر ، و نهی از معامله ربا و امر به اتحاد کلمه در دین و امثال این تشدید فرموده است.

حال باید دید علاج دلهائی که منحرف هستند و همواره دوست می دارند فتنه جویی کنند چیست ؟ .

باید دانست منشا این بیماری میل به دنیا و اعتماد کردن به آن و دلدادگی به زندگی آن است و این آلودگی را از دلها نمی شوید مگر یاد روز حساب ، همچنان که خدای تعالی این معنا را در جای دیگر تذکر داده و می فرماید:

« و لا تتبع الهوی فیضلک عن سبیل الله ان الذین یضلون عن سبیل الله لهم عذاب شدید بما نسوا یوم الحساب!»(26/ص)

و باز به همین جهت است که می بینم راسخین در علم از تاویل کردن آیات خدا به صورتی که مخالف رضای او باشد خودداری می کنند و در خاتمه گفتار خود به این معنا اشاره نموده و عرضه می دارند:

« ربنا انک جامع الناس لیوم لا ریب فیه ان الله لا یخلف المیعاد!»(9/ال عمران)

2- ام الکتاب بودن آیات محکم چه معنا دارد ؟

جمعی از مفسرین گفته اند ام الکتاب بودن محکمات به این معنا است که محکمات اصل در کتاب است و قواعد دین و ارکان آن مبتنی بر آن اصل است ، که باید به آن ایمان آورد و عمل کرد! و دین هم عبارت است از همین دو اصل اعتقاد و عمل ، بخلاف آیات متشابه که چون مقصود از آنها معلوم نیست و مدلول آنها متشابه و متزلزل است ، نمی شود به آنها عمل کرد ، بلکه تنها باید نسبت به آنها ایمان آورد .

و خواننده عزیز توجه نمود که این توجیه ، لازمه بعضی از اقوال گذشته است ، یکی از آنها قولی بود که متشابه را از این جهت متشابه می دانست که مشتمل بر تاویلی است که دسترسی به فهم آن نیست .

یکی دیگر ، آن قولی بود که متشابه را از این جهت متشابه می دانست که در ابتدا مشتبه است و الفاظش چند پهلو است ، ولی چنان نیست که معنایش تا حدودی و یا کاملا فهمیده نشود ، بلکه با رجوع به عقل یا لغت یا طریقه عقلایی به فهم آن دسترسی هست و موقعی که بررسی نشده باید بدان ایمان داشت ، و عجولانه انکارش نکرد .

بعضی دیگر گفته اند : ام الکتاب بودن محکمات این است که متشابهات را باید به آنها ارجاع داد ، آنگاه در معنای این ارجاع اختلاف کرده اند .

ظاهر کلام بعضی از آنان این است که مرادش از این رجوع این است که در مورد متشابهات تنها باید به محکمات عمل نموده ، و نسبت به متشابهات اکتفا به ایمان کرد همانطور که نسبت به آیاتی که نسخ شده تنها ایمان داریم که کلام خدا است و حکم موقتش حکم خدا است ، ولی در مرحله عمل به آیات ناسخ عمل می کنیم .

این قول هم چندان با قول قبلی مغایرت ندارد ، و ظاهر کلام بعضی از صاحبان این قول این است که خواسته اند بگویند : آیات محکم بیانگر آیات متشابه و برطرف کننده تشابه آنها است .

و حق هم همین است چون در معنای جمله« هن ام الکتاب - آنها مادر کتابند !» عنایتی زائد بر معنای اصل هست و اگر بنا به قول اول معنای کلمه ام همان معنای کلمه اصل بود ممکن بود بفرماید : « هن اصول الکتاب،» آری کلمه ام که در فارسی به معنای مادر است هم ، این معنا را می فهماند ، که مادر اصل فرزند است و هم این که فرزند به مادر رجوع می کند ، چون نشو و نما و اشتقاق فرزند از مادرش بوده و در حقیقت فرزند بعضی از مادر است .

پس کلمه ام الکتاب خالی از این دلالت نیست که آیات متشابه هم برای خود مدلول و معنا دارند .

اما مدلول آنها زائیده و فرع مدلول آیات محکمات است و لازمه این ، آن است که محکمات بیانگر متشابهات باشد .

علاوه بر اینکه متشابه بدین جهت متشابه است که مراد و مدلولی نامعین و متشابه دارد ، برای اینکه دارای تاویل است ، چون تاویل همانطور که گفتیم در آیات محکم نیز هست ، اختصاصی به متشابه ندارد و قرآن کریم بعضی آیاتش مفسر بعضی دیگر است ، پس متشابه هم قطعا مفسر دارد و مفسر آن جز آیات محکم نمی تواند باشد .

مثال این تفسیر، آیه شریفه :

« الی ربها ناظرة !» (23/قیامه)

است ، که آیه ای است متشابه ، زیرا معلوم نیست منظور از نظر کردن مردم به پروردگار خود چیست ، ولی وقتی ارجاع داده شود به آیه :

« لیس کمثله شی ء !»(11/شوری)

که می فرماید : خدای را از هیچ جهت نمی توان به چیزی مقایسه کرد و آیه :

« لا تدرکه الابصار !»(103/انعام)

معلوم می شود که مراد از نظر کردن و دیدن خدا از سنخ دیدن محسوسات به وسیله چشم نیست .

چون خدای تعالی در سوره نجم برای دل هم اثبات دیدن کرده و فرموده : « ما کذب الفؤاد ما رای ا فتمارونه علی ما یری ... لقد رای من آیات ربه الکبری!»(11تا18/نجم)

که در آیه اول از این آیات فرموده قلب رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در آنچه که دید دروغ نگفت ، معلوم می شود قلب هم دیدنی خاص به خود دارد ، نه اینکه منظور فکر باشد ، چون فکر مربوط به تصدیق و ترکیبات ذهنی است و رؤیت مربوط به تک تک اشیای خارجی و عینی است ، معنا ندارد کلمه« رؤیت» را در مورد فکر استعمال کنند .

پس با این بیان روشن شد که این رؤیت عبارت است از یک نحوه توجه خاص قلبی ، توجهی غیر حسی و مادی و غیر عقلی و ذهنی .

این یک مثال بود برای متشابه و ارجاع آن به محکم و بر همین قیاس است، سایر متشابهات .

3- تاویل چه معنا دارد ؟

جمعی از مفسرین تاویل را به تفسیر معنا کرده و گفته اند : هر دو کلمه به یک معنا است و آن عبارت است از آن معنایی که گوینده از کلام خود در نظر دارد و چون منظور و مقصود از بعضی آیات ، به روشنی معلوم است ، قهرا مراد از تاویل در جمله :

« و ابتغاء تاویله و ما یعلم تاویله الا الله و الراسخون فی العلم!»(7/ال عمران)

معنا و مراد از آیه متشابه است .

یعنی: معنایی را که از آیات متشابه مراد است غیر از خدای سبحان و یا خدا و راسخین در علم کسی نمی داند .

گروهی دیگر گفته اند : مراد از تاویل معنایی است که مخالف با ظاهر لفظ باشد و این معنا از سایر معانی که برای کلمه تاویل کرده اند شایع تر است ، بطوری که گویی اصلا لفظ مذکور ، حقیقت در همین معنا است ، اگر چه در اصل لغت ، به معنای ارجاع یا مرجع بوده است .

و بهر حال در میان متاخرین همین معنا شایع شده ، همچنانکه معنای اول در بین مفسرین قدما معروف بود ، چه آنهائی که می گفتند : غیر از خدا کسی تاویل قرآن را نمی داند و چه آنهایی که می گفتند : راسخین در علم هم آن را می دانند ، همچنانکه از ابن عباس نقل شده که می گفته : من از راسخین در علمم ، و تاویل قرآن را می دانم .

بعضی دیگر گفته اند : تاویل آیه متشابه یکی از معانی همان آیه است ، که غیر از خدا و یا غیر از خدا و راسخین در علم کسی از آن آگاه نیست ، البته این معنا با ظاهر لفظ مخالفت ندارد .

در نتیجه برگشت امر به این است که آیه متشابه آیه ای است که چند معنا داشته باشد ، بعضی از آن معانی پوشیده تر بوده و دیرتر به ذهن می آید ، آنچه از همه ، زودتر به ذهن می آید همان است که ظاهر لفظ ، آن را می رساند و همه مردم آن را می فهمند و معانی دیگر که بعیدتر است معنایی است که غیر از خدا و یا خدا و راسخین در علم آن را درک نمی کنند .

آنگاه مفسرین اختلاف دیگری کرده اند در اینکه ارتباط آن معانی بعید و باطنی ، با لفظ چگونه است ، چون بطور مسلم می دانیم که همه آن معانی در عرض واحد نمی تواند مراد از لفظ باشد و گرنه لازم می آید که یک لفظ در چند معنا استعمال شده باشد و این به دلیلی که در جای خودش ذکر کرده اند جایز نیست.

پس ناگزیر باید این چند معنا در طول هم قرار داشته باشند و در طول یکدیگر

منظور و مقصود باشند ، ناگزیر گفته اند : اولین معنای باطنی از لوازم ، معنای ظاهر است ،دومی از لوازم اولی و سومی از لوازم دومی و همچنین بعضی دیگر گفته اند : معانی باطنی مترتب بر یکدیگرند ، به این معنا که اراده کردن معنای ظاهری و معمولی لفظ ، هم اراده معنای لفظ است و هم اراده معنای باطن آن است. مثلا وقتی به پیشخدمتت می گوئی برایم آب بیاور ، معنای ظاهر کلامت آب بیاور است و معنای باطنی آن این است که تشنه ای و می خواهی عطشت را فرو نشانده و این حاجت طبیعی تو را برآورد و هم کمالی از کمالات وجودیت را تامین کند و تو در گفتن آب بیاور همه این معانی را اراده کرده ای ، بدون این که لفظ را در چهار معنا استعمال کرده باشی و چهار چیز خواسته باشی و چهار فرمان صادر کرده باشی .

در اینجا قول چهارمی نیز هست ، و آن این است که تاویل از جنس معانی الفاظ نیست ، بلکه امری عینی است ، که الفاظ گوینده بر آن اعتماد دارد ، حال اگر کلام ، حکمی انشائی باشد ، مثلا امر و یا نهی باشد ، تاویلش عبارت از مصلحتی است که باعث انشای حکم و تشریع آن شده ، پس تاویل آیه:

« اقیموا الصلوة!»(43/بقره)

مثلا آن حالت نورانی خارجی است که در روح نمازگزار در خارج پیدا می گردد و او را از فحشا و منکر دور می کند .

و اگر کلام خبر باشد و خبر از حوادث گذشته بدهد ، تاویلش خود آن حوادث واقعه در زمان گذشته است ، نظیر آیاتی که سرگذشت انبیای گذشته و امتهای آنان را بیان می کند و اگر از حوادث زمان نزول و یا بعد از آن خبر دهد آن خبری که می دهد سه جور است:

یا راجع به اموری است که با حواس ظاهری درک می شود و یا از اموری است که با عقل درک می گردد که تاویل اینگونه آیات نیز همان حوادثی است که در خارج واقع شده و یا واقع می شود ، نظیر آیه :« و فیکم سماعون لهم،»(47/توبه) و آیه شریفه: « غلبت الروم! فی ادنی الارض و هم من بعد غلبهم سیغلبون! فی بضع سنین !» (2تا4/روم)

و یا راجع به امور غیبی و آینده است که آن امور را در دنیا و با حواس دنیائی نمی توان درک کرد و حتی حقیقت آن را با عقل هم نمی توان شناخت ، نظیر امور مربوط به روز قیامت ، یعنی تاریخ وقوع آن و کیفیت زنده شدن اموات و سؤال و حساب و پخش نامه های عمل و امثال آن .

و یا راجع به اموری است که اصلا از سنخ زمان نبوده و از حد ادراک عقول خارج است ، مانند صفات و افعال خدای تعالی ، که تاویل آن خود حقایق خارجیه است و فرق

میان این قسم از آیات( که حال صفات و افعال خدا و ملحقات آن یعنی احوال قیامت و امثال آن را بیان می کند،) با سایر اقسام ، این است که اقسام دیگر اموری بودند که علم به تاویل آنها برای ما انسانها ممکن بود ولی قسم اخیر چنین نیست ، یعنی هیچکس بجز خدا حقیقت تاویل آنها را نمی داند ، بله مگر راسخین در علم که اگر خدا ایشان را به آن امور آگاه بسازد می توانند عالم بدانها بشوند ، آنهم بقدر وسع عقل و توانائی شان .

و اما حقیقت آن امور که تاویل حقیقی هم همان است ، اموری است که خدا علم بدان را به خود اختصاص داده است .

این چهار وجهی که از نظر شما گذشت ، آراء و مذاهبی بود که مفسرین در معنای تاویل ذکر کرده اند ، البته اقوال دیگری نیز در این میان وجود دارد که در حقیقت از شاخه های همان قول اول است ، هر چند که قائلین به آن از قبول وجه اول وحشت داشته اند .

از آن جمله هفت قول زیر است:

اول اینکه : تفسیر ، عمومی تر از تاویل است و استعمال کلمه تفسیر بیشتر در الفاظ و مفردات آن و کلمه تاویل بیشتر در معانی و جمله ها بکار می رود و نیز کلمه تاویل بیشتر در مورد کتابهای آسمانی استعمال می شود ، ولی کلمه تفسیر هم در آن مورد و هم در سایر موارد استعمال می شود .

دوم اینکه : گفته اند تفسیر ، به معنای بیان معنای لفظی است که بیشتر از یک وجه در آن محتمل نباشد و تاویل به معنای تشخیص یک معنا از چند معنایی است که در لفظ با همه آنها می سازد و استنباط آن به وسیله دلیل است .

سوم اینکه : گفته اند تفسیر ، عبارت است از بیان معنای قطعی یک عبارت و یا یک لفظ و تاویل ترجیح یکی از چند معنایی است که در آن محتمل است ، البته ترجیحی که یقین آور نباشد ، این وجه قریب به همان وجه قبلی است .

چهارم اینکه : تفسیر ، بیان دلیل مراد و تاویل بیان حقیقت مراد است ، مثلا در آیه:« ان ربک لبالمرصاد!»(14/حجر) تفسیرش این است که بگوئیم کلمه مرصاد به معنای پاییدن و مراقب بودن است و تاویلش این است که بگوئیم آیه شریفه می خواهد مردم را از سهل انگاری و غفلت از امر خدا برحذر بدارد .

پنجم اینکه : تفسیر ، بیان معنای ظاهر از لفظ است و تاویل بیان معنای مشکل است .

ششم اینکه : تفسیر ، به دست آوردن معنای آیه است به وسیله روایت و تاویل به دست آوردن آن است از راه تدبر و درایت .

هفتم اینکه : تفسیر ، جنبه عمل و پیروی دارد و تاویل تنها به درد استنباط و نظر می خورد ، این اقوال هفتگانه در حقیقت از شعب قول اول از چهار قولی است که قبلا نقل کردیم و اشکالی که متوجه آن بود متوجه همه اینها نیز هست و بهر حال به دو دلیل ، نه به آن چهار قول می توان تکیه کرد و نه به این هفت قولی که از آنها منشعب می شود .

یکی دلیل اجمالی است ، که اشکالی است متوجه همه آن وجوه و دومی تفصیلی: اما اجمالی که خواننده عزیز توجه نمود : مراد از تاویل آیات قرآن مفهومی نیست که آیه بر آن دلالت دارد ، چه اینکه آن مفهوم مطابق ظاهر باشد و چه مخالف آن ، بلکه تاویل از قبیل امور خارجی است ، البته نه هر امر خارجی تا توهم شود که مصداق خارجی یک آیه هم تاویل آن آیه است ، بلکه امر خارجی مخصوصی که نسبت آن به کلام نسبت ممثل به مثل و نسبت باطن به ظاهر باشد.

و اما تفصیلا یعنی اشکالاتی که متوجه یک یک آن وجوه می شود این است که:

وجه اول لوازم غلطی دارد ، که کمترین آن این است که باید ملتزم شویم که بعضی از آیات قرآنی آیاتی باشد که فهم عامه مردم به درک تاویل یعنی تفسیر آن نرسد ، و نتواند مدلول و معنای لفظی آنها را بفهمد .

و نمی توانیم به چنین چیزی ملتزم شویم ، چون خود قرآن گویای این مطلب است که به منظور فهم همه مردم نازل شده و صاحب این قول هیچ چاره ای جز این ندارد که بگوید در قرآن تنها حروف مقطعه اول بعضی سوره ها متشابه است .

چون تنها آنها است که عموم مردم معنایش را نمی فهمند ، تازه اگر به همین معنا هم ملتزم شود باز اشکال دیگری بر او وارد است و آن این است که دلیلی بر چنین توجیه ندارد و صرف اینکه کلمه تاویل مانند کلمه تفسیر مشتمل بر معنای رجوع است ، دلیل نمی شود بر این که این دو کلمه به یک معنا است ، ما می دانیم که کلمه ام نیز مشتمل بر معنای رجوع هست و مادر ، مرجع فرزندان هست ولی تاویل فرزندان نیست ، کلمه رئیس مشتمل بر معنای رجوع هست و مرئوس به رئیس مراجعه می کند ، ولی رئیس تاویل مرئوس نیست .

علاوه بر این گفتار ، فتنه جوئی ای که در آیه شریفه صفت مخصوص متشابه ذکر شده در غیر حروف مقطعه هست ، نه در آنها ، بیشتر فتنه هایی که در اسلام پدید آمده از ناحیه پیروی آیات متشابه یعنی از ناحیه پیروی علل احکام و آیات مربوط به صفات خدا و امثال آن پدید آمده است .

اشکال قول دوم : این است که لازمه آن وجود آیاتی است در قرآن که خلاف

معنای ظاهری آن اراده شده باشد و باعث معارضه آنها با آیات محکمات و در نتیجه ، پدید آمدن فتنه در دین باشد و برگشت این سخن به این است که در بین آیات قرآن اختلافی هست ، که برطرف نمی شود مگر آنکه از ظاهر بعضی از آنها چشم پوشید و آنها را بر خلاف ظاهرشان بر معنایی حمل کرد که فهم عامه مردم از درک آن عاجز باشد .

و این سخن احتجاجی را که در آیه:« ا فلا یتدبرون القرآن و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا !»(82/نسا) است ، باطل می کنند ، زیرا این آیه دلالت دارد بر اینکه در قرآن هیچ اختلافی نیست و اگر معنای اختلاف نداشتن این باشد که هر جا به ظاهر اختلافی دیدید آن را بر خلاف آنچه ظاهر کلام دلالت دارد حمل کنید ، به معنایی که غیر از خدای سبحان ، کسی آنرا از ظاهر کلام نفهمد ، حجیت آیه از بین می رود چون اختلاف نداشتن به این معنا اختصاص به قرآن ندارد ، بلکه هر کتابی را هر چند هم صفحه به صفحه اش با هم نسازد و حتی سراپا دروغ باشد می شود با حمل بر خلاف ظاهر ، رفع اختلاف از آن کرد ، و دیگر اختلاف نداشتن قرآن به این معنا هیچ دلالتی ندارد بر اینکه این کتاب از ناحیه خداست و هیچ بشری نمی تواند چنین کتابی درست کند بلکه درست کردن چنین کتابی برای هر کسی ممکن است .

پس اختلاف نداشتن به این معنا ، یعنی رفع اختلاف از کتابی به وسیله حمل بر خلاف ظاهر ، نمی تواند دلیل باشد که این کتاب از ناحیه کسی است که مانند انسانها هر دم بر سر یک مزاج نیست و دچار تناقض در آراء و سهو و نسیان و خطا و تکامل تدریجی در مرور زمان نمی شود ، در حالی که آیه نامبرده می خواست همین را بگوید و بفرماید نبودن اختلاف در قرآن دلیل است بر اینکه خدای عزوجل فرستنده آن است .

پس آیه شریفه با لسان استدلال و احتجاجی که دارد صریح است در اینکه قرآن در معرض فهم عامه مردم است ، و عموم می توانند پیرامون آیاتش بحث و تامل و تدبر کنند و هیچ آیه ای در آن نیست که معنایی از آن منظور باشد که بر خلاف ظاهر یک کلام عربی است و یا جنبه معما گویی و لغزسرایی داشته باشد .

و اما قول سوم : که نادرستی آن برای این است که هر چند آیات قرآن دارای معانی مترتب بر یکدیگر است ، معانیی که بعضی ما فوق بعض دیگر است و بجز کسی که از نعمت تدبر محروم است نمی تواند آنرا انکار کند ، و لیکن باید دانست که همه آن معانی - و مخصوصا آن معانی که از لوازم معنای تحت اللفظی است معانی الفاظ قرآن هستند ، چیزی که هست مراتب مختلفی که در فهم و ذکاء و هوش و کم هوشی شنونده است ، باعث می شود که همه مردم ، همه آن معانی را نفهمند و این چه ربطی به معنای تاویل دارد ؟ تاویلی که قرآن چنین معرفیش کرده که به جز خدا و راسخین در علم

کسی آن را نمی فهمد ، رسوخ در علم که از آثار طهارت و تقوای نفس است ، ربطی و تاثیری در تیز فهمی و کند فهمی در مسائل عالیه و معارف دقیقه ندارد گرچه در فهم معارف طاهره الهیه تاثیر دارد ، اما بطور دوران و علیت ، یعنی هر جا و در هر کس طهارت نفس بود ، آن معارف دقیقه نیز در آنجا باشد و هر دلی که چنین طهارت را نداشت محال باشد آن معارف را بفهمد ، و ظاهر آیه نامبرده در باره تاویل همین است ، که جز نفوس طاهره کسی راهی بفهمیدن آن ندارد .

و اما قول چهارم : این اشکال بر آن وارد است هر چند صاحب این وجه در بعضی از سخنانش راه صحیحی رفته ، ولی در قسمت دیگر آن خطا رفته است ، او هر چند درست گفته که تاویل اختصاصی به آیات متشابه ندارد ، بلکه تمامی قرآن تاویل دارد و تاویل هم از سنخ مدلول لفظی نیست ، بلکه امر خارجی است ، که مبنای کلام قرار می گیرد لیکن در این نظریه خطا رفته که هر امر خارجی را مرتبط به مضمون کلام دانسته ، حتی مصادیق و تک تک اخباری را که از حوادث گذشته و آینده خبر می دهد مصداق تاویل شمرده و نیز خطا رفته که متشابه را منحصر در آیات مربوط به صفات خدای تعالی و در آیات مربوط به قیامت دانسته است .

توضیح اینکه بنا به گفته وی مراد از تاویل در جمله :« و ابتغاء تاویله ...،» یا تاویل قرآن است ، و ضمیر ها در آن به کتاب برمی گردد ، که در این صورت جمله :« و ما یعلم تاویله الا الله !» با آن نمی سازد ، برای این که بسیاری از تاویل های قرآن از قبیل تاویلات قصص و بلکه احکام و نیز تاویل آیات اخلاق ، تاویل هایی است که ممکن است غیر خدای تعالی و هم غیر راسخین در علم و حتی بیماردلان نیز از آن آگاه بشوند ، چون حوادثی که آیات قصص از آن خبر می دهد چیزی نیست که درکش مختص به خدا و راسخین در علم باشد ، بلکه همه مردم در درک آن شریک هستند و همچنین حقایق خلقی و مصالحی که از عمل به احکام عبادات و معاملات و سایر امور تشریع شده ، ناشی می گردد .

و اگر مراد از تاویل در آیه شریفه ، تاویل خصوص متشابه باشد ، در این صورت حصر مستفاد از جمله : « و ما یعلم تاویله الا الله !» درست می شود و می فهماند که غیر از خدای تعالی و راسخین در علم مثلا کسی را نمی رسد که دنبال تاویل متشابهات قرآن را بگیرد ، برای اینکه منجر به فتنه و گمراهی مردم می شود ، ولی منحصر کردن صاحب این قول ، آیات متشابه را در آیات مربوطه به صفات خدا و اوصاف قیامت درست نیست ، چون همانطور که پی گیری این آیات منجر به فتنه و ضلالت می شود ، پی گیری سایر آیات متشابه نیز چنین است .

گفتن اینکه بطور کلی آیات متشابه باید از زندگی مسلمین حذف شود مثل این می ماند که کسی بگوید( همچنانکه گفته اند،) منظور از اصل دین و تشریع احکام این است که اجتماع انسانی صالح گردد و در نتیجه ، اجتماعی زنده ، تشکیل شود و چون غرض این است ، اگر فرض کنیم که صلاح حال مجتمع با پیروی از احکامی دیگر غیر احکام دینی تامین می شود ، باید احکام دینی لغو گردد ، چون در این فرض و در این زمان دیگر احکام دینی به درد اصلاح جامعه نمی خورد ، بلکه صلاح مجتمع در پیروی احکام دیگر است .

و یا مثل این می ماند که کسی بگوید( همچنانکه گفته اند،) مراد از کراماتی که در قرآن از انبیا نقل شده - از قبیل ید بیضاء و نفس عیسی و امثال آن امور عادی است - که با عباراتی تعبیر شده که ظاهرش معجزه و کرامت را می رساند و منظور آن این بوده که دلهای عوام را به دست آورد و از این راه دلهای آنان را مجذوب و قلوبشان را در برابر قرآن شیفته کند و خلاصه امور عادی را به زبانی تعبیر کند که عوام خیال کنند انبیا کارهایی خارق العاده و شکننده قوانین طبیعت داشته اند .

و از اینگونه سخنان در مذاهبی نوظهور که در اسلام پیدا شده ، بسیار دیده می شود و همه آنها بدون شک یکی از انحای تاویل در قرآن به منظور فتنه بپا کردن است ، پس دیگر صاحب قول سوم نباید متشابه را منحصر در آیات صفات و آیات قیامت کند .

خواننده عزیز بعد از توجه به اشکالاتی که در اقوال سابق الذکر بود ، متوجه می شود که حق مطلب در تفسیر تاویل این است که بگوئیم : تاویل حقیقتی است واقعی که بیانات قرآنی چه احکامش و چه مواعظش و چه حکمتهایش مستند به آن است ، چنین حقیقتی در باطن تمامی آیات قرآنی هست ، چه محکمش و چه متشابهش .

و نیز بگوئیم که این حقیقت از قبیل مفاهیمی که از الفاظ به ذهن می رسد نیست ، بلکه امور عینی است که از بلندی مقام ممکن نیست در چار دیواری شبکه الفاظ قرار گیرد و اگر خدای تعالی آنها را در قالب الفاظ و آیات کلامش در آورده در حقیقت از باب چونکه با کودک سر و کارت فتاد است ، خواسته است ذهن بشر را بگوشه ای و روزنه ای از آن حقایق نزدیک سازد .

در حقیقت ، کلام او به منزله مثلهایی است که برای نزدیک کردن ذهن شنونده به مقصد گوینده زده می شود ، تا مطلب بر حسب فهم شنونده روشن گردد، همچنانکه خود قرآن فرموده :

« و الکتاب المبین، انا جعلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون و انه فی ام الکتاب لدینا

لعلی حکیم!»(1تا4/زخرف)

و در آیات دیگر قرآن کریم تصریحات و اشاراتی در این معنا هست .

علاوه بر این که خواننده در بیان قبلی توجه فرموده ، که قرآن کریم لفظ تاویل را به طوری که شمرده اند در شانزده مورد استعمال کرده و همه موارد در همین معنایی است که ما گفتیم .

4- آیا کسی جز خدا تاویل قرآن را می داند ؟

این مساله هم مانند مساله قبلی از موارد اختلاف شدید بین مفسرین است و منشا اختلاف تفسیرهای مختلفی است که در باره جمله:« و الراسخون فی العلم یقولون آمنا به کل من عند ربنا !» (7/ال عمران)کرده اند .

بعضی گفته اند « و» در اول جمله ، عاطفه است ، که نتیجه اش چنین می شود که تاویل متشابهات را ، هم خدا می داند و هم راسخین در علم .

این رأی بعضی از قدما و همه مفسرین شافعی مذهب و بیشتر مفسرین شیعه است .

عده ای دیگر گفته اند : واو مذکور ، استینافی است ، که جمله را از نو شروع می کند و مربوط بما قبل نیست و نتیجه این نظریه آن است که تاویل متشابهات را تنها خدا بداند و راسخین در علم با اینکه آن را نمی دانند به همه قرآن ایمان دارند و این نظریه بیشتر قدما و همه حنفی مذهبان از اهل سنت است .

طایفه اول به چند وجه بر مسلک خود استدلال کرده اند و روایاتی را بر گفتار خود شاهد آورده اند .

طایفه دوم نیز به وجوهی و روایاتی استدلال کرده اند ، آن روایاتی که می گوید علم تاویل متشابهات از علومی است که خدا به خودش اختصاص داده و این دو طایفه قرنها اختلاف خود را ادامه داده اند و ادله یکدیگر را با دلیل مخالفش باطل ساخته اند .

آنچه لازم است که یک دانشمند اهل تحقیق در این مقام مورد توجه قرار دهد اینست که این مساله از همان ابتدا که مورد اختلاف قرار گرفته ، خالی از خلط و اشتباه نبوده ، یعنی بین مساله رجوع متشابه به محکم( و یا به عبارت دیگر ، بین مراد از متشابه) و مساله تاویل ، خلط شده است .

همان طور که این مطلب از ملاحظه موضوع بحثی که عنوان کردیم و محل نزاع و مورد اختلاف را ذکر نمودیم ، نیز ، روشن می شود. ( آنچه طایفه اول برای راسخین در علم اثبات می کنند غیر آن چیزی است که طایفه دوم انکارش می کنند ، طایفه اول

می گویند راسخین در علم با ارجاع متشابهات به محکمات می توانند معنای متشابهات را بفهمند و طایفه دوم می گویند علم به متشابهات از علومی است که خدا به خودش اختصاص داده ، نه آن ، منکر گفته این است و نه این منکر گفته او. مترجم.)

به همین جهت ما متعرض نقل ادله طرفین نشدیم زیرا فایده ای در نقل آنها و اثبات و نفی شان نبود .

و اما روایات طرفین بدان جهت که مخالف ظاهر کتاب است دردی را برای هیچیک دوا نمی کند ، برای اینکه روایاتی که علم به تاویل را برای راسخین در علم اثبات می کند منظورش از تاویل ، معنایی است مرادف با لفظ متشابه و ما ، در قرآن هیچ جایی تاویل به این معنا نداریم ، مانند روایتی که از طرق اهل سنت نقل شده از یکسو می گوید رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم دعا کرد به ابن عباس و عرضه داشت پروردگارا او را فقیه در دین کن و علم تاویلش بیاموز!

و نیز می گوید ابن عباس خودش در حدیثی دیگر گفته : من از راسخین در علمم و من تاویل قرآن را می دانم!

و از سوی دیگر روایتی دیگر می گوید ابن عباس گفت : محکمات عبارتند از آیات ناسخه و متشابهات عبارتند از آیات منسوخه ، که از مجموع آن دو دسته روایات برمی آید که ابن عباس معنای آیات محکمه را تاویل آیات متشابهه می دانسته و این همان است که گفتیم تاویل به این معنا در قرآن نداریم و منظور قرآن از تاویل چنین معنایی نیست .

اما روایاتی که طایفه دوم به آن استدلال کرده اند( یعنی روایاتی که دلالت دارد بر اینکه غیر خدا کسی تاویل متشابهات را نمی داند،) مانند روایاتی که می گوید ابی بن کعب و ابن عباس آیه مورد بحث را به این صورت قرائت می کرده اند:« و ما یعلم تاویله الا الله و یقول الراسخون فی العلم آمنا به!» و نیز روایاتی که می گوید : ابن مسعود آیه را به صورت « و ان تاویله الا عند الله و الراسخون فی العلم یقولون آمنا به!» قرائت کرده ، هیچ یک از این روایات چیزی را اثبات نمی کند ، بدین دلیل که :

اولا : این دو قرائت حجیت ندارد .

ثانیا : نهایت درجه دلالت آنها همین است که آیه دلالت ندارد که راسخین در علم نیز عالم به تاویل باشند و دلالت نداشتن ، غیر از دلالت داشتن بر عدم علم است ، که طایفه دوم ادعایش را می کنند ، زیرا ممکن است دلیل دیگری پیدا شود و دلالت بر آن بکند .

و باز نظیر روایتی که در کتاب الدر المنثور از طبرانی نقل شده آن هم از ابی

مالک اشعری نقل کرده که : از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم شنیده ، که فرمود : من بر امتم نمی ترسم مگر از سه خطر: اول اینکه: مالشان زیاد شود، در نتیجه به یکدیگر حسد ورزند و به جان هم بیفتند، دوم اینکه: دست به کار علم قرآن شوند، آنوقت همانها که ایمان به قرآن دارند در صدد برآیند که تاویل آن را بفهمند در حالی که تاویل آنرا کسی جز خدا نمی داند و راسخین در علم می گویند: ما به قرآن ایمان داریم، همه اش از ناحیه پروردگار ما است و کسی به جز خردمندان متذکر نمی شود. سوم اینکه: علمشان زیاد شود و بکلی از علم قرآن دست بردارند و اعتنائی به آن نکنند .

و این حدیث به فرضی که دلالت داشته باشد که غیر خدا کسی علم به تاویل ندارد ، دلالت دارد بر نفی آن از مطلق مؤمن ، نه تنها از خصوص راسخین در علم و این مقدار دلالت ، به درد طایفه دوم نمی خورد .

و باز نظیر روایاتی که دلالت دارد بر وجوب پیروی آیات محکم و ایمان به آیات متشابه و دلالت نداشتن این دسته از روایات بر مدعای نامبردگان ، جای تردید نیست .

و نیز مانند روایتی که تفسیر آلوسی از ابن جریر از ابن عباس( و بدون ذکر آخر سند) نقل کرده ، که او گفته آیات قرآن کریم چهار دسته است:

اول آنچه مربوط است به حلالها. دوم آیات مربوط به آنچه حرام است که هیچ مسلمانی در ندانستن این آیات معذور نیست. سوم آیاتی که راجع به معارف است و علما آن را تفسیر می کنند. چهارم آیات متشابه که کسی به جز خدا معنای آنرا نمی فهمد و هر کس علم آن را ادعا کند دروغگو است!

و این حدیث علاوه بر اینکه نام راویان آخر سندش ذکر نشده ، معارض با روایاتی است که از خود ابن عباس نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در باره اش دعا کرد و خود او ادعای علم به تاویل نمود ، و مخالف با ظاهر قرآن کریم است ، چون ظاهر قرآن این است که تاویل غیر از معنایی است که از متشابه منظور است( و بیانش گذشت.)

پس آنچه باید گفته شود همان است که گفتیم ، قرآن کریم علم به تاویل را برای غیر خدا ممکن می داند ، اما خصوص آیه مورد بحث دلالتی بر آن ندارد و ما باید در این دو جهت بحث کنیم ، اما جهت دوم که گفتیم خصوص آیه مورد بحث دلالتی ندارد بر اینکه غیر خدا هم می تواند از تاویل قرآن آگاه شود ، بیانش این است که آیه شریفه به قرینه صدر و ذیلش و به قرینه آیات بعدش تنها در صدد تقسیم آیات قرآن به دو قسم محکم و متشابه است و نیز در صدد تقسیم مردم است به دو قسم : یکی آنهائی که ایمان به قرآن دارند و قرآن را برنامه زندگی خود می دانند ، هر چه از آیاتش را فهمیدند عمل می کنند ، و علم آنچه را نفهمیدند به خدا واگذار می کنند .

طایفه دوم بیماردلان و منحرفینی هستند که کاری به هدایت قرآن ندارند ، فقط آن را وسیله قال و قیل و فتنه انگیزی قرار می دهند ، که قهرا بیشتر به آیات متشابه آن دست انداخته جنجال بپا می کنند .

پس منظور آیه شریفه در ذکر راسخین در علم ، این است که حال آنان و طریقه ایشان را بیان نموده و در ازای آن مدحشان کند و در مقابل ، بیماردلان را مذمت نماید ، زائد بر این مقدار ، خارج از مقصود اولیه آیه است و هر وجهی که ذکر کرده اند تا اینکه به گردن آیه بگذارند که می خواهد راسخین در علم را هم شریک خدا کند و بگوید آنان نیز می توانند علم به تاویل داشته باشند ، وجوهی است ناتمام که بیانش گذشت ، پس باقی می ماند انحصاری که از جمله:« و ما یعلم» استفاده می شود ، که هیچ چیزی نمی تواند ناقض آن شود ، نه اینکه « و» را عاطفه بگیریم ، و نه کلمه« الا» و نه هیچ چیز دیگر ، پس آنچه این آیه بر آن دلالت دارد این است که علم به تاویل منحصر در خدا و مختص به او است .

