مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 22 رسید. در قطع جیبی هر عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن

نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش درج کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

2-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

3-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه » همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

گفتارهای علامه طباطبائی درباره روش اسلام در اداره جامعه

پیش گفتار

کسانی که با المیزان الفت دارند، می دانند که علامه بزرگوار علاوه بر آن که در متن تفسیر آیات قرآن کریم مباحثی مفصل برای روشن شدن مطالب دارد، به طور جداگانه نیز در پایان تفسیر برخی از آیات، گفتارهای فلسفی، علمی، اخلاقی، اجتماعی، قرآنی و... بیان فرموده که خود منابع عظیمی از دانش و معارف اسلامی هستند.

این گفتارها تحت 15 عنوان در 4 جلد بر اساس موضوع آیات طبقه بندی شد (جلدهای 17 و 18 و 19 و20 معارف قرآن در المیزان،) و به منظور ارتباط گفتارها با آیات مورد نظر، در برخی از آنها، مختصری از تفسیر آیات تحت عنــوان « مقدمه تفسیری بر موضوع، » اضافه گردید. گفتارها و مباحثی که در مجلدات قبلی خلاصه و بطور پراکنده آمده بود در اینجا بطور مفصل و متمرکز تکرار شد.

در هر موضوع، آنجا که در متن تفسیر برای روشن شدن مطلب، بحث قابل توجهی به عمل آمده، ولی عنوان گفتار جداگانه به آن داده نشده، در این مجموعه گنجانده شد. در انتخاب ها نیز، اصل اختصار رعایت گردید.

جامعه و مدیریت آن

گفتاری پیرامون :جامعه، و مدیریت جامعه از نظر قرآن

اشاره

« یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا اصبرُوا وَ صابِرُوا وَ رَابِطوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ!»

« ای اهل ایمان در کار دین صبور باشید و یکدیگر را به صبر و مقاومت سفارش کنید و مهیا و مراقب کار دشمن بوده و خدا ترس باشید، باشد که پیروز و رستگار گردید!» ( 200/آل عمران)

مصابره عبارت است از اینکه جمعیتی به اتفاق یکدیگر اذیت ها را تحمل کنند و هر یک صبر خود را به صبر دیگری تکیه دهد و در نتیجه برکاتی که در صفت صبر هست دست به دست هم دهد و تاثیر صبر بیشتر گردد و این معنا امری است که هم در فرد( اگر نسبت به حال شخصی او در نظر گرفته شود،) محسوس است و هم در اجتماع( اگر نسبت به حال اجتماع و تعاون او در نظر گرفته شود،) چون باعث می شود که تک تک افراد نیروی یکدیگر را به هم وصل کنند و همه نیروها یکی شود!

و رابطوا مرابطه از نظر معنا اعم از مصابره است ، چون مصابره عبارت بود از وصل کردن نیروی مقاومت افراد جامعه در برابر شدائد و مرابطه عبارت است از همین وصل کردن نیروها ، اما نه تنها نیروی مقاومت در برابر شدائد ، بلکه همه نیروها و کارها ، در جمیع شؤون زندگی دینی ، چه در حال شدت و چه در حال رخا و خوشی.

چون مراد از مرابطه این است که جامعه به سعادت حقیقی دنیا و آخرت خود برسد - و اگر مرابطه نباشد گو اینکه صبر من و تو ، به تنهائی و علم من و تو به تنهائی و هر فضیلت دیگر افراد ، به تنهائی سعادت آور هست ، ولی بعضی از سعادت را تامین می کند و بعضی از سعادت ، سعادت حقیقی نیست - به همین جهت دنبال سه جمله:« اصبروا و صابروا و رابطوا! » اضافه کرد:« و اتقوا الله لعلکم تفلحون!» که البته منظور از این فلاح هم فلاح تام حقیقی است!

1-انسان و اجتماع

انسان در میان تمامی جانداران موجودی است که باید اجتماعی زندگی کند و این مطلب احتیاج به بحث زیاد ندارند ، چرا که فطرت تمامی افراد انسان چنین است یعنی فطرت تمام انسانها این معنا را درک می کند و تا آنجا هم که تاریخ نشان داده هر جا بشر بوده اجتماعی زندگی می کرده و آثار باستانی هم( که از زندگی قدیمی ترین بشر آثاری بدست آورده،) این مطلب را ثابت می کند .

قرآن کریم هم با بهترین بیان در آیاتی بسیار از این حقیقت خبر داده ، از قبیل آیه:

« یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا!» (13/حجرات) و آیه:

« نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیوة الدنیا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات، لیتخذ بعضهم بعضا سخریا !» (32/زخرف)و آیه:

« بعضکم من بعض!»(195/ال عمران) و آیه:

« و هو الذی خلق من الماء بشرا فجعله نسبا و صهرا !»(54/فرقان)

و آیاتی دیگر که خواننده عزیز برای درک هر یک از این آیات و نحوه دلالتشان لازم است به تفسیر یک یک آنها در تفسیر المیزان مراجعه کند .

2-انسان و رشد او در اجتماع

اجتماع انسانی مانند سایر خواص روحی انسان و آنچه که مربوط به او است از روز آغاز پیدایش بصورت کامل تکون نیافته تا کسی خیال کند که اجتماع نمو و تکامل نمی پذیرد ، نه در کمالات مادی و نه در کمالات معنوی بلکه اجتماعی شدن انسان هم مانند سایر امور روحی و ادراکیش دوش به دوش آنها تکامل پذیرفته ، هر چه کمالات مادی و معنویش بیشتر شده ، اجتماعش نیز سامان بیشتری به خود گرفته است و مسلما انتظار نمی رود که این یک خصوصیت از میان همه خصوصیات و خواص انسانیت مستثنا باشد ، یعنی خصوص اجتماعی بودنش از همان اول پیدایشش بطور کامل تحقق یافته باشد و اجتماع امروزیش با اجتماع روز اول خلقتش هیچ فرق نکرده باشد ، بلکه این خصیصه انسان مانند سایر خصائصش که بنحوی با نیروی علم و اراده او ارتباط دارند ، تدریجا بسوی کمال در حرکت بوده و کم کم در انسان تکامل یافته است .

و آنچه بعد از دقت و تامل در حال این نوع از موجودات یعنی انسان روشن می شود این است که اولین اجتماع و گردهم آئی که در بشر پیدا شده گردهم آئی منزلی از راه ازدواج بوده ، چون عامل آن یک عامل طبیعی بوده است که همان جهاز تناسلی( که زن و مرد هر کدام جهاز تناسلی مخصوص به خود را دارند،) است ، و این خود قوی ترین عامل است برای اینکه بشر را به اجتماع خانوادگی وادار نماید زیرا معلوم است که این دو دستگاه هر یک بدون دیگری بکار نمی افتد ، به خلاف مثلا جهاز هاضمه که اگر فرض کنیم در محلی و زمانی یک فرد انسان تک و تنها باشد ، می تواند با جویدن برگ و میوه درختان تغذی کند ولی نمی تواند به تنهائی فرزندی از خود منشعب سازد و همچنین دستگاه های دیگری که در بدن انسان تعبیه شده ، برای بکار افتادنش نیازی به انسانهای دیگر ندارد و تنها جهاز تناسلی است که باید در بین دو نفر مشترکا بکار بیفتد ، دو نفر از جنس مخالف( یعنی یک مرد و یک زن!»

بعد از تشکیل اجتماع کوچک یعنی خانواده ، یک مشخصه دیگر بشری خودنمائی کرد ، که ما در مباحث مربوطه در تفسیر المیزان آن مشخصه را استخدام نامیدیم ، یعنی اینکه هر انسانی بخواهد به وسیله انسانی و یا انسانهائی دیگر حوائج خود را بر آورد و سلطه خود را گسترش دهد ، آنگاه برایش ممکن است که اراده خود را بر آن انسانها تحمیل کند تا هر چه او می خواهد آنها بکنند و رفته رفته این خصیصه به صورت ریاست جلوه کرد ، ریاست در منزل ، ریاست در فامیل، ریاست در قبیله ، ریاست در امت .

این هم طبیعی است که ریاست در بین چند انسان نصیب آن کسی می شده که از سایرین قوی تر و شجاع تر بوده و همچنین مال و اولاد بیشتری داشته و همچنین نسبت به فنون حکومت و سیاست آگاه تر بوده و آغاز ظهور بت پرستی هم همین جا است یعنی پرستش و خضوع انسانها در برابر یک انسان از همین جا شروع شد تا در آخر برای خود دینی مستقل گردید.

مشخصه اجتماع به تمام انواعش چه اجتماع خانوادگی و چه غیر آن ، هر چند که هیچگاه در این ادوار بشری از بشر جدا نبوده ، حتی برهه ای از زمان هم سراغ نداریم که انسان ، فردی زندگی کرده باشد ، و لیکن این نیز بوده که انسان این رقم زندگی را از زندگی فردی انتخاب نکرده و برای انتخاب آن بطور تفصیل مصلحت ها و خوبیهای آن را نسنجیده ، بلکه( همانطور که قبلا گفته شد ضرورت وجود دستگاه تناسلی ، او را برای اولین بار به ازدواج ، یعنی اولین قدم در تشکیل اجتماع واداشته،) و قهرا مجبور شده قدمهای دیگر را نیز بر دارد.

و اما پی بردن به خوبیهای آن و اینکه چگونه اجتماعی بهتر است ؟ به تدریج و به تبع پیشرفت سایر خواص بشری ، رشد و نمو کرده ، نظیر خصیصه استخدام و خصیصه دفاع و ... و قرآن کریم خبر داده که اولین باری که بشر متوجه منافع اجتماع شد و بطور تفصیل( و نه ناخودآگاه) به مصالح آن پی برد و در صدد حفظ آن مصالح بر آمد زمانی بود که برای اولین بار پیغمبری در میان بشر مبعوث شد و آنان را راهنما گشت .

جان کلام این است که : انسان به وسیله مقام نبوت متوجه مصالح و منافع زندگی اجتماعی گردید ، این مطلب را از آیات زیر استفاده می کنیم که می فرماید:

« و ما کان الناس الا امة واحدة فاختلفوا !» (19/یونس)و نیز می فرماید:

« کان الناس امة واحدة، فبعث الله النبیین مبشرین و منذرین و انزل معهم الکتاب بالحق، لیحکم بین الناس فیما اختلفوا !»(213/بقره)

چون این دو آیه ، چنین خبر می دهد که انسان در قدیم ترین عهدش امتی واحده و ساده و بی اختلاف بوده ، سپس( بخاطر همان غریزه استخدام که گفتیم،) اختلاف در بین افرادش پیدا شد و اختلاف هم به مشاجره و نزاع انجامید ، لذا خدای تعالی انبیا را بر انگیخت و با آنان کتاب فرستاد ، تا به وسیله آن کتاب اختلافها را بر طرف کنند و دو باره به وحدت اجتماعیشان برگردانند و این وحدت را به وسیله قوانینی که تشریع فرموده حفظ کنند .

و نیز در آیه« شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا و الذی اوحینا الیک و ما وصینا به ابراهیم و موسی و عیسی، ان اقیموا الدین و لا تتفرقوا فیه !»(13/شوری) خبر می دهد که: و با این کلام خود خبر داده از اینکه رفع اختلاف از بین مردم و ایجاد اتحادشان در کلمه ، تنها و تنها از راه دعوت به اقامه دین و اتحادشان در دین واحد ، تحقق می یابد ، پس تنها دین است که ضامن اجتماع صالح آنان است .

و آیه نامبرده همین دعوت را( یعنی دعوت انسانهای اولیه را به اجتماع و اتحاد) به صورت دعوت به اقامه دین و متفرق نشدن مردم در آن پیشنهاد کرده ، پس تنها ضامن اجتماع صالح دین است .

و این آیه - بطوری که ملاحظه می فرمائید این دعوت را ( یعنی دعوت به اجتماع و اتحاد را،) از نوح علیه السلام حکایت کرده که قدیم ترین انبیا صاحب کتاب و شریعت است و بعد از آن جناب از ابراهیم و آنگاه از موسی و سپس از عیسی علیه السلام حکایت کرده، با اینکه در شریعت نوح و ابراهیم علیه السلام عدد انگشت شماری از احکام تشریع شده بود و از این چهار پیامبر(که نام برده شده،) موسی علیه السلام شریعتی وسیع تر آورده و بطوری که قرآن کریم خبر می دهد و از

ظاهر انجیل های مسیحیان هم بر می آید ، عیسی علیه السلام نیز تابع شریعت آن جناب بوده( چون شریعت آن جناب بیشتر برای برداشتن امور قدغن و تحلیل نمودن آن امور را داشته است که خدای تعالی به عنوان گوشمالی آنها را بر بنی اسرائیل حرام کرده بود!) و شریعت موسی علیه السلام هم بطوری که گفته شده ، بیش از حدود ششصد حکم نداشته .

پس روشن گردید که دعوت به اجتماع دعوتی مستقل و صریح بوده که تنها از ناحیه مقام نبوت شروع شده و آغازگر آن انبیا علیهم السلام بوده اند و آن را در قالب دین به بشر پیشنهاد کرده اند به شهادت اینکه هم قرآن بدان تصریح نموده و هم تاریخ آن را تصدیق کرده است!

3-اسلام و عنایتش به امر اجتماع

هیچ شکی نیست در اینکه اسلام تنها دینی است که بنیان خود را بر اجتماع نهاده و این معنا را به صراحت اعلام کرده و در هیچ شانی از شؤون بشری مساله اجتماع را مهمل نگذاشته - و تو خواننده عزیز اگر بخواهی بیش از پیش نسبت به این معنا آگاه شوی - می توانی از این راه وارد شوی که نخست اعمال انسانها را دسته بندی کنی و بفهمی که دامنه اعمال انسان چقدر وسیع است و اعتراف کنی که چگونه فکر آدمی از شمردن آنها و تقسیماتی که به خود می گیرد به اجناس و انواع و اصنافی که منشعب می شود عاجز است و از سوی دیگر در این معنا بیندیشی که چگونه شریعت الهیه اسلام آنها را شمرده و به همه آنها احاطه یافته و چگونه احکام خود را بطور شگفت آوری بر آن اعمال ، بسط و گسترش داده( بطوری که هیچ عمل کوچک و بزرگ آدمی را بدون حکم نگذاشته!) آنگاه در این بیندیشی که چگونه همه این احکام را در قالب های اجتماعی ریخته ، آن وقت خواهی دید که اسلام روح اجتماع را به نهایت درجه امکان در کالبد احکامش دمیده .

سپس آنچه دستگیرت شده با آنچه از سایر شرایع حقه که قرآن نیز به شان آنها اعتنا ورزیده مقایسه کنی ، یعنی با شرایع و احکامی که نوح و ابراهیم و موسی و عیسی آورده بسنجی نسبت اسلام و آن شرایع به دستت می آید و در نتیجه به مقام و منزلت اسلام پی می بری .

و اما آن شرایعی که در سایر أدیان است و اسلام اعتنائی به آنها نکرده ، مانند احکامی که در کیش بت پرستان و صائبان و پیروان مانی و مجوسیان و سایرین به آنها معتقدند وضع روشن تری دارد که قابل مقایسه با احکام اسلام نیستند .

و اما امت های قدیم چه متمدن و چه غیر متمدن تاریخ چیزی از وضع آنان ضبط نکرده ولی این مقدار را می دانیم که تابع موروثی های قدیم ترین عهد انسانیت بوده اند ، آنها نیز به حکم اضطرار جامعه تشکیل داده و به حکم غریزه ، به استخدام یکدیگر پرداختند و در آخر افراد تحت یک جمعی اجتماع کرده اند و آن جمع عبارت بوده از حکومتی استبدادی و سلطه پادشاهی و اجتماعشان هم عبارت بوده یا از اجتماعی قومی و نژادی و یا اجتماعی وطنی و اقلیمی که یکی از این چند عامل ، وحدت همه را در تحت رایت و پرچم شاه و یا رئیسی جمع می کرده و راهنمای زندگیشان هم همان عامل وراثت و اقلیم و غیر این دو بوده ، نه اینکه به اهمیت مساله اجتماع پی برده و در نتیجه نشسته باشند و پیرامون آن بحثی یا عملی کرده باشند ، حتی امتهای بزرگ یعنی ایران و روم هم که در قدیم بر همه دنیا سیادت و حکومت داشتند تا روزگاری هم که آفتاب دین خدا در بشر طلوع کرد و اشعه خود را در اطراف و اکناف می پراکند ، به این فکر نیفتادند که چرا تشکیل اجتماع دهیم و چه نظامی اجتماعی بهتر از نظام امپراطوری است ؟ بلکه به همان نظام قیصری و کسروی خود دلخوش و قانع بودند و رشد و انحطاط جامعه شان تابع لوای سلطنت و امپراطوریشان بود ، هر زمانی که امپراطوریشان قوی و قدرتمند بود جامعه هم نیرومند بود ، هر زمان که رشد امپراطوری متوقف می شد ، رشد جامعه نیز متوقف می شد .

بله در نوشته هائی که از حکمای خود به ارث برده بودند از قبیل نوشته های سقراط و افلاطون و ارسطو و غیر اینها ، بحث هائی اجتماعی یافت می شود و لیکن تنها نوشته ها و اوراقی است که هرگز مورد عمل واقع نشده و مثلهائی است ذهنی که هرگز در مرحله خارج پیاده نگشته است و تاریخ آن زمان که برای ما به ارث رسیده ، بهترین شاهد بر صدق گفتار ما است .

پس درست است که بگوئیم : اولین ندائی که از بشر برخاست و برای اولین بار بشر را دعوت نمود که به امر اجتماع اعتنا و اهتمام بورزد ، و آن را از کنج اهمال و زاویه تبعیت حکومتها خارج نموده و موضوعی مستقل و قابل بحث حساب کند ، ندائی بود که شارع اسلام و خاتم انبیا صلی الله علیه وآله وسلّم افضل الصلوة و السلام سر داد و مردم را دعوت کرد به اینکه آیاتی را که از ناحیه پروردگارش به منظور سعادت زندگی اجتماعی و پاکی آنان نازل شده پیروی کنند ، مانند آیات زیر که می فرماید:

«و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم!» (153/انعام)

« و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا !»(103/ال عمران)

تا آنجا که به مساله حفظ مجتمع از تفرق و انشعاب اشاره نموده و

می فرماید:

« و لتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون!»(104/ال عمران)

« و لا تکونوا کالذین تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جاءهم البینات...!»(105/ال عمران)

« ان الذین فرقوا دینهم و کانوا شیعا لست منهم فی شی ء !»(159/انعام)

و آیاتی دیگر که بطور مطلق مردم را به اصل اجتماع و اتحاد دعوت می کند.

و در آیاتی دیگر دعوت می کند به تشکیل اجتماعی خاص ، یعنی خصوص اجتماع اسلامی بر اساس اتفاق و اتحاد و به دست آوردن منافع و مزایای معنوی و مادی آن ، مانند آیه شریفه:

« انما المؤمنون اخوة، فاصلحوا بین اخویکم!» (10/حجرات) و آیه:

« و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ریحکم!»(46/انفال) و آیه:

« و تعاونوا علی البر و التقوی!» (2/مائده)و آیه:

« و لتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر!»(104/ال عمران)

که ان شاء الله توضیح مختصری برای این مطلب خواهد آمد.

4-رابطه بین فرد و اجتماع در اسلام

رابطه ای که اسلام بین فرد و اجتماع قائل است در هیچ دینی و ملتی سابقه ندارد . این معنا در سراپای عالم صنع به چشم می خورد که نخست اجزائی ابتدائی خلق می کند که آن اجزا هر یک برای خود آثار و خواص خود را دارد و سپس چند جزء از آن اجزا را با هم ترکیب نموده( با همه تفاوت ها و جدائی ها که در آنها هست هماهنگ و هم آغوششان می سازد و از آن هم آغوش شده فوائدی نو اضافه بر فوائدی که در تک تک اجزا بود به دست می آورد .

مثلا انسان که یکی از موجودات عالم است اجزائی و اجزایش ابعاضی دارد و اعضائی و اعضایش قوائی دارد که برای هر یک از آنها فوائدی مادی و روحی جداگانه است که اگر همه دست به دست هم دهند قوی و عظیم می شوند ، همانطور که تک تک آنها وزن کمتری و رویهمشان وزن بیشتری دارد ، آثار و فوائد تک تک و مجموعشان نیز همین اختلاف را دارد وقتی دست به دست هم دهند ، در این سو و آن سو شدن و از این سو بدان سو برگشتن و در سایر فوائد قوی تر می شوند و اگر هماهنگی نداشته باشند ، هر یک تنها کار خودش را می کند ، گوش می شنود و چشم می بیند و ذائقه می چشد و اراده عضوی را که بخواهد بکار می اندازد و به حرکت در می آورد ، ولی رویهم آنها از جهت وحدتی که در ترکیب پیدا می کنند ، تحت فرمان و

سیطره یک حاکم در می آیند که همان انسان است و در این هنگام است که فوائدی از آن اعضا و قوا بدست می آید که از تک تک آنها و از اجزای یک یک آنها بدست نمی آمد ، فوائد بسیار زیادی که یا از قبیل افعالند و یا از مقوله انفعالها ( در موجودات خارج اثر می گذارند و یا از آن موجودات متاثر می شوند،) فوائد بسیاری که یا روحی هستند و یا مادی و یکی از آن فوائد این است که در اثر هماهنگی اعضاء یک فایده ، چند فایده می شود ، برای اینکه ماده انسانیت مثلا نطفه ای که بعدها انسان می شود وقتی انسانی کامل شد می تواند مقداری از ماده خودش را از خود جدا کند و آنرا با تربیت انسان تمام عیاری مانند خود بسازد ، انسانی که مانند پدرش عمل کند ، هر چه از افعال مادی و روحی که از پدرش سر می زند از او هم سر بزند .

پس افراد انسان با همه کثرتی که دارد یک انسان هستند و افعال آنها با همه کثرتی که از نظر عدد دارد از نظر نوع یک عمل است که به اعمالی متعدد تقسیم می شود ، نظیر آب دریا که یک آب است ولی وقتی در ظرف های بسیاری ریخته می شود چند آب می شود ، پس این آب ها که از نظر عدد بسیارند از نظر نوع یک آبند و در عین اینکه یک نوعند ، آثار و خواص بسیار دارند و این آثار بسیار ، وقتی آبها یکجا جمع می شوند قوت و عظمت پیدا می کنند .

اسلام هم افراد نوع بشر را در تربیت و در هدایتش بسوی سعادت حقیقی اش این معنای حقیقی را در نظر گرفته ، معنائی که چاره ای از اعتبارش نیست و در این باره فرموده:

« و هو الذی خلق من الماء بشرا، فجعله نسبا و صهرا !»(54/فرقان)

و نیز فرموده:

« یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی!» (13/حجرات)و نیز فرموده:

« بعضکم من بعض!»(195/ال عمران)

و این رابطه حقیقی که بین فرد و جامعه وجود دارد ، خواه نا خواه به وجود و کینونتی دیگر منجر می شود، کینونتی در مجتمع و مطابق قوت و ضعف و وسعت و ضیقی که افراد در وجودشان و قوایشان در خواصشان و آثارشان دارند و در نتیجه غیر از وجود تک تک افراد که فرضا ده میلیون نفرند یک وجودی دیگر پیدا می شود بنام مجتمع و غیر از آثار و خواصی که تک تک افراد دارند خواص و آثاری دیگر و از همه قوی تر پیدا می شود ، بنام آثار اجتماع .

و به همین جهت قرآن کریم غیر از آنچه که برای افراد هست وجودی و عمری و کتابی و حتی شعوری و فهمی و عملی و اطاعتی و معصیتی برای اجتماع قائل است، مثلا:

در باره عمر و اجل امت ها می فرماید:

« و لکل امة اجل فاذا جاء اجلهم لا یستاخرون ساعة و لا یستقدمون!» (34/اعراف)

در باره کتاب خاص بهر امتی می فرماید:

« کل امة تدعی الی کتابها !»(28/جاثیه)

در باره درک و شعور هر امتی می فرماید:

« زینا لکل امة عملهم !»(108/انعم)

در باره عمل بعضی از امتها فرموده:

« منهم امة مقتصدة !» (66/مائده)

در باره طاعت امت فرموده:

« امة قائمة یتلون آیات الله !»(113/ال عمران)

در باره معصیت امتها فرموده:

« و همت کل امة برسولهم، لیاخذوه و جادلوا بالباطل لید حضوا به الحق فاخذتهم فکیف کان عقاب - هر امتی در صدد بر آمد تا رسول خود را دستگیر کنند و با باطل علیه حق مجادله کردند تا شاید به وسیله آن، حق را از بین ببرند، در نتیجه من آنها را به عذاب خود گرفتم و چه عقابی بود که بر سرشان آوردم!»(5/غافر)

و نیز در باره خلاف کاری امت فرموده:

« و لکل امة رسول فاذا جاء رسولهم قضی بینهم بالقسط !»(47/یونس)

و از همین جا است که می بینم قرآن همان عنایتی را که به داستان اشخاص دارد ، به داستان و تاریخ امتها نیز دارد بلکه اعتنایش به تواریخ امتها بیشتر است ، برای اینکه در عصر نزول قرآن آنچه از تاریخ بر سر زبانها بود تنها احوال پادشاهان و رؤسای امتها بود و ناقلین تاریخ هیچ در صدد ضبط احوال امتها و تواریخ جوامع نبودند ، شرح حال جوامع تنها بعد از نزول قرآن باب شد ، آن هم بعضی از مورخین مانند مسعودی و ابن خلدون متعرض آن شدند ، تا آنکه تحول فکری اخیر در تاریخ نگاری پدیدار شد و به جای پرداختن به شرح حال اشخاص ، به شرح حال امتها پرداختند و بطوری که می گویند اولین کسی که این روش را باب کرد اگوست کنت فرانسوی متوفی در سال 1857 میلادی بوده است .

خلاصه اینکه لازمه آنچه در این باره اشاره کردیم این است که هر جا قوا و خواص اجتماعی با قوا و خواص فردی معارضه کند ، قوا و خواص اجتماعی به خاطر اینکه نیرومندتر است ، بر قوا و خواص فردی غلبه کند و همینطور هم هست ، چون لازمه قوی تر بودن یکی از دو نیروی متضاد این است که بر آن دیگری غلبه کند ، علاوه بر اینکه حس و تجربه هم همین را اثبات می کند و بر این معنا( یعنی غلبه قوه او خواص فاعله جامعه و قوا و خواص منفعله آن ، بر قوا و خواص فاعله و منفعله فرد،) شهادت می دهد ، مثلا وقتی جامعه بر امری همت بگمارد و تحقق آن را اراده کند و

قوا و خواص فاعله خود را به کار بگیرد ، یک فرد نمی تواند با نیروی خودش به تنهائی علیه جامعه قیام کند ، مثلا در جنگها و هجومهای دسته جمعی اراده یک فرد نمی تواند با اراده جمعیت معارضه نماید ، بلکه فرد چاره ای جز این ندارد که تابع جمع شود تا هر چه بر سر کل آمد بر سر آن جزء هم بیاید ، حتی می توان گفت اراده جامعه آن قدر قوی است که از فرد سلب اراده و شعور و فکر می کند .

و همچنین آنجا که قوا و خواص منفعله جامعه به کار می افتد مثلا خطری عمومی از قبیل شکست در جنگ یا شروع زلزله و یا وجود قحطی و وبا او را وادار به فرار می سازد و یا رسوم متعارفه باعث می شود که از ترک عملی شرم کند و یا عادتی قومی ، جامعه را وادار می سازد به اینکه فرم مخصوصی از لباس بپوشد ، در همه این انفعالهای عمومی یک فرد نمی تواند منفعل نشود بلکه خود را ناچار می بیند به این که از جامعه پیروی کند ، حتی در این دو حال که گفته شد فعل و انفعال اجتماع شعور و فکر را از افراد و اجزا خود سلب می کند .

و همین معنا ملاک اهتمام اسلام به شان اجتماع است ، اهتمامی که تاکنون ندیده و ابدا نیز نخواهیم دید که نظیرش در یکی از ادیان و در یکی از سنن ملت های متمدن یافت شود( هر چند که ممکن است خواننده محترم این دعوی ما را نپذیرد!)

علت این شدت اهتمام هم روشن است ، برای اینکه وقتی تربیت و رشد اخلاق و غرائز در یک فرد انسان که ریشه و مبدأ تشکیل اجتماع است مؤثر واقع می شود که جو جامعه با آن تربیت معارضه نکند و گرنه از آنجائی که گفتیم قدرت نیروی جامعه ، فرد را در خود مستهلک می کند ، اگر اخلاق و غرائز جامعه با این تربیت ضدیت کند یا تربیت ما اصلا مؤثر واقع نمی شود و یا آن قدر نا چیز است که قابل قیاس و اندازه گیری نیست( و مثل این می ماند که ما بخواهیم یک ماهی قزل آلا را در آب شور تربیت کنیم که اگر در همان روزهای اول ماهی کوچولوی ما از بین نرود ، تربیت ما آنطور که باید و آنطور که به زحمات ما بیارزد مؤثر واقع نمی شود! مترجم.)

به همین جهت است که اسلام مهم ترین احکام و شرایع خود از قبیل حج و جهاد و نماز و انفاق را و خلاصه تقوای دینی را بر اساس اجتماع قرار داد و علاوه بر اینکه قوای حکومت اسلامی را حافظ و مراقب تمامی شعائر دینی و حدود آن کرده و علاوه بر اینکه فریضه دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از تمامی منکرات را بر عموم واجب نموده ، برای حفظ وحدت اجتماعی هدف مشترکی برای جامعه اعلام نموده ، و معلوم است که کل جامعه هیچوقت بی نیاز از هدف مشترک نیست و آن

هدف مشترک عبارت است از سعادت حقیقی( نه خیالی) و رسیدن به قرب و منزلت نزد خدا و این خود یک پلیس و مراقب باطنی است که همه نیت ها و اسرار باطنی انسان را کنترل می کند تا چه رسد به اعمال ظاهریش ، پس در حکومت اسلامی اگر مامورین حکومتی که گفتیم موظف به دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکرند اطلاعی از باطن افراد نداشته باشند ، باطن ها بی پلیس و بدون مراقب نمانده اند و به همین جهت گفتیم اهتمام به امر اجتماع در حکومت و نظام اسلامی بیش از هر نظام دیگر است .

5-آیا سنت اجتماعی اسلام ضمانت بقا و اجرا دارد؟

ممکن است خواننده محترم بگوید : گیرم دعوی شما حق باشد ، یعنی نظام اجتماعی ، عالی ترین نظام و نظر اسلام در پدید آوردن جامعه ای صالح ، پیش رفته ترین و متقن ترین و اساسی ترین نظریه ها باشد و حتی از نظریه جوامع پیشرفته عصر حاضر نیز متقن تر باشد ، ولی وقتی ضامن اجرا ندارد چه فایده ؟ و دلیل نداشتنش همین است که در طول چهارده قرن به جز چند روزی در همان اوائل بعثت نتوانست خود را حفظ کند و جای خود را به قیصریت و کسرویت داد و حکومتش به صورت حکومتی امپراطوری در آمد ، آن هم بصورت ناهنجارترین و فجیع ترین وضعش و اعمالی را مرتکب شد که امپراطوریهای قبل از او هرگز مرتکب نشده بودند ، به خلاف حکومت زائیده شده از تمدن غرب ، که همواره روی پای خود ایستاده هیچ تغییر ماهیتی نداده است .

و همین خود دلیل بر این است که تمدن غربی ها پیشرفته ترین تمدن و نظام اجتماعیشان متقن ترین و مستحکم ترین نظام است که سنت اجتماعی و قوانینش بر اساس خواست مردم و هر پیشنهادی است که مردم از روی طبیعت و هوا و هوسهای خود می کنند و در این باره معیار آن را خواست اکثریت و پیشنهاد آنان قرار داده ، چون اتحاد و اجتماع کل جامعه در یک خواست به حسب عادت محال است( و هیچ نظامی نمی تواند آنچه را می کند مطابق میل کل جامعه باشد ، از سوی دیگر تحمیل خواست اقلیت بر اکثریت هم معقول نیست!) و غلبه اکثر بر اقل سنتی است که در طبیعت نیز مشهور است ، چرا که ما می بینیم هر یک از علل مادی و اسباب طبیعی اکثرا مؤثر واقع می شوند ، نه پیوسته و علی الدوام و همچنین از میان عوامل مختلف و ناسازگار ، اکثر مؤثر واقع می شود نه همه و نه اقل ، به همین جهت مناسب است که هیکل اجتماع نیز هم از نظر غرض و هم به حسب سنت ها و قوانین جاریه در آن ،

بر اساس خواست اکثر بنا شود و اما این فرضیه که دین پیشنهادی را که می دهد در دنیای حاضر جز آرزوئی خام نیست و از مرحله فرض تجاوز نمی کند و تنها مثالی است که جایش در عقل و ذهن است و نه در خارج ولی تمدن عصر حاضر در هر جا که قدم نهاده نیروی مجتمع و سعادتش را و تهذیب و طهارت افرادش از رذائل را ضمانت کرده است( البته منظور از رذائل هر عملی است که جامعه آن را نپسندد!) نظیر دروغ ، خیانت ، ظلم ، جفا ، خشونت ، خشکی و امثال آن .

این مطالب خلاصه و فشرده خیالاتی است که دل غرب زدگان ما را به خود مشغول نموده ، مخصوصا تحصیل کرده های مشرق زمین را که به اصطلاح رشته تحصیلشان بحث در مسائل اجتماعی و روانی است ، چیزی که هست این آقایان بحث را در غیر موردش ایراد کردند در نتیجه حق مطلب بر ایشان مشتبه شده است و اینک توضیح آن .

اما اینکه می پندارند سنت اجتماعی اسلام در دنیا و در مقابل سنن تمدن فعلی و در شرایط موجود در دنیا قابل اجرا نیست به این معنا که اوضاع حاضر دنیا با احکام اسلامی نمی سازد ، ما نیز قبول داریم ، لیکن این سخن چیزی را اثبات نمی کند ، چون ما هم نمی گوئیم با حفظ شرایط موجود در جهان احکام اسلام بدون هیچ درد سر جاری شود ، البته هر سنتی در هر جامعه ای جاری شده ابتدائی داشته یعنی ، قبلا نبوده و بعد موجود شده است و وقتی می خواسته موجود شود البته شرایط حاضر ، با آن ناسازگار بوده و آن را طرد می کرده و سنت نو هم با سنت قبلیش مبارزه می کرده و چه بسا بخاطر ریشه دار بودن سنت قبلی چند باری هم شکست می خورده و دو باره قیام می کرده ، تا پس از دو یا سه بار شکست غلبه می یافته و سنت قبلی را ریشه کن می کرده اند و چه بسا اتفاق می افتاده که در مقابل سنت قبلی توان مقاومت نمی آورده اند ، چون عوامل و شرایط موجود هنوز با آن مساعد نبوده و در نتیجه شکست می خورده و به کلی از بین می رفتند .

تاریخ خود شاهد بر این معنا است و از این پیروزیها و شکست ها( چه در سنت های دینی و چه دنیوی و حتی در مثل نظام دموکراتیک و اشتراکی،) نمونه ها دارد .

مثلا نظام و سنت دموکراتیک( که در دنیای امروز سنت پسندیده است،) بعد از جنگ جهانی اول در روسیه شکل واقعی خود را از دست داد و به صورت نظامی اشتراکی و کمونیستی در آمد و بعد از جنگ جهانی دوم کشورهای اروپای شرقی نیز به روسیه ملحق شدند و سپس چین به آن پیوست و نیز فرضیه دموکراتیک در بین

جمعیتی قریب به نصف سکنه روی زمین بی کلاه ماند و تقریبا یکسال قبل بود که ممالک کمونیستی اعلام کردند که رهبر فقید شوروی( استالین) در طول مدت حکومتش یعنی سی سال بعد از حکومت لنین ، نظام اشتراکی را به نظام فردی و استبدادی منحرف کرد و حتی در همین روزها هم وضع چنین است که اگر طایفه ای شیفته آن می شود و طایفه ای دیگر از آن بر می گردند و اگر جمعی به آن ایمان می آورند جمعی دیگر مرتد می شوند و این نظام همچنان رو به گستردگی می رود ، تاریخ از این قبیل نمونه ها زیاد دارد ، قرآن کریم هم به این حقیقت اشاره نموده می فرماید:« قد خلت من قبلکم سنن، فسیروا فی الارض فانظروا کیف کان عاقبة المکذبین!»(137/ال عمران) و می فهماند که هر سنتی و نظامی که با تکذیب آیات خدا همراه بوده به عاقبتی پسندیده منتهی نشده است .

پس صرف اینکه سنتی از سنت ها با وضع حاضر انسانها انطباق ندارد دلیل بر بطلان آن سنت و فساد آن نظام نیست ، بلکه آن سنت نیز مانند همه سنت های طبیعی که در عالم جریان دارد ، پای گیر شدنش به دنبال فعل و انفعالها و کشمکش ها با عوامل مختلفی است که سد راهش می شوند .

اسلام هم از دیدگاه یک سنت طبیعی و اجتماعی مانند سایر سنت ها است و مستثنای از این قانون کلی نیست ، وضع آن نیز مانند وضع سایر سنت ها است که اگر بخواهد پای گیر شود ، عوامل و شرایطی دارد ، همچنانکه پای گیر نشدنش نیز عوامل و شرایطی دارد و اوضاع امروز اسلام( با اینکه در دل بیش از چهار صد میلیون نفر از افراد بشر برای خود جا باز کرده،) ضعیف تر از وضعی که در زمان نوح و ابراهیم و محمد صلی الله علیه وآله وسلّم داشت نمی باشد ، در روزگار این بزرگواران ، اسلام و دعوتش قائم به شخص واحد بود و دعوتشان در جوی آغاز شد که فساد همه جا را فرا گرفته و در همه دلها ریشه دوانده بود ، و این ریشه ها حتی یک روز هم نخشکیده و تا به امروز جوانه زده و باقی مانده است .

و رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم وقتی قیام به دعوت نمود که به غیر از یک مرد و یک زن پیرو نداشت ، ولی بتدریج یکی یکی به پیروانش افزوده شد ، با اینکه آن روز روزگار عسرت بود ، لیکن نصرت خدا یاریشان کرد و توانستند اجتماعی صالح تشکیل دهند ، اجتماعی که صلاح و تقوا بر افراد آن غلبه داشت و تا آن جناب زنده بود صلاح اجتماعیشان نیز محفوظ بود تا آنکه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم از دنیا رفت فتنه ها کار اسلام را بدانجا که خواست کشانید .