لیکن این انحصار منافات ندارد با این که دلیل دیگری جدای از آیه مورد بحث ، دلالت کند بر اینکه خدای تعالی این علم را که مختص به خودش است به بعضی از افراد داده ، همچنان که در نظایر این علم هم آیاتی داریم که دلالت دارد بر اینکه مختص به خداست و در عین حال آیاتی داریم که می گوید خدا این علم را به غیر خودش نیز داده ، مانند علم به غیب که از یکسو می فرماید:« قل لا یعلم من فی السموات و الارض الغیب الا الله!»(65/نمل)

و نیز می فرماید:« انما الغیب لله !» و می فرماید :« و عنده مفاتح الغیب لا یعلمها الا هو !»(5/انعام) که همه اینها دلالت دارند بر اینکه تنها خدای تعالی علم غیب می داند و از سوی دیگر می فرماید :« عالم الغیب فلا یظهر علی غیبه احدا الا من ارتضی من رسول!» (26و27/جن)و در این کلام خود ، علم غیب را برای غیر خود نیز اثبات کرده و آن غیر ، عبارت است از رسولی که صلاحیت علم غیب را داشته باشد و برای این معنا نظایر دیگری در قرآن هست( مثلا گرفتن جان مردگان را ، از یکسو منحصر در خدا می کند و از سوی دیگر به ملائکه نسبت می دهد. مترجم.)

و اما جهت اول - که گفتیم قرآن کریم علم تاویل را تا حدودی برای غیر خدا هم اثبات کرده است ، بیانش این است که آیات مربوط به تاویل همانطور که خاطرنشان کردیم دلالت دارد بر اینکه تاویل عبارت است از امر خارجی ، که نسبتش به مدلول آیه نسبت ممثل به مثل است .

پس امور خارجی نامبرده هر چند مدلول آیه نیستند ، به این معنا که لفظ آیه

دلالت بر آن امر خارجی ندارد و لیکن از آن حکایت می کند و آن امور محفوظ در الفاظ هستند و آیات به نوعی از آن امور حکایت می کند ، نظیر مثل معروف که گفته اند :« در تابستان شیر را فاسد کردی!» و این را به کسی می گویند که اسباب و مقدمات امری را قبل از رسیدن وقت آن از دست داده باشد ، چیزی که از لفظ این مثل استفاده می شود این است که زنی در تابستان کاری کرده که خودش یا حیوانش در زمستان شیر ندهد و این مضمون با مواردی که برای آن مثال می زنیم تطبیق نمی کند و در این موارد هر چند شیری و تابستانی در کار نیست ولی در عین حال وضع شنونده را در ذهن او ممثل و مجسم می کند .

مساله تاویل هم از همین باب است ، حقیقت خارجیه که منشا تشریع حکمی از احکام و یا بیان معرفتی از معارف الهیه است و یا منشا وقوع حوادثی است که قصص قرآنی آنرا حکایت می کند ، هر چند امری نیست که لفظ آن تشریع و آن بیان و آن قصص بطور مطابقه بر آن دلالت کند ، لیکن همین که آن حکم و بیان و حادثه از آن حقیقت خارجیه منشا گرفته و در واقع اثر آن حقیقت را به نوعی حکایت می کند می گوییم : فلان حقیقت خارجیه تاویل فلان آیه است ، همچنان که وقتی کارفرمایی به کارگرش می گوید :« آب بیار !» معنای تحت اللفظی این کلمه این نیست که من برای حفظ و بقای وجودم ناگزیر بودم بدل ما یتحلل را به جهاز هاضمه خود برسانم و بعد از خوردن آن تشنه شدم ، اما همه این معانی در باطن جمله مذکور خوابیده و تاویل آن بشمار می رود .

پس تاویل جمله : آب بیاور، یا آبم بده! حقیقتی است خارجی در طبیعت انسانی که منشاش کمال آدمی در هستی و در بقا است و در نتیجه اگر این حقیقت خارجیه به حقیقتی دیگر تبدیل شود ، مثلا کارفرما به خاطر این که غذا نخورده ، احساس عطش در خود نکند و در عوض احساس گرسنگی بکند ، قهرا حکم آبم بده مبدل می شود به حکم غذا برایم بیاور .

و همچنین فعلی که در جامعه ای از جوامع ، پسندیده بشمار می رود و فعل دیگری که فاحش و زشت شمرده می شود مردم را به اولی وادار و از دومی نهی می کنند ، این امر و نهی ناشی از این است که اولی را بحسب آداب و رسوم خود - که در جوامع مختلف اختلاف دارد - خوب و دومی را بد می دانند ، که این تشخیص خوب و بد هم مستند به مجموعه ای دست به دست هم داده از علل زمانی و عوامل مکانی و سوابق عادات و رسومی است که به وراثت از نیاکان در ذهن آنان نقش بسته و اهل هر منطقه از تکرار مشاهده عملی از اعمال ، آن عمل در نظرش عملی عادی شده است .

پس همین علت که مؤتلف و مرکب از اجزایی است و دست به دست هم داده است ، عبارت است از تاویل انجام آن عمل پسندیده و ترک آن عمل ناپسند و معلوم است که این علت عین خود آن عمل نیست ، لیکن به وسیله عمل و یا ترک نامبرده حکایت می شود ، و فعل یا ترک متضمن آن و حافظ آن است .

پس هر چیزی که تاویل دارد چه حکم باشد و چه قصه و یا حادثه ، وقتی تاویلش( و یا علت بوجود آمدنش و یا منشاش) تغییر کرد ، خود آن چیز هم قهرا تغییر می کند .

بهمین جهت است که می بینید خدای تعالی در آیه شریفه :« فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه، ابتغاء الفتنة و ابتغاء تاویله و ما یعلم تاویله الا الله !»(7/آل عمران) بعد از آنکه مساله بیماردلان منحرف را ذکر می کند ، که به منظور فتنه انگیزی از آیات متشابه معنایی را مورد استناد خود قرار می دهند که مراد آن آیات نیست ، این معنا را خاطر نشان می سازد که این طایفه جستجوی تاویلی می کنند که تاویل آیه متشابه نیست ، چون اگر آن تاویلی که مورد استناد خود قرار می دهند تاویل حقیقی آیه متشابه باشد ، پیروی آن تاویل هم پیروی حق و غیر مذموم خواهد بود و در این صورت معنایی هم که محکم بر آن دلالت می کند و با این دلالت مراد متشابه را معین می نماید مبدل می شود به معنایی که مراد متشابه نیست ، ولی اینان از متشابه ، آنرا فهمیده و پیروی نموده اند .

پس تا اینجا روشن شد که تاویل قرآن عبارتست از حقایقی خارجی ، که آیات قرآن در معارفش و شرایعش و سایر بیاناتش مستند به آن حقایق است ، بطوری که اگر آن حقایق دگرگون شود ، آن معارف هم که در مضامین آیات است دگرگون می شود .

و خواننده گرامی اگر دقت کافی به عمل آورد خواهد دید که آیه شریفه مورد بحث کمال انطباق را با آیه شریفه« و الکتاب المبین! انا جعلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون و انه فی ام الکتاب لدینا لعلی حکیم!»(1تا4/زخرف) دارد ، برای اینکه این آیه نیز می فهماند که قرآن نازل شده بر ما ( پیش از نزول) و انسان فهم شدنش نزد خدا ، امری اعلی و بلند مرتبه تر از آن بوده که عقول بشر قدرت فهم آنرا داشته باشد و یا دچار تجزی و جزء جزء شدن باشد ، لیکن خدای تعالی به خاطر عنایتی که به بندگانش داشته آنرا کتاب خواندنی کرده و به لباس عربیتش در آورده تا بشر آنچه را که تاکنون در ام الکتاب بود و بدان دسترسی نداشت درک کند و آنچه را که باز هم در ام الکتاب است و باز هم نمی تواند بفهمد علمش را به خدا رد کند و این ام الکتاب همان است که آیـه شریـــفه : « یمحوا الله ما یشاء و یثبت و عنده ام الکتاب!» (39/رعد) متذکر گردیده است .

و همچنین آیه شریفه « بل هو قرآن مجید فی لوح محفوظ!» (21و22/بروج) آنرا خاطرنشان می سازد .

و نیز آیه شریفه :« کتاب احکمت آیاته ثم فصلت من لدن حکیم خبیر!» (1/هود) بطور اجمال بر مضمون مفصل آیه مورد بحث دلالت می کند و به حکم هر دو آیه ، منظور از احکام( به کسره همزه) کتاب خدا ، این است که این کتاب که در عالم ما انسانها کتابی مشتمل بر سوره ها و آیه ها و الفاظ و حروف است ، نزد خدا امری یک پارچه است نه سوره ای و فصلی دارد و نه آیه ای و در مقابل کلمه احکام کلمه تفصیل است ، که معنایش همان سوره سوره شدن و آیه آیه گشتن و بر پیامبر اسلام نازل شدن است .

باز دلیل دیگری که بر مرتبه دوم قرآن یعنی مرتبه تفصیل آن دلالت می کند و می رساند که مرتبه اولش هم مستند به مرتبه دوم آن است آیه شریفه« و قرآنا فرقناه لتقراه علی الناس علی مکث و نزلناه تنزیلا !» (106/اسری) است ، که می فهماند قرآن کریم نزد خدا متجزی به آیات نبوده ، بلکه یکپارچه بوده ، بعدا آیه آیه شده و بتدریج نازل گردیده است .

و منظور این نیست که قرآن نزد خدای تعالی قبلا به همین صورتی که فعلا بین دو جلد قرار دارد نوشته شده بود و آیات و سوره هایش مرتب شده بود ، بعدا بتدریج بر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نازل شد ، تا بتدریج بر مردمش بخواند ، همانطور که یک معلم روزی یک صفحه و یک فصل از یک کتاب را با رعایت استعداد دانش آموز برای او می خواند .

چون فرق است بین این که یک آموزگار کتابی را قسمت قسمت به دانش آموز القا کند و بین این که قرآن قسمت قسمت بر رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلّم نازل شده باشد زیرا نازل شدن هر قسمت از آیات ، منوط بر وقوع حادثه ای مناسب با آن قسمت است .

و در مساله دانش آموز و آموزگار چنین چیزی نیست ، اسباب خارجی دخالتی در درس روز بروز آنان ندارد و به همین جهت ممکن است همه قسمت ها را که در زمانهای مختلف باید تدریس شود یکجا جمع نموده و در یک زمان همه را به یک دانش آموز پر استعداد درس داد ، ولی ممکن نیست امثال آیه :« فاعف عنهم و اصفح!»(13/مائده) را با آیه « قاتلوا الذین یلونکم من الکفار!»(123/توبه) که یکی دستور عفو می دهد و دیگری دستور جنگ ، یک مرتبه بر آن جناب نازل شود و همچنین آیات مربوط به وقایع ، مانند آیه « قد سمع الله قول التی تجادلک فی زوجها...!»(1/مجادله) و آیه:« خذ من اموالهم

صدقة ...!»(103/توبه) و از این قبیل آیات یکمرتبه نازل شود.

پس ما نمی توانیم نزول قرآن را از قبیل یکجا درس دادن همه کتاب به یک شاگرد نابغه قیاس نموده ، دخالت اسباب نزول و زمان آنرا ندیده گرفته ، بگوئیم : قرآن یکبار در اول بعثت و یا آخر عمر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم یکپارچه نازل شده و یک بار هم قسمت قسمت ، پس کلمه ( قرآن) در آیه :« و قرآنا فرقناه،» غیر قرآن معهود ما است ، که به معنای آیاتی تالیف شده است .

و سخن کوتاه این که از آیات شریفه ای که گذشت چنین فهمیده می شود که در ماورای این قرآن که آنرا می خوانیم و مطالعه می کنیم و تفسیرش را می فهمیم امری دیگر هست ، که به منزله روح از جسد و ممثل از مثل است و آن امر همان است که خدای تعالی کتاب حکیمش نامیده و تمام معارف قرآن و مضامین آن متکی بر آن است ، امری است که از سنخ الفاظ نیست .

و مانند الفاظ ، جمله جمله و قسمت قسمت نیست ، و حتی از سنخ معانی الفاظ هم نیست و همین امر بعینه آن تاویلی است که اوصافش در آیات متعرض تاویل آمده و با این بیان حقیقت معنای تاویل روشن گشته ، معلوم می شود علت اینکه فهم های عادی و نفوس غیر مطهره دسترسی به آن ندارد چیست .

خدای تعالی همین معنا را در کتاب مجیدش خاطر نشان نموده ، می فرماید : « انه لقرآن کریم! فی کتاب مکنون! لا یمسه الا المطهرون!» (77تا79/واقعه)

هیچ شبهه ای در این نیست که آیه شریفه ظهور روشنی دارد در اینکه مطهرین از بندگان خدا با قرآنی که در کتاب مکنون و لوح محفوظ است تماس دارند ، لوحی که محفوظ از تغییر است و یکی از انحاء تغییر این است که دستخوش دخل و تصرفهای اذهان بشر گردد ، وارد در ذهن ها شده ، از آن صادر شود و منظور از مس هم همین است .

و این نیز معلوم است که این کتاب مکنون همان ام الکتاب است ، که آیه : « یمحوا الله ما یشاء و یثبت و عنده ام الکتاب!»(39/رعد) بدان اشاره می کند ، و باز همان کتابی است که آیه شریفه :« و انه فی ام الکتاب لدینا لعلی حکیم!»(4/زخرف) نام آنرا می برد.

و این مطهرین مردمی هستند که طهارت بر دلهای آنان وارد شده و کسی جز خدا این طهارت را به آنان نداده است چون خدا هر جا سخن از این دلها کرده طهارتش را بخودش نسبت داده است .

مثلا یکجا فرموده:

« انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا !»(33/احزاب) و جایی دیگر فرموده :« و لکن یرید لیطهرکم!» (6/مائده)

و در قرآن کریم هیچ موردی سخن از طهارت معنوی نرفته مگر آنکه به خدا و یا به اذن خدایش نسبت داده و طهارت نامبرده جز زوال پلیدی از قلب نیست و قلب هم جز همان نیرویی که ادراک و اراده می کند چیزی نمی تواند باشد .

در نتیجه طهارت قلب عبارت می شود از طهارت نفس آدمی در اعتقاد و اراده اش و زایل شدن پلیدی در این دو جهت ، یعنی جهت اعتقاد و اراده و برگشت آن به این است که قلب در آنچه که از معارف حقه درک می کند ثبات داشته باشد ، و دستخوش تمایلات سوء نگردد ، یعنی دچار شک نشود و بین حق و باطل نوسان نکند و نیز علاوه بر ثباتش در مرحله درک و اعتقاد ، در مرحله عمل هم که لازمه علم است بر حق ثبات داشته و به سوی هوای نفس متمایل نگردد و میثاق علم را نقض نکند و این همان رسوخ در علم است .

چون خدای سبحان راسخین در علم را جز این توصیف نکرده ، که راه یافته گانی ثابت بر علم و ایمان خویشند و دلهایشان از راه حق به سوی ابتغاء فتنه منحرف نمی شود ، پس معلوم شد این مطهرین همان راسخین در علمند.

و لیکن در عین حال نباید نتیجه ای را که این بیان دست می دهد اشتباه گرفت ، چون آن مقداری که با این ثابت می شود همین است که مطهرین ، علم به تاویل دارند و لازمه تطهیرشان این است که در علمشان راسخ باشند ، چون تطهیر دلهاشان مستند به خدا است و خدا هم هرگز مغلوب هیچ چیز واقع نمی شود .

لازمه تطهیرشان این است نه اینکه بگوییم راسخین در علم بدان جهت که راسخ در علمند دانای به تاویلند و رسوخ در علم سبب علم به تاویل است ، چون این معنا را بگردن آیه نمی توان گذاشت ، بلکه ، چه بسا از سیاق آیه بفهمیم که راسخین در علم جاهل به تاویلند ، چون می گویند :« آمنا به کل من عند ربنا- یعنی ما به قرآن ایمان داریم همه اش از نزد پروردگار ما است!»(7/ال عمران) چه بفهمیم و چه نفهمیم ، علاوه بر اینکه ما می بینیم قرآن کریم مردانی از اهل کتاب را به صفت رسوخ در علم و شکر در برابر ایمان و عمل صالح توصیف کرده ، فرموده :« لکن الراسخون فی العلم منهم و المومنون یؤمنون بما انزل الیک و ما انزل من قبلک!» (162/نسا) و با این کلام خود اثبات نکرده که در نتیجه رسوخ در علم دانای به تاویل هم هستند .

و همچنین آیه شریفه ای که می فرماید :« لا یمسه الا المطهرون!» (79/واقعه) اثبات نمی کند که« مطهرون» همه تاویل کتاب را می دانند و هیچ تاویلی برای آنان مجهول

نیست و در هیچوقت به آن جاهل نیستند بلکه از این معانی ساکت است ، تنها اثبات می کند که فی الجمله تماسی با کتاب یعنی با لوح محفوظ دارند اما چند و چون آن احتیاج بدلیل جداگانه دارد .

5- چرا کتاب خدا مشتمل بر متشابه است ؟

یکی از اعتراضاتی که بر قرآن کریم وارد کرده اند ، این است که قرآن مشتمل است بر آیاتی متشابه ، با اینکه شما مسلمین ادعا دارید که تکالیف خلق تا روز قیامت در قرآن هست و نیز می گویید : قرآن قول فصل است ، یعنی کلامی است که حق و باطل را از یکدیگر جدا می سازد ، در حالی که ما می بینیم هم مذاهب باطل به آیات آن تمسک می جویند و هم آن مذهبی که در واقع حق است و این نیست مگر به خاطر تشابه بعضی از آیات آن و این قابل انکار نیست ، که اگر همه آیاتش روشن و واضح بود و این متشابهات را نداشت قطعا غرضی که از فرستادن قرآن منظور بود ، بهتر و زودتر به دست می آمد و ماده اختلاف و انحرافی نمی ماند و اگر هم اختلافی می شد زودتر آنرا قطع می کرد .

بعضی از مفسرین از این ایراد به وجوهی پاسخ داده اند ، که بعضی از آن پاسخ ها بسیار سست و بی پایه است ، مثل اینکه گفته اند : وجود متشابهات در قرآن ، باعث می شود که مسلمین در بدست آوردن حق و جستجوی آن رنج بیشتری برده و در نتیجه اجر بیشتری بدست آورند .

و یا گفته اند اگر همه قرآن صریح و روشن بود و مذهب حق را واضح و آشکار معرفی می کرد دارندگان سایر مذاهب( بخاطر تعصبی که نسبت به مذهب خود دارند،) از قرآن متنفر شده و اصلا توجهی به آن نمی کردند تا ببینند چه می گوید.

و هر گاه که مشتمل بر سخنانی متشابه و دو پهلو گردیده ، باعث شده که مخالفین به طمع اینکه آن آیات را دلیل مذهب خود بگیرند نزدیک ، بیایند و در قرآن غور و بررسی کنند و در نتیجه بفهمند که مذهب خودشان باطل است و به مذهب حق پی ببرند .

و یا گفته اند قرآن در صورت در بر داشتن آیات متشابه ، باعث می شود که نیروی فکری مسلمین در اثر دقت در مطالب آن ، ورزیده شود و بتدریج از ظلمت تقلید در آمده و به نور تفکر و اجتهاد برسند ، و این معنا در تمام شؤون زندگی برایشان عادت شود که همواره نیروی عقل خود را به کار اندازند .

و یا گفته اند قرآن با دارا بودن آیات متشابه ، باعث شده است که مسلمین از

راههای مختلفی به تاویل دست یابند و به همین منظور در فنون مختلف علمی از قبیل علم لغت صرف ، نحو و اصول فقه متخصص گردند .

اینها پاسخهای بیهوده ای است که به اشکال ذکر شده ، داده اند ، که با کمترین نظر و دقت ، بیهودگی آن برای هر کسی روشن می شود و آنچه که شایستگی برای ایراد و بحث دارد جوابهای سه گانه زیر است : اول اینکه : کسی بگوید : خدای تعالی قرآن را مشتمل بر متشابهات کرد تا دلهای مؤمنین را بیازماید و درجات تسلیم آنان را معین سازد و معلوم شود چه کسی تسلیم گفتار خدا و مؤمن به گفته او است ، چه اینکه گفته او را بفهمد یا نفهمد و چه کسی تنها تسلیم آیاتی است که برایش قابل درک است ، زیرا اگر همه آیات قرآن صریح و روشن بود ایمان آوردن به آن جنبه خضوع در برابر خدا و تسلیم در برابر رسولان خدا نمی داشت .

ولی این پاسخ درستی نیست ، برای اینکه خضوع یک نوع انفعال و تاثر قلبی است ، که در فرد ضعیف ، آنجا که در برابر فرد قوی قرار می گیرد پیدا می شود و انسان در برابر چیزی خاضع می شود که یا به عظمت آن پی برده باشد و یا عظمت آن ، درک او را عاجز ساخته باشد ، نظیر قدرت و عظمت غیر متناهیه خدای سبحان و سایر صفاتش ، که وقتی عقل با آنها روبرو می شود عقب نشینی می کند ، زیرا احساس می کند که از احاطه به آنها عاجز است .

و اما چیزهایی که عقل آدمی اصلا آنها را درک نمی کند و تنها باعث فریب خوردن آنان می شود ، یعنی باعث می شود که خیال کنند آنها را می فهمند برخورد با اینگونه امور خضوع آور نیست و خضوع در آنها معنا ندارد ، مانند آیات متشابهی که عقل در فهم آن سرگردان است و خیال می کند آنرا می فهمد در حالی که نمی فهمد.

وجه دوم اینکه : گفته اند قرآن بدین جهت در بر دارنده آیات متشابه است که تا عقل را به بحث و تفحص وا دارد و به این وسیله عقلها ورزیده و زنده گردند ، بدیهی است که اگر سر و کار عقول تنها با مطالب روشن باشد و عامل فکر در آن مطالب بکار نیفتد ، عقل مهمل و مهمل تر گشته و در آخر بوته مرده ای می شود و حال آنکه عقل عزیزترین قوای انسانی است ، که باید با ورزش دادن تربیتش کرد.

این وجه هم چنگی به دل نمی زند برای اینکه خدای تعالی آنقدر آیات آفاقی( درطبیعت) و انفسی( در بدن انسان) خلق کرده که اگر انسانهای امروز و فردا و میلیونها سال دیگر در آن دقت کنند به آخرین اسرارش نمی رسند .

و در کلام مجیدش هم به تفکر در آن آیات امر فرموده ، هم امر اجمالی که فرموده( در آیات آفاق و أنفس فکر کنید!) و هم بطور تفصیل که در مواردی خلقت

آسمانها و زمین و کوهها و درختان و جنبندگان و انسان و اختلاف زبانهای انسانها و الوان آنان را خاطرنشان ساخته است .

و نیز سفارش فرموده تا در زمین سیر نموده در احوال گذشتگان تفکر نمایند و در آیاتی بسیار تعقل و تفکر را ستوده و علم را مدح کرده ، پس دیگر احتیاج نبود که با مغلق گویی و آوردن متشابهات عقول را به تفکر وا دارد و در عوض فهم و عقل مردم را دچار گمراهی سازد و در نتیجه فهم ها و افکار بلغزد و مذاهب مختلفی درست شود .

وجه سوم اینکه : گفته اند انبیا علیهم السلام مبعوث شده اند برای همه مردم و در بین مردم همه رقم افراد وجود دارد ، هم انسان باهوش و هم کودن ، هم عالم و هم جاهل .

از سوی دیگر همه معارف در قیاس با فهم مردم یکسان نیستند و بعضی از معارف است که نمی شود آنرا با عبارتی روشن ادا کرد بطوری که همه کس آنرا بفهمد ، در امثال این معارف بهتر آن است طوری ادا شود که تنها خواص از مردم آنرا از راه کنایه و تعریض بفهمند و بقیه مردم مامور شوند که آن معارف را نفهمیده بپذیرند و به آن ایمان آورده ، علم آنرا به خدا واگذار کنند .

این وجه نیز درست نیست، برای اینکه کتاب خدا همانطور که آیات متشابه دارد ، محکمات نیز دارد ، محکماتی که باید معنای متشابهات را از آنها خواست و لازمه این مطلب آنست که در متشابهات مطلبی زاید بر آنچه محکمات از آنها درمی آورد نبوده باشد ، آنوقت این سؤال بی پاسخ می ماند ، که پس چرا در کلام خدا آیاتی متشابه گنجانده شده ، وقتی معانی آنها در محکمات بوده ، دیگر چه حاجت به متشابهات بود ؟ .

منشا اشتباه صاحبان این قول این است که معانی را دو نوع متباین فرض کرده اند ، یکی آن معانی که در خور فهم مخاطبین از عامه و خاصه و تیزهوش و کودن است ، که مدلول آیات محکمات است .

دوم آن معانی که سنخش طوری است که جز خواص ، آن معانی را درک نمی کنند زیرا معارفی است بس بلند ، و حکمتهایی است بسیار دقیق و نتیجه این اشتباه و خلط این است که آیات متشابه رجوعی به محکمات نداشته باشد ، با اینکه در سابق اثبات کردیم که این بر خلاف صریح آیاتی است که دلالت می کند بر اینکه آیات قرآن یکدیگر را تفسیر می کنند و همچنین ادله دیگر .

پس آنچه که شایسته گفتن است این است که وجود متشابه در بین آیات قرآن ضروری است و ناشی از وجود تاویل به معنایی که کردیم و مفسر بودن آیات نسبت به یکدیگر است و اگر بخواهیم این معنا را روشن تر بیان کنیم و شما خواننده محترم هم

بهتر دریابی ، باید در جهات مختلفی که قرآن در آن جهات بیاناتی دارد بیشتر بایستیم و اموری را که قرآن کریم اساس معارف خود را بر آن پایه ها نهاده و عرض نهایی را که از آن معارف داشته ، در نظر بگیریم ، و آن پنج امر است :

اول اینکه : خدای سبحان در کتاب مجیدش فرموده : این کتاب تاویلی دارد که معارف و احکام و قوانین و سایر محتویات آن دائر مدار آن تاویل است ، و این تاویلی که تمامی آن بیانات متوجه آن است امری است که فهم مردم معمولی چه تیزهوش و چه کودن از درک آن عاجز است ، و کسی نمی تواند آنرا دریابد ، بجز نفوس پاکی که خدای عز و جل پلیدی را از آنها دور کرده است ، و تنها اینگونه نفوس می توانند به تاویل قرآن دست یابند ، و این نقطه نهایی آن هدفی است که خدای عزوجل برای انسان در نظر گرفته ، خدائی که دعای بشر را مستجاب نموده ، اگر بخواهند در ناحیه علم ، به علم کتابش هدایتشان کند دعایشان را می پذیرد ، کتابی که بیانگر هر حقیقتی است و کلید این استجابت همان تطهیر الهی است ، همچنان که خودش فرمود: « ما یرید الله لیجعل علیکم من حرج و لکن یرید لیطهرکم!» (6/مائده)

و در این فرمایش خود اعلام کرد که نقطه نهایی هدف از خلقت انسانها همان تشریع دین و بدنبالش تطهیر الهی است .

و این کمال انسانی مانند سایر کمالات که خدا و عقل به سوی آن دعوت می کنند چیزی نیست که تمامی افراد به آن برسند و جز افرادی مخصوص به آن دست نمی یابند هر چند که از همه بشر دعوت شده تا بسوی آن حرکت کنند ، پس تربیت یافتن به تربیت دینی تنها در افرادی مخصوص به نتیجه می رسد و آنان را به درجه کامل از طهارت نفس می رساند و ما بقی را به بعضی از آن درجات می رساند که البته بر حسب اختلاف مردم در استعداد ، آن درجات نیز مختلف است .

مساله طهارت نفس عینا مانند داشتن تقوا در مرحله عمل است ، که خدای تعالی تمامی افراد بشر را به آن دعوت کرده و فرموده :« اتقوا الله حق تقاته!»(102/ال عمران) و لیکن حق تقوا که همان کمال آن و نهایت درجه آنست ، جز در افرادی معدود حاصل نمی شود و آنچه در مابقی مردم حاصل می شود درجات پائین تر از آن حد است( الامثل فالامثل) همه اینها به خاطر اختلافی است که مردم در فهم و طبیعت خود دارند و این مختص مساله طهارت نفس و تقوا نیست ، بلکه تمامی کمالهای اجتماعی از حیث تربیت و دعوت همینطور است ، آن کسی که بنیانگذار یک اجتماع است تمامی افراد را به بالاترین درجه هر کمالی دعوت می کند و می خواهد که مثلا در علم ، در صنعت ، در ثروت ، در آسایش و سایر کمالات مادی و معنوی به نهایت درجه آن برسند ؟ ولی آیا

می رسند ؟ نه بلکه تنها بعضی از افراد جامعه به آن می رسند و ما بقی بر حسب استعدادهای مختلف به درجات پائین تر آن دست می یابند و در حقیقت امثال این غایات ، کمالاتی است که جامعه به سوی آن دعوت می شود ، نه تک تک افراد ، به طوری که هیچ فردی از آن تخلف نداشته باشد .

دوم اینکه : قرآن قاطعانه اعلام می دارد که تنها راه رسیدن انسانها به این هدف این است که نفس انسان را به انسان بشناسانند ، و به این منظور او را در ناحیه علم و عمل تربیت کنند .

در ناحیه علم به این قسم که حقایق مربوط به او را از مبدأ گرفته تا معاد به او تعلیم دهند ، تا هم حقائق عالم ، و هم نفس خود را ، که مرتبط با حقایق و واقعیات عالم است بشناسد و در این صورت شناختی حقیقی نسبت به نفس خود می یابد .

و اما در ناحیه عمل به این قسم که قوانین صالح اجتماعی را بر او تحمیل کنند تا شؤون زندگی اجتماعیش صالح گردد ، و مفاسد زندگی اجتماعی ، او را از برخورداری از علم و عرفان باز ندارد و بعد از تحمیل آن قوانین یک عده تکالیف عبادی بر او تحمیل کنند ، که در اثر تکرار و مواظبت بر عمل به آن ، نفسش و سویدای دلش متوجه مبدأ و معاد شود و به عالم معنا و طهارت نزدیک و مشرف گردد و از آلودگی به مادیات و پلیدیهای آن پاک شود .

خواننده عزیز ، اگر در آیه شریفه :« الیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه!»(10/فاطر) دقت کند ، و آنچه از آن فهمید با بیانی که ما در آیه : « و لکن یرید لیطهرکم!»(6/مائده) داشتیم ، و همچنین با آیه :« علیکم انفسکم، لا یضرکم من ضل اذا اهتدیتم!»(105/مائده) و آیه :« یرفع الله الذین آمنوا منکم و الذین اوتوا العلم درجات!»(11/مجادله) و آیاتی دیگر که نظیر این آیات است ، ضمیمه کند ، آنوقت غرض الهی از تشریع دین و هدایت انسان به سوی خود و راهی که به این منظور پیش گرفته ، برایش روشن می شود .

از این بیان یک نتیجه مهم به دست می آید و آن این است که : قوانین اجتماعی اسلام در حقیقت مقدمه است برای تکالیف عبادی و خود آنها مقصود اصلی نیستند و تکالیف عبادی هم مقصود بالاصل نیست ، بلکه آن نیز مقدمه برای معرفت خدا و آیات او است .

در نتیجه کمترین اخلال یا تحریف یا تغییر در احکام اجتماعی اسلام باعث فساد احکام و عبودیت آن و فساد نامبرده نیز باعث اختلال معرفت خواهد بود .

استنتاج این نتیجه از آن بیان بسیار روشن است ، تجربه هم صحت این نتیجه را

ثابت می کند ، برای اینکه چهارده قرن از صدر اسلام می گذرد و دیدیم که فساد از چه راهی در شؤون دین اسلام پیدا شد و از کجا آغاز شد .

اگر کمی دقت بفرمائید خواهید دید که هر فسادی پیدا شده ، ریشه اش انحراف از احکام اجتماعی اسلام بوده( وقتی امت اسلام از در خانه آنکسی که باید به حکم خدا و تصریح رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم زمامدارشان باشد ، به در خانه دیگران منحرف شدند ، از همان زمان بتدریج در احکام عملی اسلام دست اندازی و در آخر در معارف و عقاید اسلام نیز دسیسه شد. مترجم.) تا آنجا که معارف اسلام از همه جای زندگی بشر بیرون رفت .

و ما قبلا متذکر شدیم که فتنه هائی که در اسلام پیدا شد ، از ناحیه پیروی متشابهات و تاویل خواهی آن بود و این عمل انحرافی تا عصر حاضر ادامه یافته است.

سوم اینکه : اساس هدایت اسلام( در مقابل سایر هدایتها) بر اساس علم و معرفت است ، نه تقلید کورکورانه .

دین خدا می خواهد تا جائی که افراد بشر ظرفیت و استعداد دارند علم را در دلهایشان متمرکز کند ، چون همانطور که در گفتار قبلی گفتیم غرض دین ، معرفت است و این غرض حاصل نمی شود مگر از راه علم و چگونه اینطور نباشد ؟ با اینکه در میان کتب وحی هیچ کتابی و در بین ادیان آسمانی هیچ دینی نیست که مثل قرآن و اسلام مردم را به سوی تحصیل علم تحریک و تشویق کرده باشد .

و همین اساس باعث شده است که قرآن کریم ، اولا : حقایقی از معارف را بیان نموده و در ثانی : احکام عملیه ای را هم که تشریع کرده همه را به آن معارف مرتبط سازد و به عبارت دیگر نخست انسان را به خود او چنین معرفی نموده ، که موجودی است که خدا او را به دست قدرت خود خلق کرده و در خلق کردنش و بقایش ملائکه و سایر مخلوقات خود را واسطه قرار داده و برای خلقت و بقای او آسمان و زمین و گیاهان و حیوانات و مکان و زمان و هزاران شرایط دیگر را پدید آورده است .

و نیز به او بفهماند که خواه ناخواه به سوی معاد و میعاد رهسپار است و همه تلاشش به سوی پروردگار است و سرانجام خدای را دیدار خواهد کرد و خدا سزای اعمالش را می دهد ، یا به سوی بهشت و یا به سوی آتشش راه می نماید ، این یک عده از معارف کتاب خدا است که مربوط به عقاید است .

آن گاه به انسان می فهماند اعمالی که او را به سعادت بهشت می رساند چگونه اعمالی است و آن اعمالی که او را به شقاوت آتش دچار می کند چیست؟ یعنی برایش احکام عبادی و قوانین اجتماعی را شرح می دهد ، این هم یک عده دیگر از معارف کتاب

خدا است .

طایفه دیگر بیاناتی است که برای بشر شرح می دهد ، که این احکام و قوانین اجتماعی که گفتیم تو را به سعادتت می رساند مرتبط به طایفه اول است و به منظور سعادت بشر تشریع شده ، چون دستوراتی است که مشتمل بر خیر دنیایی و آخرتی بشر است ، این هم طایفه سوم .

آنگاه این معنا به خوبی برایت روشن می گردد که طایفه دوم به منزله مقدمه است برای طایفه اول و طایفه اول به منزله نتیجه است برای طایفه دوم و طایفه سوم به منزله رابطی است که دو طایفه اول را به هم مربوط می سازد و دلالت آیات قرآن بر این سه طایفه واضح است احتیاج ندارد که ما آنها را دسته بندی کنیم.

چهارم اینکه فهم عامه بشر بیشتر با محسوسات سر و کار دارد و لذا نمی تواند ما فوق محسوسات را به آسانی درک کند و مرغ فکر خود را تا بام طبیعت پرواز دهد . افراد انگشت شماری هم که از راه ریاضتهای علمی توانسته اند فهم خود را ترقی داده به ادراک معانی و کلیات قواعد و قوانین موفق شوند وضعشان به خاطر اختلاف وسائل این توفیق ، مختلف است و به همین جهت فهم آنان در درک معانی خارج از حس و محسوسات ، بشدت مختلف شده است و این اختلاف از نظر مراتب ، دامنه عریضی دارد که احدی نمی تواند این اختلاف را انکار کند .