و همین نمونه اندک از نظام اجتماعی اسلام با اینکه عمری کوتاه داشت( و

می توان گفت از اول تا به آخرش سیزده سال بیشتر طول نکشید،) و با اینکه عرصه حکومتش بسیار تنگ بود( و تنها قسمت غربی و جنوبی شبه جزیره عربستان را شامل می شد،) دیری نپائید( یعنی در مدت کمتر از نیم قرن،) بر مشارق و مغارب عالم سیطره یافت و تحولی جوهری و ریشه دار در تاریخ بشریت پدید آورد ، تحولی که آثار شگرفش تا به امروز باقی است و از این به بعد نیز باقی خواهد ماند .

جامعه شناسان و روانکاوان در تاریخ نظری نمی توانند از این اعتراف خود داری کنند که منشا( البته نه منشا دور بلکه منشا خیلی نزدیک،) تحول عصر حاضر و عامل تمام تاثیر آن همانا ظهور سنت اسلام و طلوع خورشید آن در جهان بود و بیشتر دانشمندان اروپا پیرامون تاثیری که تمدن اسلام در تمدن غرب داشت بطور کافی و لازم بحث کرده اند و به آن اعتراف نموده اند مگر عده ای که یا دچار تعصب بوده اند و یا علل سیاسی به این حق کشی وادارشان ساخته و گرنه چگونه ممکن است که دانشمندی خبیر و بینا با نظر انصاف به مساله نظر کند - و آنگاه نهضت و حرکت تمدن عصر جدید را نهضتی از جانب مسیحیت دانسته و بگوید : قائد و پرچمدار این جنبش پیشرفته ، حضرت مسیح علیه السلام بوده است ؟ با اینکه مسیح علیه السلام در کلماتش تصریح کرده به اینکه کاری به کار مادیات و به جنبه جسمی بشر ندارد و در کار دولت و سیاست مداخله نمی کند و تمام کوشش و همش اصلاح جان بشر است به خلاف اسلام که بشر را به اجتماع و تالف می خواند و در تمام شؤون فردی و اجتماعی بشر مداخله می کند ، بدون اینکه شانی از آن شؤون را استثنا کرده باشد و آیا اگر دانشمندی به خود اجازه چنین بی انصافی را بدهد جز اینکه بگوئیم در صدد خاموش کردن نور اسلام است محل دیگری دارد؟( هر چند که خدا نور خود را تمام می کند ، چه دشمنان بخواهند و چه نخواهند!) و آیا جز این است که به انگیزه بغی و دشمنی می خواهد با این حق کشی خود ، اثر دین اسلام را از دلها بزداید و آنرا به عنوان یک ملیت و نژاد که جز انشعاب نسلی از نسلهای دیگر اثری ندارد معرفی کند ؟ .

و کوتاه سخن اینکه : اسلام صلاحیت خود را برای هدایت مردم بسوی سعادتشان و پاکی حیاتشان ، ثابت کرده و با این حال چگونه ممکن است کسی آن را یک فرضیه غیر قابل انطباق بر زندگی بشر بداند و بپندارد که چنین فرضیه ای حتی امید نمی رود روزی زمام امر دنیا را به عهده بگیرد( با اینکه هدف اسلام چیزی به جز سعادت حقیقی انسان نیست.)

و با اینکه در سابق در تفسیر آیه:« کان الناس امة واحدة...!»(213/بقره) گذشت که بحث عمیق در احوال موجودات عالم به اینجا منجر می شود که بزودی نوع

بشر هم به هدف نهائیش( که همان ظهور و غلبه کامل اسلام است،) خواهد رسید ، یعنی روزی خواهد آمد که اسلام زمام امور جامعه انسانی را در هر جا که مجتمعی از انسان باشد بدست خواهد گرفت و گفتیم که خدای عز و جل هم طبق این نظریه و رهنمود عقل ، وعده ای داده و در کتاب عزیزش فرموده:

« فسوف یاتی الله بقوم یحبهم و یحبونه، اذلة علی المؤمنین اعزة علی الکافرین و یجاهدون فی سبیل الله و لا یخافون فی الله لومة لائم!» (54/مائده)

) و شکر خدای را که در عصر ما چنین مردمی را آورد و دیدیم که در راه دوستی خدا بر سر شهادت در میدان جنگ از یکدیگر پیشی می گیرند و کار اینان به جائی رسیده است که وقتی فرماندهی بخواهد یکی از آنان را به خاطر رعایت نکردن ضوابط، گوشمالی دهد، بدترین گوشمالی این است که از فیض شهادت محرومش کند و اجازه رفتن به جبهه مقدم را به او ندهد! مترجم.)

و نیز فرموده:

« وعد الله الذین آمنوا و عملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض کما استخلف الذین من قبلهم و لیمکنن لهم دینهم الذی ارتضی لهم و لیبدلنهم من بعد خوفهم امنا یعبدوننی، لا یشرکون بی شیئا !»(55/نور)

و آیاتی دیگر که این معنا را افاده می کند.

البته در این میان جهت دیگری نیز هست که دانشمندان در بحث های خود از آن غفلت ورزیده اند که آن عبارت است از اینکه تنها شعار اجتماع اسلامی ، پیروی از حق است( هم در اعتقاد و هم در عمل،) ولی جوامع به اصطلاح متمدن حاضر ، شعارشان پیروی از خواست اکثریت است( چه آن خواست حق باشد و چه باطل،) و اختلاف این دو شعار باعث اختلاف هدف جامعه ای است که با این دو شعار تشکیل می شود و هدف اجتماع اسلامی سعادت حقیقی انسان است ، یعنی آنچه که عقل سلیم آن را سعادت می داند و یا به عبارت دیگر هدفش این است که همه ابعاد انسان را تعدیل کند و عدالت را در تمامی قوای او رعایت نماید ، یعنی هم مشتهیات و خواسته های جسم او را به مقداری که از معرفت خدایش باز ندارد به او بدهد و هم جنبه معنویتش را اشباع کند و بلکه خواسته های مادیش را وسیله و مقدمه ای برای رسیدنش به معرفة الله قرار دهد و این بالاترین سعادت ، و بزرگترین آرامش است که تمامی قوای او به سعادت( مخصوصی که دارند،) می رسند( هر چند که امروز خود ما مسلمانان هم نمی توانیم سعادت مورد نظر اسلام را آنطور که باید درک کنیم ، برای اینکه تربیت اسلامی ، تربیت صد در صد اسلامی نبوده است!)

و به همین جهت اسلام قوانین خود را بر اساس مراعات جانب عقل وضع

نمود ، چون جبلت و فطرت عقل بر پیروی حق است و نیز از هر چیزی که مایه فساد عقل است به شدیدترین وجه جلوگیری نموده و ضمانت اجرای تمامی احکامش را به عهده اجتماع گذاشت( چه احکام مربوط به عقاید را و چه احکام مربوط به اخلاق و اعمال را ) علاوه بر اینکه حکومت و مقام ولایت اسلامی را نیز مامور کرد تا سیاسات و حدود و امثال آن را با کمال مراقبت و تحفظ اجرا کند .

و معلوم است که چنین نظامی موافق طبع عموم مردم امروز نیست ، فرورفتگی بشر در شهوات و هوا و هوسها و آرزوهائی که در دو طبقه مرفه و فقیر می بینیم هرگز نمی گذارد بشر چنین نظامی را بپذیرد ، بشری که بدست خود ، آزادی خود را در کام گیری و خوشگذرانی و سبعیت و درندگی سلب می کند ، چنین نظامی آنگاه موافق طبع عموم مردم می شود که در نشر دعوت و گسترش تربیت اسلامی شدیدا مجاهدت شود ، همانطور که وقتی می خواهد به اهداف بلند دیگر برسد ، مساله را سرسری نگرفته و تصمیم را قطعی می کند و تخصص کافی به دست می آورد و بطور دائم در حفظ آن می کوشد .

و اما هدف تمدن حاضر عبارت است از کام گیریهای مادی و پر واضح است که لازمه دنبال کردن این هدف این است که زندگی بشر مادی و احساسی شود یعنی تنها پیرو چیزی باشد که طبع او متمایل بدان باشد ، چه اینکه عقل آن را موافق با حق بداند و چه نداند و تنها در مواردی از عقل پیروی کند که مخالف با غرض و هدفش نباشد .

و به همین جهت است که می بینیم تمدن عصر حاضر قوانین خود را مطابق هوا و هوس اکثریت افراد وضع و اجرا می کند و در نتیجه از میان قوانینی که مربوط به معارف اعتقادی و اخلاق و اعمال وضع می کند تنها قوانین مربوط به اعمال ، ضامن اجرا دارد و اما آن دو دسته دیگر هیچ ضامن اجرائی ندارد و مردم در مورد اخلاق و عقایدشان آزاد خواهند بود و اگر آن دو دسته قوانین را پیروی نکنند کسی نیست که مورد مؤاخذه اش قرار دهد ، مگر آنکه آزادی در یکی از موارد اخلاق و عقاید ، مزاحم قانون باشد که در این صورت فقط از آن آزادی جلوگیری می شود .

و لازمه این آزادی این است که مردم در چنین جامعه ای به آنچه موافق طبعشان باشد عادت کنند نظیر شهوات رذیله و خشمهای غیر مجاز و نتیجه این اعتیاد هم این است که کم کم هر یک از خوب و بد جای خود را به دیگری بدهد یعنی بسیاری از بدیها که دین خدا آن را زشت می داند در نظر مردم خوب و بسیاری از خوبیهای واقعی در نظر آنان زشت شود و مردم در به بازی گرفتن فضائل اخلاقی و

معارف عالی عقیدتی آزاد باشند و اگر کسی به ایشان اعتراض کند در پاسخ ، آزادی قانونی را به رخ بکشند .

لازمه سخن مذکور این است که تحولی در طرز فکر نیز پیدا شود یعنی فکر هم از مجرای عقلی خارج شده و در مجرای احساس و عاطفه بیفتد و در نتیجه بسیاری از کارهائی که از نظر عقل فسق و فجور است ، از نظر میلها و احساسات ، تقوا و جوانمردی و خوش اخلاقی و خوشروئی شمرده شود ، نظیر بسیاری از روابطی که بین جوانان اروپا و بین مردان و زنان آنجا بر قرار است که زنان شوهردار با مردان اجنبی و دختران باکره با جوانان و زنان بی شوهر با سگها و مردان با اولاد خویش و اقوامشان و نیز روابطی که مردان اروپا با محارم خود یعنی خواهر و مادر دارند و نیز نظیر صحنه هائی که اروپائیان در شب نشینی ها و مجالس رقص برپا می کنند و فجایع دیگری که زبان هر انسان مؤدب به آداب دینی ، از ذکر آن شرم می دارد .

و چه بسا که خوی و عادات دینی در نظر آنان عجیب و غریب و مضحک بیاید و به عکس آنچه در طریق دینی معمول نیست به نظرشان امری عادی باشد ، همه اینها به خاطر اختلافی است که در نوع تفکر و ادراک وجود دارد( نوع تفکر دینی و نوع تفکر مادی!)

و در سنت های احساسی که صاحبان تفکر مادی برای خود باب می کنند (همان طور که گفتیم،) عقل و نیروی تعقل دخالتی ندارد مگر به مقداری که راه زندگی را برای کامروائی و لذت بردن هموار کند ، پس در سنت های احساسی تنها هدف نهائی که هیچ چیز دیگری نمی تواند معارض آن باشد ، همان لذت بردن است و بس و تنها چیزی که می تواند جلو شهوترانی و لذت بردن را بگیرد ، لذت دیگران است .

پس در این گونه نظامها هر چیزی را که انسان بخواهد قانونی است ، هر چند انتحار و دوئل و امثال آن باشد ، مگر آنکه خواست یک فرد مزاحم با خواست جامعه باشد ، که در آن صورت دیگر قانونی نیست .

و اگر خواننده محترم به دقت اختلاف نامبرده را مورد نظر قرار بدهد آن وقت کاملا متوجه می شود که چرا نظام اجتماعی غربی با مذاق بشر سازگارتر از نظام اجتماعی دینی است ، چیزی که هست این را هم باید متوجه باشد که این سازگارتر بودن مخصوص نظام اجتماعی غربی نیست و مردم تنها آن را بر سنت های دینی ترجیح نمی دهند ، بلکه همه سنت های غیر دینی دایر در دنیا همین طور است و از قدیم الایام نیز همین طوری بوده ، حتی مردم سنت های بدوی و صحرانشینی را هم

مانند سنت های غربی بر سنت های دینی ترجیح می دادند ، برای اینکه دین صحیح همواره به سوی حق دعوت می کرده و اولین پیشنهادش به بشر این بوده که در برابر حق خاضع باشند و بدویها از قدیم ترین اعصار در برابر بت و لذائذ مادی خضوع داشتند .

و اگر خواننده ، حق این تامل و دقت را ادا کند آن وقت خواهد دید که تمدن عصر حاضر نیز معجونی است مرکب از سنت های بت پرستی قدیم ، با این تفاوت که بت پرست قدیم جنبه فردی داشت و در عصر حاضر به شکل اجتماعی در آمده و از مرحله سادگی به مرحله پیچیدگی فنی در آمده است .

و اینکه گفتیم اساس نظام دین اسلام پیروی از حق است نه موافقت طبع ، روشن ترین و واضحترین بیان بیانات قرآن کریم است که اینک چند آیه از آن بیانات از نظر خواننده می گذرد .

« هو الذی ارسل رسوله بالهدی و دین الحق!»(33/توبه)

« و الله یقضی بالحق!» (20/غافر)

و در باره مؤمنین فرموده:

« و تواصوا بالحق!»(3/عصر)

« لقد جئناکم بالحق و لکن اکثرکم للحق کارهون!»(78/زخرف)

در این آیه ملاحظه می فرمائید این اعتراف که حق موافق میل بیشتر مردم نیست ، و در جای دیگر مساله پیروی از خواست اکثریت را رد نموده و فرمود : پیروی از خواست اکثریت ، سر از فساد در می آورد و آن این آیه است که:

« ... بل جاءهم بالحق و اکثرهم للحق کارهون! و لو اتبع الحق اهواءهم لفسدت السموات و الارض و من فیهن بل اتیناهم بذکرهم فهم عن ذکرهم معرضون!» (70و71/مومنون)

و جریان حوادث هم مضمون این آیه را تصدیق کرد و دیدیم که چگونه فساد مادیگری روز بروز بیشتر و روی هم انباشته تر شد و در جای دیگر فرموده:

« فما ذا بعد الحق الا الضلال فانی تصرفون!» (3/یونس)

و آیات قرآنی در این معنا و قریب به این معنا بسیار زیاد است و اگر بخواهی به بیش از آنچه ما آوردیم آشنا شوید می توانید سوره یونس را مطالعه کنید که بیش از بیست و چند بار کلمه حق در آن تکرار شده است .

و اما اینکه برای اعتبار بخشیدن به خواست اکثریت گفتند : پیروی اکثر در عالم طبیعت هم جاری است ، درست است ، و نمی توان تردید کرد که طبیعت در آثارش تابع اکثر است و لیکن این باعث نمی شود که حکم عقل( وجوب پیروی از حق)

باطل شود و یا با آن معارضه کند ، چون طبیعت خودش یکی از مصادیق حق است ، آنگاه چگونه ممکن است حق خودش را باطل کند و یا به معارضه با آن برخیزد .

توضیح این مطلب نیاز به بیان چند مطلب دارد:

اول اینکه : موجودات و حوادث خارجی ، که ریشه و پایه اصول عقاید انسان در دو مرحله علم و عمل هستند ، در پدید آمدن و اقسام تحولاتش تابع نظام علیت و معلولیت است که نظامی است دائمی و ثابت ، و نظامی است که به شهادت تمامی دانشمندان و متخصصین در هر رشته از رشته های علوم ، و نیز به شهادت قرآن کریم به بیانی که در بحث اعجاز قرآن( در جلد اول المیزان) آمده استثنا نمی پذیرد .

پس جریان آنچه در عالم خارج جاری است ، از دوام و ثبات تخلف ندارد ، حتی مساله اکثریت هم که در عالم طبیعت است در اکثریتش طبق قاعده است و دائمی و ثابت می باشد ، مثلا اگر آتش در اکثر موارد گرمی و حرارت می بخشد و نود در صد این اثر را از خود بروز می دهد همین نود درصدش دائمی و ثابت است و همچنین هر چیزی که دارای اثر است و این خود مصداقی از کلی حق است .

دوم اینکه : انسان به حسب فطرت تابع هر چیزی است که به نحوی آن را دارای واقعیت و خارجیت می داند ، پس خود انسان هم که به حسب فطرت تابع حق است ، خودش نیز مصداقی از حق است و حتی آن کسی هم که وجود علم قطعی را منکر است و می گوید هیچ علم قطعی ای در عالم نداریم ( هر چند که همین گفتارش گفته او را رد می کند چرا که اگر این جمله - که هیچ علم قطعی ای در عالم وجود ندارد - قطعی نباشد پس مردود و غیر قابل اعتماد است ، چون قطعی نیست و اگر قطعی باشد پس صاحب این گفتار یک علم قطعی را پذیرفته است. مترجم.) وقتی از شخصی قاطع ، سخنی قاطع می شنود با خضوع هر چه بیشتر آن را می پذیرد .

سوم اینکه : حق - همانطور که توجه فرمودید - امری است که خارجیت و واقعیت داشته باشد ، امری است که انسان در مرحله اعتقاد خاضعش شود و در مرحله عمل از آن پیروی کند و اما نظر انسان و ادراکش وسیله و عینکی است برای دیدن واقعیت های خارجی و نسبت به واقعیت ها ، نظیر نسبتی است که آینه با مرئی و صورت منعکس در آن دارد .

حال که این چند نکته روشن گردید ، معلوم شد که حق بودن ، صفت موجود خارج است، وقتی چیزی را می گوئیم حق است که در طبیعت وقوعش در خارج اکثری و یا دائمی باشد ، که بازگشت اکثریتش هم به بیانی که گذشت به همان دوام و ثبات است ، پس حق بودن هر چیزی بدین اعتبار است ، نه به اعتبار اینکه من به آن علم دارم و یا درکش می کنم ، به عبارتی دیگر ، حق بودن ، صفت آن امری

است که معلوم به علم ما است ، نه صفت علم ما ، پس اگر رأی و علم اکثریت افراد و اعتقادشان به فلان امر تعلق بگیرد ، نمی توان گفت این رأی حق است و حق دائمی است باید دید این رأی اکثریت مطابق با واقعیت خارجی است یا مخالف آن ، بسا می شود که مطابق با واقع است و در نتیجه حق است و بسا می شود که به خاطر مخالفتش با واقعیت خارج ، مصداق باطل می شود و وقتی باطل شد دیگر جا ندارد که انسان در برابر آن خاضع شود و یا اگر خیال می کرده واقعیت دارد و در برابرش خاضع می شده بعد از آن هم که فهمید باطل است باز دست از خضوع قبلیش بر ندارد .

مثلا وقتی شما خواننده عزیز یقین به امری پیدا کنید ، بعدا تمام مردم در آن عقیده با تو مخالفت کنند ، تو به خاطر مخالفت همه مردم دست از خضوع خود در برابر آن تشخیص که داشتی بر نمی داری و طبیعتا خاضع تشخیص مردم نمی شوی و به فرضی هم که به ظاهر پیروی از آنان کنی ، این پیرویت از رو در بایستی و یا ترس و یا عاملی دیگر است ، نه اینکه تشخیص آنان را حق و واجب الاتباع بدانی و بهترین بیان در اینکه صرف اکثریت دلیل بر حقیت وجوب اتباع نیست ، بیان خدای تعالی است که می فرماید:« بل جاءهم بالحق و اکثرهم للحق کارهون!»(70/مومنون) و اگر آنچه اکثریت می فهمد حق بود ، دیگر ممکن نبود که اکثریت نسبت به حق کراهت داشته باشند و به معارضه با آن برخیزند .

و با این بیان فساد آن گفتار روشن گردید که گفتند بنای نظام اجتماع بر خواست اکثریت طبق سنت طبیعت است ، برای اینکه خواست و رأی جایش ذهن است و سنت تاثیر اکثر جایش خارج است که علم و اراده و رأی به آن تعلق می گیرد و انسانها هم که گفتید در اراده و حرکاتشان تابع اکثریت در طبیعتند تابع آن اکثرند که در خارج واقع می شود ، نه تابع آنچه که اکثر به آن معتقدند و خلاصه کلام اینکه هر انسانی اعمال و افعال خود را طوری انجام می دهد که اکثرا صالح و صحیح از آب در آید ، نه اینکه اکثر مردم آن را صحیح بدانند ، قرآن کریم هم زیر بنای احکام خود را همین مبنی قرار داده و در این باره فرموده:

« ما یرید الله لیجعل علیکم من حرج و لکن یرید لیطهرکم و لیتم نعمته علیکم لعلکم تشکرون!»(6/مائده)

و نیز فرموده:

« کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تتقون!»(183/بقره)

و آیاتی دیگر که در آن ملاک حکم ذکر شده ، با اینکه می دانیم آن ملاک صد در صد واقع نمی شود بلکه وقوعش غالبی و اکثری است .

و اما اینکه گفتند : تمدن غرب برای غربیها ، هم سعادت مجتمع را آورد ، و هم سعادت افراد را ، به این معنا که تک تک افراد را از رذائلی که خوشایند مجتمع نیست مهذب و پاک کرد ، گفتاری است نادرست و در آن مغالطه و خلط شده است ، به این معنا که گمان کرده اند پیشرفت یک جامعه در علم و صنعت و ترقی اش در استفاده از منابع طبیعی عالم و همچنین تفوق و برتری طلبی اش بر سایر جوامع ، سعادت آن جامعه است( هر چند که منابع طبیعی نامبرده ، حق ملل ضعیف باشد ، و ملت مترقی آن را از ضعیف غصب کرده باشند ، و برای غصب کردنش سلب آزادی و استقلال از او نموده باشند. مترجم.)

اگر خواننده محترم توجه فرموده باشد ، مکرر گفتیم که : اسلام چنین پیشرفتی را سعادت نمی داند( چون این پیشرفت مایه فلاکت و مظلومیت و بدبختی سایر جوامع است و حتی برای خود ملت پیشرفته هم سعادت نیست. مترجم.)

بحث عقلی و برهانی نیز نظریه اسلام را در این زمینه تایید می کند ، برای اینکه سعادت آدمی تنها به بهتر و بیشتر خوردن و سایر لذائذ مادی نیست ، بلکه امری است مؤلف از سعادت روح و سعادت جسم و یا به عبارت دیگر سعادتش در آن است که از یک سو از نعمت های مادی برخوردار شود و از سوی دیگر جانش با فضائل اخلاقی و معارف حقه الهیه آراسته گردد ، در این صورت است که سعادت دنیا و آخرتش ضمانت می شود و اما فرو رفتن در لذائذ مادی و بکلی رها کردن سعادت روح، چیزی جز بدبختی نمی تواند باشد .

و اما اینکه این غرب زدگان( که متاسفانه بیشتر فضلای ما همین ها هستند!) با شیفتگی هر چه تمامتر سخن از صدق و صفا و امانت و خوش اخلاقی و خوبیهای دیگر غربیها و ملل راقیه داشتند ، در این سخن نیز حقیقت امر بر ایشان مشتبه شده است ( و به خاطر دوری از معارف دین و ناآشنائی به دیدگاه اسلام، فردنگر و شخص پرست شدند!) توضیح اینکه اینان خود را یک انسان مستقل و غیر وابسته به موجودات دیگر می پندارند و هرگز نمی توانند بپذیرند که آنچنان وابسته و مرتبط به دیگرانند که به هیچ وجه از خود استقلالی ندارند( با اینکه مطلب همینطور است و هیچ انسانی مستقل از غیر خود نیست!) ولی به خاطر داشتن چنین تفکری در باره زندگی خود غیر از جلب منافع به سوی شخص خود و دفع ضرر از شخص خود به هیچ چیز دیگر نمی اندیشند و وقتی وضع خود را با وضع یک فرنگی مقایسه می کنند ، که او تا چه اندازه مراقب حق دیگران و خواهان آسایش دیگران است ، خود را و ملت خود را عقب مانده و آن فرنگی و همه فرنگی ها را مترقی می بیند و معلوم است که از

اینگونه افراد قضاوتی غیر این ، انتظار نمی رود .

و اما کسی که اجتماعی فکر می کند و همواره شخص خود را نصب العین خود نمی بیند ، بلکه خود را جزء لا ینفک و وابسته به اجتماع می نگرد و منافع خود را جزئی از منافع اجتماع و خیر اجتماع را خیر خودش و شر اجتماع را شر خودش و همه حالات و اوصاف اجتماع را حال و وصف خودش می بیند ، چنین انسانی تفکری دیگر دارد ، قضاوتش نیز غیر قضاوت غرب زدگان ما است ، او در ارتباط با غیر خود هرگز به افراد جامعه خود نمی پردازد و اهمیتی بدان نداده ، بلکه تنها به کسانی می پردازد که از مجتمع خود خارجند .

خواننده محترم می تواند با دقت در مثالی که می آوریم مطلب را روشنتر درک کند: تن انسان مجموعه ای است مرکب از اعضا و قوائی چند که همه به نوعی دست به دست هم داده و وحدتی حقیقی تشکیل داده اند که ما آنرا انسانیت می نامیم و این وحدت حقیقی باعث می شود که تک تک آن اعضا و آن قوا در تحت استقلال مجموع، استقلال خود را از دست داده و در مجموع مستهلک شوند ، چشم و گوش و دست و پا و ... هر یک عمل خود را انجام بدهد و از عملکرد خود لذت ببرد ، اما نه بطور استقلال ، بلکه لذت بردنش در ضمن لذت بردن انسان باشد .

در این مثال هر یک از اعضا و قوای نام برده ، تمام همشان این است که از میان موجودات خارج ، به آن موجودی بپردازند که کل انسان یعنی انسان واحد می خواهد به آن بپردازد .

مثلا دست به کسی احسان می کند و به او صدقه می دهد که انسان خواسته است به او احسان شود و به کسی سیلی می زند که انسان خواسته است او را آزار و اذیت کند و اما رفتار این اعضا و این قوا با یکدیگر در عین اینکه همه در تحت فرمان یک انسانند ، کمتر ممکن است رفتاری ظالمانه باشد ، مثلا دست یک انسان چشم همان انسان را در آورد و یا به صورت او سیلی بزند و ... این وضع اجزای یک انسان است که می بینم دست به دست هم داده و در اجتماع سیر می کنند و همه به یک سو در حرکتند ، افراد یک جامعه نیز همین حال را دارند ، یعنی اگر تفکرشان تفکر اجتماعی باشد ، خیر و شر ، فساد و صلاح ، تقوا و فجور ، نیکی کردن و بدی کردن و ... یک یک آنها در خیر و شر مجتمعشان تاثیر می گذارد ، یعنی اگر جامعه صالح شد آنان نیز صالح گشته و اگر فاسد شد ، فاسد می گردند ، اگر جامعه با تقوا شد آنان نیز با تقوا می شوند و اگر فاجر شد فاجر می گردند و ... برای اینکه وقتی افراد ، اجتماعی فکر کردند ، جامعه دارای شخصیتی واحد می گردد .

قرآن کریم هم در داوریهایش نسبت به امت ها و اقوامی که تعصب مذهبی و یا قومی وادارشان کرد به اینکه اجتماعی فکر کنند ، همین شیوه را طی کرده ، وقتی روی سخن با این گونه اقوام مثلا با یهود یا عرب و یا امتهائی نظیر آن دو دارد ، حاضرین را به جرم نیاکان و گذشتگانشان مؤاخذه می کند و مورد عتاب و توبیخ قرار می دهد ، با اینکه جرم را حاضرین مرتکب نشده اند و آنها که مرتکب شده اند قرنها قبل مرده و منقرض گشته اند و اینگونه داوری ، در بین اقوامی که اجتماعی تفکر می کنند، داوری صحیحی است و در قرآن کریم از این قبیل داوریها بسیار است و در آیاتی بسیار زیاد دیده می شود که در اینجا احتیاجی به نقل آنها نیست .

بله مقتضای رعایت انصاف این است که از میان فلان قوم که مورد عتاب واقع شده اند ، افرادی که صالح بوده اند استثنا شوند و حق افراد صالح پایمال نگردد ، زیرا اگر چه اینگونه افراد در میان آنگونه اجتماعات زندگی کرده اند و لیکن دلهایشان با آنان نبوده و افکارشان به رنگ افکار فاسد آنان در نیامده و خلاصه فساد و بیماری جامعه در آنان سرایت نکرده بود و اینگونه افراد انگشت شمار در آنگونه جوامع مثل عضو زایدی بوده اند که در هیکل آن جامعه روئیده باشند و قرآن کریم همین انصاف را نیز رعایت کرده ، در آیاتی که اقوامی را مورد عتاب و سرزنش قرار می دهد افراد صالح و ابرار را استثنا می کند .

و از آنچه گفته شد روشن گردید که در داوری نسبت به جوامع متمدن ، معیار صلاح و فساد را نباید افراد آن جامعه قرار داد و نباید افراد آن جامعه را با افراد جامعه های دیگر سنجید ، اگر دیدیم که مثلا مردم فلان کشور غربی در بین خود چنین و چنانند ، رفتاری مؤدبانه دارند ، به یکدیگر دروغ نمی گویند و مردم فلان کشور شرقی و اسلامی اینطور نیستند ، نمی توانیم بگوئیم پس بطور کلی جوامع غربی از شرقیها بهترند ، بلکه باید شخصیت اجتماعی آنان را و رفتارشان با سایر جوامع را معیار قرار داد ، باید دید فلان جامعه غربی که خود را متمدن قلمداد کرده اند ، رفتارشان با فلان جامعه ضعیف چگونه است و خلاصه باید شخصیت اجتماعی او را با سایر شخصیت های اجتماعی عالم سنجید .

آری در حکم به اینکه فلان جامعه صالح است یا طالح ، ظالم است یا عادل ، سعادتمند است یا شقی و ... باید این روش را پیش گرفت که متاسفانه فضلای غرب زده ما همانطور که گفتیم از این معنا غفلت ورزیده اند و در نتیجه دچار خلط و اشتباه شده اند( و چون دیده اند که فلان شخص انگلیسی در لندن پولی که در زمین افتاده بود بر نداشت و یا فلان عمل صحیح را انجام داد و مردم فلان کشور شرقی

اینطور نیستند ، آنچنان شیفته غربی و منزجر از شرقی شدند که به طور یک کاسه حکم کردند به اینکه تمدن غرب چنین و چنان است و در مقابل شرقی ها اینطور نیستند و پا را از این هم فراتر نهاده و گفتند اسلام در این عصر نمی تواند انسانها را به صلاح لایقشان هدایت کند!) در حالی که اگر جامعه غرب را یک شخصیت می گرفتند، آن وقت رفتار آن شخصیت را با سایر شخصیت های دیگر جهان می سنجیدند ، معلوم می شد که از تمدن غربی ها به شگفت درمی آیند و یا از توحش آنان! و به جان خودم سوگند که اگر تاریخ زندگی اجتماعی غربیها را از روزی که نهضت اخیر آنان آغاز شد ، مورد مطالعه دقیق قرار می دادند و رفتاری را که با سایر امتهای ضعیف و بینوا کردند مورد بررسی قرار می دادند .

بدون کمترین درنگی ، حکم به توحش آنان می کردند و می فهمیدند که تمام ادعاهائی که می کنند و خود را مردمی بشر دوست و خیر خواه و فداکار بشر معرفی نموده و وانمود می کنند که در راه خدمت به بشریت از جان و مال خود مایه می گذارند ، تا به بشر حریت داده ، ستمدیدگان را از ظلم و بردگان را از بردگی و اسیری نجات بخشند ، همه اش دروغ و نیرنگ است و جز به بند کشیدن ملل ضعیف هدفی ندارند و تمام همشان این است که از هر راه که بتوانند بر آنها حکومت کنند ، یک روز از راه قشون کشی و مداخله نظامی ، روز دیگر از راه استعمار ، روزی با ادعای مالکیت نسبت به سرزمین آنان ، روزی با دعوی قیمومت ، روزی به عنوان حفظ منافع مشترک ، روزی به عنوان کمک در حفظ استقلال آنان ، روزی تحت عنوان حفظ صلح و جلوگیری از تجاوزات دیگران ، روزی به عنوان دفاع از حقوق طبقات محروم و بیچاره ، روزی ... و روزی ... هیچ انسانی که سلامت فطرتش را از دست نداده، هرگز به خود اجازه نمی دهد که چنین جوامعی را صالح بخواند و یا آن را سعادتمند بپندارد ، هر چند که دین نداشته باشد و به حکم وحی و نبوت و بدانچه از نظر دین سعادت شمرده شده ، آشنا نباشند .

چگونه ممکن است طبیعت انسانیت( که همه افرادش ، اعم از اروپائی و آفریقائیش یا آسیائی و امریکائیش و ... به طور مساوی مجهز بقوا و اعضائی یکسان می باشند،) رضایت دهد که یک طایفه بنام متمدن و تافته جدا بافته ، بر سر دیگران بتازند و ما یملک آنان را تاراج نموده ، خونشان را مباح و عرض و مالشان را به یغما ببرند و راه به بازی گرفتن همه شؤون وجود و حیات آنان را برای این طایفه هموار سازند ، تا جائی که حتی درک و شعور و فرهنگ آنان را دست بیندازند و بلائی بر سر آنان بیاورند که حتی انسانهای قرون اولیه نیز آن را نچشیده بودند .

سند ما در همه این مطالب ، تاریخ زندگی این امت ها و مقایسه آن با جنایاتی است که ملتهای ضعیف امروز از دست این به اصطلاح متمدنها می بینند و از همه جنایاتشان شرم آورتر این جنایات است که با منطق زورگوئی و افسار گسیختگی ، جنایات خود را اصلاح نامیده ، به عنوان سعادت ! بخورد ملل ضعیف می دهند .

6-اجتماع اسلامی به چه چیز تکون یافته و زندگی می کند؟

شکی نیست در اینکه تشکیل اجتماع( هر نوع که باشد،) مولود هدف و غرضی واحد است که مشترک بین همه افراد آن اجتماع می باشد و این هدف مشترک در حقیقت به منزله روح واحدی است که در تمام جوانب و اطراف اجتماع دمیده شده و نوعی اتحاد به آنها داده است .

البته این هدف مشترک در غالب و بلکه در نوع اجتماعاتی که تشکیل می شود ، یک هدف مادی و مربوط به زندگی دنیائی انسانها است، البته زندگی مشترک آنان ، نه زندگی فردیشان .

و جامع همه آن هدفها این است که اجتماع از مزایای بیشتری برخوردار گشته و به زندگی مادی بهتری برسد .

و فرق بین بهره مندی اجتماعی با بهره مندی انفرادی از نظر خاصیت این است که انسان اگر می توانست - مانند بیشتر جانداران - بطور انفرادی زندگی کند ، قهرا در همه لذائذ و در برخورداری از همه بهره های زندگیش مطلق العنان و آزاد بود و هیچ مخالف و معارضی راه را بر او نمی بست و هیچ رقیبی مزاحمش نمی شد ، بله تنها چیزی که آزادی او را محدود می کرد ، نارسائی قوا و جهازات بدن خود او بود.

چون آدمی نمی تواند هر نوع هوائی را استنشاق کند ، ساختمان ریه او هوائی مخصوص می خواهد ، و همچنین او نمی تواند بیرون از اندازه و گنجایش دستگاه گوارشش غذا بخورد زیرا این دستگاه برای هضم کردن غذا قدرتی محدود دارد و همچنین سایر قوا و جهازات او ، یکدیگر را محدود می کنند .

این وضع انسان است نسبت به خودش و اما نسبت به انسانهای دیگر ، آنجا که ما زندگی او را فردی فرض کنیم ، نه او کاری به کار انسانهای دیگر دارد و نه انسانهای دیگر در بهره وریهای او مزاحم اویند ، و میدان عمل را علیه او محدود و تنگ می کنند .

چون بنابر این فرض ، هیچ علتی تصور نمی شود که باعث تضییق میدان عمل او و محدود کردن فعلی از افعال او و عملی از اعمال او گردد .

و این بخلاف انسانی است که در محدود اجتماع زندگی می کند ، که دیگر عرصه زندگی او آن گستردگی ای که در فرض بالا بود را ندارد .

و او در ظرف اجتماع نمی تواند در اراده کردن و در اعمال خود مطلق العنان باشد ، زیرا آزادی او مزاحم آزادی دیگران است .

و معلوم است که وقتی پای مزاحمت و معارضه به میان آید ، زندگی خود او و زندگی همه افراد اجتماع تباه می شود و ما این معنا را در مباحث نبوت در المیزان با کامل ترین وجه شرح دادیم .

تنها علتی که باعث شد بشر از روز نخست تن به حکومت قانون داده و خود را محکوم به حکم قانون جاری در مجتمع بداند ، همانا مساله تزاحم و خطر تباهی نوع بشر بوده است .

چیزی که هست در جامعه های وحشی اینطور نبوده که عقلا نشسته باشند و با فکر و اندیشه به نیازمندی خود به قانون پی برده باشند و سپس برای خود قوانینی جعل کرده باشند ، بلکه آداب و رسومی که داشتند باعث می شده درگیریها و مشاجراتی در آنان پیدا شود و قهرا همه ناگزیر می شدند که اموری را رعایت کنند تا بدینوسیله جامعه خویش را از خطر انقراض حفظ کنند و چون پیدایش آن امور همانطور که گفتیم بر اساس فکر و اندیشه نبوده ، اساسی مستحکم نداشته و در نتیجه همواره دستخوش نقض و ابطال بوده است .

چند روزی مردم آن امور را رعایت می کردند ، بعد می دیدند رعایت آن دردی از آنان دوا نکرد ، ناگزیر آن را رها نموده امور دیگری را جایگزین آن می ساختند .