این نیز قابل انکار نیست که هر معنا از معانی که به انسان القا شود ، تنها و تنها از راه معلومات ذهنی او صورت می گیرد( مانند معلوماتی که در خلال زندگیش کسب نموده،) حال اگر معلومات ذهنی او همه از قماش محسوسات باشد و ذهن او تنها با محسوسات مانوس باشد ، ما نیز می توانیم مساله معنوی خود را ، از طریق محسوسات به او القا کنیم و تازه این القا به مقدار کشش فکریش در محسوسات امکان پذیر است ، مثلا لذت نکاح را برای کودکی که کشش فکریش به این امر محسوس نرسیده به شیرینی عسل یا حلوا ممثل کنیم و اگر فکرش به معانی کلی هم می رسد همین لذت نکاح را به آن معانی کلیه و به قدری که فکرش ظرفیت دارد ممثل می سازیم .

پس دسته اول ، معانی را هم با بیان حسی درک می کنند و هم با بیان عقلی ، ولی دسته دوم تنها با بیان حسی می توانند معانی را درک نمایند .

و از آنجائی که هدایت دینی اختصاص به یک طایفه و دو طایفه ندارد و باید تمامی مردم و همه طبقات از آن برخوردار شوند و نیز از آنجائی که قرآن مشتمل بر تاویل بود ، لذا این سه خصوصیت باعث شد بیانات قرآن کریم جنبه مثل به خود بگیرد.

به این معنا که ، قرآن کریم آنچه از معانی که معروف و شناخته شده ذهن مردم

است گرفته ، معارفی را که برای مردم شناخته شده نیست در قالب آن معانی در می آورد، تا مردم آن معارف را بفهمند ، نظیر اینکه خود ما مردم ، اجناس خود را با سنگ و کیلو و مثقال می سنجیم ، با اینکه هیچ مناسبتی بین انگور و آهن نیست ، نه شکل آهن را دارد و نه حجم آنرا ، ولی همینکه از نظر سنگینی مناسبتی بین آندو هست آنرا با این می سنجیم .

آیات قرآنی که در سابق به آن استشهاد کردیم و یکی از آنها آیه :« انا جعلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون و انه فی ام الکتاب لدینا لعلی حکیم!»(3و4/زخرف) بود ، هر چند این نکته را صریحا بیان نکرده و به کنایه و اشاره برگذار نموده و لیکن به این اشاره اکتفا نکرده و آنرا با یک مثلی که برای حق و باطل زده بیان فرموده است : « انزل من السماء ماء، فسالت اودیة بقدرها، فاحتمل السیل زبدا رابیا و مما یوقدون علیه فی النار ابتغاء حلیة او متاع زبد مثله، کذلک یضرب الله الحق و الباطل، فاما الزبد فیذهب جفاء و اما ما ینفع الناس فیمکث فی الارض کذلک یضرب الله الامثال!»(17/رعد)

و با این آیه شریفه خاطرنشان کرده : که حکم این مثل در همه افعال خدا جاری است ، همانطور که در گفته هایش جاری است .

پس فعل خدا هم مانند گفتارش حق است و منظورش از گفتار و کردار ، خود حق است، چیزی که هست هم در گفتارش و هم در کردارش اموری همراه است که مقصود اصلی نیستند و سودی هم ندارند و اتفاقا این امور چشم گیرتر از خود حق است ، ولی دوامی ندارد و بزودی باطل و زایل می شود و تنها حق باقی می ماند ، که برای مردم سودمند است ، مگر آنکه آن حق هم معارض با حقی مهم تر و سودمندتر شود ، که در این فرض حق مهم تر حق کوچک تر را باطل می کند و این در گفتار خدا نظیر آیه متشابه است ، که متضمن معنایی است حق و مقصود بالاصالة ، ولی با کلماتی ادا شده که آن کلمات معنای دیگری را به ذهن می آورد معنایی باطل که مقصود بالاصالة نیست و با مراجعه به آیات محکم قرآن ، معنای باطل از بین می رود ، و آنچه حق است محقق می شود :« لیحق الحق و یبطل الباطل و لو کره المجرمون!»(8/انفال) و این دو پهلو سخن گفتن قرآن برای آن است که حق را محقق و باطل را زایل سازد .

گفتار ما در باره افعال خدا نیز همین گفتاری است که در باره کلام خدا گفتیم( خدای عزوجل کارهایی می کند که ظاهر آن مقصود اصلی نیست ، مقصود غیر ظاهر است ، ولی چیزی نمی گذرد که آن ظاهر از بین می رود ، و واقع و باطن عمل آشکار می شود. مترجم.)

و کوتاه سخن اینکه آنچه از آیه شریفه استفاده می شود این است که معارف

حقه الهیه مثل آبی است که خدا از آسمان می فرستد و این آب فی نفسه تنها آب است و بس ، نه کمیت آن منظور است و نه کیفیت و لیکن اختلاف در ظرفیت زمینی است که این آب بر آن می بارد ، هر زمینی مقداری معین می گیرد یکی کمتر و یکی بیشتر و این اندازه ها اموری است که در خود سرزمین است ، اصول معارف و احکام عمل دین و مصالح آن احکام که در سابق ذکر شد نیز همینطور است ، در آنجا گفتیم این مصالح روابطی است که احکام را با معارف حقه مرتبط می کند ، این حکم خود آن مصالح است ، با قطع نظر از بیان لفظی و اما همین مصالح وقتی به صورت حکم و در قالب لفظ در می آید چه بسا همراه با زوائدی باشد ، که به منزله کف سیل است و مثل آن کف ، ظهور و بروزی و جلوه ای دارد ، اما چیزی نمی گذرد که از بین می رود و آنچه حاکی از مصالح است باقی می ماند ، نظیر احکامی که قرار است در آینده نسخ شود ، که ظاهر عبارتش و آیه ای که متضمن آن حکم است اقتضا می کند که حکم نامبرده همیشگی باشد و لیکن آیه ناسخ که حکمی دیگر می آورد ظهور آن آیه را باطل می کند و می فهماند که حکم منسوخ مصلحتش تا امروز بود و از این به بعد حکمی دیگر دارای مصلحت است .

این نسبت به خود آن معارف و واقعیت آنها بود ، با قطع نظر از ورودش در وادی الفاظ .

و اما از حیث ورودش در ظرف الفاظ و دلالت آنها ، دیگر آن بی رنگی و بی قیدی واقعی را ندارد ، همچنان که آن باران بی قید و رنگ و بی کمیت و کیفیت وقتی وارد در وادی های زمین شد ، بی قیدی خود را از دست داده ، هر وادی بقدر ظرفیتش از آن گرفته ، سیل های کوچک و بزرگ و بزرگتر راه می اندازد ، سیلهائی که هم اندازه هایش مختلف است و هم شکلش معارف هم وقتی در وادی الفاظ درآمد ، به شکل و اندازه قالب های لفظی در می آید و این شکل و اندازه ها هر چند منظور صاحب کلام هست ، اما در عین حال می توان گفت همه منظور او نیست ، بلکه در حقیقت مثال و قالبی است که معنایی مطلق و بی رنگ و شکل را تمثیل می کند ، مشتی است از آن خروار و نمونه ای است از آن بسیار .

در نتیجه همین الفاظ وقتی از ذهن های افراد مختلف عبور می کند ، هر ذهنی از آن الفاظ چیزهایی می فهمد ، که عینا مانند کف سیل ، مقصود اصلی نیست.

چون ذهن ها به خاطر معلوماتی که در طول عمر کسب کرده و با آن انس گرفته در معانی الفاظ دخل و تصرف می کند و بیشتر این تصرف ها در معناهائی است که برای صاحب ذهن مانوس و مالوف نبوده ، مانند معارف اعتقادیه و مصالح احکام و ملاکات آنها ، که بیانش گذشت .

و اما در احکام و قوانین اجتماعی از آنجائی که ذهن با آنها مانوس است ، در آنها دخل و تصرفی نمی کند ، مگر اینکه باز بخواهد از ملاک ها و دلائل آنها سر درآورد ، از همینجا روشن می شود که متشابهات قرآن آیاتی است که مشتمل بر ملاکات احکام و متعرض اصول عقاید است ، نه آیاتی که صرفا احکام و قوانین دینی را بیان می کند و نامی از ملاکات و علل آنها نمی برد .

پنجم اینکه از بیان سابق ما این به دست آمد که بیانات لفظی قرآن ، مثلهائی است برای معارف حقه الهیه و خدای تعالی برای اینکه آن معارف را بیان کند ، آنها را تا سطع افکار عامه مردم تنزل داده و چاره ای هم جز این نیست ، چون عامه مردم جز حسیات را درک نمی کنند ، ناگزیر معانی کلیه را هم باید در قالب حسیات و جسمانیات به خورد آنان داد .

و از سوی دیگر دو محذور بزرگ در این میان پیش می آید یعنی در جایی که سر و کار گوینده با کودک است ، اگر بخواهد زبان کودکی بگشاید ، و مطابق فهم او سخن بگوید ، یکی از دو محذور هست، برای اینکه شنونده یا به ظاهر کلام گوینده اکتفا نموده و تنها همان جنبه محسوس آن را می گیرد ، در این صورت غرض گوینده حاصل نمی شود .

چون غرض گوینده این بود که شنونده از مثال به ممثل منتقل شود ، نمی خواست صرفا خبری داده باشد و اگر شنونده به ظاهر کلام اکتفا نکرده و بخواهد خصوصیات ظاهر کلام را که در اصل معنا دخالتی ندارند رها نموده ، به معانی مجرده منتقل شود ، ترس این هست که عین مقصود او را نفهمد ، بلکه یا زیادتر و یا کمتر آنرا بفهمد .

مثلا وقتی گوینده ای بشنونده خود می گوید :« شاهنامه آخرش خوش است!» و یا می گوید:« آفرین شبروان در صبح است!» و یا به گفته« صخر» تمثل جسته می گوید:« أهم بامر الحزم لا أستطیعه و قد حیل بین العیر و النزوان!» شنونده اش با سابقه ذهنی ای که با این مثلها و با معنای ممثل آن دارد( اگر داشته باشد!) مثل را از همه خصوصیاتی که همراه دارد لخت و مجرد می کند و می فهمد که منظور گوینده این است که حسن تاثیر هر عملی بعد از فراغت از آن عمل و پیدا شدن آثارش معلوم می شود ، نه در حین سرگرمی بعمل ، چون در حین عمل و تحمل مشقت آن ، قدر و اندازه عمل خود را تشخیص نمی دهد .

و همچنین در معنائی که شعر صخر آنرا ممثل می سازد و اما اگر سابقه ذهنی از معنای ممثل نداشته باشد و به الفاظ شعر و مثل اکتفا کند پی به معنای ممثل نبرده ،

خیال می کند شنونده دارد به او خبری را می دهد و بر فرضی هم که تنها به الفاظ اکتفا نکند ، باز آنطور که باید نمی تواند تشخیص دهد که چه مقدار مثل را تجرید کند ، یعنی تا چه اندازه خصوصیات مثل را طرح نموده و چه مقدارش را برای فهم مقصود محفوظ بدارد .

گوینده هیچ راه گریزی از این دو محذور ندارد ، مگر اینکه معانی ای را که می خواهد ممثل و مجسم کند در بین مثلهایی مختلف متفرق نموده ، در قالب هایی متنوع در آورد ، تا خود آن قالب ها مفسر و بیانگر خود شود و بعضی بعض دیگر را توضیح دهد ، در نتیجه شنونده بتواند با معارضه انداختن بین قالب ها : اولا : بفهمد که بیانات و قالب ها همه مثلهائی است که در ماورای خود حقایقی ممثل دارد و منظور و مراد گوینده منحصر در آنچه از لفظ محسوس می شود نیست . ثانیا : بعد از آنکه فهمید عبارات و قالب ها مثلهائی برای معانی است ، بفهمد چه مقدار از خصوصیات ظاهر کلام را باید طرد کند و چه مقدارش را محفوظ بدارد و این نکته را از ظاهر کلام بفهمد ، به این معنا که کلام طوری باشد که روشن سازد که فلان خصوصیت که در آن جمله دیگر است، منظور نیست و آن جمله بفهماند فلان خصوصیت در این ، زیادی است .

گوینده علاوه بر این ، باید مطالبی را که در گفتارش مبهم و دقیق است با ایراد داستانهای متعدد و مثلهای بسیار و متنوع روشن سازد و این امری است که در تمامی لسانها و همه لغات دائر است و اختصاص به یک قوم و یک زبان و دو زبان و یک لغت و دو لغت ندارد ، چون این قریحه هر انسانی است که وقتی احتیاج وادارش به سخن گفتن می کند و باز احتیاج پیدا می کند بعضی از خصوصیات را که در یک قصه غلط انداز و موهم خلاف مقصود است نفی کند ، همین خصوصیت را در قصه ای دیگر و یا مثلی دیگر نفی می کند .

پس تا اینجا روشن شد که قرآن کریم هم مانند هر کلامی دیگر باید مشتمل بر آیات متشابه باشد و باید تشابهی را که بحکم ضرورت در یک آیه هست در آیه ای دیگر از آیات محکمات ، آن تشابه را برطرف سازد ، پس با این بیان پاسخ از اشکالی که به قرآن متوجه کرده اند( که چرا مشتمل بر متشابهات است ؟ و اینکه تشابه مخل بر فرض هدایت و بیانگری است،) بخوبی داده شد و از همه مطالبی که تاکنون خاطرنشان کردیم و بحث های طولانی که تاکنون ایراد نمودیم ، چند نکته روشن گردید :

1- آیات قرآنی دو قسم است، یکی محکمات و دیگری متشابهات. آنکه مشتمل بر مدلولی متشابه است، جزء آیات متشابه و آنکه هیچ تشابهی در

مدلولش نیست، محکم است.

2- تمام قرآن چه محکمش و چه متشابهش تاویل دارد و اینکه تاویل از قبیل مفاهیم لفظی نیست ، بلکه از اموری است حقیقی و خارجی ، که نسبتش به معارف و مقاصد بیان شده با لفظ ، نسبت ممثل است به مثال و اینکه تمامی معارف قرآنی مثلهائی است که برای تاویل نزد خدا زده شده است .

3- فهم و درک تاویل برای مطهرین یعنی راسخین در علم امکان دارد.

4- بیانات قرآنی مثلهایی است که برای معارف و مقاصد آن زده شده و این غیر از نکته دوم است ، در نکته دوم می گفتیم معارف قرآن مثلهایی است برای تاویل و در اینجا می گوییم بیانات قرآنی مثلهایی است برای معارف آن.

5- واجب است قرآن مشتمل بر کلماتی متشابه باشد و چاره ای جز آن نیست، همچنان که لازم است آیات محکم نیز داشته باشد .

6- محکمات قرآن ام الکتابند، که متشابهات را باید بدانها ارجاع داد و بیانش را از آنها خواست.

7- محکم بودن و متشابه بودن دو وصف نسبی است، یعنی ممکن است یک آیه برای عامه مردم متشابه باشد و برای خواص محکم و نیز ممکن است به خاطر اختلاف جهات، مختلف شود، یعنی ممکن است آیه ای از آیات قرآنی از یک جهت محکم و از جهت دیگر متشابه باشد و در نتیجه نسبت به آیه ای محکم و نسبت به آیه دیگر متشابه باشد و ما در قرآن متشابه به تمام معنا و بطور مطلق نداریم، هر چند که اگر هم می داشتیم محذوری و اشکالی پیش نمی آمد.

8- واجب بود آیات قرآن طوری نازل می شد که یکدیگر را تفسیر کنند. ( همچنان که همینطور نازل شده است. مترجم.)

9- قرآن از نظر معنا مراتب مختلفی دارد، مراتبی طولی که مترتب و وابسته بر یکدیگر است و همه آن معانی در عرض واحد قرار ندارند تا کسی بگوید این مستلزم آنست که یک لفظ در بیشتر از یک معنا استعمال شده باشد و استعمال لفظ در بیشتر از یک معنا صحیح نیست و یا کسی دیگر بگوید این نظیر عموم ، مجاز می شود و یا از باب لوازم متعدد برای ملزوم واحد است ، نه ، بلکه همه آن معانی ، معانی مطابقی است ، که لفظ آیات بطور دلالت مطابقی بر آن دلالت دارد ، چیزی که هست هر معنایی مخصوص به افق و مرتبه ای از فهم و درک است .

توضیح اینکه : خدای تبارک و تعالی فرموده :« اتقوا الله حق تقاته!» (102/ال

عمران) و در این آیه خبر داده است از اینکه تقوا که عبارت است از : خویشتن داری از هر عمل زشتی که خدا از آن نهی کرده و انجام هر عمل نیکی که خدا بدان امر نموده ، دارای مراتبی است .

مرتبه ای دارد که نامش مرتبه حق تقوا است ، و از این تعبیر فهمیده می شود که تقوا مراتبی پائین تر از این هم دارد ، پس تقوا که به وجهی همان عمل صالح است ، مراتب و درجاتی دارد که بعضی فوق بعض دیگر است .

و نیز فرموده :« ا فمن اتبع رضوان الله کمن باء بسخط من الله و ماویه جهنم و بئس المصیر، هم درجات عند الله و الله بصیر بما یعملون!» (102و103/ال عمران)

بطوری که ملاحظه می کنید در این آیه بیان کرده که مردم چه صالح و چه طالح، همگی درجات و مراتبی دارند ، دلیل اینکه گفتیم مراد درجات اعمال است جمله آخر آیه است ، که می فرماید : خدا به آنچه می کنید بینا است .

نظیر این آیه که از نظر خواننده گذشت آیه شریفه :« و لکل درجات مما عملوا و لیوفیهم اعمالهم و هم لا یظلمون!»(19/احقاف) است ، و باز آیه شریفه :« و لکل درجات مما عملوا و ما ربک بغافل عما یعملون!»(132/انعام) است ، و آیات کریمه قرآنی در این معنا بسیار است و در بین آنها آیاتی است که دلالت می کند بر این که درجات بهشت و درکات دوزخ هم ، بر حسب مراتب اعمال و درجات آن است.

این هم معلوم است که عمل از هر نوعی که باشد برخاسته از علم است ، که آن نیز از اعتقاد مناسب قلبی منشا می گیرد ، خدای تعالی هم علیه کفر یهود و فساد باطن مشرکین و نفاق منافقین از مسلمانان و نیز بر ایمان عده ای از انبیا و مؤمنین به اعمال آنان استدلال کرده و چون آیات مربوطه به این استدلال بسیار زیاد است سخن را با ذکر آنها طول نمی دهیم ، و خلاصه اش را می گوییم که از این آیات برمی آید : عمل هر چه باشد ناشی از علمی است که مناسب آن است و عمل ظاهری بر آن علم باطنی دلالت می کند و همانطور که علم در عمل اثر می گذارد ، عمل هم در علم اثر متقابل دارد و باعث پیدایش آن می شود و یا اگر موجود باشد باعث ریشه دار شدن آن در نفس می گردد ، همچنان که قرآن کریم فرموده:

« و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و ان الله لمع المحسنین!»(69/عنکبوت)

و نیز فرموده:

« و اعبد ربک حتی یاتیک الیقین!»(99/حجر) و نیز فرموده:

« ثم کان عاقبة الذین اساؤا السوآی ان کذبوا بایات الله و کانوا بها یستهزؤن!» (10/روم) و نیز فرموده:

« فاعقبهم نفاقا فی قلوبهم الی یوم یلقونه بما اخلفوا الله ما وعدوه و بما کانوا

یکذبون!»(77/توبه)

و آیات قرآنی در این معنا نیز بسیار است ، که همه دلالت می کند بر اینکه : عمل چه صالح باشد و چه طالح ، آثاری در دل دارد ، صالحش معارف مناسب را در دل ایجاد می کند و طالحش جهالتها را که همان علوم مخالفه با حق است!

و نیز فرموده:« الیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه!» (10/فاطر)

و این آیه شریفه در باب عمل صالح و علم نافع ، کلامی است جامع ، که می فهماند کار هر کلام نیکو یعنی هر اعتقاد حق ، این است که به سوی خدای عزوجل صعود کند و صاحبش را به خدا نزدیک بسازد و کار عمل صالح هم این است این اعتقاد و علم حق را در بالا رفتن کمک کند و معلوم است که بالا رفتن علم این است که لحظه به لحظه از جهل و شک و تردید ، خالص گشته و توجه نفس بدان ، کامل گردد و قلب توجه خود را بین علم و چیزهای دیگر تقسیم نکند( زیرا این تقسیم همان شرک مطلق است!)

پس هر قدر خلوص آدمی از شک و از خطوات شیطان کاملتر شود ، صعود و ارتفاع علم شدیدتر و سریع تر می شود .

لفظ آیه هم خالی از دلالت بر این معنا نیست، برای اینکه از بالا رفتن کلمه طیب ، تعبیر به صعود کرده و از بالا بردن عمل تعبیر به رفع نموده ، اولی در مقابل نزول بکار می رود و دومی در مقابل نهادن .

صعود و ارتفاع دو وصفند و هر چیزی که از پائین به بالا حرکت می کند به این دو ، توصیف می شود زیرا چنین متحرکی همواره نسبتی با دو نقطه آغاز و انجام حرکتش دارد ، وقتی حرکت شروع شد نسبت به نقطه آغاز صاعد و رافع است و در برگشتن به آن نقطه ، نازل و فرود آینده می باشد .

پس زمانی تعبیر به صعود می کنیم که بخواهیم بگوییم فلان کس قصد دارد به فلان نقطه از بلندی برسد و یا نزدیک شود و زمانی تعبیر به رفع می کنیم که بخواهیم بگوییم از نقطه پایین جدا و از آن دور شد .

پس عمل صالح ، انسان را از دلبستگی به دنیا دور می کند و نفس آدمی را سرگرم به زخارف دنیا ننموده و او را به پراکندگی افکار و معلوماتی متفرق و فانی مبتلا نمی سازد و هر چه رفع و ارتفاع بیشتر باشد ، قهرا صعود و تکامل عقائد حق نیز بیشتر و معرفت آدمی از آلودگی اوهام و شکوک خالص تر می شود .

این نیز معلوم است که همانطور که گفتیم عمل صالح دارای مراتب و درجاتی است .

پس هر درجه از عمل صالح به تناسب وصفی که دارد کلم طیب را بالا برده ، علوم و معارف حقه الهیه را صعود می دهد ، همچنانکه عمل غیر صالح به هر مقدار از زشتی که دارد انسان را پست نموده ، علوم و معارفش را با جهل و شک و نابسامانی آمیخته تر می کند.( در تفسیر آیه شریفه:« اهدنا الصراط المستقیم!» در المیزان مطالبی در این باره بیان شده است.)

پس معلوم شد که مردم بر حسب مراتب قرب و بعدشان از خدای تعالی مراتب مختلفی از علم و عمل دارند و لازمه اختلاف این مراتب این است که آنچه اهل یک مرتبه ، تلقی می کند و می پذیرد ، غیر آن چیزی باشد که اهل مرتبه دیگر تلقی می کند ، یا بالاتر از آن است و یا پائین تر .

خدای سبحان هم بندگان خود را به اصنافی گوناگون تقسیم کرده و هر صنفی را دارای علم و معرفتی می داند ، که در صنف دیگر نیست .

طایفه ای را مخلصین معرفی نموده ، علم واقعی به اوصاف پروردگارشان را مختص آنان می داند و می فرماید :« سبحان الله عما یصفون الا عباد الله المخلصین!» (159و160/صافات) و نیز علم و معرفت هایی دیگر به ایشان نسبت می دهند که ان شاء الله بیانش می آید .

طایفه ای دیگر را به نام موقنین نامیده و مشاهده ملکوت آسمانها و زمین را خاص آنان دانسته ، می فرماید :« و کذلک نری ابراهیم ملکوت السموات و الارض و لیکون من الموقنین!»(75/انعام)

طایفه ای را به عنوان منیبین معرفی کرده و تذکر را مخصوص آنان دانسته می فرماید:« و ما یتذکر الا من ینیب!»(13/غافر)

طایفه ای را عالمین خوانده و تعقل مثلهای قرآن را به آنان مختص کرده ، می فرماید:« و تلک الامثال نضربها للناس و ما یعقلها الا العالمون!»(43/عنکبوت)

و گویا منظور از عالمان همان اولو الالباب و متدبرین است چون در آیه:« ا فلا یتدبرون القرآن؟ و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا!»(82/نسا) می فرماید : « چرا در قرآن تدبر نمی کنند، اگر این قرآن از ناحیه غیر خدای تعالی بود هر آینه در آن اختلافی بسیار می یافتند!» و نیز در آیه:« ا فلا یتدبرون القرآن؟ ام علی قلوب اقفالها!» (24/محمد)مردم را توبیخ نموده می فرماید:« چرا در قرآن تدبر نمی کنند؟ مگر بر در دلهایشان قفل زده شده؟» و برگشت مضمون این سه آیه شریفه به یک معنا است و آن معنا عبارت است از علم به متشابه قرآن و اینکه چگونه آنرا به محکم قرآن برگردانند .

طایفه دیگر مطهرین اند ، که خدای تعالی ایشان را مخصوص به علم تاویل کتاب

کرده و فرموده :« انه لقرآن کریم ، فی کتاب مکنون لا یمسه الا المطهرون!» (79/واقعه)

طایفه ای دیگر را عنوان اولیای خدا داده ، کسانی هستند که واله و شیدا در عشق خدایند و از خصایص ایشان این موهبت است که به هیچ چیزی جز خدای سبحان توجهی ندارند و بهمین جهت جز از خدا نمی ترسند و به خاطر هیچ چیز اندوهگین نمی گردند ، در باره آنان فرموده:« الا ان اولیاء الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنون!»(62/یونس)

و نیز طایفه ای را بنام متقربین طایفه ای بنام مجتبین عده ای را بنام صدیقین جمعی را صالحین گروهی را مؤمنین نامیده و برای هر طایفه ای مرتبه ای از علم و ادراک قائل شده ، که به زودی در محلهای مناسب از این مختصات بحث خواهیم کرد .

و نیز در مقابل عناوین پسندیده و مقامات بلندی که ذکر شد ، عناوین ناستوده و مقامات پستی را برای طوایفی ذکر نموده و برای هر طایفه ای مختصاتی از علم و معرفت را شمرده است .

طایفه ای را کافرین گروهی را منافقین جمعی را فاسقین عده ای را ظالمین و امثال این نامیده و نشانه هایی از سوء فهم و پستی ادراک نسبت به آیات خدا و معارف حقه او اثبات کرده که به منظور اختصار فعلا از شرح آنها صرفنظر نموده ، ان شاء الله در طول کتاب در خلال بحثهایی که پیش می آید متعرض آنها می شویم .

10- اینکه قرآن کریم از حیث انطباق معارف و آیاتش بر مصادیق و بیان حال مصادیقش دامنه ای وسیع دارد ، پس هیچ آیه ای از قرآن اختصاص به مورد نزولش ندارد ، بلکه با هر موردی که با مورد نزولش متحد باشد و همان ملاک را داشته باشد جریان می یابد ، عینا مانند مثلهایی است که اختصاص به اولین موردش ندارد ، بلکه از آن تجاوز کرده شامل همه موارد مناسب با آن مورد نیز می شود و این معنا همان اصطلاح معروف جری است.

⁽¹⁾

تحلیل روایات مربوط به: تفسیر واقعی و تفسیر به رای

در تفسیر صافی از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت کرده که فرمود: هر کس قرآن را به رأی خودش تفسیر کند خدا مجلسی از آتش برایش فراهم کند.

مؤلف :این معنا را هم شیعه نقل کرده و هم سنی و در معنای این حدیث احادیثی دیگر نیز از آن جناب و از ائمه اهل بیت علیهم السلام نقل شده .

از آن جمله در کتاب منیة المرید از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت کرده که فرمود : هر کس در باره قرآن بدون علم چیزی بگوید خدا جایگاه او را آتش قرار دهد.

مؤلف : این روایت را ابو داود هم در سنن خود نقل کرده .

و نیز در همان کتاب از آنجناب روایت آورده که فرمود : کسی که در باره قرآن بدون علم ، چیزی بگوید روز قیامت با افسار و دهنه ای از آتش ، لگام شده می آید .

و باز در همان کتاب از آنجناب روایت کرده که فرمود : کسی که در باره قرآن به رأی خود سخن گوید و درست هم گفته باشد ، باز به خطا رفته است .

مؤلف : این روایت را ابو داوود و ترمذی و نسائی هم آورده اند .

و باز در همان کتاب از آنجناب آمده که فرمود : از مهمترین خطری که من می ترسم متوجه امتم شود ، و بعد از من ایشان را گمراه کند ، این است که قرآن را بر غیر مواضعش تطبیق دهند.

و در تفسیر عیاشی از ابی بصیر ، از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود ، کسی که قرآن را به رأی خود تفسیر کند ، اگر هم تصادفا تفسیرش درست از آب در آید اجر نمی برد و اگر به خطا رود از آسمان دورتر خواهد شد( یعنی دوریش از خدا بیش از دوریش از آسمان خواهد بود!)

و در همان کتاب از یعقوب بن یزید از یاسر از حضرت رضا علیه السلام روایت آورده که فرمود: رأی دادن در باره کتاب خدا کفر است!

مؤلف : در این معنا روایاتی دیگر نیز در کتابهای کمال الدین و توحید و تفسیر عیاشی و غیر آنها وارد شده است .

و اینکه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم فرمود: هر کس قرآن را با رأی خود تفسیر کند ... ، منظور از رأی اعتقادی است که در اثر اجتهاد به دست می آید ، گاهی هم کلمه رأی بر سخنی اطلاق می شود که ناشی از هوای نفس و استحسان باشد و بهر حال

از آنجا که کلمه نامبرده در حدیث اضافه بر ضمیر ها شده ، فهمیده می شود که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نخواسته است مسلمانان را در تفسیر قرآن از مطلق اجتهاد نهی کند، تا لازمه اش این باشد که مردم را در تفسیر قرآن مامور به پیروی روایات وارده از خود و از ائمه اهل بیتش علیهم السلام کرده باشد، آنطور که اهل حدیث خیال کرده اند .

علاوه بر اینکه اگر منظور آن جناب چنین چیزی بوده باشد روایت نامبرده با آیات بسیاری که قرآن را عربی مبین می خواند و یا به تدبر در آن امر می کند و همچنین با روایات بسیاری که دستور می دهد هر روایتی را باید عرضه به قرآن کرد ، منافات خواهد داشت .

بلکه خواسته است از خودسری در تفسیر نهی کند ، چون گفتیم کلمه رأی را بر ضمیر ها اضافه کرده و این اضافه اختصاص و انفراد و استقلال را می رساند .

پس خواسته است بفرماید مفسر نباید در تفسیر آیات قرآنی به اسبابی که برای فهم کلام عربی در دست دارد اکتفا نموده ، کلام خدا را با کلام مردم مقایسه کند ، برای اینکه کلام خدا با کلام بشری فرق دارد .

ما وقتی یک جمله کلام بشری را می شنویم از هر گوینده ای که باشد بدون درنگ قواعد معمولی ادبیات را در باره آن اعمال نموده کشف می کنیم که منظور گوینده چه بوده و همان معنا را به گردن آن کلام و گوینده اش می گذاریم و حکم می کنیم که فلانی چنین و چنان گفته ، همچنان که این روش را در محاکم قضائی و اقرارها و شهادتها و سایر جریانات آنجا معمول می داریم ، باید هم معمول بداریم ، برای اینکه کلام آدمی بر اساس همین قواعد عربی بیان می شود ، هر گوینده ای به اتکای آن قواعد سخن می گوید و می داند که شنونده اش نیز آن قواعد را اعمال می کند و تک تک کلمات و جملات را بر مصادیق حقیقی و مجازی که علم لغت در اختیارش گذاشته تطبیق می دهد.

و اما بیان قرآنی، بر این مجرا جریان ندارد ، بلکه کلامی است که الفاظش در عین اینکه از یکدیگر جدایند به یکدیگر متصل هم هستند ، به این معنا که هر یک بیانگر دیگری و به فرموده علی علیه السلام شاهد بر مراد دیگری است .

پس نباید به مدلول یک آیه و آنچه از بکار بردن قواعد عربیت می فهمیم اکتفا نموده ، بدون اینکه سایر آیات مناسب با آنرا مورد دقت و اجتهاد قرار دهیم به معنائی که از آن یک آیه به دست می آید تمسک کنیم ، همچنان که آیه شریفه :« ا فلا یتدبرون القرآن و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا!»(82/نسا) به همین معنا اشاره نموده و می فرماید تمامی آیات قرآن بهم پیوستگی دارند.

بنا بر آنچه گفته شد تفسیر به رأی که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم از آن نهی فرموده عبارت است از طریقه ای که بخواهند با آن طریقه رموز قرآن را کشف کنند و خلاصه نهی از طریقه کشف است ، نه از مکشوف و بعبارتی دیگر از این نهی فرمود که بخواهند کلام او را مانند کلام غیر او بفهمند ، هر چند که این قسم فهمیدن گاهی هم درست از آب درآید ، شاهد بر اینکه مراد آن جناب این است ، روایت دیگری است که در آن فرمود : کسی که در قرآن به رأی خود سخن گوید و درست هم بگوید باز خطا کرده و معلوم است که حکم به خطا کردن حتی در مورد صحیح بودن رأی جز بدین جهت نیست که طریقه ، طریقه درستی نیست ، و منظور از خطا کردن خطای در طریقه است ، نه در خود آن مطلب و همچنین حدیث عیاشی که در آن فرمود : اگر هم سخن درست بگوید اجر نمی برد .

مؤید این معنا وضع موجود در عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم است ، چون در آن ایام قرآن کریم هنوز تالیف و جمع آوری نشده بود ، آیات و سوره های آن در دست مردم متفرق بود و به همین جهت نمی توانستند تک تک آیات را تفسیر کنند ، چون خطر وقوع در خلاف منظور ، در کار بود .

و حاصل سخن این شد که آنچه از آن نهی شده این است که ، کسی خود را در تفسیر قرآن مستقل بداند و به فهم خود اعتماد کند و به غیر خود مراجعه نکند .

و لازمه این روایات این است که مفسر همواره از غیر خودش استمداد جسته و به دیگران نیز مراجعه کند و آن دیگران لابد یا عبارتست از سایر آیات قرآن و یا عبارت است از احادیث وارده در سنت ، شق دوم نمی تواند باشد ، برای این که مراجعه به سنت با دستور قرآن و حتی با دستور خود سنت که فرموده همواره به کتاب خدا رجوع کنید و اخبار را بر آن عرضه کنید، منافات دارد ، پس باقی نمی ماند مگر شق اول ، یعنی خود قرآن کریم که در تفسیر یک یک آیات باید به خود قرآن مراجعه نمود .

با این بیان ، حال سخنانی که در باره حدیث بالا یعنی حدیث تفسیر به رأی زده اند روشن می شود ، چون در معنای این حدیث ، أقوال مختلف شده است و در این جا برای آگاهی خواننده ده قول را نقل می کنیم .

اول : منظور از تفسیر به رأی تفسیر کسی است که اطلاعی از علوم مقدماتی ندارد .

چون وقتی می توان آیات قرآنی را تفسیر کرد که علوم دیگری که به قول سیوطی در اتقان پانزده علم است، فرا گرفته باشیم ، وی گفته آن پانزده علم عبارتند از:

1- نحو ، 2 - صرف ، 3 - اشتقاق ، 4 - معانی ، 5 - بیان ، 6 - بدیع ، 7 -

قرائت ، 8 - اصول دین ، 9 - اصول فقه ، 10 - اسباب نزول ، 11 - قصص ، 12 - ناسخ و منسوخ ، 13 - فقه ، 14 - آگاهی و احاطه به خصوص احادیثی که مجملات و مبهمات قرآن را بیان می کند ، 15 - علم موهبت. منظور سیوطی از علم موهبت آن علمی است که حدیث نبوی زیر بدان اشاره نموده و می فرماید :« من عمل بما علم، ورثه الله علم ما لم یعلم!»

دوم اینکه : گفته اند مراد این حدیث پرداختن به تفسیر آیات متشابه است ، چون تفسیر آن آیات را کسی بجز خدا نمی داند .

سوم اینکه : گفته اند منظور از آن ، تفسیری است که یک مطلب فاسد زیر بنای آن باشد ، به اینکه مذهبی فاسد را اصل و تفسیر قرآن را تابع آن قرار داده ، بهر طریقی که باشد هر چند نادرست و ضعیف ، آیات را بر آن مذهب حمل کند( خلاصه اینکه نخواهد بفهمد قرآن چه می گوید ، بلکه بخواهد بگوید قرآن هم سخن مرا می گوید. مترجم.)

چهارم اینکه : بطور قطع بگوید مراد خدای تعالی از فلان آیه این است ، بدون اینکه دلیلی در دست داشته باشد .