اما در جامعه های متمدن ، اگر قوانینی تدوین می شده ، بر اساسی استوار ، جعل می شده البته هر قدر آن مجتمع از تمدن بیشتری برخوردار بودند ، قوانین آن نیز محکمتر بوده و با آن قوانین بهتر می توانستند تضادهائی که در اراده و اعمال افراد پدید می آید ، تعدیل و بر طرف سازند و برای خواست تک تک افراد چارچوبی و قیودی مقرر بسازند ، این مجتمعات بعد از تقنین قانون قدرت و نیروی اجتماع را در یک نقطه - بنام مثلا دربار - تمرکز داده ، آن مقام را ضامن اجرای قانون قرار می دادند ، تا بر طبق آنچه که قانون می گوید ، حکومت کند .

از آنچه گذشت معلوم شد که:

اولا : قانون حقیقی در تمدن عصر حاضر عبارت است از نظامی که بتواند خواست و عمل افراد جامعه را تعدیل کند و مزاحمت ها را از میان آنان بر طرف سازد و طوری مرزبندی کند که اراده و عمل کسی مانع از اراده و عمل دیگری نگردد .

ثانیا : افراد جامعه که این قانون در بینشان حکومت می کند در ماورای قانون آزاد باشند ، چون مقتضای اینکه بشر مجهز به شعور و اراده است این است که بعد از تعدیل آزاد باشد .

و به همین جهت است که قوانین عصر حاضر متعرض معارف الهیه و مسائل اخلاقی نمی شود( و بشر را در انتخاب هر عقیده و داشتن هر خلقی آزاد می گذارد،) و این دو امر بسیار مهم به شکلی تصور می شود که قانون به آن شکل تصورش کند ، ولی بتدریج و به حکم اینکه جامعه تابع قانون است عقاید و اخلاقش نیز با قانون سازش نموده ، خود را با آن وفق می دهد و دیر یا زود صفای معنوی خود را از دست داده و به صورت مراسمی ظاهری و تشریفاتی خشک در می آید و باز به همین سبب است که می بینیم چگونه سیاست ها و سیاست بازان با دین مردم بازی می کنند ، یک روز تیشه به ریشه آن می زنند و روز دیگر روی خوش نشان می دهند و در ترویج آن می کوشند و روز دیگر کاری به کار آن نداشته به حال خود واگذارش می کنند .

و ثالثا : معلوم شد که این طریقه خالی از نقص نیست ، برای اینکه هر چند ضمانت اجرای قانون به قدرت مرکزی ( که یا فردی و یا افرادی است،) واگذار شده ، لیکن در حقیقت و سرانجام ضمانت اجرا ندارد ، به این معنا که آن قدرت مرکزی اگر خودش از حق منحرف شد و مرز قانون را شکست و سلطنت جامعه را مبدل به سلطنت شخص خود کرد و در نتیجه اراده و دلخواه او جای قانون را گرفت هیچ قدرتی نیست که او را به مرز خود برگرداند و دوباره قانون را حاکم سازد و بر این معنا شواهد بسیاری در زمان خود ما ( که به اصطلاح عصر تمدن و دانش است،) وجود دارد ، تا چه رسد به شواهدی که تاریخ از قرون گذشته ضبط کرده که مردم نه به این پایه از دانش رسیده بودند و نه به این درجه از تمدن .

علاوه بر این نقص ، نقص دیگری نیز وجود دارد و آن نهانی بودن موارد نقض قانون است ، چون قوه مجریه تنها می تواند حفظ قانون را در ظاهر حال جامعه تعهد و ضمانت کند و در مواردی که احیانا قانون شکنی ها پنهانی صورت می گیرد از حیطه قدرت و مسؤولیت مجری ، خارج است اینک به اول گفتار بر می گردیم .

و کوتاه سخن اینکه : هدف و جهت جامعی که( و یا نقطه ضعفی که) در همه قوانین جاریه در دنیای امروز هست ، بهره برداری و بهره مندی از مزایای حیات مادی و دنیائی است و این هدف است که در همه قوانین ، منتها درجه سعادت آدمی در نظر گرفته شده ، در حالی که اسلام آنرا قبول ندارد ، زیرا از نظر اسلام سعادت ، در برخورداری از لذائذ مادی خلاصه نمی شود ، بلکه مدار آن وسیع تر است ، یک

ناحیه اش همین برخورداری از زندگی دنیا است و ناحیه دیگرش برخورداری از سعادت اخروی است ، که از نظر اسلام ، زندگی واقعی هم همان زندگی آخرت است و اسلام سعادت زندگی واقعی یعنی زندگی اخروی بشر را جز با مکارم اخلاق و طهارت نفس از همه رذائل ، تامین شدنی نمی داند و باز به حد کمال و تمام رسیدن این مکارم را وقتی ممکن می داند که بشر دارای زندگی اجتماعی صالح باشد و دارای حیاتی باشد که بر بندگی خدای سبحان و خضوع در برابر مقضیات ربوبیت خدای تعالی و بر معامله بشر بر اساس عدالت اجتماعی ، متکی باشد .

اسلام بر اساس این نظریه ، برای تامین سعادت دنیا و آخرت بشر اصلاحات خود را از دعوت به توحید شروع کرد ، تا تمامی افراد بشر یک خدا را بپرستند و آنگاه قوانین خود را بر همین اساس تشریع نمود و تنها به تعدیل خواست ها و اعمال اکتفا نکرد ، بلکه آن را با قوانینی عبادی تکمیل نمود و نیز معارفی حقه و اخلاق فاضله را بر آن اضافه کرد .

آنگاه ضمانت اجرا را در درجه اول به عهده حکومت اسلامی و در درجه دوم به عهده جامعه نهاد ، تا تمامی افراد جامعه با تربیت صالحه علمی و عملی و با داشتن حق امر به معروف و نهی از منکر در کار حکومت نظارت کنند .

و از مهم ترین مزایا که در این دین به چشم می خورد ارتباط تمامی اجزای اجتماع به یکدیگر است ، ارتباطی که باعث وحدت کامل بین آنان می شود ، به این معنا که روح توحید در فضائل اخلاقی که این آئین بدان دعوت می کند ساری و روح اخلاق نامبرده در اعمالی که مردم را بدان تکلیف فرموده جاری است ، در نتیجه تمامی اجزای دین اسلام بعد از تحلیل به توحید بر می گردد و توحیدش بعد از تجزیه به صورت آن اخلاق و آن اعمال جلوه می کند ، همان روح توحید اگر در قوس نزول قرار گیرد آن اخلاق و اعمال می شود و اخلاق و اعمال نامبرده در قوس صعود همان روح توحید می شود ، همچنانکه قرآن کریم فرمود:

« الیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه!»(10/فاطر)

ممکن است کسی بگوید : عین همان اشکالی که به قوانین مدنیه وارد گردید به قوانین اسلامی نیز وارد است ، یعنی همانطور که قوه مجریه در آن قوانین نمی تواند آن قوانین را حتی در خلوتها اجرا کند ، چون اطلاعی از عصیانهای پنهانی ندارد ، قوه مجریه در اسلام نیز همین نارسائی را دارد ، دلیل روشنش این ضعفی است که به چشم خود در قوانین دینی مشاهده می کنیم و می بینیم که چگونه سیطره خود بر جامعه اسلامی را از دست داده و این نیست مگر به خاطر همین که کسی را ندارد که

نوامیس و قوانینش را حتی برای یک روز بر بشر تحمیل کند .

در پاسخ می گوئیم حقیقت قوانین عمومی چه الهی و چه بشریش ، چیزی جز صورتهائی ذهنی در اذهان مردم نیست ، یعنی تنها معلوماتی است که جایش ذهن و دل مردم است ، بله وقتی اراده انسان به آن تعلق بگیرد مورد عمل واقع می شود ، یعنی اعمالی بر طبق آنها انجام می دهند و قهرا اگر اراده و خواست مردم به آن تعلق نگیرد و نخواهند به آن قوانین عمل کنند چیزی در خارج به عنوان مصداق و منطبق علیه آنها یافت نمی شود .

پس مهم این است که کاری کنیم تا خواست مردم به وقوع آن قوانین ، تعلق بگیرد و تا قانون قانون بشود و قوانین تدوین شده در تمدن حاضر بیش از این هم و اراده ندارد که افعال مردم بر طبق خواست اکثریت انجام یابد ، به همین اندازه است و بس و اما چه کنیم که خواست ها اینطور شود ، چاره ای برایش نیندیشیده اند ، هر زمانی که اراده ها زنده و فعال و عاقلانه بوده ، قانون به طفیل آن جاری می شده است و هر زمان که در اثر انحطاط جامعه و ناتوانی بنیه مجتمع می مرده و یا اگر هم زنده بوده به خاطر فرورفتگی جامعه در شهوات و گسترش یافتن دامنه عیاشی ها شعور و درک خود را از دست می داده و یا اگر ، هم زنده بوده و هم دارای شعور ، از ناحیه حکومت استبدادیش جرأت حرف زدن نداشته و اراده آن حاکم مستبد ، اراده اکثریت را سرکوب کرده و قانون به بوته فراموشی سپرده می شد .

باید گفت که در وضع عادی هم قانون تنها در ظاهر جامعه حکومت دارد و می تواند از پاره ای خلافکاریها و تجاوزات جلوگیری کند ، اما در جنایاتی که سری انجام می شود ، قانون راهی برای جلوگیری از آن ندارد و نمی تواند دامنه حکومت خود را تا پستوها و صندوق خانه ها و نقاطی که از منطقه نفوذش بیرون است گسترش دهد و در همه این موارد امت به آرزوی خود که همان جریان قانون و صیانت جامعه از فساد و از متلاشی شدن است نمی رسد و انشعابهائی که بعد از جنگ جهانی اول و دوم در سرزمین اروپا واقع شد خود از بهترین مثالها در این باب است .

و این خطر یعنی شکسته شدن قوانین و فساد جامعه و متلاشی شدن آن ، جوامع را دستخوش خود نکرد ، مگر به خاطر اینکه جوامع توجه و اهتمامی نورزید در اینکه تنها علت صیانت خواستهای امت را پیدا کند و تنها علت حفظ اراده ها و در نتیجه تنها ضامن اجرای قانون همانا اخلاق عالیه انسانی است ، چون اراده در بقایش و استدامه حیاتش تنها می تواند از اخلاق مناسب با خود استمداد کند و این معنا در علم النفس کاملا روشن شده است( کسی که دارای خلق شجاعت است ، اراده اش

قوی تر از اراده کسی است که خلق را ندارد و آنکه دارای تواضع است اراده اش در مهر ورزیدن قوی تر از اراده کسی است که مبتلا به تکبر است ، در عکس قضیه نیز چنین است آنکه ترسوتر و یا متکبرتر است اراده اش در قبول ظلم و در ستمگری قوی تر از اراده کسی است که شجاع و متواضع است. مترجم.)

پس اگر سنتی و قانونی که در جامعه جریان دارد متکی بر اساسی قویم از اخلاق عالیه باشد ، بر درختی می ماند که ریشه ها در زمین و شاخه ها در آسمان دارد و به عکس اگر چنین نباشد به بوته خاری می ماند که خیلی زود از جای کنده شده و دستخوش بادها می شود .

شما می توانید این معنا را در پیدایش کمونیسم که چیزی جز زائیده دمکراتی نیست را مورد نظر قرار دهید ، چون این نظام در دنیا به وجود نیامد مگر به خاطر تظاهر طبقه مرفه به عیاشی و به خاطر محرومیت طبقات دیگر اجتماع و روز به روز فاصله این دو طبقه از یکدیگر بیشتر و قساوت و از دست دادن انصاف در طبقه مرفه زیادتر و خشم و کینه از آنان در دل طبقات محروم شعله ورتر گردید و اگر قوانین کشورهای متمدن می توانست سعادت آدمی را تضمین کند و ضمانت اجرائی می داشت هرگز این مولود نا مشروع( کمونیسم) متولد نمی شد .

و نیز می توانید صدق گفتار ما را با سیری در جنگهای بین المللی به دست آورید ، که نه یکبار و نه دو بار ، زمین و زندگی انسانهای روی زمین را طعمه خود ساخت و خون هزاران هزار انسان را به زمین ریخت ، حرث و نسل را نابود کرد ، برای چه ؟ تنها و تنها برای اینکه چند نفر خواستند حس استکبار و غریزه حرص و طمع خود را پاسخ دهند .

( آیا اینک تصدیق خواهی کرد که قوانین غربی بخاطر نداشتن پشتوانه ای در دل انسانها نمی تواند سعادت انسان را تامین کند؟ انسانی که این قدر خطرناک است ، چه اعتنائی به قانون دارد؟ قانون در نظر چنین انسانی چیزی جز بازیچه ای مسخره نیست. مترجم.)

و لیکن اسلام سنت جاریه و قوانین موضوعه خود را بر اساس اخلاق تشریع نموده و در تربیت مردم بر اساس آن اخلاق فاضله سخت عنایت به خرج داده است.

چون قوانین جاریه در اعمال ، در ضمانت اخلاق و بر عهده آن است و اخلاق همه جا با انسان هست ، در خلوت و جلوت وظیفه خود را انجام می دهد و بهتر از یک پلیس می تواند عمل کند ، چون پلیس و هر نیروی انتظامی دیگر تنها می توانند در ظاهر نظم را بر قرار سازند .

خواهی گفت : معارف عمومی در ممالک غربی نیز در مقام تهذیب اخلاق جامعه هست و از ناحیه مجریان قوانین ، برای این منظور تلاش بسیار می شود تا مردم را بر اساس اخلاق پسندیده تربیت کنند .

می گوئیم بله همینطور است ، اما این اخلاق و دستوراتش مانند قوانین آنان در نظر آنهائی که می خواهند بند و باری نداشته باشند مسخره ای بیش نیست و لذا می بینیم که هیچ سودی به حالشان نداشته است .

خواهی پرسید چرا ؟ می گوئیم:

اولا : برای اینکه تنها چیزی که منشا همه رذائل اخلاقی است ، اسراف و افراط در لذت های مادی در عده ای و تفریط و محرومیت از آن در عده ای دیگر است و قوانین غربیان مردم مرفه را در آن اسراف و افراط آزاد گذاشته و نتیجه اش محرومیت عده ای دیگر شده ، خوب در چنین نظامی که اقلیتی از پرخوری شکمشان به درد آمده و اکثریتی از گرسنگی می نالند آیا دعوت به اخلاق دعوت به دو امر متناقض و درخواست جمع بین دو ضد نیست ؟ ! .

علاوه بر این همانطور که قبلا توجه فرمودید غربیها تنها اجتماعی فکر می کنند و پیوسته مجتمعات و نشست آنان برای به دام کشیدن جامعه های ضعیف و ابطال حقوق آنان است و با ما یملک آنان زندگی می کنند و حتی خود آنان را برده خویش می سازند ، تا آنجا که بتوانند به ایشان زور می گویند! با این حال اگر کسی ادعا کند که غربیها جامعه و انسانها را به سوی صلاح و تقوا می خوانند ، ادعائی متناقض نیست ؟ قطعا همین است و لا غیر و سخن اینگونه گروهها و سازمانها در کسی اثر نمی گذارد .

و دلیل دوم اینکه : غربیها به اصلاح اخلاق نیز می پردازند لیکن کمترین نتیجه ای نمی گیرند ، این است که اخلاق فاضله اگر بخواهد مؤثر واقع شود باید در نفس ثبات و استقرار داشته باشد و ثبات و استقرارش نیازمند ضامنی است که آنرا ضمانت کند و جز توحید یعنی اعتقاد به اینکه برای عالم تنها یک معبود وجود دارد تضمین نمی کند ، تنها کسانی پای بند فضائل اخلاقی می شوند که معتقد باشند به وجود خدائی واحد و دارای اسمای حسنا ، خدائی حکیم که خلایق را به منظور رساندن به کمال و سعادت آفرید ، خدائی که خیر و صلاح را دوست می دارد و شر و فساد را دشمن ، خدائی که بزودی خلایق اولین و آخرین را در قیامت جمع می کند تا در بین آنان داوری نموده و هر کسی را به آخرین حد جزایش برساند ، نیکوکار را به پاداشش و بدکار را به کیفرش .

و پر واضح است که اگر اعتقاد به معاد نباشد هیچ سبب اصیل دیگری نیست که بشر را از پیروی هوای نفس باز بدارد و وادار سازد به اینکه از لذائذ و بهره های طبیعی نفس صرفنظر کند ، چون طبع بشر چنین است که به چیزی اشتها و میل کند و چیزی را دوست بدارد که نفعش عاید خودش شود ، نه چیزی که نفعش عاید غیر خودش شود ، مگر آنکه برگشت نفع غیرهم به نفع خودش باشد( به خوبی دقت بفرمائید!)

خوب ، بنابر این در مواردی که انسان از کشتن حق غیر ، لذت می برد و هیچ رادع و مانعی نیست که او را از این لذت های نا مشروع باز بدارد و هیچ قانونی نیست که او را در برابر این تجاوزها مجازات کند و حتی کسی نیست که او را سرزنش نموده و مورد عتاب قرار دهد ، دیگر چه مانعی می تواند او را از ارتکاب اینگونه خطاها و ظلمها( هر قدر هم که بزرگ باشد،) جلوگیری نماید؟

و اما اینکه این توهم( که اتفاقا بسیاری از اهل فضل را به اشتباه انداخته!) که مثلا حب وطن ، نوع دوستی ثنا و تمجید در مقابل صحت عمل و امثال اینها بتواند کسی را از تجاوز به حقوق همنوع و هموطن باز بدارد( توهمی است که جایش همان ذهن است و در خارج وجود ندارد!) و خیالی است باطل چرا که امور نامبرده ، عواطفی است درونی و انگیزه هائی است باطنی که جز تعلیم و تربیت ، چیزی نمی تواند آن را حفظ کند و خلاصه اثرش بیش از اقتضا نیست و بحد سببیت و علیت نمی رسد ، تا تخلف ناپذیر باشد ، پس اینگونه حالات ، اوصافی هستند اتفاقی و اموری هستند عادی که با برخورد موانع زایل می شوند و این توهم مثل توهم دیگری است که پنداشته اند عوامل نامبرده یعنی حب وطن ، علاقه به همنوع و یا عشق به شهرت و نام نیک ، اشخاصی را وادار می کند به اینکه نه تنها به حقوق دیگران تجاوز نکند بلکه خود را فدای دیگران هم بکند ، مثلا خود را به کشتن دهد تا وطن از خطر حفظ شود و یا مردم پس از مردنش او را تعریف کنند ، آخر کدام انسان بی دین ، انسانی که مردن را نابودی می داند حاضر است برای بهتر زندگی کردن دیگران و یا برای اینکه دیگران او را تعریف کنند و او از تعریف دیگران لذت ببرد خود را به کشتن دهد ؟ او بعد از مردنش کجا است که تعریف دیگران را بشنود و از شنیدنش لذت ببرد ؟

و کوتاه سخن اینکه هیچ متفکر بصیر ، تردید نمی کند در اینکه انسان( هر چه می کند به منظور سعادت خود می کند،) و هرگز بر محرومیت خود اقدامی نمی کند ، هر چند که بعد از محرومیت او را مدح و ثنا کنند و وعده هائی که در این باره به او می دهند که اگر مثلا برای سعادت جامعه ات فداکاری کنی( قبرت بنام سرباز

گمنام مزار عموم می گردد!) و نامت تا أبد به نیکی یاد می شود و افتخاری جاودانی نصیبت می شود و ... تمام اینها وعده هائی است پوچ و فریب کارانه که می خواهند او را با اینگونه وعده ها گول بزنند و عقلش را در کوران احساسات و عواطف بدزدند و چنین شخص فریب خورده ای اینگونه خیال می کند که بعد از مردنش و به اعتقاد خودش بعد از باطل شدن ذاتش همان حال قبل از مرگ را دارد ، مردم که تعریف و تمجیدش می کنند او می شنود و لذت می برد و این چیزی جز غلط در وهم نیست همان غلط در وهمی است که می گساران مست در حال مستی دچار آن می شوند ، وقتی احساساتشان به هیجان در می آید بنام فتوت و مردانگی از جرم مجرمین در می گذرند و جان و مال و ناموس و هر کرامت دیگری را که دارند در اختیار طرف می گذارند و این خود سفاهت و جنون است ، چون اگر عاقل بودند هرگز به چنین اموری اقدام نمی کردند .

پس این لغزشها و امثال آن خطرهائی است که غیر از توحیدی که ذکر شد ، هیچ سنگری نیست که انسان را از آن حفظ کند و به همین جهت است که اسلام اخلاق کریمه را که جزئی از طریقه جاریه او است بر اساس توحید پی ریزی نموده است ، توحیدی که اعتقاد به توحید هم از شؤون آن است و لازمه این توحید و آن معاد این است که انسان هر زمان و هر جا که باشد روحا ملتزم به احسان و دوری از بدیها باشد ، چه اینکه تک تک موارد را تشخیص بدهد که خوبی است یا بدی است و یا نداند و چه اینکه ستایشگری ، او را بر این اخلاق پسندیده ستایش بکند و یا نکند و نیز چه اینکه کسی با او باشد که بر آن وادار و یا از آن بازش بدارد یا نه ، برای اینکه چنین کسی خدا را با خود و دانای به احوال خود و حفیظ و قائم بر هر نفس می داند و معتقد است که خدای تعالی عمل هر انسانی را می بیند و نیز معتقد است که در ماورای این عالم روزی است که در آن روز هر انسانی آنچه را که کرده حاضر می بیند( چه خیر و چه شر) و در آن روز هر کسی بدانچه کرده جزا داده می شود.

7-آزادی و حریت در اسلام به چه معنا است؟

کلمه حریت به آن معنائی که مردم از آن در ذهن دارند ، عمر و دورانش بر سر زبانها ، بیش از چند قرن نیست و ای چه بسا این کلمه را نهضت تمدنی اروپا که سه ، چهار قرن قبل اتفاق افتاد بر سر زبانها انداخت ، ولی عمر معنای آن بسیار طولانی است ، یعنی بشر از قدیم ترین اعصارش خواهان آن بوده و به عنوان یکی از آرزوهایش در ذهنش جولان داده .

ریشه طبیعی و تکوینی این معنا یعنی آن چیزی که حریت از آن منشعب می شود جهازی است که انسان در وجودش مجهز به آن است ، یعنی جهاز حریت و آن عبارت است از اراده ای که او را بر عمل وامیدارد ، چون اراده حالتی است درونی که اگر باطل شود حس و شعور آدمی باطل می شود و معلوم است که باطل شدن حس و شعور به بطلان انسانیت منتهی می گردد .

چیزی که هست انسان از آنجائی که موجودی است اجتماعی و طبیعتش او را به سوی زندگی گروهی سوق می دهد و لازمه این سوق دادن این است که یک انسان اراده اش را داخل در اراده همه و فعلش را داخل در فعل همه کند و باز لازمه آن این است که در برابر قانونی که اراده ها را تعدیل می کند و برای اعمال مرز و حد درست می کند ، خاضع گردد ، لذا باید بگوئیم همان طبیعتی که آزادی در اراده و عمل را به او داد ، دو باره همان طبیعت بعینه اراده اش و عملش را محدود و آن آزادی را که در اول به او داده بود مقید نمود .

از سوی دیگر این محدودیت ها که از ناحیه قوانین آمد بخاطر اختلافی که در قانون گزاران بود مختلف گردید ، در تمدن عصر حاضر از آنجا که پایه و اساس احکام قانون بهره مندی از مادیات است که شرحش گذشت نتیجه اینگونه تفکر آن شد که مردم در امر معارف اصلی و دینی آزاد شدند ، یعنی در اینکه معتقد به چه عقایدی باشند و آیا به لوازم آن عقاید ملتزم باشند یا نه و نیز در امر اخلاق و هر چیزی که قانون در باره اش نظری نداده آزاد باشند و معنای حریت و آزادی هم در تمدن عصر ما همین شده است که مردم در غیر آنچه از ناحیه قانون محدود شدند آزادند ، هر اراده ای که خواستند بکنند و هر عملی که خواستند انجام دهند .

به خلاف انسان که چون قانونش را ( به بیانی که گذشت،) بر اساس توحید بنا نهاده ، و در مرحله بعد ، اخلاق فاضله را نیز پایه قانونش قرار داده و آنگاه متعرض تمامی اعمال بشر( چه فردیش و چه اجتماعیش) شده و برای همه آنها حکم جعل کرده و در نتیجه هیچ چیزی که با انسان ارتباط پیدا کند و یا انسان با آن ارتباط داشته باشد نمانده ، مگر آنکه شرع اسلام در آن جای پائی دارد ، در نتیجه در اسلام جائی و مجالی برای حریت به معنای امروزیش نیست .

اما از سوی دیگر اسلام حریتی به بشر داده که قابل قیاس با حریت تمدن عصر حاضر نیست و آن آزادی از هر قید و بند و از هر عبودیتی به جز عبودیت برای خدای سبحان است و این هر چند در گفتن آسان است ، یعنی با یک کلمه حریت خلاصه می شود ولی معنائی بس وسیع دارد و کسی می تواند به وسعت معنای آن پی

ببرد که در سنت اسلامی و سیره عملی که مردم را به آن می خواند و آن سیره را در بین افراد جامعه و طبقات آن بر قرار می سازد دقت و تعمق کند و سپس آن سیره را با سیره ظلم و زوری که تمدن عصر حاضر در بین افراد جامعه و در بین طبقات آن و سپس بین یک جامعه قوی و جوامع ضعیف بر قرار نموده مقایسه نماید ، آن وقت می تواند به خوبی درک کند آیا اسلام بشر را آزاد کرده و تمدن غرب بشر را اسیر هوا و هوسها و جاه طلبی ها نموده و یا به عکس است و آیا آزادی واقعی و شایسته منزلت انسانی آن است که اسلام آورده ، و یا بی بند و باری است که تمدن حاضر به ارمغان آورده .

( پس احکام اسلام هر چند که حکم است و حکم محدودیت است ، ولی در حقیقت ورزش و تمرین آزاد شدن از قیود ننگین حیوانیت است!) گو اینکه اسلام بشر را در بهره گیری از رزق طیب و مزایای زندگی و در مباحات ، آزاد گذاشته ، اما این شرط را هم کرده که در همان طیبات افراط و یا تفریط نکنند و فرموده:

« قل من حرم زینة الله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق ...!»(32/اعراف)

و نیز فرموده:

« خلق لکم ما فی الارض جمیعا !»(29/بقره)

و نیز فرموده:

« و سخر لکم ما فی السموات و ما فی الارض جمیعا منه !» (13/جاثیه)

و یکی از عجایب این است که بعضی از اهل بحث و مفسرین با زور و زحمت خواسته اند اثبات کنند که در اسلام عقیده آزاد است ، و استدلال کرده اند به آیه شریفه:« لا اکراه فی الدین!»()256/بقره و آیاتی دیگر نظیر آن .

در حالی که ما در سابق در ذیل تفسیر همین آیه در المیزان گفتیم که آیه چه می خواهد بفرماید ، آنچه در اینجا اضافه می کنیم این است که شما خواننده توجه فرمودید که گفتیم توحید اساس تمامی نوامیس و احکام اسلامی است و با این حال چطور ممکن است که اسلام آزادی در عقیده را تشریع کرده باشد ؟ و اگر آیه بالا بخواهد چنین چیزی را تشریع کند آیا تناقض صریح نخواهد بود ؟ قطعا تناقض است و آزادی در عقیده در اسلام مثل این می ماند که دنیای متمدن امروز قوانین تشریع بکند و آنگاه در آخر این یک قانون را هم اضافه کند که مردم در عمل به این قوانین آزادند ، اگر خواستند ، عمل بکنند و اگر نخواستند نکنند .

و به عبارتی دیگر ، عقیده که عبارت است از درک تصدیقی ، اگر در ذهن انسان پیدا شود ، این حاصل شدنش عمل اختیاری انسان نیست ، تا بشود فلان شخص را از فلان عقیده ، منع و یا در آن عقیده دیگر آزاد گذاشت بلکه آنچه در مورد عقاید

می شود تحت تکلیف در آید لوازم عملی آن است ، یعنی بعضی از کارها را که با مقتضای فلان عقیده منافات دارد منع و بعضی دیگر را که مطابق مقتضای آن عقیده است تجویز کرد ، مثلا شخصی را وادار کرد به اینکه مردم را به سوی فلان عقیده دعوت کند و با آوردن دلیل های محکم قانعشان کند که باید آن عقیده را بپذیرند و یا آن عقیده دیگر را نپذیرند و یا وادار کرد آن عقیده را با ذکر ادله اش به صورت کتابی بنویسد ، و منتشر کند .

و فلان عقیده ای که مردم داشتند باطل و فاسد سازد ، اعمالی هم که طبق عقیده خود می کنند باطل و نادرست جلوه دهد .

پس آنچه بکن و نکن بر می دارد ، لوازم عملی به عقاید است ، نه خود عقاید و معلوم است که وقتی لوازم عملی نامبرده ، با مواد قانون دایر در اجتماع مخالفت داشت و یا با اصلی که قانون متکی بر آن است نا سازگاری داشت ، حتما قانون از چنان عملی جلوگیری خواهد کرد ، پس آیه شریفه« لا اکراه فی الدین!» تنها در این مقام است که بفهماند ، اعتقاد اکراه بردار نیست ، نه می تواند منظور این باشد که اسلام کسی را مجبور به اعتقاد به معارف خود نکرده و نه می تواند این باشد که مردم در اعتقاد آزادند و اسلام در تشریع خود جز بر دین توحید تکیه نکرده ، دین توحیدی که اصول سه گانه اش توحید صانع و نبوت انبیا و روز رستاخیز است و همین اصل است که مسلمانان و یهود و نصارا و مجوس و بالاخره اهل کتاب بر آن اتحاد و اجتماع دارند ، پس حریت هم تنها در این سه اصل است و نمی تواند در غیر آن باشد ، زیرا گفتیم آزادی در غیر این اصول یعنی ویران کردن اصل دین ، بله البته در این میان حریتی دیگر هست و آن حریت از جهت اظهار عقیده در هنگام بحث است که ان شاء الله در فصل آخر همین فصول در باره اش بحث خواهیم کرد .

8-در مجتمع اسلامی راه بسوی تحول و تکامل چیست ؟

چه بسا بشود گفت که : گیرم سنت اسلامی سنتی است جامع همه لوازم یک زندگی با سعادت و گیرم که مجتمع اسلامی مجتمعی است واقعا سعادت یافته و مورد رشک همه جوامع عالم ، لیکن این سنت به خاطر جامعیتش و به خاطر نبود حریت در عقیده در آن باعث رکود جامعه و در جا زدن و باز ایستادنش از تحول و تکامل می شود و این خود بطوری که دیگران هم گفته اند یکی از عیوب مجتمع کامل است چون سیر تکاملی در هر چیز نیازمند آن است که در آن چیز قوای متضادی باشد ، تا در اثر نبرد آن قوا با یکدیگر و کسر و انکسار آنها مولود جدیدی متولد شود ،

خالی از نواقصی که در آن قوا بود و باعث زوال آنها گردید .

بنابر این نظریه ، اگر فرض کنیم که اسلام اضداد و نواقص و مخصوصا عقاید متضاده را از ریشه بر می کند ، لازمه اش توقف مجتمع از سیر تکاملی است ، البته مجتمعی که خود اسلام پدید آورده .

لیکن در پاسخ این ایراد می گوئیم ریشه آن جای دیگر است و آن مکتب مادیت و اعتقاد به تحول ماده است و یا به عبارت دیگر : مکتب ماتریالیسم دیالکتیک است و هر چه باشد در آن خلط عجیبی به کار رفته است ، چون عقاید و معارف انسانیت دو نوعند ، یکی آن عقاید و معارفی که دستخوش تحول و دگرگونی می شود و همپای تکامل بشر تکامل پیدا می کند و آن عبارت است از علوم صناعی که در راه بالا بردن پایه های زندگی مادی و رام کردن و به خدمت گرفتن طبیعت سرکش به کار گرفته می شود ، از قبیل ریاضیات و طبیعیات و امثال آن دو که هر قدمی از نقص به سوی کمال بر می دارد ، باعث تکامل و تحول زندگی اجتماعی می شود .

نوعی دیگر معارف و عقایدی است که دچار چنین تحولی نمی شود ، هر چند که تحول به معنائی دیگر را می پذیرد و آن عبارت از معارف عامه الهیه ای است که در مسائل مبدأ و معاد و سعادت و شقاوت و امثال آن احکامی قطعی و متوقف دارد ، یعنی احکامش دگرگونگی و تحول نمی پذیرد ، هر چند که از جهت دقت و تعمق ارتقا و کمال می پذیرد .

و این معارف و علوم و اجتماعات و سنن حیات تاثیر نمی گذارد مگر به نحو کلی و به همین جهت است که توقف و یک نواختی آن باعث توقف اجتماعات از سیر تکاملیش نمی شود ، همچنانکه در وجدان خود آرائی کلی می بینیم نه یکی نه دو تا ... که در یک حال ثابت مانده اند و در عین حال اجتماع ما به خاطر آن آرای متوقف و ثابت ، از سیر خود و تکاملش باز نایستاده ، مانند این عقیده ما که می گوئیم انسان برای حفظ حیاتش باید به سوی کار و کوشش انگیخته شود و این که می گوئیم کاری که انسان می کند باید به منظور نفعی باشد که عایدش شود و اینکه می گوئیم انسان باید به حال اجتماع زندگی کند و یا معتقدیم که عالم هستی حقیقتا هست نه اینکه خیال می کنیم هست و در واقع وجود ندارد و یا می گوئیم : انسان جزئی از این عالم است و او نیز هست و یا انسان جزئی از عالم زمینی است و یا انسان دارای اعضائی و ادواتی و قوائی است و از این قبیل آراء و معلوماتی که تا انسان بوده آنها را داشته و تا خواهد بود خواهد داشت و در عین حال دگرگون نشدنش باعث نشده که اجتماعات بشری از ترقی و تعالی متوقف شود و راکد گردد .

معارف اصولی دین هم از این قبیل معلومات است مثل اینکه می گوئیم عالم خودش خود را درست نکرده ، بلکه آفریدگاری داشته و آن آفریدگار واحد است و در نتیجه اله و معبود عالم نیز یکی است و یا می گوئیم این خدای واحد برای بشر شرعی را تشریع فرموده که جامع طرق سعادت است و آن شریعت را به وسیله انبیا و از طریق نبوت به بشر رسانیده و یا می گوئیم پروردگار عالم بزودی تمامی اولین و آخرین را در یک روز زنده و جمع می کند و در آن روز به حساب اعمال یک یکشان می رسد و جزای اعمالشان را می دهد و همین اصول سه گانه کلمه واحده ای است که اسلام جامعه خود را بر آن پی نهاده و با نهایت درجه مراقبت در حفظ آن کوشیده( یعنی هر حکم دیگری که تشریع کرده طوری تشریع نموده که این کلمه واحده را تقویت کند.)

و معلوم است که چنین معارفی اصطکاک و بحث بر سر بود و نبودش و نتیجه گرفتن رأیی دیگر در آن ، ثمره ای جز انحطاط جامعه ندارد( چون کرارا گفته ایم که بحث از اینکه چنین چیزی هست یا نیست حکایت از نادانی انسان می کند و مثل این می ماند که بحث کنیم از اینکه در جهان چیزی بنام خورشید و دارای خاصیت نور افشانی وجود دارد یا نه!) تمامی حقایق مربوط به ماورای طبیعت از این نوع معارف است که بحث از درستی و نادرستیش و یا انکارش به هر نحوی که باشد به جز انحطاط و پستی ، ارمغانی برای جامعه نمی آورد .

و حاصل کلام اینکه مجتمع بشری در سیر تکاملیش جز به تحولهای تدریجی و تکامل روز به روزی در طریق استفاده از مزایای زندگی ، به تحول دیگری نیازمند نیست و این تحول هم با بحث های علمی پی گیر و تطبیق عمل بر علم( یعنی تجربه دائمی) حاصل می شود و اسلام هم به هیچ وجه جلو آن را نگرفته .

و اما طریق اداره مجتمعات و سنت های اجتماعی که روز به روز دگرگونی یافته ، یک روز سلطنت و روز دیگر دموکراتی و روز دیگر کمونیستی و غیره شده ، این بدان جهت بوده که بشر به نواقص یک یک آنها پی برده و دیده است که فلان رژیم از اینکه انسان اجتماعی را به کمال مطلوبش برساند قاصر است ، دست از آن برداشته رژیم دیگری بر سر کار آورده ، نه اینکه این تغییر دادن رژیم ، یکی از واجبات حتمی بشر باشد و نظیر صنعت باشد که از نقص به سوی کمال سیر می کند ، پس فرق میان آن رژیم و این رژیم - البته اگر فرقی باشد و همه در بطلان به یک درجه نباشند - فرق میان غلط و صحیح( و یا غلط و غلطتر) است ، نه فرق میان ناقص و کامل .

خلاصه می خواهیم بگوئیم اگر بشر در مساله سنت و روش اجتماعیش بر سنتی استقرار بیابد که فطرت دست نخورده اش اقتضای آن را دارد ، سنتی که عدالت را در اجتماع بر قرار سازد و نیز اگر بشر در زیر سایه چنین سنتی تحت تربیت صالح قرار گیرد ، تربیتی که دو بالش علم نافع و عمل صالح باشد و آنگاه شروع کند به سیر تکاملی در مدارج علم و عمل و سیر به سوی سعادت واقعی خود ، البته تکامل هم می کند و به خاطر داشتن آن سنت عادله و آن تربیت صحیح و آن علم و عمل نافع روز به روز گامهای بلندتری هم در تکامل و بسوی سعادت بر می دارد و هیچ احتیاجی به دگرگون ساختن رژیم پیدا نمی کند ، پس صرف اینکه انسان از هر جهت باید تکامل یابد و تحول بپذیرد ، دلیل بر این نیست که حتی در اموری هم که احتیاجی به تحول ندارد و حتی هیچ عاقل و بصیری تحول در آن را صحیح نمی داند تحول بپذیرد .