پنجم اینکه : منظور از تفسیر به رأی تفسیر به هر معنای دل خواهی است که سلیقه و هوای نفس خود مفسر آنرا بپسندد .

این پنج وجه را سیوطی در کتاب اتقان از ابن النقیب نقل کرده و ما بدنبال آن وجوهی دیگر را می آوریم و آن این است:

ششم اینکه : گفته اند : منظور از تفسیر به رأی این است که در باره آیات مشکل قرآن چیزی بگوئیم و معنایی بکنیم که در مذاهب صحابه و تابعین سابقه نداشته باشد. چنین عملی متعرض خشم خدا شدن است .

هفتم اینکه : گفته اند : منظور از تفسیر به رأی این است که در باره معنای آیه ای از قرآن چیزی بگوییم که بدانیم حق بر خلاف آن است( این دو وجه را ابن الأنباری نقل کرده است.)

هشتم اینکه : مراد از تفسیر به رأی ، بدون علم در باره قرآن سخن گفتن است و خلاصه تفسیر به رأی این است که در باره آیه ای از آیات قرآن از پیش خود معنایی کنیم ، بدون اینکه یقین و اطمینان داشته باشیم به اینکه این معنا حق است ، یا خلاف آن .

نهم اینکه : تفسیر به رأی ، تمسک به ظاهر قرآن است. صاحبان این قول کسانی هستند که معتقدند آیات قرآن ظهور ندارد ، بلکه در مورد هر آیه باید روایاتی را پیروی کرد که از معصوم رسیده و در مدلول خود صریح باشد ، بنا بر این در حقیقت از

قول قرآن کریم پیروی نشده ، بلکه از احادیث پیروی شده ، و در حقیقت تنها معصومین علیهم السلام هستند که حق تفسیر کردن قرآن را دارند .

دهم اینکه : تفسیر به رأی عبارت است از تمسک به ظاهر قرآن. صاحبان این مسلک معتقدند به اینکه آیات قرآن ظهور دارد و لیکن ظهور آنرا ما نمی فهمیم ، بلکه تنها معصوم علیه السلام می فهمد .

این بود وجوه ده گانه ای که در معنای تفسیر به رأی ذکر کرده اند و چه بسا بتوان بعضی از آنها را به بعضی دیگر ارجاع داد و به هر حال هیچیک از این وجوه دلیلی به همراه ندارند .

بدیهی است که بطلان بعضی از آنها خود به خود روشن است و بعضی دیگر با در نظر گرفتن مباحث قبلی ، بطلانش روشن می گردد و ما با تکرار آن مباحث سخن را طول نمی دهیم .

کوتاه سخن ، اینکه آنچه از آیات و روایات به دست می آید مثل آیه :« ا فلا یتدبرون القرآن...!» (82/نسا) و آیه :« الذین جعلوا القرآن عضین!»(91/حجر) و آیه :« ان الذین یلحدون فی آیاتنا لا یخفون علینا ا فمن یلقی فی النار خیر ام من یاتی آمنا یوم القیمة!»(40/فصلت) و آیه « یحرفون الکلم عن مواضعه!»(46/نسا) و آیه :« و لا تقف ما لیس لک به علم!»(36/اسرا) و آیاتی دیگر هم که آنرا تایید می کند ، این است که نهی در روایات ، مربوط به طریقه تفسیر است ، نه اصل تفسیر ، می خواهد بفرماید کلام خدا را به طریقی که کلام خلق تفسیر می شود تفسیر نباید کرد .

وجه تایید آیاتی که نقل شد این است که از آیه 82 سوره نساء بر می آید که بین کلام خدا و کلام مخلوقات فرق است و به همین جهت در آیه 91 سوره حجر کسانی را که قرآن را پاره پاره می کنند و در سوره حم سجده آیه 40 کسانی را که در آیات خدا الحاد می ورزند و در آیه 46 سوره نساء کسانی را که آیات خدا را تحریف می کنند و در آیه 36 سوره اسراء اشخاصی را که پیروی بدون علم می کنند ، مذمت فرموده است .

معلوم می شود کلام خدا با سایر کلام ها فرق دارد ، این نیز معلوم است که فرق بین آن دو در نحوه استعمال الفاظ و چیدن جملات و به کار بردن فنون ادبی و صناعات لفظی ، نیست، برای اینکه قرآن هم ، کلامی است عربی ، که همه آنچه در سایر کلمات عربی رعایت می شود در آن نیز رعایت شده و در خود قرآن آمده که« و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه، لیبین لهم!»(4/ابراهیم) و نیز آمده:« و هذا لسان عربی مبین!» (103/نحل) و نیز آمده:« انا جعلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون!» (3/زخرف)

بلکه اختلاف بین آن دو از جهت مراد و مصداق است ، مصداقی که مفهوم کلی کلام بر آن منطبق است ، توضیح اینکه ما انسانها به خاطر ارتباطی که با عالم طبیعت داریم و در عالم ماده پدید آمده و در آن زندگی می کنیم و در آخر هم در آن می میریم ، ذهنمان مانوس با مادیات شده ، از هر معنائی ، مفهوم مادی آنرا می فهمیم و هر مفهومی را با مصداق جسمانیش منطبق می سازیم ، مثلا وقتی از یک نفر مثل خود کلامی بشنویم ، کلامی که حکایت از حال امری می کند بعد از آنکه معنای کلام را فهمیدیم ، آنرا بر مصداقی حمل و منطبق می کنیم که معهود ذهن ما و نظام حاکم در آن است ، چون می دانیم گوینده کلام غیر این مصداق را در نظر نگرفته ، چون او هم انسانی است مثل ما و خودش هم از چنین کلامی غیر آنچه ما فهمیدیم نمی فهمد ، و غیر آنرا هم نمی فهماند و در نتیجه همین نظام ، نظامی است که حاکم در مصداق است و همین نظام حاکم در مصداق ، در مفهوم هم جاری است ، چه بسا می شود که به مفهوم کلی استثنا می زند و یا مفهوم یک حکم جزئی را تعمیم می دهد ، یا به هر نحوی دیگر ، در مفهوم دخل و تصرف می کند که ما این تصرفات را ، تصرف قرائن عقلیه غیر لفظیه می نامیم .

مثال این تصرفات اینکه وقتی می شنویم شخصی عزیز و بزرگ و ثروتمند می گوید:« و ان من شی ء الا عندنا خزائنه!»(21/حجر) نخست معنای مفردات کلامش را می فهمیم ، سپس مفهوم مجموع کلام آنرا هم می فهمیم ، آنگاه در مرحله تطبیق کلی بر مصداق حکم می کنیم که حتما این شخص هزاران انبار در قلعه هائی محکم دارد ، که مالامال از اشیا و کالا است ، چون هر کس انبار و خزینه درست می کند برای همین منظور درست می کند و نیز حکم می کنیم به اینکه آن اشیا و کالاها عبارتست از طلا و نقره و اثاث خانه و زیور آلات و سلاحهای جنگی ، چون چنین چیزهائی را در انبارها و خزینه ها حفظ می کنند .

و هیچ بنظر ما نمی رسد که آن اشیا ، زمین و آسمان و خشکی و دریا و ستارگان و انسانها باشند ، چون هر چند اینها نیز اشیاء هستند و کلمه« ان من شی ء،» شامل آنها هم می شود و لیکن اینها انبار کردنی نیستند و روی هم انباشته نمی شوند و به همین جهت حکم می کنیم به اینکه منظور گوینده از کلمه شی ء همه چیز نیست بلکه بعض افراد شی ء است ، نه مطلق شی ء و غیر محصور آن و همچنین حکم می کنیم به اینکه منظورش از خزائن اندکی از بسیار است .

پس در این مثال ، نظام موجود در مصداق باعث شد دامنه گسترده کلمه شی ء و نیز کلمه خزائن بطور عجیبی برچیده شود .

آنگاه وقتی می شنویم که خدای تعالی هم چنین کلامی را بر رسول گرامیش

نازل کرده و فرموده:« و ان من شی ء الا عندنا خزائنه!» اگر ذهن ما از آن سطح پائین و معمولی و ساده اش بالاتر نیاید ، عینا همان تفسیری که برای آن کلام بشری کردیم ، برای این کلام الهی خواهیم کرد ، با اینکه هیچ علمی و دلیلی بر تفسیر خود نداریم ، تنها مدرک مان این است که ما از چنین عبارتی چنین معنایی می فهمیم .

و اما اگر کمی ذهن خود را از آن سطح پائین ترقی دهیم و بفهمیم که خدای تعالی تنها مال را خزینه نمی کند ، و مخصوصا وقتی ببینیم که دنبال آن جمله می فرماید :« و ما ننزله الا بقدر معلوم!»(21/حجر) و نیز می فرماید:« و ما انزل الله من السماء من رزق فاحیا به الارض بعد موتها !»(5/جاثیه) حکم خواهیم کرد بر اینکه مراد از کلمه « شی ء» رزق ، یعنی آب و نان است ، و مراد از نازل کردن آب و نان ، نازل کردن باران است ، چون فهم ما از عبارت نازل شدن از آسمان چیزی به جز باران نمی فهمد .

در نتیجه خزینه شدن همه چیز نزد خدا و سپس نازل شدن آن به اندازه های معین در نظر ما کنایه از انباشته شدن آب در آسمان و سپس نازل شدن آن به زمین برای آماده شدن موارد غذائی خواهد بود .

این تفسیر هم مثل تفسیر اول تفسیر به رأی و بدون علم است ، چون هیچ سندی بر طبق آن نیست ، تنها دلیل ما این است که ما چیزی بجز باران سراغ نداریم که از آسمان نازل شود .

پس دلیل ما بر این تفسیر ، عدم علم است ، نه علم به عدم و اینکه چیزی به جز باران نازل شدنی نیست .

باز اگر سطح فکر را بالاتر ببریم و بخواهیم به هیچ وجه در باره قرآن سخن بدون علم نگوئیم و اطلاق کلام قرآنی را بدون علم بر هیچ مصداقی حمل ننموده ، بلکه به اطلاقش باقی بگذاریم و مثلا در مورد همین آیه ای که به عنوان مثال آوردیم بگوئیم : این آیه در مقام بیان مساله خلقت است ، چیزی که هست چون می دانیم موجودات یکی پس از دیگری خلق می شوند ، فرزندان انسان و حیوان بعد از پدران و مادران : و تخم گیاهان بعد از گیاهان و درختان موجود می گردند ، همه و همه در زمین موجود می شوند و از آسمان نازل نمی گردند ، حکم می کنیم که جمله:« و ان من شی ء الا عندنا خزائنه ...!» کنایه است از اینکه موجودات در موجود شدن مطیع اراده خدایند و اراده خدا بمنزله مخزنی است که تمامی کائنات و آفریده ها در آن مخزونند و از آنها تنها موجودی هستی می پذیرد که مشیت خدا بر موجود شدن آن تعلق گرفته باشد .

ولی این تفسیر هم بطوری که ملاحظه می کنید تفسیر به رأی است و نظری است که ما می دهیم و هیچ دلیل و سندی بر آن نداریم ، به جز همان که گفتیم

موجودات زمینی از آسمان نمی افتند ، چون به نظر ما نزول ، همان افتادن از بالا به پائین است و ما از نزول های دیگر آگاهی نداریم .

و اگر در کلماتی که خدای تعالی در کتاب مجیدش در معرفی اسما ، صفات ، افعال خود ، فرشتگان ، کتب ، رسولان ، قیامت و متعلقات قیامتش ، آورده دقت نموده و نیز در حکمت احکامش و ملاکات آنها تامل کنیم آن وقت بخوبی خواهیم دید که آنچه ما در تفسیر آن کلمات با به کار بردن قرائن عقلیه اظهار می داشتیم همه اش از قبیل تفسیر به رأی و پیروی غیر علم و تحریف کلام از مواضعش بود .

در بحث پیرامون محکم و متشابه نیز گفتیم که بیانات قرآنی بالنسبه به معارف الهیه همان جنبه ای را دارد ، که امثال با ممثلات دارند و این بیانات قرآنی در آیاتی متفرق شده و در قالب های مختلفی ریخته شده ، تا نکات دقیقی که ممکن است در هر یک از آن آیات نهفته باشد ، به وسیله آیات دیگر تبیین شود و به همین جهت بعضی از آیات قرآنی شاهد بعضی دیگر است و یکی مفسر دیگر است و اگر جز این بود امر معارف الهیه در حقایقش مختل می ماند و ممکن نبود که یک مفسر در تفسیر یک آیه گرفتار قول بغیر علم نشود ، که بیانش گذشت .

از اینجا روشن می شود که تفسیر به رأی به بیانی که کردیم خالی از قول بدون علم نیست ، همچنانکه در حدیث دیگری بجای« من فسر القرآن برأیه...!» آمده بود:« من قال فی القرآن بغیر علم فلیتبوا مقعده من النار!»

بنا بر این از همینجا این معنا نیز روشن می شود که تفسیر به رأی باعث ظهور تنافی در بین آیات قرآن می شود .

چون ترتیب معنوی که بین مفاهیم و معانی آنها موجود است به هم می خورد و در نتیجه یک آیه قرآن در جائی غیر از آنجا که دارد واقع می شود ، و نیز یک کلمه آن در غیر آنجائی که دارد قرار می گیرد و لازمه این آن است که بعضی از آیات قرآن و یا بیشتر آن به معنای خلاف ظاهرش تاویل شود .

همانطور که دیدیم جبری مسلکان آیاتی را که ظهور در اختیار انسانها دارد تاویل کردند و در مقابل آنان مفوضه هم آیاتی را که ظهور در قدر و محدود بودن اختیار آدمیان دارد تاویل نمودند .

این کار منحصر در جبری مذهبان و مفوضه نیست، بلکه غالب مذاهب اسلامی گرفتار تاویل در آیات قرآنی شدند و هر آیه ای را که موافق با نظرشان نبود تاویل کردند و اگر کسی از ایشان می پرسید : آخر آیه ای که شما تاویلش کردید ظهور در غیر این معنا دارد ، در پاسخ می گفتند که قرائن عقلی هم برای خود قرینه ای است که باید به حکم آن

از ظاهر یک کلام صرف نظر نموده و آنرا بر معنای خلاف ظاهرش حمل کرد و این همان تاویل است که قرآن از آن نام برده است .

سخن کوتاه اینکه تفسیر به رأی باعث می شود ترتیب آیات خدا از بین رفته و در هم و بر هم شود و هر یک منظور و مقصود آن دیگری را نفی کند و در نهایت مقصود هر دو از بین برود ، چون به حکم خود قرآن در قرآن هیچ اختلافی نیست و اگر اختلافی در بین آیات پیدا شود تنها و تنها بخاطر اختلال نظم آنها ، و در نتیجه اختلاف مقاصد آنها است .

و این همان است که در بعضی از روایات از آن به عبارت ضرب بعضی قرآن به بعض دیگر تعبیر شده ، مانند روایات زیر:

در کافی و در تفسیر عیاشی از امام صادق از پدر بزرگوارش علیه السلام روایت آمده که فرمود : هیچ کس بعضی از قرآن را به بعضی دیگرش نمی زند مگر آنکه کافر می شود .

در معانی و محاسن با اسناد و در تفسیر عیاشی از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده که : هیچکس نیست که بعض از قرآن را به بعض دیگر زند جز آنکه کافر شود .

صدوق علیه الرحمه می گوید: من از ابن الولید از معنای این حدیث پرسیدم ، او گفت : زدن بعضی از قرآن به بعضی دیگر این است که وقتی از تو تفسیر آیه ای را می پرسند به تفسیری که مربوط به آیه ای دیگر است پاسخش گوئی .

مؤلف : پاسخ ابن الولید به مرحوم صدوق کمی ابهام دارد و دو پهلو است ، چون ممکن است مقصودش آن روشی بوده باشد که در بین اهل علم معمول است ، که در مناظرات خود یک آیه را به جنگ با آیه ای دیگر می اندازند و با تمسک به یکی ، آن دیگری را تاویل می کنند و هم ممکن است مقصودش این بوده باشد که ، کسی بخواهد معنای یک آیه را از آیات دیگر استفاده کند و خلاصه آیات دیگر را شاهد بر آیه مورد نظرش قرار دهد .

اگر منظور ابن الولید معنای اول باشد درست است و ضرب بعض قرآن به بعض دیگر است و اگر معنای دوم مقصود باشد ، سخن باطلی گفته و دو روایت نامبرده آنرا دفع می کنند .

و در تفسیر نعمانی آمده که به سندی که به اسماعیل بن جابر دارد از او نقل کرده که گفت : من از ابا عبد الله جعفر بن محمد علیهماالسلام شنیدم که می فرمود : خدای تبارک و تعالی محمد صلی الله علیه وآله وسلّم را فرستاد و به وسیله او انبیا را ختم نمود ، پس دیگر بعد از او پیغمبری نخواهد آمد و کتابی بر او نازل کرد و به وسیله آن کتاب کتب آسمانی را ختم نمود و دیگر کتابی نخواهد آمد و در آن کتاب اشیائی را

حلال و چیزهائی را حرام کرد، پس حلال محمد حلال است تا روز قیامت و حرام او حرام است تا روز قیامت ، در آن کتاب شرع شما و خبر امت های قبل از شما و بعد از شما است و رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم این کتاب را علم اوصیایش قرار داد ، علمی که همواره در آنان باقی است ، ولی مردم(اهل سنت) آنان را ترک نمودند .

با اینکه اوصیای رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم شاهدان بر اهل هر زمانند، مردم از این حضرات رو گردانیده و غیر آنان را پیروی کردند و بطور خالص اطاعتشان نموده، کار را به جائی رساندند که یک فرد شیعه و کسی که نسبت به والیان حقیقی یعنی همان اوصیای پیغمبر ، اظهار ولایت می کرد و علوم ایشان را طلب می نمود ، دشمن خود می شمردند و مصداق این آیه شدند که می فرماید : «فنسوا حظا مما ذکروا به و لا تزال تطلع علی خائنة منهم!»(13/مائده)

برای اینکه اینان در اثر دور شدن از علم اوصیا ، خودسرانه به تفسیر قرآن پرداختند و پاره ای از قرآن را به پاره ای دیگر زدند ، به آیه ای که نسخ شده تمسک کردند به خیال اینکه ناسخ است ، به آیه ای متشابه تمسک کردند ، به گمان اینکه آیه ای محکم است ، به آیه ای که مخصوص به موردی معین است برای اثبات مطلبی عام استدلال کردن ، به خیال اینکه آن آیه عام است و به اول یک آیه احتجاج کردند و علت تاویل آنرا رها نمودند و هیچ توجهی به آغاز و انجام آیه ننموده ، موارد و مصادرش را نشناختند ، چون نخواستند به اهل قرآن رجوع نمایند ، در نتیجه هم گمراه شدند و هم گمراه کردند .

و شما( که خداوند رحمتتان کند!) متوجه باشید ، کسی که از کتاب خدا ناسخ را از منسوخ ، خاص را از عام ، محکم را از متشابه ، احکام جایز را از احکام حتمی ، مکی را از مدنی تشخیص نمی دهد و از اسباب نزول آیات ، کلمات و جملات مبهم قرآن و علمی که در مساله قضا و قدر در آن هست ، آگاهی از آنچه باید تقدیم و یا تاخیر داشت بی بهره است ، آیات روشن را از عمیق ، ظاهر را از باطن ، ابتدا را از انتها ، سؤال را از جواب ، قطع را از وصل ، مستثنا را از مستثنا منه ، تمیز نمی دهد و آنچه صفت است برای حوادث گذشته ، از آنچه صفت برای بعد است فرق نمی گذارد ، مؤکد را با مفصل ، عزیمت را با رخصت ، مواضع واجبات و احکام را مخلوط می کند ، حلال را به جای حرام می گیرد( حرامی که ملحدین در آن هلاک شدند!) و نمی داند فلان جمله مربوط به ما قبل و یا ما بعد است و یا اصلا ربطی به قبل و بعد ندارد ، چنین کسی عالم به قرآن و اصلا اهل قرآن نیست .

و هر جا و هر وقت کسی را دیدید که مدعی چنین معرفتی است بدانید که

مدعی ای بی دلیل و کاذبی حیله گر است ، که می خواهد بر خدا و رسولش افترا ببندد و ماوای او جهنم است که بدترین سرانجام است .

در نهج البلاغه و احتجاج آمده که امام امیر المؤمنین علی علیه السلام فرمود :

آیا خدای سبحان دستورشان داده به اینکه اختلاف کنند و آیا در این اختلاف خدا را اطاعت می کنند؟ و یا خدا از آن نهیشان کرده؟ و نافرمانی او می کنند؟ و یا دین اسلام در هنگام نزولش ناقص بوده؟ خدا ، ایشان را به کمک طلبیده تا دین ناقص او را تکمیل کنند؟ و یا شرکای خدایند و به خود این حق را می دهند که هر چه بگویند ، خدا به گفتار آنان رضایت دهد؟ و یا دین اسلام در هنگام نزولش کامل بوده ولی رسول اسلام در ابلاغ آن کوتاهی کرده است؟ کدام یک از این بهانه ها را می توانند داشته باشند؟ با اینکه خدای سبحان می فرماید :« ما فرطنا فی الکتاب من شی ء و فیه تبیان کل شی ء!»(38/انعام) و نیز فرموده : که آیات این کتاب بعضی مصدق بعضی دیگر است ، و در آن هیچ اختلافی نیست:« و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا !»(82/نسا) و نیز قرآن ظاهری زیبا و معجزه آسا و باطنی عمیق دارد ، اعجوبه ای است که عجائبش بشمار نمی آید و غرائبش تمام شدنی نیست و هیچ ظلمتی جز به وسیله آن برطرف نمی شود .

مؤلف : بطوری که ملاحظه می فرمائید این روایت صراحتا اعلام می دارد که هر نظریه دینی باید منتهی به قرآن گردد و اینکه فرمود :« و فیه تبیان کل شی ء!» نقل به معنای آیه ای است از قرآن .

و در الدر المنثور است که ابن سعد و ابن الضریس( در کتاب فضائلش) و ابن مردویه ، از عمرو بن شعیب ، از پدرش ، از جدش ، روایت آورده اند که گفت : روزی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم با شدت خشم نزد مردمی رفت که داشتند خودسرانه قرآن را تفسیر می کردند ، فرمود : امتهای قبل از شما هم بخاطر همین روشی که شما پیش

گرفته اید گمراه شدند ، آنها هم در اثر زدن بعضی از کتاب را به بعضی دیگر ، هلاک شدند ، خدای تعالی کتاب را نازل نکرده که شما به خاطر بعضی از آن بعضی دیگر را تکذیب کنید ، بلکه نازل کرد تا بعضی مصدق بعض دیگر باشد پس هر چه از قرآن فهمیدید همان را بگوئید و هر چه را نفهمیدید علمش را به عالمش واگذارید .

باز در همان کتاب از احمد بطریق دیگر از عمرو بن شعیب از پدرش ، از جدش روایت کرده که گفت : رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم شنید قومی در آیات قرآنی با یکدیگر مجادله می کنند ، فرمود:« کسانی که پیش از شما بودند بواسطه همین گفتگوها هلاک شدند ، زیرا پاره ای از کتاب الهی را به پاره دیگر زدند ، کتاب خدا نازل شده که بعضی تصدیق بعض دیگر را کند ، شما به پاره ای از آن ، پاره دیگر را تکذیب نکنید ، آنچه می دانید بگوئید و آنچه را که به آن جاهلید علمش را به دانایش واگذار کنید!»

مؤلف : این روایات بطوری که ملاحظه کردید عبارت ضرب القرآن بعضه ببعض را در مقابل تصدیق بعض القرآن بعضا قرار داده ، معلوم می شود منظور از ضرب القرآن این است که کسی بین مقاماتی که معانی آیات دارند خلط کند و در ترتیبی که بین مقاصد هست اخلال وارد آورد ، مثلا محکم را متشابه و متشابه را محکم بداند و یا خطاهایی از این قبیل مرتکب شود .

پس تکلم به رأی پیرامون قرآن و قول به غیر علم که در روایات گذشته بود و ضرب بعض القرآن ببعض که در این روایات آمد ، همه می خواهند یک چیز را بفهمانند و آن این است که برای درک معنای قرآن از غیر قرآن استمداد نجویید.

حال اگر بپرسی چگونه منظور از روایات نامبرده نهی از مراجعه به غیر قرآن در فهم قرآن است ؟ با اینکه هیچ شکی نیست که اولا قرآن برای فهمیدن مردم نازل شده، به شهادت اینکه فرمود :« انا انزلنا علیک الکتاب للناس!»(41/زمر) و نیز فرموده :« هذا بیان للناس!» (138/ال عمران) و از این قبیل آیات بسیار است و هیچ شکی نیست در اینکه مبین این قرآن رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم است .

همچنان که فرمود:« و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم!» (44/نحل) و آن جناب این کار را برای صحابه انجام داد و تابعین هم از صحابه گرفتند ، آنچه صحابه و تابعین از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم برای ما نقل کرده اند بیانی است نبوی که به حکم قرآن نمی توان به آن بی اعتنائی نموده نادیده اش گرفت .

و اما آنچه صحابه و تابعین پیرامون قرآن گفته اند بدون اینکه به آن جنابش استناد دهند ، هر چند حکم اخبار نبوی را ندارد و چون آن احادیث حجت نیست ، اما این قدر هست که قلب بدان سکونت می یابد ، برای اینکه آنچه برای ما در باب تفسیر

آیات می گویند ، یا بدون سند از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم به گوششان خورده و یا ذوق سلیمی که از بیان و تعلیم آن جناب برایشان حاصل شده به سوی آن تفسیر هدایتشان کرده و همچنین آنچه که شاگردان تابعین و علمای اعصار بعد در باب تفسیر گفته اند .

و چگونه می توان گفت معانی قرآن بر این اشخاص مخفی مانده ، با اینکه هم به عربیت آشنا و مسلط بودند و هم سعی داشتند آنرا از مصدر رسالت بگیرند و هم به شهادت تاریخ نهایت جهد خود را در فقه دین مبذول می داشتند و تاریخ نمونه هایی از تلاش آنانرا ضبط کرده است .

از همینجا روشن می شود که عدول از طریقه و سنت آنان و خروج از جماعتشان و تفسیر کردن آیه ای از آیات قرآن را به تفسیری که در کلمات آنان دیده نمی شود بدعت در دین است و نباید چنین تفسیری را اعتنا کرد و اگر در باره آیه ای از آیات چیزی از آنان بدست نیامد ، باید از تفسیر آن سکوت کرد و آن آیه را نفهمیده باقی گذاشت .

هر چند که اقوال و آرائی که از آنان به یادگار مانده برای هر کس که بخواهد قرآن را بفهمد کافی است ، چون کلمات آنان بالغ بر هزاران روایت را تشکیل داده و تنها سیوطی آن روایات را هفده هزار حدیث دانسته ، که یا از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نقل شده و یا از صحابه و یا از تابعین .

در پاسخ از این سؤال می گوئیم ما در سابق هم گفتیم که آیات قرآن عموم افراد بشر از کافر و مؤمن از آنان که عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را درک کردند و آنان را که درک نکردند دعوت می کند به اینکه پیرامون قرآن تعقل و تامل کنند ، در بین آن آیات ، خصوصا آیه :« ا فلا یتدبرون القرآن و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا!»(82/نسا) دلالت روشنی دارد بر اینکه معارف قرآن معارفی است که هر دانشمندی با تدبر و بحث پیرامون آن می تواند آنرا درک کند و اختلافی که در ابتدا و به ظاهر در آیات آن می بیند برطرف سازد و با اینکه این آیه در مقام تحدی و بیان اعجاز قرآن است ، معنا ندارد در چنین مقامی فهم قرآن را مشروط به فهم صحابه و شاگردان ایشان بدانیم ، حتی معنا ندارد که در چنین مقامی آنرا مشروط به بیان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بدانیم .

چون آنچه این آیه شریفه بیان نموده یا معنایی است موافق با ظاهر آیه که خود الفاظ آیه ، آن معنا را می فهماند ، هر چند که احتیاج به تدبر و بحث داشته باشد و یا معنایی است که ظاهر آیه نامبرده آنرا نمی رساند .

خلاصه کلام ، اینکه می فرماید : چرا در قرآن تدبر نمی کنید منظورش معنایی

است خلاف ظاهر این عبارت ، چنین سخنی مناسب مقام تحدی نیست و حجت با آن تمام نمی شود و این بسیار روشن است .

بله ، البته جزئیات احکام چیزی نیست که هر کس بتواند مستقلا و بدون مراجعه به بیانات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم آنرا از قرآن کریم استخراج کند ، همچنانکه خود قرآن هم مردم را به آن جناب ارجاع داده و فرموده :« ما اتیکم الرسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا!»(7/حشر) و در این معنا آیاتی دیگر نیز هست و همچنین جزئیات قصص و معارفی از قبیل مساله معاد .

و از همینجا روشن می شود که شان پیامبر در این مقام تنها و تنها تعلیم کتاب است و تعلیم عبارت از هدایت معلمی خبیر نسبت به ذهن متعلم است و کارش این است که ذهن متعلم را به آن معارفی که دستیابی به آن برایش دشوار است ارشاد کند و نمی توان گفت تعلیم عبارت از ارشاد به فهم مطالبی است که بدون تعلیم ، فهمیدنش محال باشد ، برای اینکه تعلیم آسان کردن راه و نزدیک کردن مقصد است ، نه ایجاد کردن راه و آفریدن مقصد ، معلم در تعلیم خود می خواهد مطالب را جوری دسته بندی شده تحویل شاگرد دهد که ذهن او آسانتر آنرا دریابد و با آن مانوس شود و برای درک آنها در مشقت دسته بندی کردن و نظم و ترتیب دادن قرار نگرفته ، عمرش و موهبت استعدادش هدر نرفته و احیانا به خطا نیفتد .

و این آن حقیقتی است که امثال آیه : « و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم!»(44/نحل) و آیه: « و یعلمهم الکتاب و الحکمة !»(2/جمعه) بر آن دلالت دارد.

به حکم این آیات رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم تنها چیزی از کتاب را به بشر تعلیم می داده و برایشان بیان می کرده که خود کتاب بر آن دلالت می کند و خدای سبحان خواسته است با کلام خود آن را به بشر بفهماند و دست یابی بر آن برای بشر ممکن است ، نه چیزهائی را که بشر راهی به سوی فهم آنها ندارد و ممکن نیست آن معانی را از کلام خدای تعالی استفاده کند ، چنین چیزی با امثال آیه : « کتاب فصلت آیاته قرآنا عربیا لقوم یعلمون!»(3/فصلت) و آیه :« و هذا لسان عربی مبین!»(103/نحل) سازگاری ندارد ، برای اینکه اولی قرآن را کتابی معرفی کرده که آیاتش روشن است و برای قومی نازل شده که می دانند و دومی آنرا زبانی عربی آشکار معرفی نموده است .

علاوه بر اینکه اخبار متواتره ای از آن جناب رسیده که امت را توصیه می کند به تمسک به قرآن و اخذ به آن و اینکه هر روایتی از آنجناب به دستشان رسید عرضه بر قرآنش کنند ، اگر با قرآن مطابق بود به آن عمل کنند و گرنه به دیوارش بزنند و این توصیه ها وقتی معنا دارد که تمامی مضامین احادیث نبوی را بتوان از قرآن کریم در آورد

و گرنه اگر بنا باشد استفاده آنها منوط به بیانی از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم باشد دور لازم می آید) یعنی لازم می آید که فهم قرآن منوط به بیانات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم باشد و فهم بیانات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هم منوط به فهم قرآن باشد، که اصطلاحا این را دور و محال می دانند. مترجم.)

علاوه بر اینکه احادیثی که از طرق صحابه از رسول خدا نقل شده در بین خود آنها اختلاف و بلکه در بین احادیثی که از یکی از صحابه نقل شده اختلاف هست ، و این بر هیچ حدیث شناس متتبع پوشیده نیست .

ممکن است در حل اشکال بگویید مسلمانان می توانند از بین اقوالی که صحابه در معنای یک آیه دارند قولی را اختیار کنند که مخالف اجماع نباشد ، لیکن این سخن مردود است ، برای اینکه خود صحابه این راه را ، راه حل ندانسته و به این روش عمل نکرده اند و وقتی از یکی از ایشان تفسیر آیه ای سؤال می شده بدون پروا از مساله اجماع ، تفسیری می کرده که مخالف تفسیر سایر صحابه بوده است ، آنوقت چطور بگوئیم دیگران از مخالفت اجماع پرهیز نموده و تنها نظریه ای بدهند که در اقوال صحابه وجود داشته باشد ، با اینکه قول صحابه هیچ فرقی با سایر اقوال ندارد و بر سایر امت حجت نیست و چنان نیست که مخالفت با قول یک صحابی بر سایر اصحاب حلال و بر دیگر مردم حرام باشد .

علاوه بر اینکه اکتفا کردن به اقوال مفسرین صدر اسلام و تجاوز نکردن از آن ، در فهم معانی آیات قرآن باعث می شود که علم در سیر خود متوقف شود و آزادی در تفکر از مسلمین سلب گردد ، همچنان که دیدیم( در اثر سانسور شدن بحث از ناحیه بعضی خلفا،) مسلمانان صدر اول ، نظریه قابل توجهی در این باب از خود بروز ندادند و به جز کلماتی ساده و خالی از دقت و تعمق از ایشان به یادگار نمانده ، در حالی که قرآن به حکم آیه :« و نزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شی ء!» (89/نحل) مشتمل بر دقائقی از معارف است .

و اما اینکه بعید شمردند که معانی قرآن بر صحابه پوشیده مانده باشد ، با اینکه مردمی فهمیده و کوشای در فهم بوده اند استبعادی است نابجا ، به دلیل همان اختلافی که در اقوال آنان در معانی بسیاری از آیات هست و اختلاف و تناقض جز با پوشیده ماندن حق و مشتبه شدن راه حق و راه باطل ، تصور ندارد .

پس حق مطلب این است که : راه به سوی فهم قرآن به روی کسی بسته نیست و خود بیان الهی و ذکر حکیم بهترین راه برای فهم خودش می باشد ، به این معنا که قرآن کریم در بیانگری مقاصدش احتیاج به هیچ راهی دیگر ندارد ، پس چگونه تصور

می شود کتابی که خدای تعالی آنرا هدایت و نور معرفی کرده و تبیان کل شی ء خوانده ، محتاج به هادی و رهنمائی دیگر باشد و با نور غیر خودش روشن و با غیر خودش مبین گردد .

باز ممکن است بگوئید که : از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم به نقل صحیح رسیده است که در آخرین خطبه ای که ایراد کرد فرمود:« انی تارک فیکم الثقلین، الثقل الاکبر و الثقل الاصغر، فاما الاکبر فکتاب ربی و اما الاصغر فعترتی اهل بیتی، فاحفظونی فیهما، فلن تضلوا ما تمسکتم بهما!»

و این سخن را شیعه و سنی به طرق متواتره از جمعیتی بسیار از صحابه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم از آن جناب نقل کرده اند ، که علمای حدیث عده آن صحابه را تا سی و پنج نفر شمرده اند و در بعضی از این طرق عبارت« لن یفترقا حتی یردا علی الحوض!» نیز آمده ، و این حدیث دلالت دارد بر اینکه قول اهل بیت علیهم السلام حجت است .

پس هر چه در باره قرآن گفته باشند حجت و واجب الاتباع است و باید در معنای قرآن تنها به گفته آنان اکتفا کرد و گرنه لازم می آید که اهل بیت با قرآن نباشند و از آن جدا محسوب شوند .

در پاسخ می گوئیم : عین آن معنائی که ما قبلا برای پیروی از بیان رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم کردیم در این حدیث شریف جاری است و این حدیث نمی خواهد حجیت ظاهر قرآن را باطل نموده و آن را منحصر در ظاهر بیان اهل بیت علیهم السلام کند ، چگونه ممکن است چنین چیزی منظور باشد ، با اینکه در متن همین حدیث فرموده :« قرآن و عترت هرگز از هم جدا نمی شوند!» و با این بیان می خواهد قرآن و عترت را با هم حجت کند.

پس این حدیث به ما می گوید قرآن بر معانی خود دلالت دارد و معارف الهیه را کشف می کند و اهل بیت علیهم السلام ما را به طریق این دلالت هدایت نموده ، به سوی اغراض و مقاصد قرآن راهنمائی می کنند .

علاوه بر اینکه نظیر روایاتی که از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در دعوت مردم به اخذ قرآن و تدبر در آن و عرضه احادیث بر آن وارد شده ، روایاتی هم از ائمه اهل بیت علیهم السلام وارد شده است .