حال اگر بگوئی همه آنهائی که به عنوان مثال ذکر گردید ، نیز در معرض تحول است و نمی تواند در معرض قرار نگیرد ، اعتقادات ، اخلاقیات کلی و امثال آن همه تحول را می پذیرد ، چه ما بخواهیم و چه نخواهیم ، زیرا خوب و بد آنها هم با تغییر اوضاع اجتماعی و اختلافهای محیطی و نیز با مرور زمان دگرگون گشته ، خوبش بد و بدش خوب می شود ، پس این صحیح نیست که ما منکر شویم که طرز فکر انسان جدید غیر طرز فکر انسان قدیم است و همچنین طرز فکر انسان استوائی غیر طرز فکر انسان قطبی و انسان نقاط معتدله است و یا منکر شویم که طرز فکر انسان خادم غیر انسان مخدوم و انسان صحرانشین غیر انسان شهرنشین و انسان ثروتمند غیر انسان فقیر است ، چون افکار و عقاید به خاطر اختلاف عوامل که یا عامل زمانی است یا منطقه ای و یا وضع زندگی شخصی مختلف می شود و بدون شک هر عقیده ای که فرض کنیم هر قدر هم بدیهی و روشن باشد با گذشت اعصار متحول می گردد .

در پاسخ می گوئیم این اشکال فرع و نتیجه نظریه ای است که می گوید هیچ یک از علوم و آرای انسانی کلیت ندارد ، بلکه صحت آنها نسبی است و لازمه این نظریه در مساله مورد بحث ما این می شود که حق و باطل و خیر و شر هم اموری نسبی باشند و در نتیجه معارف کلی نظری هم که متعلق به مبدأ و معاد است و نیز آرای کلی علمی از قبیل : اجتماع برای انسان بهتر از انفراد است : و عدل بهتر از ظلم است حکم کلی نباشد ، بلکه درستی آنها به خاطر انطباقش با مورد باشد و هر جا مورد به خاطر زمان و اوضاع و احوال تغییر کرد آن حکم نیز تغییر کند و ما در جای

خود فساد این نظریه را روشن نموده و گفته ایم : اگر در بعضی از موارد بطلان حکمی از احکام ثابت می شود ، باعث آن نیست که بطور کلی بگوئیم هیچ حکم کلی از احکام علوم و معارف کلیت ندارد ، نه این کلیت باطل است .

و حاصل بیانی که آنجا داشتیم این است که این نظریه شامل قضایای کلی نظری و پاره ای از آرای کلی عملی نمی شود و گفتیم که در باطل بودن این نظریه کافی است که خود نظریه را شاهد بیاوریم و نظریه این بود : بطور کلی هیچ حکمی از احکام علوم و عقاید کلیت ندارد ، در پاسخ می گوئیم : همین جمله که در داخل پرانتز قرار دارد آیا کلی است یا استثنا بردار است ، اگر کلی است پس در دنیا یک حکم کلی وجود دارد و آن حکم داخل پرانتز است و در نتیجه پس حکم کلی داخل پرانتز باطل است و اگر کلیت ندارد ، و استثنا بر می دارد ، پس چرا می گوئید( بطور کلی هیچ حکمی ...!) پس در هر دو حال حکم کلی داخل پرانتز باطل است .

و به عبارت دیگر اگر این حکم( که هر رأی و اعتقادی باید روزی دگرگون بشود!) کلیت دارد ، باید خود این عبارت داخل پرانتز هم روزی دگرگون گردد، یعنی به این صورت در آید : بعضی از آراء و عقاید نباید در روزی از روزها دگرگون شود (دقت بفرمائید!)

9-آیا احکام و شرایع اسلام می تواند انسان عصر حاضر را به سعادتش برساند؟

چه بسا کسانی که معتقد باشند و یا بگویند : گیرم اسلام به خاطر اینکه متعرض تمامی شؤون انسان موجود در عصر نزول قرآن شده بود ، می توانست انسان و اجتماع بشری آن عصر را به سعادت حقیقی و به تمام آرزوهای زندگیش برساند ، اما امروز زمان به کلی راه زندگی بشر را عوض کرده زندگی بشر امروز علمی و صنعتی شده و هیچ شباهتی به زندگی ساده چهارده قرن قبل او ندارد ، آن روز زندگی منحصر بود به وسایل طبیعی و ابتدائی ، ولی امروز بشر در اثر مجاهدات طولانی و کوشش جانکاهش به جائی از ارتقا و تکامل مدنی رسیده که اگر فی المثل کسی بخواهد وضع امروز او را با وضع قدیمش مقایسه کند ، مثل این می ماند که دو نوع جاندار متباین و غیر مربوط به هم را با یکدیگر مقایسه کرده باشد ، با این حال چگونه ممکن است قوانین و مقرراتی که آنروز برای تنظیم امور زندگی ساده بشر وضع شده ، امور زندگی حیرت انگیز امروزش را تنظیم کند و چطور ممکن است آن قوانین ، سنگینی وضع امروز را تحمل کند ، وضع امروز دنیا سنگینی آن قوانین را تحمل

نماید ؟

جواب این توهم این است که اختلاف میان دو عصر از جهت صورت زندگی مربوط به کلیات شؤون زندگی نیست بلکه راجع به جزئیات و موارد است ، به عبارت دیگر آنچه انسان در زندگیش بدان نیازمند است ، غذائی است که سوخت بدنش را با آن تامین کند و لباسی است که بپوشد ، خانه ای است که در آن سکنی کند و لوازم منزل است که حوائجش را برآورد و وسیله نقلیه ای است که او را و وسایل او را جابجا کند و جامعه ای است که او در بین افراد آن جامعه زندگی کند و روابطی جنسی است که نسل او را باقی بدارد ، روابطی تجاری و یا صنعتی و عملی است که نواقص زندگیش را تکمیل نماید ، این حوائج کلی او هیچوقت تغییر نمی کند ، مگر در فرضی که انسان ، انسانی دارای این فطرت و این بنیه نباشد و حیاتش حیاتی انسانی نبوده باشد و در غیر این فرض انسان امروز و انسانهای اول هیچ فرقی در این حوائج ندارد.

اختلافی که بین این دو جور زندگی هست در مصداق وسایل آن است ، هم مصداق وسایلی که با آن حوائج مادی خود را بر طرف می سازد و هم مصداق حوائجی که او را وادار به ساختن وسایلش می سازد .

انسان اولی مثلا برای رفع حاجتش به غذا ، میوه ها و گیاهان و گوشت شکار می خورد ، آن هم با ساده ترین وضعش ، امروز نیز همان را می خورد ، اما با هزاران رنگ و سلیقه ، امروز هم در تشخیص آثار و خواص خوردنیها و نوشیدنیها استاد و صاحب تجربه شده و هم در ساختن غذاهای رنگارنگ و با طعم های گوناگون و نو ظهور تسلط یافته ، غذاهائی می سازد که هم دارای خواص مختلف است و هم دیدنش لذت بخش است و هم طعم و بویش برای حس شامه و کیفیتش برای حس لامسه لذت آور است و هم اوضاع و احوالی بخود گرفته که شمردن آنها دشوار است و این اختلاف فاحش باعث نمی شود که انسان امروز با انسان دیروز دو نوع انسان شوند ، چون غذاهای دیروز و امروز در این اثر یکسانند که هر دو غذا هستند و انسان از آن تغذی می کرده و سد جوع می نموده و آتش شهوت شکم خود را خاموش می ساخته ، امروز هم همان استفاده ها را از غذا می کند و همانطور که اختلاف شکل زندگی در دیروز و امروز لطمه ای به اتحاد کلیات آن در دو دوره نمی زند و تحول شکل زندگی در هر عصر ربطی به اصل آن کلیات ندارد ، همچنین قوانین کلیه ای که در اسلام وضع شده و مطابق فطرت بشر و مقتضای سعادت او هم وضع شده ، در هیچ عصری مختلف و دستخوش تحول نمی شود و صرف پیدایش ماشین به جای الاغ و یا وسیله ای دیگر به جای وسایل قدیمی ، باعث تحول آن قوانین کلیه نمی گردد .

البته این تا زمانی است که در شکل و روش زندگی مطابقت با اصل فطرت محفوظ باشد ، دچار دگرگونی و انحراف نشده باشد و اما با مخالفت فطرت البته سنت اسلام موافق هیچ روشی نیست ، نه روش قدیم و نه جدید .

و اما احکام جزئیه که مربوط به حوادث جاریه است و روز بروز رخ می دهد و طبعا خیلی زود هم تغییر می یابد ، از قبیل احکام مالی ، انتظامی و نظامی مربوط به دفاع و نیز احکام راجع به طریق آسان تر کردن ارتباطات و مواصلات و اداره شهر و امثال اینها ، احکامی است که زمان آن بدست والی و متصدی امر حکومت است ، چون نسبت والی به قلمرو ولایتش نظیر نسبتی است که هر مردی به خانه خود دارد ، او می تواند در قلمرو حکومت ولایتش همان تصمیمی را بگیرد که صاحب خانه در باره خانه اش می گیرد ، همان تصرفی را بکند که او در خانه خود می کند ، پس والی حق دارد در باره اموری از شؤون مجتمع تصمیم بگیرد ، چه شؤون داخل مجتمع و چه شؤون خارج آن ، چه در باره جنگ باشد و چه در باره صلح ، چه مربوط به امور مالی باشد و چه غیر مالی ، البته همه اینها در صورتی است که این تصمیم گیریها به صلاح حال مجتمع باشد و با اهل مملکت یعنی مسلمانان داخل و ساکن در قلمرو حکومت مشورت کند ، همچنانکه خدای تعالی در آیه شریفه:

« و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله!»(159/ال عمران)

هم به ولایت حاکم که در عصر نزول آیه، رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بوده اشاره دارد ، و هم به مساله مشورت ، همه اینها که گفته شد در باره امور عامه بود .

و در عین حال اموری بود جزئی مربوط به عموم افراد جامعه ، و امور جزئی با دگرگون شدن مصالح و اسباب که لا یزال یکی حادث می شود و یکی دیگر از بین می رود دگرگون می شود و اینگونه امور ، غیر احکام الهیه است که کتاب و سنت مشتمل بر آن است چون احکام الهی دائمی و به مقتضای فطرت بشر است و نسخ راهی به آن ندارد( همچنانکه حوادث راهی به نسخ بشریت ندارد!) که بیان تفصیلی آن جائی دیگر دارد.

10- رهبریت جامعه اسلامی و روش اداره جامعه ؟

در عصر اول اسلام ولایت امر جامعه اسلامی به دست رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بود و خدای عز و جل اطاعت آن جناب را بر مسلمین و بر همه مردم واجب کرده بود و دلیل این ولایت و وجوب اطاعت ، صریح قرآن است .

به آیات زیر دقت فرمائید:

« و اطیعوا الله و اطیعوا الرسول!»(59/نسا) و آیه:

« لتحکم بین الناس بما اریک الله!»(105/نسا)

« و النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم!»(6/احزاب)

« و قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله!»(31/ال عمران)

و آیات بسیاری دیگر که هر یک بیانگر قسمتی از شؤون ولایت عمومی در مجتمع اسلامی و یا تمامی آن شؤون است .

و بهترین راه برای دانشمندی که بخواهد در این باب اطلاعاتی کسب کند این است که نخست سیره رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را مورد مطالعه و دقت قرار دهد ، بطوری که هیچ گوشه از زندگی آن جناب از نظرش دور نماند ، آنگاه برگردد تمامی آیاتی که در مورد اخلاق و قوانین راجع به اعمال ، یعنی احکام عبادتی و معاملاتی و سیاسی و سایر روابط و معاشرات اجتماعی را مورد دقت قرار دهد ، چون اگر از این راه وارد شود دلیلی از ذوق قرآن و تنزیل الهی در یکی دو جمله انتزاع خواهد کرد که لسانی گویا و کافی و بیانی روشن و وافی داشته باشد ، آنچنان گویا و روشن که هیچ دلیلی دیگر آن هم در یک جمله و دو جمله به آن گویائی و روشنی یافت نشود .

در همین جا نکته دیگری است که کاوش گر باید به امر آن اعتنا کند و آن این است که تمامی آیاتی که متعرض مساله اقامه عبادات و قیام به امر جهاد و اجرای حدود و قصاص و غیره است خطابهایش متوجه عموم مؤمنین است نه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم به تنهائی ، مانند آیات زیر:

« و اقیموا الصلوة!»(43/بقره)

« و انفقوا فی سبیل الله!»(195/بقره)

« کتب علیکم الصیام!»(183/بقره)

« و لتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر!»(104/ال عمران)

« و جاهدوا فی سبیله !»(35/مائده)

« و جاهدوا فی الله حق جهاده!»(78/حج)

« الزانیة و الزانی فاجلدوا کل واحد منهما!»(2/نور)

« و السارق و السارقة فاقطعوا ایدیهما!»(38/مائده)

« و لکم فی القصاص حیوة!»(179/بقره)

« و اقیموا الشهادة لله!»(2/طلاق)

« و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا!»(103/ال عمران)

« ان اقیموا الدین و لا تتفرقوا فیه !»(13/شوری)

« و ما محمد الا رسول قد خلت من قبله الرسل ا فان مات او قتل انقلبتم علی اعقابکم و

من ینقلب علی عقبیه فلن یضر الله شیئا و سیجزی الله الشاکرین!» (144/ال عمران)

و آیات بسیاری دیگر، که از همه آنها استفاده می شود دین یک صبغة و روش اجتماعی است که خدای تعالی مردم را به قبول آن وادار نموده ، چون کفر را برای بندگان خود نمی پسندد و اقامه دین را از عموم مردم خواسته است ، پس مجتمعی که از مردم تشکیل می یابد اختیارش هم به دست ایشان است ، بدون اینکه بعضی بر بعضی دیگر مزیت داشته باشند و یا زمام اختیار به بعضی از مردم اختصاص داشته باشد و از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم گرفته تا پائین ، همه در مسؤولیت امر جامعه برابرند و این برابری از آیه زیر به خوبی استفاده می شود:

« انی لا اضیع عمل عامل منکم من ذکر او انثی بعضکم من بعض!» (195/ال عمران)

چون اطلاق آیه دلالت دارد بر اینکه هر تاثیر طبیعی که اجزای جامعه اسلامی در اجتماع دارد ، همانطور که تکوینا منوط به اراده خدا است ، تشریعا و قانونا نیز منوط به اجازه او است و او هیچ عملی از اعمال فرد فرد مجتمع را بی اثر نمی گذارد و در جای دیگر قرآن می خوانیم:

« ان الارض لله یورثها من یشاء من عباده و العاقبة للمتقین!» (128/اعراف)

بله تفاوتی که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم با سایر افراد جامعه دارد این است که او صاحب دعوت و هدایت و تربیت است:

« یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة !»(2/جمعه)

پس آن جناب نزد خدای تعالی متعین است برای قیام بر شان امت ، ولایت و امامت و سرپرستی امور دنیا و آخرتشان ، مادام که در بینشان باشد .

لیکن چیزی که در اینجا نباید از آن غفلت ورزید ، این است که این طریقه و رژیم از ولایت و حکومت و یا بگو امامت بر امت غیر رژیم سلطنت است ، که مال خدا را غنیمت صاحب تخت و تاج و بندگان خدا را بردگان او دانسته ، اجازه می دهد هر کاری که خواست با اموال عمومی بکند و هر حکمی که دلش خواست در بندگان خدا براند ، چون رژیم حکومتی اسلام یکی از رژیم هائی نیست که بر اساس بهره کشی مادی وضع شده باشد و حتی دموکراسی هم نیست ، چون با دموکراسی فرقهای بسیار روشن دارد ، که به هیچ وجه نمی گذارد ، آن را نظیر دموکراسی بدانیم و یا با آن مشتبه کنیم .

یکی از بزرگترین تفاوتها که میان رژیم اسلام و رژیم دموکراسی هست این است که در حکومتهای دموکراسی از آنجا که اساس کار بهره گیری مادی است ، قهرا روح استخدام غیر و بهره کشی از دیگران در کالبدش دمیده شده و این همان استکبار بشری است که همه چیز را تحت اراده انسان حاکم و عمل او قرار می دهد ، حتی

انسانهای دیگر را و به او اجازه می دهد از هر راهی که خواست انسانهای دیگر را تیول خود کند و بدون هیچ قید و شرطی بر تمامی خواسته ها و آرزوهائی که از سایر انسانها دارد مسلط باشد و این بعینه همان دیکتاتوری شاهی است که در اعصار گذشته وجود داشت ، چیزی که هست اسمش عوض شده و آن روز استبدادش می گفتند و امروز دموکراسیش می خوانند ، بلکه استبداد و ظلم دموکراسی بسیار بیشتر است ، آن روز اسم و مسما هر دو زشت بود ولی امروز مسمای زشت تر از آن در اسمی و لباسی زیبا جلوه کرده ، یعنی استبداد با لباس دموکراسی و تمدن که هم در مجلات می خوانیم و هم با چشم خود می بینیم چگونه بر سر ملل ضعیف می تازد و چه ظلم ها و اجحافات و تحکماتی را در باره آنان روا می دارد .

فراعنه مصر و قیصرهای امپراطوری روم و کسراهای امپراطوری فارس ، اگر ظلم می کردند ، اگر زور می گفتند ، اگر با سرنوشت مردم بازی نموده به دلخواه خود در آن عمل می کردند ، تنها در رعیت خود می کردند و احیانا اگر مورد سؤال قرار می گرفتند - البته اگر - در پاسخ عذر می آوردند که این ظلم و زورها لازمه سلطنت کردن و تنظیم امور مملکت است ، اگر به یکی ظلم می شود برای این است که مصلحت عموم تامین شود و اگر جز این باشد سیاست دولت در مملکت حاکم نمی گردد و شخص امپراطور معتقد بود که نبوغ و سیاست و سروری که او دارد ، این حق را به او داده و احیانا هم بجای این عذرها با شمشیر خود استدلال می کرد( و حتی به فرزند خود می گفت اگر بار دیگر این اعتراض را از تو بشنوم شمشیر را به عضو پر مؤثرت فرو می آورم!)

امروز هم اگر در روابطی که بین ابرقدرت ها و ملت های ضعیف برقرار است دقت کنیم ، می بینیم که تاریخ و حوادث آن درست برای عصر ما تکرار شده و باز هم تکرار می شود ، چیزی که هست شکل سابقش عوض شده ، چون گفتیم که در سابق ظلم و زورها بر تک تک افراد اعمال می شد، ولی امروز به حق اجتماعها اعمال می شود که در عین حال روح همان روح ، و هوا همان هوا است و اما طریقه و رژیم اسلام منزه از اینگونه هواها است ، دلیل روشنش سیره رسول خدا در فتوحات و پیمانهائی است که آن جناب با ملل مغلوب خود داشته است .

یکی دیگر از تفاوتها که بین رژیم های به اصطلاح دموکراسی و بین رژیم حکومت اسلامی هست این است که تا آنجا که تاریخ نشان داده و خود ما به چشم می بینیم ، هیچ یک از این رژیم های غیر اسلامی خالی از اختلاف فاحش طبقاتی نیست ، جامعه این رژیمها را ، دو طبقه تشکیل می دهد ، یکی طبقه مرفه و ثروتمند

و صاحب جاه و مقام و طبقه دیگر فقیر و بینوا و دور از مقام و جاه و این اختلاف طبقاتی بالاخره منجر به فساد می گردد ، برای اینکه فساد لازمه اختلاف طبقاتی است، اما در رژیم حکومتی و اجتماعی اسلام افراد اجتماع همه نظیر هم می باشند ، چنین نیست که بعضی بر بعضی دیگر برتری داشته باشند و یا بخواهند برتری و تفاخر نمایند ، تنها تفاوتی که بین مسلمین هست همان تفاوتی است که قریحه و استعداد اقتضای آن را دارد و از آن ساکت نیست و آن تنها و تنها تقوا است که زمام آن به دست خدای تعالی است نه به دست مردم و این خدای تعالی است که می فرماید:

« یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقیکم !»(13/حجرات) و نیز می فرماید:

« فاستبقوا الخیرات!» (148/بقره)

و با این حساب در رژیم اجتماعی اسلام بین حاکم و محکوم، امیر و مامور، رئیس و مرئوس، حر و برده، مرد و زن، غنی و فقیر، صغیر و کبیر و ... هیچ فرقی نیست، یعنی از نظر جریان قانون دینی ، در حقشان برابرند و همچنین از جهت نبود تفاضل و فاصله طبقاتی در شؤون اجتماعی در یک سطح و در یک افقند، دلیلش هم سیره نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلّم است که تحیت و سلام بر صاحب آن سیره باد!