از اینهم که بگذریم در گروه بسیاری از روایات تفسیری که از این خاندان رسیده طریقه استدلال به آیه ای برای آیه دیگر و استشهاد به یک معنا بر معنای دیگر به کار رفته و این درست نیست مگر وقتی که معنا معنایی باشد که در افق فهم شنونده باشد

و ذهن شنونده بتواند مستقلا آنرا درک کند ، چیزی که هست به او سفارش کنند از فلان طریق معین در این کلام تدبر کن .

اضافه بر اینکه در این بین ، روایاتی از اهل بیت علیهم السلام رسیده که بطور صریح دلالت بر همین معنا دارد ، نظیر روایتی که صاحب محاسن آنرا بسند خود از ابی لبید بحرانی از ابی جعفر علیه السلام نقل کرده که در ضمن حدیثی فرمود : « هر کس خیال کند که کتاب خدا مبهم است هم خودش هلاک شده و هم دیگران را هلاک کرده!» و قریب به این مضمون باز در محاسن و احتجاج از همان جناب آمده و آن این است که فرمود:« وقتی از چیزی برایتان سخن می گویند و خلاصه وقتی حدیثی و یا سخنی از من می شنوید همان مطلب را از کتاب خدا بپرسید...! )

با این بیانی که گذشت بین دو دسته از روایات جمع می شود و تناقض ابتدائی آن رفع می گردد ، یکی این احادیث که می گفت فهمیدن معارف قرآن و رسیدن به آن از خود قرآن ، امری است ممکن ، چون معارف قرآنی پوشیده از عقول بشر نیست و دوم روایاتی که خلاف این را می رساند ، مانند روایتی که تفسیر عیاشی آنرا از جابر نقل کرده که گفت : امام صادق علیه السلام فرمود:« قرآن بطنی دارد و بطن قرآن ظاهری دارد!» آنگاه فرمود:« ای جابر هیچ چیزی بقدر قرآن از عقول دور نیست، برای اینکه آیه هائی هست که اولش در باره چیزی و وسطش در باره چیز دیگر و آخرش در باره چیزی که غیر از دو مورد اول است نازل شده و در عین اینکه کلامی است متصل، قابل حمل بر چند معنا است!» و این معنا در عده ای از روایات وارد شده ، مخصوصا جمله:« و هیچ چیز بقدر قرآن از عقول دور نیست ...!» از شخص رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هم روایت شده و از علی علیه السلام آمده که فرمود:« قرآن حمالی است ذو وجوه، یعنی قابل حمل بر معانی بسیار است....»

پس آنچه در باب تفسیر سفارش شده این است که مردم قرآن را از طریقه خودش تفسیر کنند و آن تفسیری که از آن نهی شده تفسیر از غیر طریق است و این نیز روشن شد که طریقه صحیح تفسیر این است که برای روشن شدن معنای یک آیه ، از آیات دیگر استمداد شود و این کار را تنها کسی می تواند بکند که در اثر ممارست در روایات وارده از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و از ائمه اهل بیت علیهم السلام، استاد حدیث شده و از این ناحیه ذوقی بدست آورد، چنین کسی می تواند دست به کار تفسیر بزند( و خدا راهنما است!)

⁽¹⁾

اصول تفکر قرآنی

بحثی مختلط از مطالب قرآنی :فلسفی، تاریخی و روایتی

« یَاأَهْلَ الْکتَبِ قَدْ جَاءَکمْ رَسولُنَا یُبَینُ لَکُمْ کثِیراً مِّمَّا کنتُمْ تخْفُونَ مِنَ الْکتَبِ وَ یَعْفُوا عَن کثِیرٍ قَدْ جَاءَکم مِّنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کتَبٌ مُّبِینٌ!»

« یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضوَنَهُ سبُلَ السلَمِ وَ یُخْرِجُهُم مِّنَ الظلُمَتِ إِلی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلی صرَطٍ مُّستَقِیمٍ!»َ

« هان ای اهل کتاب اینک فرستاده ما (محمد) به سویتان آمد، او برای شما بسیاری از حقایق دین را که - علمائتان - پنهانش می داشتند بیان می کند و از فاش کردن بسیاری از خیانتهای دیگر آنان نسبت به معارف دین صرفنظر می نماید و این رسول از ناحیه خدا برایتان نوری و کتابی روشنگر آورده!»

« نور - نبوت - و کتابی که خدا بوسیله آن پیروان خوشنودی خویش را به طرق سلامت هدایت می کند و آنان را به اذن خود از ظلمت ها به سوی نور خارج ساخته به سوی صراط مستقیم هدایت می کند!» (15و16/مائده)

هیچ تردیدی نداریم در این که حیات انسانی، حیاتی است فکری، نه چون حیوانات غریزی و طبیعی، زندگی بشر سامان نمی گیرد مگر به وسیله ادراک که ما آن را فکر می نامیم و از لوازم فکری بودن زندگی بشر یکی این است که هر قدر فکر صحیح تر و کامل تر باشد قهرا زندگی انسانی استوارتر خواهد بود، پس زندگی استوار حال به هر سنتی که باشد و در هر طریقی که افتاده باشد طریقی سابقه دار یا بی سابقه ، ارتباط

کامل با فکر استوار دارد و زندگی استوار مبتنی و مشروط به داشتن فکر استوار است ، حال هر قدر استواری فکری بیشتر باشد استواری زندگی بیشتر و هر قدر آن کمتر باشد این نیز کمتر خواهد بود .

خدای تعالی هم در کتاب عزیزش به طرق مختلف و اسلوب های متنوع به این حقیقت اشاره نموده ، از آن جمله فرموده:

« او من کان میتا فاحییناه و جعلنا له نورا یمشی به فی الناس کمن مثله فی الظلمات لیس بخارج منها ؟ »(122/انعام) و نیز فرموده:

« هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون!» (9/زمر)

همچنین فرموده:

« یرفع الله الذین آمنوا منکم و الذین اوتوا العلم درجات!»(11/مجادله)

و باز می فرماید:

« فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه، اولئک الذین هدیهم الله و اولئک هم اولوا الالباب!»(18/زمر)

و آیات بسیار دیگری از این قبیل که نیازی به ایراد همه آنها نیست ، پس در اینکه قرآن کریم بشر را به فکر صحیح دعوت نموده و طریقه صحیح علم را ترویج فرموده ، هیچگونه تردیدی نیست.

قرآن کریم علاوه بر این ، بیان کرده که فکر صحیح و طریقه درست تفکر ، انسان را به چه چیزهائی هدایت می کند ، از آن جمله فرموده:

« ان هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم!»(9/اسری)

یعنی به ملتی و یا سنتی و یا به عبارت دیگر طریقه ای هدایت می کند که استوارتر از آن نیست و به هر حال آن طریقه و سنت صراطی است حیاتی و طریقه ای است برای زندگی و معلوم است که استوارتر بودن آن از طرق دیگر ، موقوف بر این است که طریق تفکر در آن از هر طریق تفکری استوارتر باشد ، طریقه ای است که به حکم آیات زیر یکسره نور است و صراط مستقیم است!

توجه بفرمائید:

« قد جاءکم من الله نور و کتاب مبین یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام و یخرجهم من الظلمات الی النور باذنه و یهدیهم الی صراط مستقیم!» (15و16/مائده)

و صراط مستقیم عبارت است از راه روشنی که هیچ اختلافی در آن نباشد و علاوه بر این هیچگاه از رساندن رهرو خود به هدف تخلف نداشته و دو هوا نباشد و از این گذشته با حقی که مطلوب هر انسان حق جوئی است مناقضت و ناسازگاری نداشته باشد و علاوه بر این راهی است که بعضی از اجزای آن نقیض بعض دیگرش نباشد .

و اما اینکه آن فکر صحیح و اقوم که قرآن کریم بشر را به سوی آن دعوت و تشویق کرده ، چگونه تفکری است؟ قرآن عزیز آن را معین نکرده بلکه تشخیص آن را به عقل فطری بشر احاله نموده ، چون عقل بشر در صورتی که آزادی خدادادیش محفوظ مانده باشد خودش آن فکر صحیح را می شناسد ، تشخیص آن در نفوس بشر همواره ثابت و مرتکز است .

و شما خواننده عزیز اگر در آیات قرآن تتبع و تفحص نموده و در آنها به دقت تدبر نمائی ، خواهی دید که بشر را شاید بیش از سیصد مورد به تفکر تذکر و یا تعقل دعوت نموده و یا به رسول گرامی خود یادآور می شود که با چه دلیلی حق را اثبات و یا باطل را ابطال کند و خلاصه کلام اینکه از این آیات می توان فهمید که راه صحیح تفکر از نظر قرآن چه راهی است و ما در اینجا به عنوان نمونه چند آیه را می آوریم:

توجه فرمائید:

« قل فمن یملک من الله شیئا ان اراد ان یهلک المسیح بن مریم و امه ...!» (17/مائده)

و در حکایت اینکه انبیا و اولیایش چون نوح و ابراهیم و موسی و سایر انبیای بزرگوارش و لقمان و مؤمن آل فرعون و سایر اولیایش در برابر خصم چه جور استدلال کرده اند، فرموده:

« قالت رسلهم ا فی الله شک فاطر السموات و الارض!» (10/ابراهیم)

و نیز فرموده:

« و اذ قال لقمان لابنه و هو یعظه یا بنی لا تشرک بالله ان الشرک لظلم عظیم!»

(13/لقمان) و نیز فرموده:

« و قال رجل مؤمن من آل فرعون یکتم ایمانه ا تقتلون رجلا ان یقول ربی الله و قد جاءکم بالبینات من ربکم!»(28/غافر)

و در حکایت از ساحران فرعون فرموده:

« قالوا لن نؤثرک علی ما جاء من البینات و الذی فطرنا فاقض ما انت قاض انما نقضی هذه الحیوة الدنیا!»(72/طه)

خدای تعالی در هیچ جا از کتاب مجیدش حتی در یک آیه از آن بندگان خود را مامور نکرده به اینکه او را کورانه بندگی کنند و یا به یکی از معارف الهیش ایمانی کورانه بیاورند و یا طریقه ای را کورانه سلوک نمایند ، حتی شرایعی را هم که تشریع کرده و بندگانش را مامور به انجام آن نموده ، با اینکه عقل بندگان قادر بر تشخیص ملاک های آن شرایع نیست مع ذلک آن شرایع را به داشتن آثاری تعلیل کرده( یا بشر خود را محتاج به آن آثار می داند و یا به آنان فهمانده،) که محتاج به آن آثار هستند نظیر نماز ،

که هر چند عقل بشر عاجز از تشخیص خواص و ملاک های آن است ، لیکن با این حال وجوب آن را تعلیل کرده به اینکه نماز ، شما را از فحشاء و منکر باز می دارد و البته یاد خدا اثر بیشتری دارد:

« ان الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر و لذکر الله اکبر!»(45/عنکبوت)

و در باره روزه فرموده:

« کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تتقون!»(183/بقره)

و در باره وضو فرموده:

« ما یرید الله لیجعل علیکم من حرج و لکن یرید لیطهرکم و لیتم نعمته علیکم لعلکم تشکرون!»(6/مائده) و آیاتی دیگر از این قبیل.

این ادراک عقلی یعنی تشخیص اینکه طریقه فکر صحیح کدام است که قرآن کریم تصدیق حق بودن و خیر بودن و نافع بودن آنچه بدان دعوت می کند را به چنان فکری حواله می دهد و نیز تصدیق باطل بودن و شر و مضر بودن آنچه که از آن نهی می کند را به چنان فکری واگذار نموده ، در نهاد خود ما انسانها است ، یعنی خود ما با فطرتمان تشخیص می دهیم که طریقه فکر صحیح کدام است ، با فطرتی که در همه آنها یکسان هستند ، و هیچگاه دستخوش تغییر و تبدیل نگشته و مورد اختلاف واقع نمی شود ، که یک انسان بگوید فطرت من چنین حکم می کند و انسانی دیگر بگوید فطرت من چنین حکم نمی کند بلکه بگونه ای دیگر حکم می نماید ، آری فطرت امری است که حتی دو فرد انسان در احکام آن اختلاف ندارند و اگر اختلافی و نزاعی فرض شود از قبیل نزاع در بدیهیات است که وقتی خوب شکافته شود معلوم می شود یکی از دو طرف و یا هر دو طرف مورد نزاع را آنطور که باید تصور نکرده اند ، چون نتوانسته اند به یکدیگر بفهمانند.

( نظیر مشاجره و نزاع آن سه نفر هم غذا که یکی پیشنهاد می کرد امروز نان و انگور بخوریم ، آن دیگری که ترک بود به شدت انکار می کرد و می گفت : نه باید که چورک و اوزوم بخوریم ، سومی که عرب بود می گفت حتما باید خبز و عنب بخوریم، در حالی که معنای هر سه گفتار یک چیز بود یعنی نان و انگور. مترجم.)

اما اینکه آن طریقه صحیح تفکر که گفتیم فطرت هر انسانی آن را تشخیص می دهد چیست ؟

جواب:

و جدای از اعمال ما است ، نظیر مسائل مبدأ و معاد و مسائل دیگر ریاضی و طبیعی و امثال آن ، که اگر ما بخواهیم ارتباطی صحیح با آن حقائق داشته باشیم ، و آنها را آنطور که هست دریابیم و یقین کنیم که آنچه دریافته ایم حقیقت و واقع آن حقائق است ، دست به دامن قضایای اولیه و بدیهیات عقلی می شویم که جای شک در آنها نیست و یا به لوازم آن بدیهیات متمسک شده و آنها را به ترتیب فکر خاصی طوری ردیف می کنیم که منظور و گم شده خود را از آن نتیجه بگیریم ، مثلا بگوئیم این مطلب بدیهی است که الف مساوی است با ب ، این نیز مسلم است که ب مساوی است با جیم ، پس معلوم می شود که الف نیز مساوی است با جیم و یا بگوئیم: اگر الف مساوی باشد با ب بطور مسلم جیم نیز مساوی خواهد بود با دال و اگر جیم مساوی با دال باشد قطعا ها نیز مساوی با ذاء خواهد بود ، پس نتیجه می گیریم که اگر الف مساوی با ب باشد ، قهرا و قطعا ها هم مساوی با زاء خواهد بود و یا می گوئیم : اگر الف مساوی با ب باشد ، قهرا و قطعا جیم هم مساوی با دال خواهد بود و چون یقین داریم که الف مساوی با ب است ، پس مسلما ب مساوی با جیم نیز هست .

و این چند شکلی که ما در اینجا آوردیم و مواد اولیه ای که بدان اشاره نمودیم اموری است بدیهی که انسان دارای فطرت سلیم ، امتناع دارد از اینکه در باره آنها شک کند مگر آنکه فطرتش آفت زده و عقلش مخبط و فهمش مختلط شده باشد ، بطوری که مطالب ضروری و بدیهی را هم نتواند بفهمد ، یک مفهوم تصوری را بجای مفهومی دیگر بگیرد و یک مفهوم تصدیقی را بجای مفهوم تصدیقی دیگری اتخاذ کند ، همچنانکه غالب شکاک ها که در بدیهیات هم شک می کنند علت شکاک شدنشان این است که از یک مفهوم بدیهی چیز دیگری می فهمند .

و ما وقتی به تمامی تشکیک ها و شبهاتی که بر این طریقه منطقی یاد شده ، وارد شده و مراجعه کنیم می بینیم که خود این شکاکها نیز همه اعتمادشان در استنتاج دعاوی و مقاصد خود بر امثال قوانین مدونه در منطق است ، که یا مربوط به ماده قضایا است و یا مربوط به هیات آنها ، بطوری که اگر گفتار آنان را شکافته و تحلیل نمائیم و سپس مقدمات ابتدائی آن را یکی یکی کنار بگذاریم می بینیم که آن مقدمات عینا همان مواد و هیات های منطقی است که از آن فرار می کردند و بر آن خرده می گرفتند و اگر یکی از آن مقدمات و یا هیات ها را به شکلی تغییر دهیم که از نظر منطق به نتیجه نمی رسد ، می بینیم که گفتار آنان نیز نتیجه نمی دهد و خود آنان نیز اعتراض می کنند که چرا فلان مقدمه را تغییر دادید و این خود روشن ترین دلیل است بر اینکه شکاکان نیز به حکم فطرت انسانیشان صحت منطق را قبول داشته و به درستی اصول آن اعتراف

دارند و حتی نه تنها اعتراف دارند بلکه در استدلالهای خود به کارش می بندند ، پس اگر دم از انکار آن می زنند از باب لجاجت است و با یقین به درستی آن ، انکارش می کنند .

اینک چند نمونه از گفتار منکرین منطق:

1 - گروهی از متکلمین گفته اند : اگر علم منطق طریقه ای باشد که انسان را به واقعیات می رساند ، باید در بین خود اهل منطق هیچ اختلافی رخ ندهد ، در حالی که می بینیم خود آنان در آرایشان اختلاف دارند .

این گفتار ، خود یک برهان منطقی است و گوینده آن بدون اینکه خودش توجه داشته باشد قیاس استثنائی را در آن به کار برده و اشتباهی که کرده این است که طرفداران منطق می گویند منطق آلت و وسیله ای است که استعمال صحیح و درست آن فکر بشر را از خطا حفظ می کند و هرگز نگفته اند که استعمال آن به هر طور که باشد چه درست و چه نادرست ، فکر را از خطا حفظ می نماید و اگر خود منطقی ها در آرایشان اختلاف دارند به خاطر این است که یکی از دو طرف بطور صحیح منطق را به کار نبرده و این قضیه بدان می ماند که کسی بگوید شمشیر وسیله و آلت قطع است و درست هم گفته ، لیکن آلت قطع بودن آن شرط دارد و آن این است که به طریقه ای صحیح استعمال شود .

2- گروهی دیگر از متکلمین گفته اند: قوانین منطق خودش ساخته و پرداخته فکر بشر است و بشر آن را تدوین و به تدریج تکمیل کرد ، چگونه می تواند ثبوت حقائق واقعی را تضمین نماید ، و چگونه می توان گفت کسی که علم منطق ندارد و یا دارد و استعمالش نمی کند به واقعیت حقیقتها نمی رسد .

این اشکال نیز مانند اشکال قبلی یک قیاس استثنائی است آن هم از زشت ترین انواع مغالطه ، زیرا صاحبان این گفتار در معنای تدوین راه غلط را رفته اند ، برای اینکه معنای تدوین کشف تفصیلی از قواعدی است که به حکم فطرت - البته فطرت سر بسته و نشکفته - برای انسان معلوم است ، معنای تدوین این است نه ساختن و پرداختن .

3- بعضی دیگر از همین متکلمین گفته اند: علم منطق لاطائلاتی است که به منظور بستن در خانه آل محمد صلی الله علیه وآله وسلّم سر هم بافته اند، سازندگان این علم منظورشان این بوده که مردم را از پیروی کتاب و سنت باز دارند و بر هر مسلمانی واجب است که از پیروی علم منطق اجتناب کند .

این گفتار نیز خود مرکب از چند قیاس اقترانی و استثنائی منطقی است. قیاس اقترانی عبارت است از قیاسی که نتیجه آن بدون حفظ شکل و هیات در قیاس موجود باشد ، مانند اینکه می گوئیم : عالم متغیر است - و هر متغیر حادث است - پس عالم حادث

است که دو کلمه عالم و حادث موجود ، در نتیجه بدون اینکه کنار هم باشند در قیاس موجودند ، ولی در قیاس استثنائی نتیجه حتی با هیات و شکل مخصوصش در قیاس موجود است می گویند : اگر خورشید در آمده باشد روز موجود است و لیکن خورشید در آمده است که نتیجه می گیریم پس روز موجود است که جمله روز موجود است با همین شکل و هیات در قیاس می باشد و صاحب این استدلال توجه نکرده که تاسیس یا تدوین یک طریقه ربطی به فرض فاسد مؤسس ندارد ، ممکن است شخصی برای به دست آوردن یک هدف فاسد ، راهی را احداث کند و راه سازیش خوب باشد ولی غرضش فاسد و بد باشد ، شمشیر فی نفسه چیز خوبی است زیرا وسیله دفاع است ، ولی ممکن است شخصی شمشیر را درست کند برای کشتن یک مظلوم و همچنین دین خدا که بزرگترین نعمت خدا است و بسیار خوب است ولی ممکن است فردی این دین را در راه بدام انداختن متدینین بکار ببرد ، یعنی در بین مردمی متدین اظهار دیانت کند تا آنان به وی اعتماد کنند و آنگاه کلاه سرشان بگذارد .

4- بعضی دیگرشان گفته اند: درست است که سلوک بر طبق منطق سلوکی عقلی است، لیکن بسا می شود که سلوک عقلی آدمی را به نتیجه ای می رساند که خلاف صریح کتاب و سنت است، همچنانکه می بینیم آرای بسیاری از فیلسوف نماها به چنین نتائجی منتهی شده است .

این گفتار نیز از قیاسی اقترانی تشکیل شده ، چیزی که هست در آن مغالطه شده از این جهت که : به خطا انجامیدن آرای فلسفی نه به خاطر شکل قیاس های منطقی آن است و نه به خاطر ماده های بدیهی آن ، بلکه بعضی از مواد آن آرای فاسد بوده و در نتیجه آمیختنش با مواد صحیح به نتیجه فاسد منتهی شده است .

5- گروه دیگری از اینان نیز گفته اند که: منطق تنها عهده دار تشخیص شکل برهان صحیح و منتج از شکل باطل و غیر منتج است، منطق صرفا برای این است که به ما بفهماند که از مواد و قضایا( هر چه می خواهد باشد،) چه جور قیاس تشکیل دهیم ، تا به نتیجه برسیم و چه جور تشکیل بدهیم به نتیجه نمی رسیم ، و اما مواد و قضایا چه باشد منطق عهده دار آن نیست و قانونی نداریم که آدمی را از خطای در باره مواد حفظ کند و تنها چیزی که آدمی را از خطا حفظ می کند مراجعه به اهل بیت معصوم علیهم السلام است ، پس راهی جز مراجعه به آنان وجود ندارد.

گفتار فوق نیز شاخه ای از منطق می باشد که نام آن مغالطه است و علت مغالطه بودن آن این است که صاحب این گفتار خواسته است با این بیان خود و اخبار آحاد و یا مجموع آحاد و ظواهر ظنی کتاب را حجت کند و اثبات نماید که به این دلیل اخبار آحاد

و ظواهر کتاب حجت است در حالی که این دلیل سخن از عصمت امامان و مصونیت کسانی دارد که پیرو سخنان معصوم باشند و معلوم است که این مصونیت وقتی به دست می آید که معلوم و یقینی شود که فلان حدیث کلام امام است و از امام یا رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم صادر شده و نیز یقین شود که مراد امام از این کلام چه معنائی است؟ و اخبار آحاد چنین اخباری نیست برای اینکه ما یقین نداریم که تک تک این احادیث از امام علیه السلام صادر شده ، هم صدورش ظنی است و هم دلالتش و همچنین ظواهر کتاب و هر دلیل دیگری که دلالتش ظنی باشد و وقتی معیار در مصونیت ماده یقینی باشد پس چه فرقی هست بین ماده یقینی ای که از ائمه علیهم السلام گرفته شده باشد و بین ماده یقینی که از مقدمات عقلی به دست آمده باشد ، هیات قیاس را هم که خود گوینده قبول داشت ، پس ناگزیر است منطق را بپذیرد .

و اینکه گفت : بعد از این همه اشتباه ، دیگر برای آدمی اعتماد و یقینی به مواد عقلی حاصل نمی شود اولا سخنی است بی دلیل و ثانیا خود آن نیز مقدمه ای است عقلی و برهانی است اقترانی ، به این شکل : آنچه مردم بدان نیاز دارند در قرآن هست و هر کتابی که چنین باشد بی نیاز کننده از غیر خودش است ، پس قرآن بی نیاز کننده از غیر خودش می باشد .

6- بعضی دیگرشان گفته اند: تمامی آنچه که نفوس بشری و جانها و دلها نیازمند به آن است در گنجینه قرآن عزیز نهفته و در اخبار اهل بیت عصمت علیهم السلام مخزون است، با این حال دیگر چه حاجت به نیم خورده کفار و ملحدین داریم ؟

جواب از این اشکال این است که احتیاج ما به منطق عین احتیاجی است که ما در خود این گفتار مشاهده می کنیم و می بینیم که این گفتار به صورت یک قیاس اقترانی منطقی تشکیل یافته و در آن موادی یقینی استعمال شده ، چیزی که هست از آن جهت که در آن مغالطه ای شده نتیجه سوئی ببار آورده و آن این است که : با داشتن کتاب و سنت حاجتی به منطق نداریم و آن مغالطه این است که اولا: کتاب و سنت پیرامون علم منطق و قواعد آن بحث نمی کند ، بلکه بحثش در خلال کتاب و سنت است ، پس ما برای اینکه بدانیم در کتاب و سنت چه قواعدی از منطق بکار رفته ناگزیریم اول منطق و قواعد آنرا مستقل و جدای از کتاب و سنت بخوانیم و بدانیم تا بفهمیم در فلان آیه و یا حدیث از چه راهی استدلال شده است.

و ثانیا: محتاج نبودن کتاب و سنت به منطق و بی نیازی آن دو از هر ضمیمه دیگری که به آن بپیوندند یک مطلب است و محتاج بودن مسلمانان در فهم کتاب و سنت به علم منطق مطلبی دیگر است و صاحب گفتار بالا این دو را با هم خلط کرده و

گفتار او و امثال او نظیر گفتار طبیبی است که کارش بحث و تحقیق در احوال بدن آدمی است و ادعا کند که من هیچ حاجتی به علم طبیعی و اجتماعی و ادبی ندارم و این علوم اصلا لازم نیست و ما می دانیم که این سخن درست نیست ، زیرا همه علوم با انسان ارتباط دارند و یا نظیر کار انسان جاهلی است که اصلا حاضر نیست علمی بیاموزد و وقتی از او علت می پرسند بگوید خمیر مایه همه علوم در فطرت انسان است .

و ثالثا: این خود کتاب و سنت است که بشر را دعوت می کند به اینکه هر چه بیشتر طرق عقلیه صحیح را به کار ببندد( و ما می دانیم که طرق عقلیه صحیح ، چیزی جز مقدمات بدیهی و یا متکی بر بدیهیات نیست،) این قرآن کریم است که می فرماید:« فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه، اولئک الذین هدیهم الله و اولئک هم اولوا الالباب!»(18/زمر) در این مقوله آیات و اخبار بسیاری هست که انسانها را به تفکر صحیح دعوت می کند ، بله کتاب و سنت از پیروی هر چیزی که مخالف صریح و قطعی آن دو است نهی می کند و این هم صرف تعبد نیست ، بلکه جهتش این است که کتاب و سنتی که قطعی باشد حکمی که می کنند خود از مصادیق احکام عقلی صریح است ، یعنی عقل صریح آنرا حق و صدق می داند و محال است که دوباره عقل برهان اقامه کند بر بطلان چیزی که خودش آنرا حق دانسته است.

و احتیاج انسان به تشخیص مقدمات عقلیه حقه از مقدمات باطله و سپس تمسک کردن به آنچه که حق است عینا مثل احتیاجی است که انسان به تشخیص آیات و اخبار محکمه از آیات و اخبار متشابه و سپس تمسک به آنچه محکم است دارد و نیز مثل احتیاجی است که انسان به تشخیص اخبار صحیح از اخبار جعلی و دروغی دارد که اینگونه اخبار یکی دو تا هم نیست .

و رابعا: حق حق است هر جا که می خواهد باشد و از هر کسی که می خواهد سر بزند ، صرف اینکه علم منطق را فلان کافر یا ملحد تدوین کرده باعث نمی شود که ما آن علم را دور بیندازیم ، ایمان ، کفر ، تقوا و فسق تدوین کننده یک علم نباید ما را وادار کند - با تشخیص اینکه آنچه گفته حق است صرفا به خاطر دشمنی ای که با او داریم - علم او را دور انداخته از حق اعراض کنیم و این خود تعصبی است جاهلانه که خدای سبحان آنرا و اهل آنرا در کتاب مجیدش و نیز به زبان رسول گرامیش مذمت فرموده است .

7-بعضی دیگرشان گفته اند: طریق احتیاط در دین که در کتاب و سنت امری پسندیده شمرده شده اقتضا می کند که آدمی به ظواهر کتاب و سنت اکتفا نموده از پیروی اصول و قواعد منطقی و عقلی دوری گزیند، برای اینکه در این کار احتمال آن

هست که آدمی به هلاکت دائمی بیفتد و دچار شقاوتی گردد که بعد از آن دیگر و تا ابد سعادتی نخواهد بود .

پاسخ از این گفتار این است که در خود این بیان عینا اصول منطقی و عقلی کار رفته ، چون مشتمل است بر یک قیاسی استثنائی ، که مقدمات عقلیه ای در آن أخذ شده مقدماتی که عقل خودش به تنهائی هر چند که کتاب و سنتی نباشد آن مقدمات را واضح و روشن می داند ، با این حال چگونه می خواهد با این گفتار منطقی منطق را رد کند ؟ علاوه بر اینکه سر و کار داشتن با مطالب عقلی برای کسی خطری است که استعداد فهم مسائل دقیق عقلی را نداشته باشد و اما کسی که چنین استعدادی را دارد هیچ دلیلی از کتاب و سنت و عقل حکم نمی کند بر اینکه او نیز باید از مسائل عقلی محروم باشد و حق ندارد حقائق معارفی را بفهمد که مزیت و برتری انسان و شرافتش نسبت به سایر موجودات به شهادت کتاب و سنت و عقل تنها به خاطر درک آن معارف است ، پس نه تنها کتاب و سنت و عقل چنین دلالتی ندارد بلکه دلالت بر جواز و لزوم آن دارد .

8- بعضی دیگر از متکلمین در ضمن بیاناتی که در رد منطق دارد گفته است : طریقه سلف صالح و بزرگان از علمای دین مباین با فلسفه و عرفان بوده ، آنان با کتاب خدا و سنت رسول گرامش خود را بی نیاز از استعمال قواعد منطقی و اصول عقلی می دانستند ، نه چون فلاسفه پابند این قواعد بودند و نه چون عرفا به طرق مختلف به ریاضتها تمسک می کردند .

ولی از آنجا که در عصر خلفا فلسفه یونان به زبان عربی ترجمه شد ، متکلمین اسلام و دانشمندان از مسلمین با اینکه تابع قرآن بودند در صدد بر آمدند معارف قرآنی را با مطالب فلسفی تطبیق دهند و از همان جا بود که به دو دسته اشاعره و معتزله تقسیم شدند و چیزی نگذشت که جمعی دیگر در عصر خلفا به تصوف و عرفان گرایش یافته ، ادعای کشف اسرار و علم به حقائق قرآن نمودند و پنداشتند که همین مطالب عرفان و تصوف آنانرا از مراجعه به اهل بیت عصمت و طهارت بی نیاز می کند و این غرور فکری باعث شد که خود را در برابر ائمه هدی علیهم السلام کسی بدانند، اینجا بود که فقهای شیعه( که متمسک به زی امامان علیهم السلام بودند،) از این دسته دانشمندان جدا شدند ، این بود تا آنکه در اواسط قرن سیزدهم هجری یعنی حدود صد سال قبل فلاسفه و عرفا شروع کردند به دست اندازی و دخالت در معارف قرآن و حدیث ، و آنها را به آرای فلسفی و عرفانی خود تاویل نموده و در هر مساله ای فلسفی و عرفانی گفتند که فلان آیه قرآن و یا فلان حدیث نیز همین را می گوید و کار به جائی رسید که امر بر اکثر اهل دانش

مشتبه گردید .

گوینده فوق از این سخنان خود نتیجه می گیرد که پس اصول فلسفه و قوانین منطق مخالف یا طریقه حقه ای است که کتاب و سنت ، بشر را به سوی آن می خواند .

آنگاه شروع می کند به ایراد بعضی از اشکالات بر منطق که قبلا آنها را نقل کرده و جواب دادیم، مثل اینکه اگر این طریقه ها درست بود خود فلاسفه و منطقی ها اختلاف نمی کردند و یا اگر این طریقه درست بود هرگز در آرای خود دچار خطا نمی شدند و یا موضوع بحث و زیر بنای فلسفه مسائل بدیهی عقلی است و عدد بدیهیات عقلی از سر انگشتان آدمی تجاوز نمی کند ، چگونه ممکن است با این چند مساله بدیهی همه مسائل حقیقی را حل کرد ، آنگاه مسائل بسیاری از فلسفه نقل می کند و می گوید همه اینها مخالف صریح چیزی است که از کتاب و سنت استفاده می شود ، این ما حصل گفتار آن دانشمند است که ما آن را خلاصه کردیم .

و ما برای جوابگوئی از این گفتار معطل مانده ایم که به کجایش بپردازیم و کدامش را اصلاح کنیم ؟

وضع این بیانات همانند وضع بیماری است که دردش آن قدر بزرگ است که دیگر دوای طبیعت حریف معالجه آن نیست، ولی به هر حال به یک یک سخنانش می پردازیم ، و جواب می دهیم:

اما آن تاریخی که برای متکلمین و منحرف شدنشان از ائمه علیهم السلام ذکر کرد و گفت که در آخر ، شروع به دست کاری در قرآن و سنت کرده ، فلسفه را بر قرآن تطبیق نموده و به دو فرقه اشاعره و معتزله تقسیم شدند و سپس صوفیه پیدا شد و آنان و پیروانشان خود را از کتاب و سنت بی نیاز پنداشتند و امر به همین منوال بود تا در قرن سیزدهم هجری چنین و چنان کردند ، همه اینها مطالبی است که تاریخ قطعا آن را رد می کند( و ما متعاقباًٌ بطور اجمال به این بحث تاریخی می پردازیم.)

علاوه بر اینکه در این بیان بین کلام و فلسفه خلطی فاحش مرتکب شده ، برای اینکه موضوع بحث فلسفه چیز دیگری است ، و موضوع بحث کلام چیز دیگر ، فلسفه بحثش در پیرامون حقائق است و استدلالش نیز با برهان است ، که از مقدماتی مسلم و یقینی ترکیب می یابد ، ولی علم کلام بحثش اعم از مسائل حقیقی و اعتباری است و استدلالی هم که می کند به ادله ای است که اعم از یقینی و غیر یقینی است ، پس بین این دو فن از زمین تا آسمان فرق هست و اصلا چگونه تصور می شود که یک دانشمند کلامی در این صدد بر آید که فلسفه را بر قرآن تطبیق دهد؟ علاوه بر اینکه متکلمین از روزی که اولین فردشان در اسلام پیدا شد تا امروزی که ما زندگی می کنیم همواره در

ضدیت و دشمنی با فلاسفه و عرفا بودند ، این کتابها و رساله های متکلمین است که شاهد صدق بر مشاجراتی است که با فلاسفه داشته اند .

و شاید مدرک این شخص در این نسبتی که داده گفتار بعضی از مستشرقین بوده که گفته است( منتقل شدن فلسفه از یونان به سرزمین های مسلمان نشین باعث پیدا شدن علم کلام شده،) نه اینکه خود این آقا آرای فلاسفه و متکلمین را بررسی کرده باشد ، دلیلش این است که وی اصلا معنای دو کلمه کلام و فلسفه را نفهمیده و متوجه نشده که غرض این دو فن چیست ؟ و چه عواملی باعث پیدا شدن علم کلام شد ؟ همینطوری تیری به تاریکی انداخته .

و از آن کلامش عجیب تر این است که بعد از آن قسمت گفته فرق بین کلام و فلسفه این است که علم کلام در صدد اثبات مبدأ و معاد در چهار چوب دین است( بدون اینکه اعتنائی به عقل و احکام آن داشته باشد،) و فلسفه پیرامون همین موضوعات بحث می کند ، اما در چهار چوب احکام عقلی( حال چه اینکه با عقائد دینی سازگار باشد یا نباشد،) آنگاه همین معنا را دلیل گرفته بر اینکه افتادن در راه منطق و فلسفه افتادن به راهی است که ضد دین و مناقض با شریعت است.

این بود قسمت دیگری از گفتار وی که در آن فساد را بیشتر کرده ، برای اینکه آنها که اهل خبره هستند همه می دانند که هر کس در فرق بین دو علم کلام و فلسفه این مطلب را آورده و منظورش این بوده که اشاره کند به اینکه قیاسهائی که در بحث های کلامی اتخاذ و به آن استدلال می شود قیاسهائی جدلی است ، یعنی از مرکباتی مسلم( و به اصطلاح مشهورات و مسلمات) ترکیب شده ، چون علم کلام در این صدد است که آنچه مسلم و مشهور است را مستدل نموده و با ذکر دلیل اثبات نماید ، ولی در بحث های فلسفی قیاسها برهانی است یعنی از یک سری مقدمات بدیهی تشکیل می شود ، چون فلسفه در این صدد است که آنچه حق است را اثبات کند ، نه آنچه که مسلم و مشهور است و این سخن در فرق میان کلام و فلسفه سخن درستی است غیر این است که بگوئیم( همانطور که این شخص گفته،) طریقه کلام طریقه دین و طریقه فلسفه طریقه بی دینی است و آنگاه نتیجه بگیریم که به همین جهت نباید به آن اعتنا کرد هر چند که حق باشد .

و اما اشکالهائی که بر منطق و فلسفه و عرفان کرد پاسخ از آنچه در باره منطق گفته بود گذشت و در پاسخ از آنچه در باره فلسفه و عرفان گفته ، می گوئیم: اگر آنچه گفته همانطور است که او گفته ، و از کلام فلاسفه و عرفا فهمیده و نقض صریح آنرا از دین حق یافته ، ما نیز آنرا رد می کنیم .

چون در این فرض شکی نیست که چنین رأی فلسفی و نظریه عرفانی که مخالف صریح دین است از لغزشهائی است که پژوهشگران در فلسفه و سالکان در مسلک عرفان مرتکب آن شده اند ، ولی همه حرف ما در این است که اشتباه یک فیلسوف و لغزش او را نباید به گردن فن فلسفه انداخت ، بلکه خود آن فرد است که باید مورد مؤاخذه قرار گیرد .

خوب بود این آقا کمی پیرامون اختلافاتی که بین فرقه های متکلمین یعنی اشعریها و معتزلیها و امامی ها رخ داده ، مطالعه می کرد که چگونه این اختلافها دین واحد آسمانی اسلام را در همان اوائل ظهورش به هفتاد و سه فرقه متفرق نموده و هر فرقه ای را به شاخه هائی متعدد منشعب ساخت ، که چه بسا عدد شاخه های هر فرقه ای کمتر از هفتاد و سه نبوده باشد ، آنگاه از خودش می پرسید : این همه اختلاف از کجا پیدا شده ، جز این است که از طرز سلوک دین پدید آمده ؟

و آیا هیچ پژوهشگری به خود جرأت این را می دهد که بگوید حالا که راه دین اینطور شاخه شاخه شده ، این دلیل بر آن است که دین اسلام دین درستی نیست ؟

و آیا می تواند در مورد اختلافهای پدید آمده در دین عذری بیاورد که آن عذر در مورد اختلافات فلاسفه و منطقی ها جاری نباشد و یا می تواند منشا اختلافهای پدید آمده در دین را رذائل اخلاقی بعضی از علمای دین بداند و همین را منشا اختلاف فلاسفه نداند ؟ نه ، هرگز ، او هر عذری برای اختلاف در اصل دین پیدا کند ، باید همان را عذر در اختلاف آرای فلاسفه بداند .

نظیر فن کلام در این باب علم فقه اسلامی است ، که می بینیم در این فن نیز انشعابها پدید آمده و در آن طوائفی درست شده اند و تازه هر طائفه ای نیز در بین خود اختلافهائی براه انداخته اند و همچنین سایر علوم و صنعت های بسیاری که در دنیا رائج است و همه اختلافهائی که در بشر آمده و می آید پس صرف وجود اختلاف دلیل بر باطل بودن طریقه مورد اختلاف نیست .

و اما نتیجه ای که از همه سخنان خود گرفته که پس تمامی طرقی که در بین دانشمندان معمول است باطل و تنها طریقه حق و صحیح طریقه کتاب و سنت است ، که همان مسلک دین است ، راهی برای اثبات آن ندارد ، مگر آنکه خواسته باشد سخن پیروان طریقه تذکر را بگوید و طریقه تذکر مسلکی است که آنرا به افلاطون یونانی نسبت داده اند و آن این است که انسان اگر از هوا و هوسهای نفسانی مجرد شود و به زیور تقوا و فضائل روحی آراسته گردد آنگاه اگر در هر امری و مساله ای به نفس خود مراجعه کند ، جواب حق را از نفس خود دریافت می کند .

البته این تعریف را دیگران برای مسلک « تذکر» کرده اند و بعضی از پیشینیان از یونان و غیر یونان و جمعی از فلاسفه غرب و عده ای از مسلمانان طرفدار این مسلک شده اند ، اما با این تفاوت که هر یک از این طوائف مسلک تذکر را به نحوی توجیه و تعریف کرده اند غیر آن نحوی که طائفه دیگر تعریف کرده .

مثلا بعضی از طرفداران این مکتب ، مکتب تذکر را اینطور تقریر کرده اند : که همه علوم بشری فطری بشر است ، به این معنا که بشر از همان آغاز هستی این علوم را با خود به همراه آورده و بالفعل با او موجود است ، بنا بر این وجه ، معنای این سخن که می گوئیم : فلان علم ، جدید و حادث است ، این است که تذکر و یادآوری آن جدید است .

بعضی دیگر اینطور توجیهش کرده اند که پرداختن به تهذیب نفس و منصرف شدن از شواغل مادی خود باعث آن می شود که حقائق برای آدمی کشف شود ، نه اینکه علوم و حقائق در آغاز وجود انسان بالفعل با انسان هست ، بلکه در آغاز وجودش درک آن حقائق را بالقوه دارا است و فعلیت آن در باطن نفس انسانی است ، نفسی که در هنگام غفلت از آدمی جدا است و در هنگام تذکر با آدمی است و این همان چیزی است که عرفا می گویند ، چیزی که هست بعضی از آنان در این طریقه شرط کرده اند که انسان تقوای دینی و پیروی شرع را هم علماً و عملاً داشته باشد ، مانند عده ای از عرفای هم عصر ما و غیر ایشان که معتقدند تنها فرق میان این طریقه با طریقه عرفا و متصوفه همین است و غفلت کرده اند از اینکه قبل از ایشان عرفا نیز این شرط را کرده اند ، به شهادت کتابهای معتبری که از آنان به یادگار مانده است ، پس این نظریه عین نظریه صوفیان است ، تنها فرقی که بین این دو طائفه هست در کیفیت پیروی شرع و تشخیص معنای پیروی است که طائفه مورد بحث در پیروی شرع این معنا را معتبر دانسته اند که پیروی باید با جمود بر ظواهر آیات و اخبار باشد و نباید در آن ظواهر دخل و تصرفی یا تاویلی مرتکب شد ، پس می توان گفت طریقه این طائفه از عرفا به اصطلاح متشرعه طریقه ای است که از اختلاط دو طریقه تصوف و طریقه اخباری بوجود آمده است ، خواننده عزیز باید توجه داشته باشد که غیر این چند توجیه و تقریری که نقل کردیم تقریرهای دیگری نیز هست .

و اعتقاد به مساله تذکر که چند توجیه برای آن نقل کردیم در صورتی که رجوع به اصول منطقی و عقلی را باطل نداند اعتقادی است که فی الجمله و سر بسته خالی از وجه صحت نیست ، برای اینکه انسان در آن لحظه ای که موجود می شود به علم حضوری ، عالم به ذات خود و قوای ذات خود و علل پیدایش خود هست و در همان لحظه مجهز

به قوائی( نظیر نیروی خیال) هست که علم حضوریش را مبدل به علم حصولی ( علمی که از راه حواس برای انسان حاصل می شود،) می سازد ، یعنی از همان علم حضوری به ذات و متعلقات آن صورتی برداشته ، در خود بایگانی می کند که این خود بخشی از علم حصولی است و هیچ نیروئی در او نیست که مبدأ فعل باشد ، مگر آنکه در همان لحظه مشغول انجام فعل خاص بخودش هست ، پس انسان در همان اول وجودش مقداری از علوم را دارا است هر چند که به حسب طبع متاخر است( یعنی ذاتی او نیست،) و لیکن به حسب زمان با او معیت دارد( دقت بفرمائید!) و نیز این معنا قابل انکار نیست که آدمی اگر از تعلقات مادی منصرف شود به پاره ای از علوم دست می یابد .

این همانطور که گفتیم در صورتی است که نظریه تذکر نخواهد قواعد منطق و اصول عقلی را انکار کند و اما اگر منظور از تذکر انکار و ابطال این اصول باشد و بخواهد اثر رجوع به این اصول را باطل سازد ، به این معنا که بگوید ترتیب مقدمات بدیهی و متناسب باعث آن نمی شود که انسان به نتیجه ای که در جستجوی آن است برسد و در نتیجه انسان از قوه به فعلیت در آید و یا بگوید پرداختن به تهذیب نفس یعنی تخلیه آن از رذائل و سپس تحلیه( آراستن) آن به فضائل ، آدمی را بی نیاز از این مقدمه چینی های علمی و منطقی می کند و بدون ترتیب مقدمات متناسب به نتیجه ای که در جستجوی آن است می رسد در این صورت نظریه تذکر بدترین نظریه ها و بی معناترین آنها خواهد بود .

دلیل بطلان نظریه تذکر به معنای اول یعنی بی اثر دانستن مراجعه به قوانین و اصول منطق و فلسفه یکی دو تا نیست .

اولا : بحث عمیق در علوم و معارف انسانی این معنا را مسلم می سازد که علوم تصدیقیه انسان متوقف بر علوم تصوریه او است و معلوم است که علوم تصوریه بشر منحصر در دانستنیهای حسی او و یا علومی است که به نحوی از انحاء از حسیات او منتزع شود( توضیح این معنا در کتاب اصول فلسفه مقاله پنجم به قلم مؤلف رحمة الله علیه آمده است.) و از سوی دیگر هم برهان و هم تجربه ثابت کرده ، کسی که فاقد یکی از حواس پنجگانه است فاقد همه علومی است که به نحوی به آن حس منتهی می شود ، چه علوم تصوری و چه تصدیقی ، چه نظری و چه بدیهی و اگر آنطور که نظریه تذکر ادعا کرده همه علوم برای هویت و ذات انسانها بالفعل موجود است و همه انسانها همه علوم را در نهاد خود نهفته دارند باید نداشتن یک حس هیچ اثری در او نگذارد و کور مادر زاد به همه رنگها و کر مادر زاد به همه صداها آشنا باشد ، و اگر صاحبان نظریه تذکر بگویند بله همه علوم در نهاد بشر نهفته هست ، اما کری و کوری مانع فعلیت یافتن و یا به عبارت دیگر مانع تذکر آن علوم است ، در حقیقت از ادعای خود برگشته اند و اعتراف

کرده اند که صرف پرداختن به نفس و انصراف از تعلقات مادی و یا توجه به نفس و بر طرف شدن غفلت فائده ای در ذکر مطلوب و یا علم به آنچه در جستجوی آنیم ندارد .

و ثانیا آنچه ما در واقع و خارج می بینیم این است که از میان صاحبان نظریه تذکر ، افرادی انگشت شمار یافت می شوند که توانسته اند از این راه پی به مجهولات خود ببرند و اما عامه نوع بشر در پی بردن به مجهولات خود و مقاصد زندگی خود پیرو سنت مقدمه چینی و استنتاج از مقدمات است و نتائجی هم که می گیرند یکی دو تا نیست و این سنت در تمامی علوم و صنایع جریان دارد و انکار این حقیقت معنائی جز لجبازی ندارد همچنانکه حمل این هزاران هزار نتائجی که بشر از راه مقدمه چینی به دست آورده بر صرف اتفاق و پیش آمد غیر مترقبه و یا به عبارت دیگر تیر به تاریکی انداختن نیز لجبازی و گزافه گوئی است ، پس معلوم می شود تمسک به سنت مقدمه چینی برای به دست آوردن مجهولات یک امر فطری بشر بوده که میلیونها بشر به آن راه افتاده اند و محال است که بشر و یا هر نوعی از انواع در فطرتش مجهز به جهازی تکوینی باشد ، آنگاه در مقام بکار بستن آن جهاز همواره به خطا برود و هیچگاه به نتیجه نرسد .

و ثالثا: همان افراد انگشت شمار از تذکریان هم که به خیال خود از راه تذکر حقائقی را کشف کرده اند ، در واقع از راه تذکر نبوده و آنچه آنان نامش را تذکر نهاده اند با تحلیل به همان سنت مقدمه چینی بر می گردد و یا بگو همین افراد منکر منطق در کار خود منطق را استعمال کرده اند ، بطوری که اگر یکی از قوانین منطق چه قوانین مربوط به ماده قضایا و چه مربوط به هیات آنها در کار آنان خلل داشته باشد نمی توانند نتیجه مطلوب را بگیرند ، پس این منکرین منطق ناخودآگاه منطق را به کار می گیرند ، آری ما نمی توانیم برای این ادعا - که آنچه آقایان از حقایق علمی که کشف کرده اند بطور تصادف و بدون مقدمه چینی بوده و یا به عبارتی یادآوری حقیقتی بوده که در آغاز خلقت همراه داشته اند - معنای درستی تصور کنیم ، آقایان ناگزیرند برای اثبات درستی نظریه خود نمونه ای ارائه دهند ، یعنی یک صورت علمی را نشان دهند که در آن صورت علمی هیچ یک از قوانین منطق به کار نرفته باشد.

و اما نظریه تذکر به معنای دوم و اینکه آدمی با تخلیه و تحلیه نفس حاجتی به قوانین منطق پیدا نمی کند و گفتن اینکه راه پی بردن به مجهولات دو تا است ، یکی راه منطق و دیگری راه تذکر و مثلا پیروی شرع و این دو راه در رساندن بشر به حقائق اثری مساوی دارند و یا راه تذکر بهتر و دائمی تر است ، چون مطابق قول معصوم است ، به خلاف طریق منطق و عقل که در آن خطر افتادن در پرتگاه و خطای دائمی و یا حد اقل غالبی است .

و به هر حال دلیل بر بطلان آن همان اشکال دومی است که بر وجه اول وارد شد ، برای اینکه احاطه به همه مقاصد کتاب و سنت و رموز آن و اسرارش آن هم با آن دامنه وسیع و عجیبی که دارد جز برای افراد انگشت شماری که از هر کار واجب زندگی دست کشیده تنها به تدبر در معارف دینی با آن ارتباط عجیبی که بین آنها است و تداخل شدیدی که بین اصول و فروع آن و اعتقادیات و عملیات فردی و اجتماعی آن است بپردازد ، دست نمی دهد و چیزی نیست که خدای تعالی عموم افراد بشر را مکلف به آن کند ، زیرا عموم افراد بشر مجهز به درک این همه معارف نیستند و محال است که خدای تعالی به تکلیف تکوینی یا تشریعی بشر را مکلف کند به اینکه باید با تخلیه و تحلیه خود را مجهز به درک این معارف بسازی و چنین فهمی سرشار برای خود درست کنی پس بشر جز این راهی ندارد که مقاصد این را از همان راهی که هر چیز دیگر را می فهمد بفهمد و راه معمولی فهم بشر در همه شؤون حیات اجتماعی و فردیش همین است که مقدمات یقینی و معلوم خود را طبق ضابطه ای طوری بچیند و ردیف کند که از آنها هدف مجهول خود را دریابد ، در مورد معارف دین نیز جز این راهی ندارد ، که آنچه از دین برایش قطعی و معلوم است که بسیار هم اندک است مقدمه قرار دهد و به وسیله آنها مجهولات خود را پیدا کند .

و تعجب از بعضی از قائلین به تذکر است که عین همین دلیل ما بر رد تذکر را ، دلیل بر اثبات تذکر و رد منطق گرفته و گفته است : به فرضی که علم به حقائق واقعی از راه به کار بردن منطق و فلسفه درست باشد - که هرگز درست نیست - تازه برای افرادی انگشت شمار از قبیل ارسطوها و ابن سیناها از برجستگان فلسفه امکان دارد نه برای عموم مردم ، با این حال چگونه ممکن است به گردن شارع اسلام گذاشت که عامه مردم را مکلف کرده که برای درک معارف دین اصول و قوانین منطق و فلسفه را به کار گیرند و توجه نکرده که این اشکال عینا به نظریه خودش وارد است ، حال هر جوابی که او برای دفع این اشکال تهیه دیده ، ما نیز همان را در پاسخ به اشکالش به منطق و فلسفه ، تحویلش می دهیم ، مثلا اگر بگوید: فهم حقائق دینی از راه تذکر و تصفیه باطن و تذکر برای همه ممکن است ما نیز می گوئیم استعمال منطق برای درک حقائق کم و بیش برای هر کس میسور است ، البته هر کس به مقدار استعدادی که برای درک حقائق دارد ، و شارع بر هیچ کس واجب نکرده که همه معارف دینی را درک کند ، هر چند که از طاقتش بیرون باشد .

دلیل دوم بر بطلان گفتارش ، اشکال سوم بر نظریه قبلی است ، برای اینکه این آقایان - مخالف منطق و طرفدار تذکر در همه مقاصدی که به عنوان تذکر دنبال می کنند -

طریقه منطق را بکار می بندند که بیانش در سابق گذشت حتی در استدلالی که علیه منطق و در رد آن و اثبات طریقه تذکر می کنند نیز قواعد منطق را به کار می بندند ، و همین خود در فساد گفتارشان کافی است .

اشکال سوم و به عبارت دیگر دلیل سوم بر بطلان گفتارشان این است اگر صرف واقع شدن خطا در یک طریقه دلیل بر بطلان آن طریقه باشد ، در طریقه تذکر نیز خطا واقع می شود ، بلکه در غالب مسائل آن رخ می دهد ، برای اینکه خودشان اعتراف کرده اند که طریقه تذکر را سلف صالح دنبال می کردند و سلف صالح بودند که منطق را قبول نداشتند ، خطا و اختلافهائی که در باره همان سلف صالح نقل شده اندک نیست ، مانند خطاهائی که صحابه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم مرتکب شدند، صحابه ای که مسلمانان همه بر علم آنان و پیرو کتاب و سنت بودنشان اتفاق دارند و یا حد اقل بیشتر فقهای آنانرا فقیه و عادل می دانستند و نیز مانند عده ای از اصحاب ائمه علیهم السلام که دارای این صفات بودند ، چون ابو حمزه ثمالی و زراره و أبان و ابی خالد و هشام بن حکم و هشام بن سالم و مؤمن طاق و دو صفوان و غیر ایشان که وجود اختلاف اساسی در بین آنان معروف و مشهور است و این هم معلوم است که همیشه در بین دو طرف اختلاف حق با یک طرف است و طرف دیگر به خطا رفته و همچنین غیر صحابه از فقها و محدثین و امثال آنان ، چون کلینی و صدوق و شیخ الطائفه و مفید و مرتضی و غیر آنان رضوان الله علیهم با در نظر گرفتن وجود اختلاف در بین نامبردگان که به اعتراف این آقا اهل تذکر بودند ، دیگر چه مزیتی برای این طریقه نسبت به طریقه منطقی ها باقی می ماند ؟ ناگزیر باید برای تشخیص حق از باطل در جستجوی مزیت دیگری بود و غیر از تفکر منطقی هیچ مزیت دیگری یافت نخواهد شد ، نتیجه اینکه پس طریقه منطق طریقه متعین و مرجع یگانه ای است که همه باید آنرا روش خود قرار دهند .

دلیل چهارم بر بطلان نظریه تذکر این است که حاصل استدلال طرفداران این طریقه این شد که اگر انسان به دامن اهل عصمت و طهارت تمسک جوید ، در خطا واقع نمی شود و لازمه این استدلال همان است که گفتیم اگر فتوای معصوم را از خود معصوم بشنویم و یقین کنیم که مرادش همان ظاهر کلامش بوده ، در چنین صورتی دیگر دچار خطا نخواهیم شد ، ما نیز در این هیچ حرفی نداریم .

لیکن اشکال ما به آقایان این است که این استدلال عین قیاس منطقی است ، زیرا شنیده شده از معصوم ماده یقینی برهان ما قرار می گیرد و این ماده نه عین تذکر است و نه فکر منطقی است ، بلکه حالت وجدانی و یقین درونی خود ما است که با دو گوش خود از امام علیه السلام فلان فتوا را شنیدیم، دنبال این ماده قیاس می چینیم و

می گوئیم مثلا حرمت عصیر و انگور فتوای امام است و هر چه که فتوای امام باشد حق است ، پس حرمت عصیر انگور نیز حق است و این خود برهانی است منطقی که نتیجه اش قطعی است و اما غیر این صورت یعنی در آن موردی که ما از خود امام چیزی نشنیده ایم ، بلکه خبر واحدی و یا دلیل دیگری نظیر آن از امام برای ما نقل شده که در صدور آن از امام یقین نداریم بلکه تنها ظن و گمانی داریم ، در چنین فرضی اگر آن خبر واحد در باره احکام باشد که دلیل جداگانه ای بر حجیتش داریم و اگر در مورد غیر احکام باشد ، در صورتی که مخالف کتاب و یا مخالف دلیل علمی باشد و یا علم به خلاف آن داشته باشیم هیچ دلیلی بر حجیت آن نیست .

9- و سر انجام گروه دیگری از متکلمین گفته اند که : خدای سبحان در کلام مجیدش ، ما را به بیانی که مالوف در بین خودمان است مخاطب قرار داده با کلامی که نظم و ترکیبش همان نظم و ترکیبی است که خود ما در گفتارهای روزمره خود داریم و با بیاناتی مخاطب قرار داده که مشتمل است بر امر ، نهی ، وعده ، تهدید ، قصص ، حکمت ، موعظه و جدال به نحو احسن و اینها اموری هستند که درک و تعقل آنها نیازی بدان ندارد که ما قبلا منطق و فلسفه را خوانده باشیم و یا با سایر فنونی که از کفار و مشرکین به ما ارث رسیده آشنا باشیم ، نه تنها احتیاجی نیست ، بلکه ما مامور به اجتناب از آن نیز هستیم ، برای اینکه استعمال این فنون خواه ناخواه ما را به دوستی کفار و مشرکین می کشاند و ما از ولایت و دوستی و اعتماد به کفار و گرفتن مراسم آنان و پیروی راه و روش آنان نهی شده ایم ، پس کسی که به خدا و پیامبران خدا ایمان دارد جز این وظیفه ای ندارد که ظواهر کتاب و سنت را گرفته و به آن مقدار که فهم عادی از بیانات کتاب و سنت می فهمد اکتفا کند و دست به تاویل آنها نزند و پا از چهار چوب بیانات دینی فراتر نگذارد ، این سخن در توجیه طریقه تذکر از طائفه ای است که آنها را حشویه و نیز مشبهه می نامند ، البته بعضی از محدثین نیز همین را گفته اند .

و این بیان هم از نظر ماده و هم از نظر هیاتش فاسد است .

اما فسادش از حیث هیات: اینان در رد منطق، اصول منطق را بکار برده اند و با اینکه خواسته اند ما را از استعمال منطق نهی کنند ، خود آنرا استعمال کرده اند ، ما هم که می گوئیم قرآن به سوی استعمال منطق هدایت می کند منظورمان این نیست که یکی از واجبات اسلام خواندن درس منطق است بلکه می خواهیم بگوئیم استعمال منطق امری است اجتناب ناپذیر و کسانی که می گویند منطق لازم نیست مثلشان مثل کسی است که بگوید : قرآن می خواهد ما را به مقاصد دین هدایت کند ، ما چه کار به زبان عربی داریم که زبان مشتی عرب جاهلیت است که چنین و چنان بودند ، پس عربی خواندن

هیچ لازم نیست ، همانطور که این کلام ارزشی ندارد زیرا آشنا شدن با زبان عربی یا هر زبان دیگر وسیله و طریقی است که هر انسانی در مقام گفت و شنود به حسب طبع محتاج به آن است و چون خدای تعالی معارف دینش را و رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم سنتش را به زبان عربی بیان کرده اند ناگزیر باید عربی را بدانیم تا بفهمیم خدا چه فرموده و رسولش چه آورده ، همچنین آن کسی هم که می گوید منطق موروثی یونان - سرزمین کفر و شرک - است ، گفتار او نیز ارزشی ندارد ، زیرا منطق یک طریقه معنوی است که هر انسانی در مرحله تفکر به حسب طبع محتاج به آن است نه به سفارش کسی و چون خدای سبحان در کتابش و رسول خدا در سنتش منطقی و مستدل سخن گفته اند ، ناگزیر باید ما نیز به طریقه صحیح استدلال آشنا شویم تا دلیل های قرآن و سنت را بفهمیم .

و اما فساد آن از نظر ماده: گوینده مورد بحث یعنی منکر علم منطق خودش در این گفتارش موادی عقلی را به کار برده است ، با این تفاوت که درست به کار نبرده و مغالطه کرده است ، از این جهت مغالطه کرده که بین معنای ظاهر از کلام و بین مصادیقی که تک تک کلمات منطبق بر آنند ، فرق نگذاشته ، مثلا وقتی دیده که قرآن و سنت برای خدای تعالی علم ، قدرت ، حیاة ، شنوائی ، بینائی ، کلام ، مشیت و اراده اثبات کرده ، برای اینکه از منطق اجتناب کرده باشد ، به جای اینکه حکم کند به اینکه معنای این صفات این است که خدا جاهل و عاجز و مرده و کر و کور و امثال آن نیست ، گفته است خدا علمی مثل علم ما و قدرتی چون قدرت ما و حیاتی شبیه به حیات ما و گوشی چون گوش ما و چشمی چون چشم ما دارد ، و مثل ما سخن می گوید ، و خواست و اراده دارد ، با اینکه نه کتاب خدا با این معانی موافق است و نه سنت و نه عقل.

( ما در جلد سوم المیزان در بحث پیرامون محکم و متشابه تا حدی در این زمینه بحث کردیم.)

10- بعضی دیگرشان گفته اند اینکه مقدمات برهان و قضایائی که ادله عقلی آنرا اثبات کرده حجت است و ما باید آنرا بپذیریم ، به جز یک مقدمه عقلی ، هیچ دلیلی ندارد و آن این است که پیروی حکم عقل واجب است ، و به عبارت دیگر حجیت حکم عقل هیچ دلیلی ندارد ، به جز خود عقل و این خود دوری است صریح ، یعنی اثبات اولی موقوف بر این است که دومی ثابت باشد و ثبوت دومی هم موقوف بر این است که اولی اثبات گردد و چنین چیزی از محالات عقلی است ، پس ناگزیر در مسائل مورد اختلاف باید به قول معصوم که یا پیغمبر است و یا امام مراجعه نمود و زیر بار تقلید نرفت .

و این سخن از سخیف ترین و بی پایه ترین تشکیکاتی است که در این باب شده ،

صاحب آن خواسته است برای طرح فکری خود زیر بنائی محکم بسازد ، به جایش طرح و بنا را ویران کرده ، خواسته است حکم عقل را باطل کند ولی با آوردن دلیل دور ، که به خیال خودش دور صریح هم هست ، دوباره حکم عقل را امضاء نموده ، چون در بطلان دور عقل است و از سوی دیگر خواسته است حکم شرع را تحکیم ببخشد ، در اینجا نیز دیده اگر بخواهد حکم شرع را با دلیل عقل حجت کند گرفتار دور قبلی می شود و اگر با دلیل شرع حجت کند و بگوید حکم شرع حجت است ، به دلیل اینکه شرع آنرا حجت کرده ، گرفتار دوری دیگر می شود ، مگر آنکه دست به دامن تقلید شود و بگوید باید از حکم شرع تقلید و پیروی بدون دلیل کرد که این هم خود حیرتی دیگر است .

و این بنده خدا نتوانسته معنای وجوب متابعت حکم عقل را بفهمد ، اگر منظورش از وجوب متابعت حکم عقل معنائی باشد در مقابل منع و اباحه و در نتیجه مخالفت حکم عقل مذمت خلق و عقاب خالق را در پی داشته باشد و به همان معنائی که می گوئیم متابعت خیر خواه مهربان واجب است و عدالت در حکم و داوری واجب است و وجوبهای دیگری از این قبیل که این حکم عقل عملی است و مورد بحث و اختلاف ما و او یعنی عقل نظری نیست و اگر منظورش از این وجوب متابعت این باشد که انسان وقتی برای اثبات چیزی به مقدمات علمی استدلال می کند و یکی از اشکال صحیح منطقی را ترتیب می دهد ، با اینکه نسبت به اطراف و مفردات آن مقدمات تصوری تام کامل داشته واجب است نتیجه آن استدلال را بپذیرد که چنین حکمی حاجت به دلیل بر حجیت ندارد ، زیرا قبول چنین نتیجه امری است که ما بالوجدان می بینیم هر کسی در برابر آن تسلیم است و دیگر معنا ندارد بعد از معین شدن نتیجه بپرسیم : خوب دلیل بر حجیت این برهان و حجت چیست برای اینکه حجیت حجت و برهان عقلی امری بدیهی است و همانطور که در مورد سایر بدیهیات در پی پیدا کردن حجت بر نمی آئیم ، در اینجا نیز همینطور ، چون حجت و برهان بر حجیت هر امر بدیهی خود آن امر است ، که در حقیقت بر گشتش به حجت نخواستن است.

11- بعضی دیگرشان گفته اند نهایت چیزی که منطقی ها بتوانند با به کارگیری منطقشان به دست آورند این است که ماهیات ثابته برای اشیاء را درک کنند و نیز با ترتیب مقدماتی کلی و دائمی و ثابت به نتائجی برسند ، در حالی که امروز در پژوهش های علمی ثابت شده که هیچ چیزی کلی و دائمی و ثابت نیست ، نه در خارج و نه در ذهن و به طور کلی موجودات و اشیاء در تحت نظام عمومی تحول ، در حال دگرگونی و تحولند و هیچ چیزی ثابت و دائم و کلی به حال اول خود باقی نمی ماند .

جواب این شبهه نیز روشن است برای اینکه اولا اگر خواننده عزیز در متن این

کلام دقت کند می بیند که خود این کلام ترتیبی منطقی دارد ، هم از نظر هیات و هم از نظر ماده و ثانیا این گوینده خواسته است با این گفتار خود یک قانون دائمی و کلی و ثابت اثبات کند و آن این است که( بطور کلی هیچ چیزی ثابت و کلی و دائم نیست!) اگر آنچه بین پرانتز است کلیت دارد ، پس خود آن خودش را باطل کرده چون در دنیا یک قانون کلی پیدا شد و آن همین قانون بین دو پرانتز است و اگر خود این قانون کلیت ندارد پس گوینده زحمت بیهوده کشیده زیرا نتوانسته وجود قانون کلی و دائمی و ثابت را انکار کند ، پس این اعتراض ، خودش خود را باطل می کند.

( مثل اینکه ما با نقل این یازده اعتراض از وضع خاص این کتاب یعنی رشته تفسیر خارج شدیم و با اینکه وعده داده بودیم تا بتوانیم رعایت اختصار را بکنیم در اینجا سخن را به درازا کشاندیم لذا به آغاز سخن بر می گردیم .)

قرآن کریم عقول بشر را به سوی به کار بستن هر امری که استعمال آن فطری او است و به سوی پیمودن راهی و روشی که به حسب طبع با آن مانوس است و طبعش آن راه را می شناسد هدایت می کند و آن عبارت است از مرتب و منظم کردن آنچه را می داند برای به دست آوردن آنچه را که نمی داند ، آری عقل بشر مفطور بر چند نوع تفکر است ، مفطور بر این است که مقدماتی حقیقی و یقینی را در ذهنش ترتیب دهد و از ترتیب آنها به نتائجی تصدیقی و واقعی که قبلا نمی دانسته برسد و این همان برهان منطقی است و مفطور بر این است که مقدماتی مشهور و یا مسلم در برابر خصم را که مربوط به مقام عمل است و سعادت و شقاوت یا خیر و شر یا نفع و ضرر به بار می آورد و یا انجام آن خوب و سزاوار و یا زشت و ناپسند است و بالاخره مقدماتی از اینگونه اموری که کلا اموری اعتباری است ترتیب دهد و خصم خود را ساکت و قانع سازد و این همان جدل است که خود در منطق ، فنی جداگانه است سوم اینکه مفطور است به اینکه در موارد خیر و شر احتمالی مقدماتی( نه چون یقینی در برهان و نه چون مشهور و مسلم در جدل بلکه،) ظنی مرتب کند ، تا از آن ارشاد و هدایت به سوی خیر مظنون و یا ردع و منع از شر مظنون را نتیجه بگیرد که این فن موعظه است ، و این سه طریق تفکر یعنی طریقه برهان و جدل و وعظ را خدای عز و جل در یک آیه از کلام مجیدش آورده و می فرماید:

« ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتی هی احسن!»(125/نحل)

که علی الظاهر مراد از حکمت برهان است ، به شهادت اینکه در مقابل موعظه حسنه و جدال قرار گرفته .

حال اگر بگوئی طریقه تفکر منطقی طریقه ای است که هم کافر بر آن مسلط است و هم مؤمن ، هم از فاسق بر می آید و هم از متقی ، با این حال چه معنا دارد که

خدای تعالی این طریقه را از غیر اهل تقوا و پیرو دین نفی کرده و فرمود کافر و فاسق علم صحیح و تذکر درست ندارد ؟

« و ما یتذکر الا من ینیب!»(13/غافر) و یا فرموده:

« و من یتق الله یجعل له مخرجا !»(2/طلاق) و یا فرموده:

« فاعرض عمن تولی عن ذکرنا و لم یرد الا الحیوة الدنیا ذلک مبلغهم من العلم ان ربک هو اعلم بمن ضل عن سبیله و هو اعلم بمن اهتدی!»(29/نجم)

روایاتی هم که می گوید علم نافع تنها با اعمال صالح به دست می آید بسیار زیاد است .

در پاسخ می گوئیم:

در اینکه کتاب و سنت رعایت تقوا در جانب علم را معتبر شمرده جای هیچ شکی نیست و لیکن چنین هم نیست که کتاب و سنت تقوا را و یا تقوای توأم با تذکر را ، طریق مستقلی برای رسیدن به حقائق قرار داده باشد طریقی جدای از طریق فکری فطری که انسان در همه شؤون زندگیش با آن سر و کار دارد و نمی تواند نداشته باشد و اگر چنین بود باید همه استدلالهائی که خود قرآن کریم علیه کفار و مشرکین و اهل فسق و فجور که پیرو حق نیستند و بوئی از تقوا و تذکر نبرده اند کرده لغو و العیاذ بالله بیهوده باشد ، چون بنا بر این فرض کفار و مشرکین و اهل فسق اصلا نمی فهمند که قرآن چه می گوید و احتجاج قرآن علیه آنان لغو خواهد بود و به فرضی هم که دست از کفر و شرک و فسق بردارند باز جائی برای احتجاج باقی نمی ماند نظیر این جواب در مورد سنت نیز می آید ، زیرا در سنت احتجاجهای بسیاری علیه فرقه ها و طوائف گمراه شده با فرض گمراهی این فرقه ها احتجاج بیهوده است ، زیرا فهم ناشی از تقوا و تذکر را ندارند و به فرضی هم که دست از گمراهی هایشان بردارند باز جای احتجاج نیست زیرا گمراه نیستند .

پس همانطور که گفتیم اسلام تقوا را بدین جهت معتبر نکرده که در مقابل طریقه فکری طریقه مستقلی برای درک حقائق باشد ، بلکه منظور اسلام از دعوت به تقوا این است که نفس بشر را از گم کردن راه فطرت و در نتیجه از دست دادن درک فطری باز داشته ، او را به استقامت فطری برگرداند ، توضیح اینکه انسان از نظر جسمانیتش ترکیب یافته از قوائی متضاد است قوه بهیمی و قوه سبعی که ریشه و مبدأ پیدایش آنها بدن مادی عنصری او است و هر یک از این دو قوه ، عمل شعوری خاص به خود را انجام می دهند ، بدون اینکه ارتباطی با سایر قوا داشته و از آنها اجازه بگیرد و در عملکرد خود رعایت حال آنها را بکند ، بله در یک صورت از عمل باز می ایستد ، و آن وقتی است که

مانعی جلوگیر آن شود ، مثلا شهوت غذا که نیمی از قوه بهیمیه است ، آدمی را وا می دارد به اینکه لا ینقطع بخورد و بنوشد ، بدون اینکه حد و اندازه ای را رعایت کند ، بله از ناحیه این قوه حدی در کار نیست ، لیکن معده مانع ادامه کار او می شود زیرا اگر شهوت غذا همچنان به کار خود بپردازد ، معده که ظرفیت محدودی دارد دچار امتلاء می گردد و یا آرواره دچار خستگی می شود و یا مانعی دیگر پیش می آید ، اینها اموری است که ما دائما در خود مشاهده می کنیم .

و وقتی وضع آدمی چنین است تمایل زیاد از حد او به یکی از قوا و بی بند و باریش در اطاعت از خواسته های آن و رام شدنش در برابر طغیانگری هایش باعث می شود که آن قوه هر چه بیشتر طغیان کند و قوه دیگری که ضد آن است سرکوب تر شود ، تا به جائی که کار آن به بطلان و یا به مرز بطلان بیانجامد ، مثلا افراط در شهوت طعام و یا بی بند و باری در شهوت نکاح( علاوه بر از کار انداختن معده و یا جهاز تناسلی، ) آدمی را از کار و کسب و معاشرت و تنظیم امر منزل و تربیت اولاد و سایر واجبات و وظائف فردی و اجتماعی که قیام به آنها واجب است باز می دارد و همچنین بی بند و باری در سایر قوای شهویه و قوای غضبیه ، این حقیقت نیز امری است که دائما در خود و در غیر خود در طول زندگی مشاهده می کنیم .

و معلوم است که در این افراط و تفریط هلاک انسانیت است ، برای اینکه انسان عبارت است از همان نفسی که این قوای مختلف را تسخیر کرده و به خدمت گرفته است و منظورش از این تسخیر تنها این است که قوای نامبرده را طوری به کار وابدارد که سعادتش را تامین کند و یا به عبارت دیگر قوای نامبرده را محکوم کند به اینکه تنها در طریق سعادت حیات دنیائی و آخرتی او کار کنند و حیات این چنینی جز حیاتی علمی و کمالی نمی تواند باشد ، پس او چاره ای جز این ندارد که زمینه کار کردن برای هر یک از قوای نامبرده را فراهم سازد و به خاطر به کار بستن یک قوه ، قوه ای دیگر را از کار نیندازد و معطل نگذارد و به کلی باطل نسازد .

پس برای انسان معنای انسانیت تمام و محقق نمی شود ، مگر وقتی که بتواند قوای مختلف خود را طوری تعدیل کند که هر یک از آنها در حد وسط قرار گیرد و در وسط طریقی که برایش تعیین شده عمل کند و بلکه عدالت در همه قوا همان چیزی است که ما به نام فضائلش می خوانیم ، وقتی می گوئیم اخلاق فاضله منظورمان همین ملکات است ، مانند ملکه حکمت و ملکه شجاعت و ملکه عفت و امثال آن که کلمه عدالت همه آنها را در خود می گنجاند.

و در این معنا هیچ شکی نیست که اگر انسانها به افکاری که فعلا دارند رسیده اند

و دامنه تمدن و معارف و علوم بشری خود را اینهمه وسعت داده اند همه و همه به پیشنهاد و یا به اقتضای این قوای شعوری آنها بوده ، به این معنا که انسان در آغاز پیدایش خود از هر علمی و معارفی تهی دست بوده و اگر در پی تحصیل علمی و آگهی ای بر آمده از پیش خود و بدون انگیزه ای از داخل وجودش نبوده ، بلکه این قوای درونی او بوده که احساس حاجت به چیزی کرده و او را وا داشته که در بر آوردن حاجت وی بپاخیزد و برای به دست آوردن آن فکر خود را به کار اندازد و همین شعورهای ابتدائی مبدأ تمامی علوم انسانی بوده که به تدریج و همواره اطلاعات خود را با تعمیم دادن یا تخصیص دادن یا ترکیب کردن و یا از هم جدا نمودن به کمال و تمامیت امروزش رسانده است .

از همین جا است که یک انسان پژوهشگر حدس می زند که چه بسا افراط آدمی و فرو رفتنش در بر آوردن حوائج یک قوه از قوای متضادش و بازماندن از حوائج سایر قوایش باعث آن شود که در افکار و معارفش منحرف گشته و در نتیجه تحکیم و ترجیح خواسته ها و مشتهیات و پیشنهادهای یک قوه را بر خواسته های سایر قوا ، به این گمراهی بیفتد که تصدیقهای آن قوه را نیز بر تصدیقهای سایر قوا تحکیم دهد ، و سر انجام فکر و ذکرش تنها پیرامون خواسته های آن دور بزند .

اتفاقا این قضیه صرف حدس نیست ، بلکه تجربه نیز آنرا تصدیق کرده برای اینکه نمونه های این انحراف را با چشم خود در افراد اسرافگر و مترف و همسوگندان شکم و شهوت و افراط گران در طغیان و ظلم و فساد می بینیم که چگونه امر زندگی را در مجتمع انسانی به تباهی کشاندند و اگر از خود بپرسم مگر اینها انسان نیستند ؟ مگر نمی فهمند که شکم باره گی و مستی و شهوت رانی و ظلم و فسادشان چه بر سر جامعه آورده ؟ راستی چرا این طبقه که این چنین شیفته و فرو رفته در لجنزار شهوات و اسیر دام لذائذ شراب و رقص و عشق و وصالند و در باره مسائل مهم زندگی که دیگران بر سر آن مسائل جانبازی نموده و در تحصیل آنها از یکدیگر پیشی می گیرند اینقدر بی تفاوتند ؟ آیا به راستی اینها انسان نیستند و اگر هستند چرا این مسائل را که از واجبات زندگی انسانی است نمی فهمند ؟ جوابی که دریافت می کنیم جز این نیست که روح شهوت در دل آنان جائی برای هیچ فکر دیگری نگذاشته و لحظه ای آنان را فارغ نمی گذارد تا به مسائل غیر شهوانی بیندیشند ، بلکه در همه احوال بر آنان مسلط است و همچنین طاغیان مستکبر و سنگدل که حتی هیچ صحنه رقت آور و تکان دهنده ای دل آنان را نرم نمی کند و اصلا نمی توانند در رأفت و شفقت و رحمت و خضوع و تذلل تصوری داشته باشند و سراسر زندگیشان یعنی تکلمشان ، سکوتشان ، نگاهشان ، چشم پوشیشان ،

اقبالشان ، ادبارشان ، همه و همه خبث باطنشان را نشان می دهد ، پس همه اینها در علومی که دارند راه خطا را طی می کنند و هر طائفه ای از آنان سر گرم و فرو رفته در نتائج افکار تحریفی و علوم منحرفه خویشند و از بیرون دائره معلوماتشان غافلند ، و نمی دانند که در بیرون آن دائره تنگ، علومی نافع و معارف حقه و انسانی وجود دارد.

از این بیانات نتیجه می گیریم که معارف حقه و علوم نافع برای کسی حاصل نمی شود مگر بعد از آنکه خلق و خوی خود را اصلاح کرده و فضائل ارزشمند انسانیت را کسب کرده باشد که این همان تقوا است .

پس حاصل کلام این شد که اعمال صالح ، خلق و خوی پسندیده را در انسان حفظ می کند و اخلاق پسندیده ، معارف حقه و علوم نافع و افکار صحیح را حفظ می نماید ، از سوی دیگر این علم نافع هم وقتی نافع است که توأم با عمل باشد ، که هیچ خیری در علمی که عمل با آن نباشد ، نیست .

و ما هر چند این بحث را به صورت یک بحث علمی اخلاقی در آوردیم ، چون احساس می شد که این مساله احتیاج به شرح و توضیح دارد و لیکن قرآن کریم همه جوانب آن را در یک جمله جمع کرده و فرمود:

« و اقصد فی مشیک!»(19/لقمان)

چون منظور از این جمله راه رفتن نیست ، بلکه این تعبیر کنایه از اعتدال و میانه روی در مسیر زندگی است و نیز فرموده:

« ان تتقوا الله یجعل لکم فرقانا !» (29/انفال) و نیز فرموده:

« و تزودوا فان خیر الزاد التقوی و اتقون یا اولی الالباب!»(197/بقره)

یعنی شما بدان جهت که صاحب خرد هستید در به کار بستن عقل و خردتان نیازمند به تقوا هستید( و خدا داناتر است!) و نیز فرموده:

« و نفس و ما سویها فالهمها فجورها و تقویها قد افلح من زکیها و قد خاب من دسیها!»(7تا10/شمس)

و نیز فرموده: « و اتقوا الله لعلکم تفلحون!» (189/بقره)

آیات فوق آثار میانه روی و تقوا و خردمندی را تذکر می داد ، آیات دیگری هست که در مقابل آن آیات آثار شوم شهوت پرستی و استکبار از پذیرفتن حق و مهمل گذاشتن قلب و چشم و گوش را بیان می کند.

توجه بفرمائید:

« فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوة و اتبعوا الشهوات، فسوف یلقون غیا، الا من تاب و آمن و عمل صالحا!»(59و60/مریم)

که در این آیه اثر شهوترانی را بیان می کند و آن عبارت است از غی ، یعنی

گمراهی و نیز فرموده:

« ساصرف عن آیاتی الذین یتکبرون فی الارض بغیر الحق و ان یروا کل آیة لا یؤمنوا بها و ان یروا سبیل الرشد لا یتخذوه سبیلا و ان یروا سبیل الغی یتخذوه سبیلا ، ذلک بانهم کذبوا بایاتنا و کانوا عنها غافلین!»(146/اعراف)

که صریحا اعلام داشته آنهائی که اسیر قوای غضبی هستند از پیروی حق ممنوعند و به سوی راه غی و خطا سوق داده می شوند ، آنگاه اضافه کرده که این کیفر به جرم آن است که از حق غافل شدند و نیز فرموده:

« و لقد ذرأنا لجهنم کثیرا من الجن و الانس لهم قلوب لا یفقهون بها و لهم اعین لا یبصرون بها و لهم اذان لا یسمعون بها اولئک کالانعام بل هم اضل اولئک هم الغافلون !»(179/اعراف)

که در این آیه اعلام داشته اگر این طائفه را غافل خواندیم برای این است که اینها از حقائق معارف خاص بشر غافلند ، پس دلها و چشمها و گوشهایشان از رسیدن به آنچه یک انسان سعید و انسان برخوردار از انسانیت به آن می رسد بدور است و به جای رسیدن به این نعمت بزرگ به آن چیزهائی می رسد که چهار پایان می رسند ، بلکه اینها بدبخت تر از چهار پایان وحشی هستند زیرا چهار پایان وحشی و درندگان برای رسیدن به آنچه دوست دارند و سازگار با خلقتشان هست افکاری دارند ، چیزهائی برای خود تصویب می کنند و چیزهائی را تصویب نمی کنند ، ولی این بینوایان این مقدار فکر را هم ندارند .

پس از آنچه گذشت روشن شد که قرآن کریم تقوا را شرط در تفکر و تذکر و تعقل دانسته و برای رسیدن به استقامت فکر و اصابه علم و رهائی آن از شوائب اوهام حیوانی و القائات شیطانی شرط کرده که علم همدوش عمل باشد .

بله در این میان یک حقیقت دیگر قرآنی هست که نمی توان انکارش کرد و آن این است که داخل شدن انسان در تحت ولایت الهی و تقربش به ساحت قدس و کبریائی خدای تعالی انسان را به آگاهیهائی موفق می کند که آن آگاهیها را با منطق و فلسفه نمی توان به دست آورد ، دری به روی انسان از ملکوت آسمانها و زمین باز می کند که از آن در ، حقائقی را می بیند ، که دیگران نمی توانند آنها را ببینند و آن حقائق نمونه هائی از آیات کبرای خدا و انوار جبروت او است ، أنواری که خاموشی ندارد .

امام صادق علیه السلام فرموده:

و نیز در میان روایاتی که بیشتر راویان آنرا از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت کرده اند این حدیث است که آن جناب فرمود:

خدای تعالی هم فرموده:

« و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و ان الله لمع المحسنین!»(69/عنکبوت)

ظاهر آیه شریفه: « و اعبد ربک حتی یاتیک الیقین!»(99/حجر)

نیز بر این معنا دلالت دارد، برای اینکه به دست آوردن یقین را نتیجه عبادت خوانده و فرمود:« پروردگارت را عبادت کن تا یقین به دستت آید!»

و نیز آیه زیر که می فرماید:

« و کذلک نری ابراهیم ملکوت السموات و الارض و لیکون من الموقنین!»(75/انعام)

که وصف ایمان را گره خورده مربوط به مشاهده ملکوت دانسته،

و نیز آیه شریفه زیر که می فرماید:

« کلا لو تعلمون علم الیقین لترون الجحیم ثم لترونها عین الیقین!»(5تا7/تکاثر)

و نیز فرموده:

« ان کتاب الابرار لفی علیین و ما ادریک ما علیون کتاب مرقوم یشهده المقربون!»(18تا20/مطففین)

این خود یک حقیقتی است قرآنی که خواننده عزیز باید برای رسیدن به بحث مفصل آن به تفسیر سوره مائده آیه 55: « انما ولیکم الله و رسوله ...!» و آیه: «یا ایها الذین آمنوا علیکم انفسکم ...!»(105/مائده) مراجعه نماید.

و قرآنی بودن این حقیقت منافاتی با سخنان قبلی ما ندارد( که گفتیم قرآن کریم طریقه تفکر فطری را که خلقت بشر بر آن طریقه است و حیات بشر مبتنی بر آن است پیشنهاد می کند،) برای اینکه رسیدن به ملکوت آسمانها و زمین موهبتی است الهی که خدای تعالی هر یک از بندگان خود را که بخواهد به آن اختصاص می دهد ، و معلوم است که عاقبت از آن مردم با تقوا است( لیکن نمی توان کل بشر را از طریقه تفکر باز داشت ، به امید اینکه کل بشر مشمول چنین موهبتی شوند!)

⁽¹⁾

تاریخ تفکر اسلامی

بحث تاریخی در موضوع:تفکر اسلامی

در این بحث نظری اجمالی و کوتاه در تاریخ تفکر اسلامی می اندازیم تا ببینیم امت اسلام با همه اختلافی که در طوائف و مذاهب آن هست چه طریقه ای را در تفکر سلوک کردند ، البته قبلا این نکته را خاطرنشان می سازیم که ما در این بحث به حق بودن یا باطل بودن این مذاهب نمی پردازیم ، تنها عوارض و تحولی را که در منطق قرآن رخ داده از نظر گذرانده موافقت و مخالفت آنرا اثبات نموده و تحکیم می کنیم ، حتی در این بحث کاری به افتخارهائی که موافقین کرده و عذرهائی که مخالفین آورده اند نداریم ، نه به ریشه آن حرفها کاری داریم و نه به شاخ و برگهایش ، چون پرداختن به آن حرفها طریقه دیگری است از بحث ، حال چه اینکه مذهبی باشد یا نباشد .

قرآن کریم با منطق خاص به خودش در احکام و سنت هائی که برای تمامی شؤون زندگی بشر تشریع کرده بدون هیچ قیدی و شرطی نوع انسان را در همه احوالش محکوم به احکام خود دانسته ، چه در حال انفراد و چه در حال اجتماع ، چه صغیر و چه کبیر ، مرد یا زن ، سفید یا سیاه ، عربی یا عجمی ، حاضر یا مسافر، شهری یا روستائی ، عالم یا جاهل ، شاهد یا غایب ، در هر جائی و در هر زمانی که باشد و در کل شؤونات او چه عقیده اش و چه اخلاق و اعمالش مداخله کرده و در این هیچ شکی نیست .

با این حساب ، پس قرآن با تمامی علوم و صنعت ها که ارتباط با ناحیه ای از نواحی زندگی بشر داشته باشد اصطکاک و برخورد دارد و این معنا نیز از خلال آیاتی از

قرآن کریم که بشر را به تدبر ، تفکر ، تذکر و تعقل دعوت می کند ، به روشنی فهمیده می شود که قرآن در دعوت بشر به تحصیل علم و از بین بردن جهل و سر در آوردن از اسرار آنچه که از اجزای عالم ما است از سماویات گرفته تا ارضیات یعنی جمادات و نباتات و حیوانات و انسانها و آنچه مربوط به ماورای عالم ما است از ملائکه و شیطانها و لوح و قلم و غیر اینها بیاناتی دارد ، که رساتر از آن تصور نمی شود و منظور اسلام از این تحریک ها و تشویقها این است که بشر به وسیله معرفت به آنچه گفته شد خدای سبحان را بشناسد و به آنچه که به نحوی از انحاء ارتباطی با سعادت در زندگی انسانی و اجتماعی انسانها دارد آشنا گردد و بفهمد که برای به دست آوردن چنین زندگی ای چگونه اخلاقی کسب کند و چه شرایع و حقوقی را رعایت نماید و چه احکام اجتماعی را مورد عمل قرار دهد .

از سوی دیگر در سابق توجه کردید که اسلام طریق تفکر فطری را تایید می کند ، همان طریقه ای را که فطرت بی اختیار و بدون سفارش کسی به آن دعوت می کند و بشر راهی برای فرار از آن ندارد و این واقعیت همان سیر منطقی است.

قرآن کریم خودش هم این صناعت های منطقی یعنی برهان و جدل و موعظه را به کار برده و امتی را که هدایت می کند دعوت نموده به اینکه از آن طریق پیروی کند ، یعنی مطالب خود را - آنچه جنبه نظری دارد و خارج از مرحله عمل است - از راه برهان تعقیب کنند و در غیر آن یعنی در حکمت عملی به مسلمیات استدلال کنند و یا به بیاناتی که عبرت انگیز باشد و شنونده را به عبرت وا دارد و نیز قرآن کریم در بیان مقاصدش سنت نبویه را معتبر کرده و پیروی از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را اسوه و خط سیر معین فرمود ، مسلمانان نیز دستورات آن حضرت و سخنانش را حفظ نموده و از مشی علمی آن جناب تقلید کردند ، آنچنان که یک دانش آموز در سلوک علمی اش از استادش پیروی می کند .

مردم در عهد رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم( منظورمان ایام اقامت آن جناب در مدینه است،) جدیدالعهد با تعالیم اسلامی بودند و حالشان در تدوین علوم و صناعات شبیه تر به حال انسانهای قدیمی بود که با ذهنی ساده و غیر فنی به بحثهای علمی می پرداختند ، البته با همه عنایتی که به تحصیل و تحریر علم داشتند و لذا در آغاز اولین قدمی که برداشتند حفظ قرآن و قرائت آن و سپس حفظ احادیث بود ، یعنی سخنانی که از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و با یک واسطه از آن جناب می شنیدند حفظ می کردند و از حفظ برای دیگران نقل می نمودند ، چون( به جز افرادی که ای بسا از عدد انگشتان تجاوز نمی کردند،) کسی نوشتن را نمی دانست ، قدم دومی که در مسیر

علم برداشتند مختصر مناظراتی در خصوص علم کلام بود ، که یا در بین خود داشتند و یا با بعضی از غیر مسلمانان و صاحبان مذاهب بیگانه - مخصوصا یهودیان و مسیحیان ، چون قبائلی از این دو ملت در شبه جزیره عربستان و در حبشه و شام می زیستند ، از همین جا بود که علم کلام پیدا شد ، اشتغال دیگری که مسلمانان داشتند نقل و روایت اشعار بود که خود یک سنت قدیمی عرب بود ، ولی اسلام اهتمامی به امر آن نکرد و در کتاب مجیدش حتی یک کلمه شعر و شعرا را نستود سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نیز پر و بالی به آن نداد .

این وضع بود تا وقتی که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم رحلت نمود و مساله خلافت جریانی به خود گرفت که معروف است و اختلاف ناشی از مساله خلافت بابی به ابواب علم کلام افزود و یکی دیگر از مسائل علم کلام شد که دانشمندان اسلامی را به خود مشغول کرد .

در زمان خلیفه اول بعد از جنگ یمامه و شهادت جمع بسیاری از حافظان و قاریان قرآن ، از ترس اینکه مبادا چیزی از قرآن فراموش شود قرآن را جمع آوری کردند ، در عهد او که تقریبا به دو سال طول کشید امر به این منوال گذشت ، سپس در عهد خلیفه دوم بار دیگر قرآن جمع آوری شد .

و چون آوازه اسلام بلند شد و قلمرو آن در اثر فتوحات عظیمی که در عهد وی رخ داد ، گسترش یافت .

مسلمانان از تعمق در مسائل علمی و روابط علوم و ترقی در مدارج آن باز ماندند ، حال یا بدین جهت بود و یا برای اینکه خود را نیازمند به توسعه علم و بسط مسائل علمی نمی دانستند ، چون در آن روزگاران علم چیزی نبود که فضیلت و اهمیتش برای بشر معلوم شده باشد و به همان مقدار برای انسان محسوس بود که آثار آن را دیده باشند و معلوم است که علمی که اثر محسوسی برای بشر آن روز داشته همان صنعت بوده ، امتی آن را در امتی دیگر می دیده و می شناخته .

از سوی دیگر با فتوحات پی در پی و پر اهمیتی که نصیب عرب گردید آن غریزه های جاهلانه عرب که در اثر تربیت اسلامی فروکش شده بود ، بار دیگر سر به طغیان کشید ، غرورها و نخوت ها بار دیگر سرکشی آغاز کرد و در نتیجه به تدریج و آرام آرام روحیه امتهای مستکبر و استعمارگر را به خود گرفتند ، شاهد این مطلب شیوع تقسیم و پاره پاره شدن امت اسلام آن روز است ، به عرب و غیر عرب( به این معنا که امت عرب نعمت عظمای اسلام و این دین نجات بخش را به حساب خود حساب کرد ، و غیر عرب را موالی - بردگان - لقب داد،) شاهد دیگرش رفتار معاویه است که در آن ایام

والی شام بود و حکومت اسلامی را رنگ سلطنت داد و در بین مسلمانان چون قیصرهای روم رفتار کرد ، شواهد بسیار دیگری بر این معنا هست که تاریخ از لشگریان اسلام ضبط نموده و همین روش خلق و خوی مسلمانان را عوض کرد و معلوم است که نفسیات آن چنانی در سیر علمی و مخصوصا در تعلیمات قرآنی اثر گذاشت .

و آن مقدار معارفی که از دین داشتند و سیر علمی تا آن حدی که در سابق پیش رفته بود متوقف شد ، یعنی اشتغالات علمیشان منحصر در قرائت قرآن بود ، قرائتی منسوب به زید بن ثابت و قرائتی منسوب به ابی و ابن مسعود و غیر آنان بود .

و اما حدیث در آن زمان به نحو چشمگیری رواج یافت و نقل و ضبط احادیث بسیار شد ، به حدی که عمر بعضی از صحابه را از نقل حدیث نهی کرد ، زیرا او زیاده از حد حدیث گفته بود ، از سوی دیگر عده ای از اهل کتاب به اسلام در آمدند و محدثین که کارشان نقل حدیث بود مطالب بسیاری از آنان در باره اخبار کتابهایشان و داستانهای انبیاءشان و امتهایشان را شنیدند و شنیده های خود را با آنچه از احادیث که از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم شنیده و حفظ کرده بودند مخلوط نموده و جعل احادیث دروغین و دستبرد در احادیث صحیح را شروع کردند که امروز در میان احادیثی که از طرق صحابه و راویان صدر اول از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نقل شده مقدار بسیار زیادی از این کلمات دروغین و بریده بریده یافت می شود که قرآن کریم به ظاهر الفاظش آنها را دفع می کند و عمده سببی که باعث این دستبردها شد چند امر بود:

اول: احترام بسیار زیادی بود که مردم برای همنشینی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و برای حفظ حدیث معتقد بودند و حتی افرادی را هم که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را ندیده بودند و تنها از اصحاب آن جناب احادیثی نقل می کردند مزیتی بر سایر مردم قائل بودند ، و آنان را تعظیم می کردند ، و همین جهت باعث شد که هر کسی - چه لایق و چه نالایق - برای اینکه در بین جامعه سر و گردنی از سایرین بلندتر داشته باشد ، به نقل حدیث پرداخته و خود را محدث و راوی قلمداد کند ، حتی کسانی هم که یهودی بودنشان یا نصرانی بودنشان مسلم بود با این حال به صرف اینکه حدیث نقل می کرد در جامعه آن روز جا می افتاد و محترم می شد و قهرا برای اینکه این محدث از آن دیگری جلو بزند و محترم تر شود هر چه از دهانش در می آمد به عنوان حدیث می گفت .

عامل دوم جعل حدیث ، حرص شدیدی بود که این افراد در حفظ حدیث داشتند همین حرص در حفظ حدیث و نقل آن نمی گذاشت که در باره درستی و نادرستی حدیث و تدبر در معنای آن و مخصوصا عرضه کردن آن بر کتاب خدا دقت کنند ،

با اینکه قرآن کریم اصل دین بود و ساختمان دین بر این پایه و اصل نهاده شده بود ، فروع دین از این اصل ریشه می گرفت ، رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هم بطوری که در نقل معتبر آمده سفارش اکید کرده بود که هر سخنی را از هر کسی نپذیرند ، بلکه شنیده های خود را بر قرآن کریم عرضه کنند ، در صورتی که مخالف قرآن بود رهایش کنند ، و در حدیث معتبر فرموده بود:« ستکثر علی القاله!» بزودی حدیث تراشان علیه من زیاد می شوند و احادیثی دیگر از این قبیل .

همین معنا فرصتی شد برای اینکه احادیث جعلی و دروغینی در مورد صفات خدا و اسماء و افعال او و نیز در باره لغزشهائی که به انبیای گرامی نسبت داده شده و اعمال زشت که به رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نسبت داده شده و آن جناب را مشوه جلوه داده و در باره خرافاتی در خلقت و ایجاد و داستانهای دروغینی از امتهای گذشته و در باره تحریف شدن قرآن و مسائل دیگری از این قبیل در دست و دهنها بگردد ، احادیثی که دست کمی از خرافات تورات و انجیل ندارد .

نتیجه این وضع آن شد که تقدم و عمل در بین قرآن و حدیث تقسیم شود ، یعنی تقدم و احترام صوری از آن قرآن و اخذ و عمل از آن حدیث شود و در اندک مدتی قرآن از حیث عمل متروک گردد و این سیره نکوهیده یعنی مسامحه در عرضه حدیث بر قرآن ، همچنان در بین امت استمرار یافت و تا به امروز نیز عملا استمرار یافته ، هر چند که امت آن را به زبان انکار نموده و ناپسند می داند ، قرآن کریم نیز از آن پیشگوئی کرده و فرموده که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در قیامت خواهد گفت پروردگارا امت من قرآن را متروک گذاشتند ، الا عده ای قلیل که در هر عصری از این انحراف دور ماندند .

و همین مسامحه و سهل انگاری عینا یکی از اسبابی بود که باعث شد بسیاری از خرافات قومی و قبیله ای که هر قومی در قدیم به آن معتقد بودند بعد از مسلمان شدنش نیز به عنوان یک اعتقاد دینی باقی بماند، آری مثل معروف می گوید: « الداء یجر الداء- درد ، دردی دیگر می زاید!»

عامل سوم در جعل احادیث: ماجرائی بود که بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در مساله خلافت پیش آمد و ارای عامه مسلمین در باره اهل بیت آن جناب مختلف گردید، عده ای طبق دستور رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم به آن حضرات تمسک جسته و به آنان عشق ورزیدند ، جمعی دیگر از آن حضرات روی گردانیده و اعتنائی به امر آنان و مکانتشان به علم قرآن نکردند و برای آگاهی و یادگیری علم قرآن به غیر آن حضرات مراجعه نمودند ، جمعی دیگر با آن حضرات دشمنی نموده ، با جعل احادیثی دروغین به آنان بدگوئی کردند ، با اینکه رسول خدا

صلی الله علیه وآله وسلّم در مواقفی و کلماتی که احدی از مسلمانان در صحت آنها و در دلالت آنها تردید نکرده ، سفارش فرموده بود که علم دین را از اهل بیت او بگیرند و چیزی به اهل بیت او نیاموزند ، و اینکه اهل بیت آن جناب از همه امت به کتاب خدا آگاه ترند و نیز به امت فرمود که اهل بیتش هرگز در تفسیر قرآن خطا نمی کنند و در فهم قرآن دچار اشتباه نمی شوند و در حدیث معروف به ثقلین که بطور تواتر نقل شده و احدی در آن تردید نکرده، و فرمود:

« من از میان شما می روم و به جای خود دو چیز بس گرانمایه می گذارم، یکی کتاب خدا و دیگر عترتم را، و این دو، تا ابد با همند و از یکدگر جدا نخواهند شد، تا بر لب حوض کوثر بر من در آیند...!»

و در بعضی از طرق همین حدیث آمده که سپس فرموده:

« چیزی به اهل بیت من نیاموزید که آنان اعلم از شمایند!»

و نیز در حدیثی مستفیض که بسیار نقل شده فرموده:

« هر کس قرآن را به رأی خود(یعنی بدون سؤال از اهل بیت علیهم السلام) تفسیر کند - باید که جای خود را آماده در دوزخ بداند!»

که بحث آن در جلد سوم المیزان در بحث های محکم و متشابه آمده است.)

این اعراض از اهل بیت علیهم السلام بزرگترین شکافی بود که در نظام تفکر اسلامی پدید آمد و باعث شد علم قرآن و طریقه تفکری که قرآن به سوی آن می خواند در بین مسلمانان متروک و فراموش شود ، شاهد بسیار روشن آن این است که در جوامع حدیث کمتر به احادیثی بر می خوریم که از امامان اهل بیت روایت شده باشد ، آری اگر شما خواننده محترم از یک سو مقام و منزلتی که اهل حدیث در زمان خلفا داشتند و حرص و ولعی که مردم در اخذ و شنیدن حدیث از خود نشان می دادند در نظر بگیری و از سوی دیگر در بین دهها هزار حدیثی که در جوامع حدیث گرد آوری شده احادیث منقوله از علی و حسن و حسین در ابواب مختلف معارف دین و مخصوصا در تفسیر نقل شده بشماری آن وقت انگشت حیرت به دندان خواهی گزید( که خدایا چطور شد فلان صحابه که بیش از دو سه سال رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را ندید دهها هزار حدیث دارد، ولی اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم که در خلوت و جلوت و در کودکی و جوانی در سفر و حضر با آن جناب بودند حدیث چندانی در جوامع ندارند؟!!)

چرا صحابه حتی یک حدیثی از اهل بیت نقل نکردند؟

چرا تابعین یعنی طبقه دوم مسلمین روایاتی که از آن حضرات نقل کرده اند از صد تجاوز نمی کند؟

چرا حسن بن علی علیه السلام( با اینکه خلیفه ظاهری نیز بود،) احادیثش به ده عدد نمی رسد؟

و چرا از حسین بن علی حتی یک حدیث دیده نمی شود؟

با اینکه بعضی ها تنها روایات وارده در خصوص تفسیر را آمار گرفته اند به هفده هزار بالغ شده، که تنها جمهور آنها را نقل کرده اند، که سیوطی آنها را در کتاب اتقانش آورده و گفته این عدد روایاتی است که در تفسیر ترجمان القرآنش که الدرالمنثور خلاصه آن است آورده و روایات وارده در ابواب فقه نیز همین نسبت را دارد.

بعضی از آمارگران از این قبیل احادیث تنها به دو حدیث برخورده اند که در ابواب مختلف فقه از حسین علیه السلام روایت شده و چرا باید چنین باشد؟

آیا علتی جز این می تواند داشته باشد که مردم از اهل بیت دوری کردند ، و از حدیث آنان اعراض نمودند ؟

و یا اگر از آنان حدیث گرفتند و بسیار هم گرفتند لیکن در دولت اموی به خاطر دشمنی که امویان با اهل بیت داشتند آن احادیث از بین رفت و به فراموشی سپرده شد؟ نمی دانیم !

اما این قدر هست که کنار زدن علی علیه السلام و شرکت ندادن آن جناب در جمع قرآن در اوائل رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و در اواخر عهد عثمان و نیز تاریخ حسن و حسین احتمال اول را تایید می کند .

این حق کشی هائی که امت اسلام و یا حکومت اموی در باره علی علیه السلام نمودند کار را بدان جا کشانید که نه تنها تمامی احادیث آن جناب مورد اعراض واقع شد ، بلکه بعضی ها حتی نهج البلاغه را نیز انکار کردند ، که کلام آن جناب باشد ، آری خطبه های برجسته و غرای نهج البلاغه مورد سؤال و تردید قرار گرفت ، ولی خطبه بتراء زیاد بن ابیه و اشعاری که یزید در باره شراب سروده جای هیچ اختلافی نبود و حتی دو نفر هم در باره آنها اختلاف نکردند .

اهل بیت پیغمبر همچنان مظلوم و مقهور بودند ، و احادیثشان متروک بود ، تا آنکه امام باقر و امام صادق علیه السلام در یک برهه ای از زمان یعنی در دوره انتقال حکومت از بنی امیه به بنی العباس قیام نموده آنچه از احادیث پدران بزرگوارشان به دست فراموشی سپرده شده بود برای مردم بیان کردند و آنچه از معارف اسلام که مندرس گشته اثری از آن نمانده بود برای مردم بیان کردند .

اما مع الاسف احادیثی که آن دو بزرگوار و سایر امامان از پدران خود نقل نموده در اختیار امت اسلام نهادند ، نیز از دسیسه و دستبرد سالم نماند ، همانطور که در

کلمات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم دست بردند ، کلمات آن حضرات نیز مورد دستبرد قرار گرفت ، به شهادت اینکه خود آن دو بزرگوار به این معنا تصریح نموده ، چند نفر از وضاعین و حدیث تراشان را برای مردم نام بردند ، مانند مغیرة بن سعید و ابن ابی الخطاب و ... و بعضی دیگر از ائمه علیهم السلام بسیاری از روایاتی که از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و از خود ایشان در دست و دهن ها افتاده بود انکار نموده و به شیعیان خود دستور فرمودند هر حدیثی که از ما برای شما نقل می شود بر قرآن عرضه کنید ، آنچه موافق با قرآن است بگیرید و آنچه مخالف است رها کنید .

اما مردم مگر افرادی انگشت شمار به این دستور عمل ننمودند و مخصوصا به روایاتی که در غیر مورد مسائل فقهی بود بدون عرضه آنها بر قرآن پذیرفتند و رفتار عامه مردم شیعه در قبول هر سخنی که جنبه حدیث داشت رفتار عامه مردم سنی در مورد احادیث نبوی بود .

و حتی عامه شیعه در این امر آنچنان افراط کردند که جمعی قائل شدند به اینکه ظواهر قرآن حجت نیست ، ولی کتابهائی دیگر از قبیل مصباح الشریعه و فقه الرضا و جامع الاخبار حجت است و افراط را از این حد نیز گذرانده به جائی رساندند که گفتند : حدیث هر چند که مخالف صریح قرآن باشد می تواند قرآن را تفسیر کند و این حرف نظیر و هم سنگ سخنی است که بیشتر اهل سنت گفته اند و آن این است که حدیث اصلا می تواند قرآن را نسخ کند و به نظر می رسد قضاوتی که دانشمندان در باره رفتار امت اسلام کرده اند قضاوت درستی باشد ، آنها گفته اند : اهل سنت کتاب را گرفتند و عترت را رها کردند و سر انجام کارشان بدانجا کشیده شد که کتاب هم از دستشان رفت و شیعه عترت را گرفته کتاب را رها کردند و سر انجام کارشان بدینجا کشیده شد که عترت هم از دستشان رفت ، پس می توان گفت که امت اسلام بر خلاف دستور صریح رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم که فرموده:« انی تارک فیکم الثقلین ...!» هم قرآن را از دست دادند و هم عترت را ، هم کتاب را و هم سنت را .

این راهی که امت در مورد حدیث پیش گرفت یکی از عواملی است که در قطع رابطه علوم اسلامی یعنی علوم دینی و ادبی از قرآن کریم اثری به سزا داشت ، با اینکه همه آن علوم به منزله شاخ و برگها و میوه های درخت طیبه قرآن و دین بود ، درختی که اصلش ثابت و فرعش در آسمان است و به اذن پروردگارش میوه اش را در هر آنی می دهد ، چون اگر در باره این علوم دقت به خرج دهی خواهی دید که طوری تنظیم شده که پیدا است گوئی هیچ احتیاجی به قرآن ندارد ، حتی ممکن است یک محصل همه آن علوم را فرا بگیرد متخصص در صرف و نحو بیان و لغت و حدیث و رجال و درایه و فقه و

اصول بشود و همه این درسها را تا آخر بخواند و قهرمان این علوم نیز گردد و حتی به پایه اجتهاد نیز برسد ، ولی قرآن را آنطور که باید نتواند قرائت کند و یا به عبارتی اصلا دست به هیچ قرآنی نزده باشد ، پس معلوم می شود از این دیدگاه هیچ رابطه ای میان آن علوم و میان قرآن نیست و در حقیقت مردم در باره قرآن به جز قرائت هیچ وظیفه ای ندارند و العیاذ بالله قرآن ارزشی جز خواندن و یا آویزان کردن به گردن نوزاد - تا از حوادث ناگوار محفوظ بماند - ندارد ، پس شما خواننده عزیز اگر از این قسم مسلمانان هستی عبرت بگیر و در رفتارت با قرآن تجدید نظر کن ، حال بر سر سخن آمده و می گوئیم .

بحث در باره قرآن کریم و در باره حدیث در زمان عمر آن سرگذشتی را داشت که شنیدید و اما در عهد خلافت عمر دامنه علم کلام رو به وسعت نهاد و علتش این بود که در اثر فتوحات بسیار وسیعی که نصیب امت اسلام شد قلمرو سرزمین اسلام گسترش یافته و بالطبع اختلاط مسلمانان با غیر مسلمانان و صاحبان آئین ها و مذاهب دیگر ، بیشتر شد و در بین آنان علمائی و احباری و اسقف هائی و بطریق هائی اهل بحث بودند که می خواستند در باره ادیان و مذاهب بحث کنند ، در نتیجه بحثهای کلامی اوج گرفت ، ولی در آن ایام این بحثها تدوین نشد ، چون می بینیم در کتب رجال علمائی از فن کلام که شرح حالشان آمده ، همه بعد از این عصر و تاریخ بوده اند .

تا آنکه دوره خلافت عثمان رسید و عثمان با آن همه سر و صدائی که علیهش بپا شد و شورشی که مردم بر او کردند هیچ کاری از پیش نبرد و تنها توفیقی که یافت این بود که قرآنهای متعددی که بین مردم بود جمع آوری نموده و منحصر در یک نسخه کرد .

و امر به همین منوال بود تا زمان خلافت علی علیه السلام رسید ، تمام ایام خلافت آن حضرت نیز به اصلاح مفاسد دوره های قبلی و به حل اختلافات داخلی و به اداره جنگهای پی در پی و ناشی از آن اختلافها سپری شد .

چیزی که هست آن جناب با همه آن گرفتاریها توانست کلیات علم نحو را تدوین نموده و به یکی از صحابه اش بنام ابو الاسود دوئلی دستور دهد تمامی جزئیات قواعد نحو را گرد آورد و دیگر در سایر علوم نتوانست قدمی بر دارد ، جز اینکه خطبه ها و احادیثی برای مردم القاء کرد که در آنها مواد اولیه معارف دینی و اسرار نفیس قرآنی بطور جامع نهفته بود ، البته بحثهائی کلامی نیز داشته که در جوامع حدیث ضبط شده .

در خصوص قرآن و حدیث امر به همان منوال بود تا دوران سلطنت بنی امیه سپری شد و عباسی ها روی کار آمدند ، و خلاصه تا اوائل قرن چهارم از هجرت که تقریبا

آخر دوران زندگی ائمه اثنی عشر شیعه بود حادثه مهمی در طریق بحث از قرآن و حدیث رخ نداد ، غیر از آن رفتاری که معاویه در خاموش کردن نور اهل بیت علیهم السلام و محو آثار آنان داشت و به این منظور دستور داد افرادی( بیشمار در مذمت اهل بیت و فضائل خود او و همدستانش) احادیثی جعل کنند.

حادثه دیگر اینکه در این عهد حکومت دینی به سلطنت استبدادی و سنت اسلامی به سیطره امپراطوری مبدل شد.

حادثه سوم این بود که در عهد حکومت عمر بن عبد العزیز و از ناحیه وی دستور صادر شد که احادیث در مجموعه ای نوشته شود و این اولین باری است که احادیث نوشته می شود ، چون تا آن روز احادیث به روی کاغذ نیامده بود ، و تنها در حافظه اشخاص ضبط می شد .

و در این برهه از زمان ، ادبیات زبان عرب به منتهی درجه رواجش رسید که آغاز آن در زمان معاویه بود ، چون او بسیار اصرار داشت که شعر را ترویج کند ، بعد از او سایر پادشاهان اموی و عباسی نیز این روش را دنبال کردند و ترویج شعر تا به آنجا رسید که در برابر یک شعر زیبا و یا یک نکته ادبی ، صدها هزار دینار جائزه می دادند و مردم یکسره به سوی سرودن شعر و روایت شعر و اخبار عرب و تاریخ آن روی آوردند و از این راه اموال بسیار هنگفتی به چنگ می آوردند ، منظور این پادشاهان از ترویج شعر ، تحکیم موقعیت خودشان بود .

اموی ها می خواستند با مدح مداحان موقعیت خود را در برابر بنی هاشم تحکیم بخشند و عباسی ها می خواستند خود را در مقابل بنی فاطمه مطرح کنند و اگر دانشمندان را اکرام و احترام می کردند باز به همین منظور بود می خواستند به این وسیله مردم را تحت سیطره خود در آورده و به هر نحوی که دلشان می خواست در بین مردم حکومت و زور گوئی کنند .

نفوذ شعر و ادب در مجتمع علمی مسلمانان به حدی رسید که بسیاری از علما در مسائل عقلی و یا بحث های علمی به شعر یک شاعر تمثل می جستند و آنگاه هر حکمی که می خواستند می کردند و بسیار می شد که مطالب علمی و نظری را بر پایه مسائل لغوی پی نهاده و حد اقل قبل از ورود در بحث ، اول در باره اسم موضوع ، بحث لغوی نموده و سپس وارد بحث علمی می شدند ، همه اینها اموری است که آثار عمیقی در طرز فکر دانشمندان و منطقشان و سیر عملیشان داشته است .

در همین ایام بود که بحث های کلامی نیز رواج یافت ، و در باره آن کتابها و رساله ها نوشته شد و چیزی از تاریخ پیدایش آن نگذشته بود که دانشمندان علم کلام به

دو گروه یعنی فرقه اشاعره و فرقه معتزله تقسیم شدند ، البته اصول افکارشان در زمان خلفا و بلکه در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم موجود بود ، احتجاجهائی که از علی علیه السلام در مساله جبر و تفویض و مساله قدر و استطاعت و مسائلی غیر اینها روایت شده دلیل بر این مدعا است و نیز روایاتی که در اینگونه مسائل از شخص رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نقل شده است ، مانند این حدیث که فرموده:« لا جبر و لا تفویض بل امر بین الامرین!» و یا فرموده:« القدریة مجوس هذه الامة!»

چیزی نگذشت که این دو طائفه هر یک به امتیاز مسلکی از طائفه دیگر ممتاز شد و آن این بود که معتزله عقل را در مسائل علمی بر ظواهر دینی ترجیح داده و حاکم کردند ، مثلا قائل به حسن و قبح عقلی و قبح ترجیح بدون مرجح و قبح تکلیف های شاق و بیرون از حد طاقت شدند و نیز قائل به استطاعت و تفویض و اقوالی دیگر گردیدند ، در مقابل آنان اشاعره ظواهر دینی را بر حکم عقل حکومت داده ، مثلا گفتند عقل از خودش حکم به هیچ حسن و قبحی ندارد ، خوب آن است که شرع بگوید خوب است و بد آن است که شرع آن را بد دانسته باشد و نیز گفتند ترجیح بلا مرجح جائز است و بشر هیچ استطاعتی از خود ندارد و بشر مجبور در افعال خویش است و کلام خدا قدیم است و اقوالی دیگر نظیر اینها که در کتب آنان ضبط شده .

سپس فن کلام را مدون و مرتب کرده و برای آن اصطلاحاتی درست نمودند ، بنا گذاشتند که وقتی فلان کلمه را به کار می بریم منظور فلان معنا است و مسائل غیر کلامی نیز بر آن افزودند تا در مباحث معنون به عنوان امور عامه ، از فلاسفه عقب نمانند و البته این بعد از زمانی بود که کتب فلسفه به زبان عربی ترجمه شد و درس دادن و درس خواندنش در بین مسلمانان شایع گشت و اینکه بعضی گفته اند : ظهور علم کلام در اسلام و منشعب شدنش به دو شعبه اعتزال و اشعریت بعد از انتقال فلسفه به عرب بود درست نیست ، دلیل بر نادرستی آن وجود مسائل و آرای متکلمین در خلال روایاتی است که صدور آن قبل از تاریخ انتقال فلسفه بوده .

روش اعتزال از روز اول پیدایشش تا اوائل عهد عباسیان یعنی اوائل قرن سوم هجری روز به روز به جمعیت و طرفدارانش افزوده می شد و شوکت و ابهت بیشتری به خود می گرفت ولی از آن تاریخ به بعد رو به انحطاط و سقوط نهاد ، تا آنکه پادشاهان ایوبی همه طرفداران این مکتب را از بین بردند و مکتب اعتزال به کلی منقرض گردید و کسانی که در عهد ایوبیان و بعد از آن به جرم داشتن این مکتب کشته شدند آنقدر زیاد بودند که عدد کشته هایشان را کسی جز خدای سبحان نمی داند در این زمان بود که جو بحثهای کلامی برای اشعریها صاف و بدون مزاحم شد و اشاعره در مذهب خود توغل و

پیشرفت کردند ، و با اینکه فقهای آنان در آغاز ادامه این بحثها را گناه می دانستند ، همواره و تا به امروز در بین آنان رائج مانده است .

قبل از معتزله و اشاعره شیعه در همان ابتدای طلوعش به بحثهای کلامی پرداخت یعنی بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم رقم عمده ای از بزرگان صحابه چون سلمان و ابی ذر و مقداد و عمار و عمرو بن الحمق و غیر آنان و از بزرگان تابعین امثال رشید حجری و کمیل و میثم تمار و سایر علویین آغازگر این بحثها بودند ، که همه آنان به دست امویان کشته شدند ، ولی در زمان امام محمد باقر و امام جعفر صادق علیه السلام مجددا تشکلی یافته و آوازه شان بلند گردید و بحثهای کلامی را شروع کردند و به تالیف کتابها و رساله ها پرداختند با اینکه تحت سیطره و قهر حکومت های جابر بودند و همواره از ناحیه حکومت ها سرکوب می شدند ، مع ذلک دست از کوشش خود بر نداشتند ، تا آنکه در زمان حکومت آل بویه که تقریبا قرن چهارم هجرت بود امنیتی نسبی به دست آوردند ، ولی دوباره در اثر فشار حکومت ها دچار خفقان شدند تا آنکه با ظهور دولت صفویه در ایران جو علم و پژوهش برای آنان صاف گردید که تا به امروز این صفای جو و آزادی قلم و بحث ادامه دارد .

سیمای بحث کلامی در شیعه شبیه تر به سیمای بحث کلامی معتزله است تا سیمای بحث اشاعره ، به همین جهت بسیار اتفاق می افتد که بعضی از آرای این دو مکتب تداخل می کنند نظیر بحث پیرامون حسن و قبح ، مساله ترجیح بدون مرجح ، مساله قدر ، مساله تفویض و باز به همین جهت امر بر بعضی از مردم (یعنی اهل تسنن) مشتبه شده ، هر دو طائفه را یعنی شیعه و معتزله را یک مکتب و در بحث کلامی مکتب دارای یک طریقه دانسته اند و بسیار اشتباه کرده اند ، برای اینکه اصولی که از ائمه اهل بیت علیهم السلام روایت شده که معتبر در نظر شیعه تنها همین اصول است هیچ سازشی با مذاق معتزله ندارد .

و بر هر تقدیر فن کلام فن شریفی است که کارش دفاع از حریم معارف حقه دینی است ، چیزی که هست متکلمین از مسلمانان - چه شیعیانشان و چه اهل سنتشان - طریق بحث را درست نرفته اند و نتوانسته اند بین احکام عقلی و احکام مقبول در نظر خصم فرق بگذارند ، که ان شاء الله توضیح این اشتباه بطور اختصار می آید .

در همین اوان بود که علوم قدیمیان یعنی منطق ، ریاضیات ، طبیعیات ، الهیات ، طب و حکمت عملی به زبان عربی ترجمه شد و در عرب شایع گردید و این انتقال یک قسمت از آن در عهد امویان صورت گرفته بود و در اوائل عهد عباسیان به حد کمال رسید ، صدها کتاب از کتب یونانی و رومی و هندی و فارسی و سریانی به عربی ترجمه

شد و مردم به خواندن و فراگیری آن علوم روی آورده ، چیزی نگذشت که خود صاحب نظر شدند و کتابها و رساله ها به رشته تحریر در آوردند و این باعث خشم علما شد ، مخصوصا وقتی می دیدند که ملحدان یعنی دهری مسلکها و طبیعی مذهبان و پیروان مانی و ملل دیگر دست به دست هم داده به جنگ با اسلام برخاسته اند و نیز مسائل مسلم و ضروری دین را انکار می کنند ، خشمشان بیشتر گردید ، از این بدتر آنکه می دیدند خود مسلمانان فیلسوف نما ، شروع کردند به عیب گوئی و خرده گیری از معارف دین و از افکار متدینین و اهانت و عیب جوئی به اصول اسلام و معالم طاهره شرع( و معلوم است که هیچ دردی جانکاه تر از جهل نیست!»

از جمله اموری که خشم علمای اسلام را بیشتر می کرد این بود که می شنیدند در پاره ای مسائل دینی که ارتباط و ابتنائی با مسلمیات علم هیات و طبیعیات دارد طبق آن نظریه های مسلم در این علوم حکم می کردند و مساله را با اینکه برهانی نبود بلکه جدلی و از مسلمات بود ، شکل برهان می دادند و دهری مذهبان و امثال آنان که در آن روزها خود را فیلسوف جا زده بودند امور دیگر از اباطیل خود را به این مسائل می افزودند ، نظیر مساله تناسخ و محال بودن معاد ، مخصوصا معاد جسمانی و با اینگونه مسائل و مسائل قبلی اسلام و ظواهر دین را می کوبیدند و چه بسا بعضی از آنان گفته باشند که دین عبارت است از مجموعه ای از چند وظیفه تقلیدی و بدون دلیل که انبیا آنها را به منظور تربیت و تکمیل عقول ساده لوحان آورده اند و اما افراد تحصیل کرده و به اصطلاح فیلسوف که کارشان کنکاش و بررسی علوم حقیقی است احتیاجی به این مسائل تقلیدی ندارند و با اینکه خود صاحبان نظریه هستند و در طریق استدلال ابتکاراتی دارند ، چه حاجت به آورده های انبیا دارند .

و این غرور کفرآلودشان فقها و متکلمین را وادار کرد تا در برابر این فیلسوف نماها جبهه گیری نموده ، به هر وسیله ای که برایشان ممکن بود آنان را سرکوب و رشته هایشان را پنبه کنند یا به وسیله استدلال و محاجه رو در رو و یا شوراندن مردم علیه آنان و یا بیزاری جستن از ایشان و تکفیر کردنشان با آنان مقابله نمایند تا در آخر در زمان متوکل عباسی توانستند سورت و تندی آنان را شکسته ، جمعشان را متفرق و کتبشان را نابود کنند و چیزی نمانده بود که فلاسفه نیز به آتش آنان سوخته به کلی منقرض شوند تا آنکه معلم دوم ابو نصر فارابی که به سال سیصد و سی و نه در گذشته و بعد از او ابو علی سینا شیخ الرئیس حسین بن عبد الله بن سینا که به سال چهار صد و بیست و هشت در گذشته و غیر این دو از فلاسفه بنام چون ابی علی ابن مسکویه و ابن رشد اندلسی و غیر آن دو ، بار دیگر به فلسفه آبروئی دادند و از انقراض آن جلوگیری

کردند و از آن به بعد نیز سرنوشتی مانند سابق داشت ، زمانی بازارش کساد می شد و کمتر افرادی به تعلم و یاد گیری آن می پرداختند و زمانی دیگر رونق می گرفت .

گو اینکه فلسفه در اول به زبان عربی ترجمه شد و به عرب منتقل گردید ، ولی در بین نژاد عرب کسی بنام فیلسوف مشهور نشد ، الا افرادی بسیار اندک مانند کندی و ابن رشد و بیشتر قلمرو آن در ایران بود و متکلمین از مسلمانان هر چند با فلسفه مبارزه می کردند و فیلسوفها را به خشن ترین وجهی سرکوب می نمودند ، لیکن در عین حال اکثریت آنان منطق را قبول کرده و در باره علم منطق رساله ها و کتابها تالیف کردند ، چون آنرا مطابق با طریق تفکر فطری می یافتند .

لیکن همانطور که قبلا تذکر دادیم در استعمال منطق خطا رفتند و حکم حدود حقیقی و اجزای آن را آنقدر توسعه دادند که شامل امور اعتباری نیز شد( با اینکه منطق سر و کاری با اعتباریات که زمان و مکان و نژاد و عوامل دیگر در آن تاثیر گذاشته در هر جائی و زمانی و قومی شکل خاصی به خود می گیرد ندارد ، سر و کار منطق تنها با امور حقیقی و واقعی است،) ولی متکلمین فنون منطق و از آن جمله برهان را در قضایای اعتباریه نیز به کار بردند ، با اینکه اموراعتباری سر و کار با قیاس جدلی دارد ، مثلا می بینی که در موضوعات کلام از قبیل حسن و قبح و ثواب و عقاب و حبط عمل و فضل ، سخن از جنس و فصل و حد و تعریف دارند ، در حالی که جنس و فصل و حد ربطی به این امور ندارد( زیرا از حقایق عالم خارج نیستند ، بلکه اموری هستند قرار دادی،) و نیز در مسائل علم اصول و علم کلام که مربوط به فروع دین و احکام فرعی آن است سخن از ضرورت و امتناع به میان می آورند ، و این عمل در حقیقت به خدمت گرفتن حقائق است در اموری اعتباری و نیز در اموری که مربوط به خدای تعالی است گفتگو از واجب و حرام نموده ، مثلا می گویند بر خدا واجب است که چنین کند و قبیح است که چنان کند ، همچنین اعتباریات را بر حقایق حاکم کرده و این عمل خود را برهان می نامند ، در حالی که بر حسب حقیقت چیزی جز قیاس شعری نیست .

افراط و تندروی در این باب به حدی رسید که یکی از آنان گفته بود خدای سبحان ساحتش منزه تر از آن است که در حکمش و در عملش اعتبار که چیزی جز وهم نیست و حقیقتش همان موهوم بودنش است راه پیدا کند و چون چنین است پس آنچه که او سبحانه و تعالی ایجاد کرده و یا شریعتی که تشریع نموده همه اموری حقیقی و واقعی هستند ، یکی دیگرشان گفته خدای سبحان تواناتر از آن است که حکمی را تشریع بکند و آنگاه در اقامه برهان بر اینکه چرا آن حکم را تشریع کرده عاجز بماند ، پس برهان( بر خلاف آنچه فلاسفه منحصر در تکوینیاتش دانسته اند،) هم در مورد تکوینیات و

حقائق خارجی کار برد دارد و هم در مورد تشریعیات و از این قبیل سخنان بیهوده که به جان خودم سوگند یکی از مصائب علم و اهل علم است زیاد گفته اند ، حال اگر تنها در محفلهای علمیشان می گفتند و می گذشتند باز ممکن بود بگوئیم ان شاء الله منظورشان این نبوده ، ولی این حرفها را در نوشته های علمی خود آورده اند ، که این مصیبت دیگر قابل تحمل نیست .

در همین روزگار بود که مکتبی دیگر در بین مسلمانان خودنمائی کرد و آن مکتب تصوف بود ، که البته ریشه در عهد خلفا داشت ، البته نه به عنوان تصوف ، بلکه به عنوان زهد گرائی ، ولی در اوائل بنی العباس با پیدا شدن رجالی از متصوفه چون با یزید بسطامی و جنید و شبلی و معروف کرخی و غیر ایشان رسما به عنوان یک مکتب ظاهر گردید .

پیروان این مکتب معتقدند که راه به سوی کمال انسانی و دست یابی بر حقائق معارف منحصر در این است که آدمی به طریقت روی آورد و طریقت( در مقابل شریعت) عبارت است از نوعی ریاضت کشیدن در تحمل شریعت که اگر کسی از این راه سیر کند ، به حقیقت دست می یابد و بزرگان این مکتب چه شیعیان و چه سنیان سند طریقت را منسوب کرده اند به علی بن ابی طالب علیه السلام و چون این طائفه ادعای کرامتها می کردند و در باره اموری سخن می گفتند که با ظواهر دین ضدیت داشت و عقل هم آنها را نمی پذیرفت ، لذا برای توجیه ادعاهای خود می گفتند اینها همه صحیح و درست است ، چیزی که هست فهم اهل ظاهر( که منظورشان افراد متدین به احکام دین است،) عاجز از درک آنها است و شنیدن آن بر گوش فقها و مردم عوام از مسلمانان سنگین است و به همین جهت است که آن مطالب را انکار می کنند و در برابر صوفیه جبهه گیری نموده از آنان بیزاری جسته و تکفیرشان می کنند و بسا شده که صوفیان به همین جرم گرفتار حبس و شلاق و یا قتل و چوبه دار و یا طرد تبعید شده اند و همه اینها به خاطر بی پروائی آنان در اظهار مطالبی است که آنرا اسرار شریعت می نامند و اگر دعوی آنان درست باشد یعنی آنچه آنان می گویند مغز دین و لب حقیقت بوده و ظواهر دینی به منزله پوسته روئی آن باشد و نیز اگر اظهار و علنی کردن آن مغز و دور ریختن پوسته روی آن کار صحیحی بود خوب بود آورنده شرع ، خودش این کار را می کرد و مانند این صوفیان به همه مردم اعلام می نمودند تا همه مردم به پوسته اکتفا ننموده و از مغز محروم نشوند و اگر این کار صحیح نیست باید بدانند که بعد از حق چیزی به جز ضلالت نمی تواند باشد .

این طائفه در اول پیدایش مکتبشان در مقام استدلال و اثبات طریقه خود بر

نیامدند و تنها به ادعاهای لفظی اکتفا می کردند ولی بعد از قرن سوم هجری بتدریج با تالیف کتابها و رساله هائی مرام خود را در دلها جا دادند و آنقدر هوادار برای خود درست کردند که توانستند آرای خود را در باره حقیقت و طریقت علنا مطرح سازند و از ناحیه آنان انشاآتی در نظم و نثر در اقطار زمین منتشر گردید .

و همواره عده و عده شان و مقبولیتشان در دلهای عامه و وجهه شان در نظر مردم زیادتر می شد تا آنکه در قرن ششم و هفتم هجری به نهایت درجه وجهه خود رسیدند ، ولی از آنجا که در مسیر خود کجرویهائی داشتند ، به تدریج امرشان رو به ضعف گرائید و عامه مردم از آنان روی گردان شدند .

و علت انحطاطشان این بود که:

اولا: هر شانی از شؤون زندگی که عامه مردم با آن سر و کار دارند وقتی اقبال نفوس نسبت به آن زیاد شد و مردم عاشقانه به سوی آن گرویدند ، قاعده کلی و طبیعی چنین است که عده ای سودجو و حیله باز خود را در لباس اهل آن مکتب و آن مسلک در آورده و آن مسلک را به تباهی می کشند و معلوم است که در چنین وضعی همان مردمی که با شور و عشق روی به آن مکتب آورده بودند ، از آن مکتب متنفر می شوند .

ثانیا: جماعتی از مشایخ صوفیه در کلمات خود این اشتباه را کردند که طریقه معرفت نفس هر چند که طریقه ای است نو ظهور ، و شرع مقدس اسلام آن را در شریعت خود نیاورده ، الا اینکه این طریقه مرضی خدای سبحان است و خلاصه این اشتباه این بود که من در آوردی خود را به خدای تعالی نسبت دادند و دین تراشیدن و سپس آنرا به خدا نسبت دادن را فتح باب کردند ، همان کاری را کردند که رهبانان مسیحیت در قرنها قبل کرده و روشهائی را از پیش خود تراشیده آنرا به خدا نسبت دادند ، همچنانکه خدای تعالی ماجرای آنان را نقل کرده و می فرماید:

« و رهبانیة ابتدعوها ما کتبناها علیهم الا ابتغاء رضوان الله فما رعوها حق رعایتها !» (27/حدید)

اکثریت متصوفه این بدعت را پذیرفتند و همین معنا به آنها اجازه داد که برای سیر و سلوک رسم هائی و آدابی که در شریعت نامی و نشانی از آنها نیست باب کنند و این سنت تراشی همواره ادامه داشت ، آداب و رسومی تعطیل می شد و آداب و رسومی جدید باب می شد ، تا کار بدانجا کشید که شریعت در یک طرف قرار گرفت و طریقت در طرف دیگر و برگشت این وضع بالمال به این بود که حرمت محرمات از بین رفت و اهمیت واجبات از میان رفت ، شعائر دین تعطیل و تکالیف ملغی گردید ، یک نفر مسلمان صوفی جائز دانست هر حرامی را مرتکب شود و هر واجبی را ترک کند( و

خانقاه و زاویه جای مساجد را بگیرد ، خواننده محترم اگر سفر نامه ابن بطوطه را بخواند ، می بیند که در هر شهری بنائی بنام زاویه بر پا بوده و از موقوفاتی که داشته اداره می شده و صوفیان از هر جا وارد آن شهر می شدند ، در آن زاویه ها منزل می کردند. مترجم.) کم کم طائفه ای بنام قلندر پیدا شدند و اصلا تصوف عبارت شد از بوقی و من تشایی و یک کیسه گدائی ، بعدا هم به اصطلاح خودشان برای اینکه « فانی فی الله» بشوند ، افیون و بنگ و چرس استعمال کردند.

و اما آنچه که کتاب و سنت - که راهنمای به سوی عقلند - در این باب حکم می کند این است که در ماورای ظواهر شریعت حقائقی هست که باطن آن ظواهر است ، این معنا از کتاب و سنت قابل انکار نیست و نیز این معنا درست است که انسان راهی برای رسیدن به آن حقائق دارد ، لیکن راه آن به کار بستن همین ظواهر دینی است ، البته آنطوری که حق به کار بستن است نه به هر طوری که دلمان بخواهد و حاشا بر حکمت پروردگار که حقایقی باطنی و مصالحی واقعی باشد و ظواهری را تشریع کند که آن ظواهر بندگانش را به آن حقائق و مصالح نرساند ، آری همیشه گفته اند که ظاهر عنوان باطن و طریق رسیدن به آن است و باز حاشا بر خدای عز و جل که برای رساندن بندگانش به آن حقائق طریق دیگری نزدیک تر از ظواهر شرعش داشته باشد و آن طریق را تعلیم ندهد و به جای آن یا از در غفلت و یا سهل انگاری به وجهی از وجوه ظواهر شرع را که طریق دورتری است تشریع کند ، با اینکه خود او تبارک و تعالی فرموده : «و نزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شی ء!»(89/نحل) پس این کتاب و این شریعت هیچ چیزی را فروگذار نکرده .

حاصل سخنان ما این شد که طریق بحث پیرامون حقائق و کشف آن منحصر در سه طریق است ، یا از راه ظواهر دینی کشف می شود و یا از طریق بحث عقلی و یا از مسیر تصفیه نفس و مسلمانان هر طائفه یکی از این سه طریق را سلوک کرده اند ، در حالی که بطور قطع یکی از این سه راه حق و درست است و آن دوی دیگر باطل است ، برای اینکه این سه طریق خودشان یکدیگر را باطل می دانند و بینشان تنازع و تدافع هست و در مثل مانند سه زاویه یک مثلث اند ، که هر قدر یک زاویه از آن سه را گشادتر کنی دو زاویه دیگر تنگ تر می شوند و به عکس هر قدر آن دو زاویه را گشادتر کنی این یک زاویه را تنگ تر کرده ای و اختلاف این سه طریق بطور مسلم در کیفیت تفسیر قرآن نیز اثر دارد و تفسیری که یک متدین و متعبد به ظواهر دین برای قرآن می کند ، با تفسیری که یک فیلسوف و یک صوفی می نویسد اختلاف فاحشی دارد ، همچنانکه این اختلاف را به عیان در تفاسیر مشاهده می کنیم و احساس می کنیم که هر مفسری مشرب

علمی خود را بر قرآن تحمیل کرده و نخواسته است بفهمد که قرآن چه می گوید ، بلکه خواسته است بگوید قرآن نیز همان را می گوید که من می فهمم ، البته اینکه گفتیم هر مفسر کلیت ندارد ، مفسرینی انگشت شمار نیز هستند که از این خطا مبرا بوده اند .

در سابق توجه فرمودید که کتاب آسمانی - قرآن عزیز - از این سه طریق آنچه که حق است تصدیق کرده و باطلش را باطل دانسته و حاشا که در این سه طریق باطن حقی باشد و قرآن آنرا نپذیرد و ظواهر قرآن با آن موافقت نداشته باشد و حاشا بر اینکه در ظاهر و باطن قرآن حقی باشد که برهان عقلی آن را رد کند ، و نقیض آنرا اثبات نماید .

و به همین جهت است که جمعی از علما در صدد بر آمده اند به مقدار بضاعت علمی که داشته اند و در عین اختلافی که در مشرب داشته اند ، بین ظواهر دینی و بین مسائل عرفانی نوعی آشتی و توافق بر قرار کنند ، مانند محیی الدین عربی و عبد الرزاق کاشانی و ابن فهد و شهید ثانی و فیض کاشانی .

بعضی دیگر در صدد بر آمده اند بین فلسفه و عرفان صلح و آشتی بر قرار سازند ، مانند ابی نصر فارابی و شیخ سهروردی صاحب اشراق و شیخ صائن الدین محمد ترکه .

بعضی دیگر در این مقام بر آمده اند تا بین ظواهر دینی و فلسفه آشتی بر قرار سازند ، چون قاضی سعید و غیره .

بعضی دیگر خواسته اند بین هر سه مشرب و مرام توافق دهند ، چون ابن سینا که در تفسیرها و سایر کتبش دارد و صدر المتالهین شیرازی در کتابها و رساله هایش و جمعی دیگر که بعد از وی بودند .

ولی با همه این احوال اختلاف این سه مشرب آنقدر عمیق و ریشه دار است که این بزرگان نیز نتوانستند کاری در رفع آن صورت دهند ، بلکه هر چه در قطع ریشه اختلاف بیشتر کوشیدند ریشه را ریشه دارتر کردند و هر چه در صدد خاموش کردن اختلاف بر آمده اند دامنه این آتش را شعله ورتر ساختند .

و شما خواننده عزیز به عیان می بینی که اهل هر فنی از این فنون اهل فن دیگر را جاهل یا بی دین یا سفیه و ابله می خواند و عامه مردم را می بینی که هر سه طائفه را منحرف می دانند .

همه این بدبختی ها در آن روزی گریبان مسلمانان را گرفت که از دعوت کتاب به تفکر دسته جمعی تخلف کردند ، برای فهم حقائق و معارف دینی لجنه تشکیل ندادند ، هر کسی برای خود راهی پیش گرفت با اینکه قرآن کریم فرموده بود:« و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا!»(103/ال عمران) البته این یک علت تفرقه مسلمین بود علتهای

دیگری برای این وضع هست .

بار الها همه ما را به سوی آنچه مایه خشنودی تو از ما است هدایت فرما و کلمه ما را بر حق جمع و متفق فرما و از ناحیه خودت موهبتی از ولایتت ارزانی بدار و از ناحیه خویش یاوری بما ببخش!

⁽¹⁾

گفتارهای علامه طباطبائی در بیان مفاهیم و اصطلاحات قرآنی

معنای قلب در قرآن

گفتاری پیرامون معنای قلب در قرآن کریم

« لا یُؤَاخِذُکُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فی أَیْمَنِکُمْ وَ لَکِن یُؤَاخِذُکُم بمَا کَسبَت قُلُوبُکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ!»

« خدا شما را به سوگندهای بیهوده تان بازخواست نمی کند ولی به آنچه دلهایتان مرتکب شده مؤاخذه می نماید و خدا آمرزنده و بردبار است!» (225/بقره)

آیه بالا از شواهدی است که دلالت می کند بر اینکه مراد از قلب خود آدمی یعنی خویشتن او و نفس و روح او است ، برای اینکه هر چند طبق اعتقاد بسیاری از عوام ممکن است تعقل و تفکر و حب و بغض و خوف و امثال اینها را به قلب نسبت داد ، به این پندار که در خلقت آدمی ، این عضو است که مسؤول درک است ، هم چنانکه طبق همین پندار ، شنیدن را به گوش ، و دیدن را به چشم و چشیدن را به زبان ، نسبت میدهیم و لیکن مدرک واقعی خود انسان است( و این اعضاء آلت و ابزار درک هستند،) چون درک خود یکی از مصادیق کسب و اکتساب است ، که جز به خود انسان نسبت داده نمی شود .

نظیر آیه مورد بحث در شهادت به این حقیقت آیه:« فانه آثم قلبه!» (283/بقره) و آیه شریفه:« و جاء بقلب منیب!» (33/ق) است.

حال ببینیم چه عاملی باعث شده که ادراکات انسانی را به قلب نسبت می دهند ؟ ظاهرا منشا آن ، این بوده که انسان وقتی وضع خود و سایر انواع حیوانات را بررسی کرده و مشاهده نموده که بسیار اتفاق می افتد که یک حیوان در اثر بیهوشی و غش و امثال آن شعور و ادراکش از کار می افتد ، ولی ضربان قلب و نبضش هنوز زنده است ، در صورتیکه

اگر قلبش از کار بیفتد دیگر حیاتی برایش باقی نمی ماند .

از تکرار این تجربه یقین کرد که مبدأ حیات در آدمی ، قلب آدمی است ، به این معنا که ، روحی را که معتقد است در هر جانداری هست نخست به قلب جاندار متعلق شده ، هر چند که از قلب به تمامی اعضای زنده نیز سرایت کرده و نیز یقین کرد ، که آثار و خواص روحی و روانی چون احساسات وجدانی یعنی شعور و اراده و حب و بغض و رجاء و خوف و امثال اینها ، همه مربوط به قلب است ، به همین عنایت که قلب اولین عضوی است که روح بدان متعلق شده است .

و این باعث نمیشود که ما هر یک از اعضا را مبدأ فعل مخصوص به خودش ندانیم ، چون هیچ منافاتی بین این و آن نیست ، در عین اینکه قلب را مبدأ حیات می دانیم ، دماغ را هم مبدأ فکر ، چشم را وسیله دیدن ، گوش را ابزار شنیدن ، شش را آلت تنفس و هر عضو دیگر را منشا عمل خاص به خودش می دانیم ، چون همه اعضا ( و حتی خود قلب) به منزله آلت و ابزاری است برای انجام کاری که به وساطت آن آلت محتاج است .

و چه بسا که تجربه های مکرر علمی هم این نظریه را تایید کند ، چون بارها این آزمایش را در مرغان انجام داده اند که در یک عمل جراحی دماغ( مغز سر) مرغ را بیرون آورده اند و دیده اند که حیوان همچنان زنده است لیکن ، هیچگونه درک و شعور و تشخیصی ندارد( حتی نمی فهمد که گرسنه و یا تشنه است و نمیداند که آب رفع تشنگی و دانه رفع گرسنگی می کند و اینکه این دانه و آن سنگ ریزه است،) و چون مواد غذائی به او نمی رسد قلبش از ضربان می ایستد و می میرد و همچنین چه بسا بتوان این نظریه را از این راه تایید کرد که تاکنون بحثهای علمی طبیعی نتوانسته و موفق نشده مرکزی را در بدن کشف کند که تمامی دستوراتی که در بدن به وسیله اعضا انجام می شود از آن مرکز صادر بشود و اعضای مختلف بدن همه مطیع فرمان آن باشند ، ولی وجود چنین مصدر و مرکزی برایش مسلم شده است ، زیرا می بینید که اعضای مختلف بدن با اینکه بسیار زیاد و بسیار مختلف است ، هم خودشان اختلاف دارند و ساختمانشان متفاوت است و هم اثر و کارشان و عملکردشان مختلف است ، در عین حال همه در تحت یک لوا و مطیع یک مرکز فرماندهی و دارای وحدتی حقیقی هستند .

و نباید گمان کرد که اگر بشر نتوانسته به وجود چنین مرکز فرماندهی ای پی ببرد ، برای این بوده که از اهمیت و حساسیت دماغ و ادراکات آن غافل بوده است ( و تمدن امروز تا حدی به اسرار آن پی برده ، در نتیجه نمی تواند مرکز احساسات وجدانی از قبیل شعور و اراده و حب و بغض و خوف و رجا و امثال آن را قلب بداند!)