تفاوت دیگر اینکه قوه مجریه در اسلام طایفه ای خاص و ممتاز در جامعه نیست ، بلکه تمامی افراد جامعه مسؤول اجرای قانونند ، بر همه واجب است که دیگران را به خیر دعوت و به معروف امر و از منکر نهی کنند ، به خلاف رژیم های دیگر که به افراد جامعه چنین حقی را نمی دهد ، البته فرق بین رژیم اجتماعی اسلام، با سایر رژیم ها بسیار است که بر هیچ فاضل و اهل بحثی پوشیده نیست .

تمام آنچه گفته شد در باره رژیم اجتماعی اسلام در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بود و اما بعد از رحلت آن جناب مساله ، مورد اختلاف واقع شد، یعنی اهل تسنن گفتند: انتخاب خلیفه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و زمامدار و ولی مسلمین با خود مسلمین است، ولی شیعه یعنی پیروان علی بن ابی طالب صلوات الله علیه گفتند: خلیفه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم از ناحیه خدا و شخص رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم تعیین شده و بر نام یک یک خلفا تنصیص شده است و عدد آنان دوازده امام است که اسامیشان و دلیل امامتشان بطور مفصل در کتب کلام آمده است( و خواننده می تواند در آنجا به استدلالهای دو طایفه اطلاع یابد!)

لیکن بهر حال امر حکومت اسلامی بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و بعد از غیبت آخرین جانشین آن جناب صلوات الله علیه یعنی در مثل همین عصر

حاضر ، بدون هیچ اختلافی به دست مسلمین است ، اما با در نظر گرفتن معیارهائی که قرآن کریم بیان نموده و آن این است که:

اولا : مسلمین باید حاکمی برای خود تعیین کنند .

ثانیا: آن حاکم باید کسی باشد که بتواند طبق سیره رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم حکومت نماید و سیره آن جناب سیره رهبری و امامت بود نه سیره سلطنت و امپراطوری .

ثالثا: باید احکام الهی را بدون هیچ کم و زیاد حفظ نماید .

و رابعا: در مواردی که حکمی از احکام الهی نیست( از قبیل حوادثی که در زمانهای مختلف یا مکانهای مختلف پیش می آید،) با مشورت عقلای قوم تصمیم بگیرند که بیانش گذشت، دلیل بر همه اینها آیات راجع به ولایت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم است ، به اضافه آیه شریفه زیر که می فرماید:

« لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة !» (21/احزاب)

11- حد و مرز کشور اسلامی اسلام اجتماع را بر اساس عقیده بنا نهاده!

حد و مرز کشور اسلامی مرز جغرافیائی و طبیعی و یا اصطلاحی نیست بلکه اعتقاد است. اسلام مساله تاثیر انشعاب قومی ، در پدید آمدن اجتماع را لغو کرده( یعنی اجازه نمی دهد صرف اینکه جمعیتی در قومیت واحدند باعث آن شود که آن قوم از سایر اقوام جدا گردند و برای خود مرز و حدود جغرافیائی معین نموده و از سایرین متمایز شوند،) برای اینکه عامل اصلی در مساله قومیت ، بدویت و صحرانشینی است ، که زندگی در آنجا قبیله ای و طایفه ای است و یا عاملش اختلاف منطقه زندگی و وطن ارضی است و این دو عامل ، یعنی بدویت و اختلاف مناطق زمین( همانطور که در محل خودش بیان شد،) از جهت آب و هوا ، یعنی حرارت و برودت و فراوانی نعمت و نایابی آن ، دو عامل اصلی بوده اند تا نوع بشر را به شعوب و قبائل منشعب گردانند ، که در نتیجه زبانها و رنگ پوست بدنها و ... مختلف شد .

و سپس باعث شده که هر قومی قطعه ای از قطعات کره زمین را بر حسب تلاشی که در زندگی داشته اند به خود اختصاص دهند ، اگر زورشان بیشتر و سلحشور تر بوده قطعه بزرگتری و اگر کمتر بوده ، قطعه کوچک تری را خاص خود کنند ، و نام وطن بر آن قطعه بگذارند و به آن سرزمین عشق بورزند و با تمام نیرو از آن دفاع نمودند .

و این معنا هر چند در رابطه با حوائج طبیعی بشر پیدا شده ، یعنی حوائج او که فطرتش به سوی رفع آن سوقش می دهد ، وادارش کرده که این مرزبندیها را بکند( و از دیگران هم بپذیرد،) ولی امری غیر فطری هم در آن راه یافته است و آن این است که فطرت اقتضا دارد که تمامی نوع بشر در یک مجتمع گرد هم آیند ، زیرا این معنا ضروری و بدیهی است ، که طبیعت دعوت می کند به اینکه قوای جدای از هم دست به دست هم دهند و با تراکم یافتن تقویت شوند و همه یکی گردند ، تا زودتر و بهتر به هدفهای صالح برسند و این امری است که( حاجت به استدلال ندارد!) و در نظام طبیعت می بینیم که ماده اصلی ، در اثر متراکم شدن عنصری با عنصر دیگر عنصری را تشکیل می دهد و سپس چند عنصر در اثر یکجا جمع شدن فلان جماد را و سپس نبات و آنگاه حیوان و سر انجام در آخر انسان را تشکیل می دهد .

در حالی که انشعابات وطنی درست عکس این را نتیجه می دهد ، یعنی اهل یک وطن هر قدر متحدتر و در هم فشرده تر شوند ، از سایر مجتمعات بشری بیشتر جدا می گردند ، اگر متحد می شوند واحدی می گردند که روح و جسم آن واحد از واحدهای وطنی دیگر جدا است و در نتیجه انسانیت وحدت خود را از دست می دهد و تجمع جای خود را به تفرقه می دهد و بشر به تفرق و تشتتی گرفتار می شود که از آن فرار می کرد و به خاطر نجات از آن دور هم جمع شده جامعه تشکیل داد ، و واحدی که جدیدا تشکیل یافته شروع می کند به اینکه با سایر آحاد جدید همان معامله ای را بکند که با سایر موجودات عالم می کرد ، یعنی سایر انسانها و اجتماعات را به خدمت می گیرد و از آنها چون حیوانی شیرده بهره کشی می کند و چه کارهائی دیگر که انجام نمی دهد و تجربه دائمی از روز اول دنیا تا به امروز( که عصر ما است،) شاهد بر صدق گفتار ما است و آیاتی هم که در خلال بحث های دوازده گانه قبل آوردیم کافی است که از آنها همین معنا را بفهمیم و بتوانیم به قرآن کریم نسبت دهیم .

و همین معنا باعث شده که اسلام اعتبار اینگونه انشعابها و چند دستگی ها و امتیازات را لغو اعلام نموده، اجتماع را بر پایه عقیده بنا نهد نه بر پایه جنسیت ، قومیت ، وطن و امثال آن و حتی در مثل پیوند زوجیت و خویشاوندی که اولی مجوز تمتعات جنسی و دومی وسیله میراث خواری است نیز مدار و معیار را توحید قرار داده نه منزل و وطن و امثال آن را ( به این معنا که فلان فرزند از پدر و مادر مسلمان که از دین توحید خارج است ، با اینکه از پشت پدرش و رحم مادرش متولد شده ، به خاطر کفرش از آن دو ارث نمی برد ، و همسرش نیز نمی تواند از جامعه مسلمین

باشد!)

و از بهترین شواهد بر این معنا نکته ای است که هنگام بررسی شرایع این دین به چشم می خورد و آن این است که می بینیم مساله توحید را در هیچ حالی از احوال مهمل نگذاشته و بر مجتمع اسلامی واجب کرده که حتی در اوج عظمت و اهتزاز بیرق پیروزیش دین را بپا بدارد و در دین متفرق نشود و نیز در هنگام شکست خوردن از دشمن و ضعف و ناتوانیش تا آنجا که می تواند در احیای دین و اعلای کلمه توحید بکوشد و بر این قیاس مساله توحید و اقامه دین را در همه احوال لازم شمرده، حتی بر یک فرد مسلمان نیز واجب کرده که دین خدا را محکم بگیرد و به قدر توانائیش به آن عمل کند ، هر چند که به عقد قلبی باشد و اگر سختگیری دشمن اجازه تظاهر به دین داری نمی دهد در باطن دلش به عقاید حقه دین معتقد باشد ، و اعمال ظاهری را از ترس دشمن با اشاره انجام دهد .

از اینجا روشن می شود که مجتمع اسلامی طوری تاسیس شده که در تمامی احوال می تواند زنده بماند ، چه در آن حال که خودش حاکم باشد و چه در آن حال که محکوم دشمن باشد ، چه در آن حال که بر دشمن غالب باشد ، و چه در آن حال که مغلوب باشد ، چه در آن حال که مقدم باشد و چه در حالی که مؤخر و عقب افتاده باشد ، چه در حال ظهور و چه در حال خفا چه در قوت و چه در حال ضعف و ... دلیل بر این معنا آیاتی است که در قرآن کریم در باره خصوص تقیه نازل شده ، مانند آیات زیر:

« من کفر بالله من بعد ایمانه الا من اکره و قلبه مطمئن بالایمان!»(106/نحل)

« إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً !»(28/ال عمران)

« فاتقوا الله ما استطعتم!»(16/تغابن)

« یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله حق تقاته و لا تموتن الا و انتم مسلمون!»

(102/ال عمران)

12-اسلام تمامی شؤونش اجتماعی است !

در قرآن کریم می خوانیم:

« و صابروا و رابطوا و اتقوا الله لعلکم تفلحون!»(200/ال عمران)

این آیه و آیات بسیاری دیگر هست که اجتماعی بودن همه شؤون اسلام را می رساند .

صفت اجتماعی بودن در تمامی آنچه که ممکن است به صفت اجتماع صورت بگیرد( چه در نوامیس و چه احکام) رعایت شده ، البته در هر یک از موارد آن نوع

اجتماعیت رعایت شده که متناسب با آن مورد باشد و نیز آن نوع اجتماعیت لحاظ شده که امر به آن و دستور انجامش ممکن و تشویق مردم به سوی آن موصل به غرض باشد و بنا بر این یک دانشمند متفکر باید هر دو جهت را مورد نظر داشته باشد ، آنگاه به بحث بپردازد ، پس هم نوع اجتماعی بودن احکام و قوانین مختلف است و هم نوع دستورها مختلف است :

جهت اول : که گفتیم اجتماعی بودن احکام در موارد مختلف ، انواع مختلفی دارد ، دلیلش این است که می بینیم شارع مقدس اسلام در مساله جهاد اجتماعی بودن را بطور مستقیم تشریع کرده و دستور داده حضور در جهاد و دفاع به آن مقداری که دشمن دفع شود واجب است ، این یک نوع اجتماعیت ، نوع دیگر نظیر وجوب روزه و حج است ، که بر هر کسی که مستطیع و قادر به انجام آندو باشد و عذری نداشته باشد واجب است ، اجتماعیت ، در این دو واجب بطور مستقیم نیست، بلکه لازمه آن دو است.

چون وقتی روزه دار روزه گرفت قهرا در طول رمضان در مساجد رفت و آمد خواهد کرد و در آخر در روز عید فطر ، این اجتماع به حد کامل می رسد و نیز وقتی مکلف به زیارت خانه خدا گردید قهرا با سایر مسلمانان یک جا جمع می شود و در روز عید قربان این اجتماع به حد کامل می رسد .

و نیز نمازهای پنجگانه یومیه را بر هر مکلفی واجب کرده و جماعت را در آن واجب نساخته ، ولی این رخصت را در روز جمعه تدارک و تلافی کرده و اجتماع برای نماز جمعه را بر همه واجب ساخته ، البته برای هر کسی که از محل اقامه جمعه بیش از چهار فرسخ فاصله نداشته باشد ، این هم یک نوع دیگر اجتماعیت است .

و در جهت دوم : یعنی اختلاف در دستور دلیلش این است که می بینیم وصف اجتماعیت را در بعضی از موارد بطور وجوب تشریع کرده که مثالش در جهت اول گذشت و بعضی را بطور استحباب چون گفتیم بطور وجوب ممکن نبوده( و ای بسا واجب کردنش باعث عسر و حرج می شده و اسلام آمده تا حرج و عسر را از هر جهت برطرف سازد!) مثال آن باز همان استحباب به جماعت خواندن نمازهای یومیه است که مستقیما واجبش نکرده و لیکن آنقدر سفارش بدان نموده و از ترک آن مذمت کرده که بجای آوردنش سنت شده و بر مردم لازم کرده که بطور کلی سنت را اقامه کنند ، مرحوم شیخ حر عاملی در وسائل کتاب الصلوة بابی دارد به عنوان باب کراهت ترک حضور جماعت .

رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هم خودش در باره عده ای که حضور در

جماعت را ترک کرده بودند فرمود : چیزی نمانده که در باره آن عده که نماز در مسجد را رها کرده اند ، دستور دهم هیزم به در خانه هایشان بریزند و آتش بزنند تا خانه هایشان بسوزد و این رویه که در باره نماز در مسجد از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم می بینیم رویه ای است که در تمامی سنت های خود معمول داشته ، پس حفظ سنت آن جناب به هر وسیله ای که ممکن باشد و به هر قیمتی که تمام شود ، بر مسلمین واجب شده است .

اینها اموری است که راه بحث در آنها راه استنباط فقهی است ، نه راه تفسیر، بر فقیه است که با استفاده از کتاب و سنت پیرامون آن بحث کند ، آنچه از هر چیز در اینجا مهم تر است این است که رشته بحث را به سوی دیگری بکشیم ، یعنی به سوی اجتماعی بودن اسلام در معارف اساسیش .

و اما اجتماعی بودنش در تمامی قوانین عملی ، یعنی دستورات عبادی و معاملی و سیاسی و اخلاقی و معارف اصولی کم و بیش برای خواننده روشن است .

و در معارف اساسی اسلام می بینیم که مردم را به سوی دین فطرت دعوت می کند و ادعا می کند که این دعوت حق صریح و روشن است و هیچ تردیدی در آن نیست و آیات قرآنی که بیانگر این معنا است آن قدر زیاد است که حاجتی به ایراد آنها نیست و همین اولین قدم است به سوی ایجاد الفت و انس در بین مردم ، مردمی که درجات فهمشان مختلف است ، چون همه آنها را به چیزی دعوت نموده که اختلاف فهم ها و تقیدش به قیود اخلاق و غرائز در آن اثر ندارد ، بلکه همه بر درستی آن اتفاق دارند و آن این است که حق باید پیروی شود .

و از سوی دیگر می بینیم کسانی را که جاهل قاصر هستند ، یعنی حق برایشان روشن نشده و راه حق برایشان مشخص نگشته ، معذور دانسته ، هر چند که حجت بگوششان خورده باشد ، و فرموده:

« لیهلک من هلک عن بینة و یحیی من حی عن بینة !»(42/انفال)

و نیز فرموده:

« الا المستضعفین من الرجال و النساء و الولدان، لا یستطیعون حیلة و لا یهتدون سبیلا، فاولئک عسی الله ان یعفو عنهم و کان الله عفوا غفورا!» (75/نسا)

خواننده عزیز توجه دارد که آیه شریفه اطلاق دارد و اگر جمله : نه چاره ای دارند و نه راه حق را پیدا می کنند را نیز بدقت مورد نظر قرار دهد ، آن وقت متوجه می شود که اسلام تا چه حد آزادی در تفکر داده ، البته به کسی که خود را شایسته تفکر و مستعد برای بحث بداند ، اسلام به چنین کسی اجازه داده تا با کمال آزادی در هر مساله ای که مربوط به معارف دین است تفکر نموده ، در فهم آن تعمق کند ، و

نظر بدهد ، علاوه بر اینکه قرآن کریم پر است از آیاتی که مردم را تشویق و ترغیب به تفکر و تعقل و تذکر می کند .

( در اینجا ممکن است بگوئی این آزادی در تفکر که از آیه فوق استفاده می شود تا چه اندازه است ، آیا حد و مرزی هم دارد یا نه ؟ و با اینکه ما به وجدان می بینیم که فهم ها و استعدادها در درک حقایق مختلفند چگونه می تواند حد و مرز داشته باشد؟ مترجم،) در پاسخ می گوئیم بله ، معلوم است که فهم ها مختلفند ، زیرا عوامل ذهنی و خارجی در اختلاف فهم ها اثر به سزائی دارد ، هر کسی یک جور تصور و تصدیق دارد ، یک جور برداشت و داوری می کند و این را هم قبول داریم که اختلاف فهم ها باعث می شود تا مردم در درک آن اصولی که اسلام اساس خود را بر پایه آنها بنا نهاده مختلف شوند ، این معنا را قبلا هم اعتراف کرده بودیم .

لیکن اختلاف در فهم دو انسان( بطوری که در علم معرفة النفس و در فن اخلاق و در علم الأجتماع آمده،) بالأخره منتهی می شود به چند امر ، یا به اختلاف در خلق های نفسانی و صفات باطنی که یا ملکات فاضله است و یا ملکات زشت که البته این صفات درونی تاثیر بسیاری در درک علوم و معارف بشری دارند ، چون استعدادهائی را که ودیعه در ذهن است مختلف می سازند ، یک انسانی که دارای صفت حمیده انصاف است داوری ذهنیش و درک مطلبش نظیر یک انسان دیگر که متصف به چموشی و سرکشی است نمی باشد ، یک انسان معتدل و باوقار و سکینت ، معارف را طوری درک می کند و یک انسان عجول و یا متعصب و یا هواپرست و یا هر هری مزاج( که هر کس هر چه بگوید می گوید تو درست می گوئی!) طوری دیگر درک می نماید و یک انسان ابله و بی شعوری که اصلا خودش نمی فهمد چه می خواهد و یا دیگران از او چه می خواهند طوری دیگر .

و لیکن تربیت دینی بخوبی از عهده حل این اختلاف بر آمده ، برای اینکه دستور العمل های اسلام در عین اینکه دستور عمل است ، ولی طوری صادر شده که اخلاق را هم اصلاح می کند( در حقیقت ورزش و تمرین برای اخلاق اسلامی است!) و اخلاق اسلامی هم( اگر نگوئیم اصول عقاید اسلامی را در پی می آورد،) حداقل ملایم و سازگار با اصول دینی و معارف و علوم اسلامی است .

به آیات زیر توجه فرمائید:

« کتابا انزل من بعد موسی مصدقا لما بین یدیه یهدی الی الحق و الی طریق مستقیم !» (30/احقاف)و نیز فرموده:

« یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام و یخرجهم من الظلمات الی النور باذنه و یهدیهم الی صراط مستقیم!»(16/مائده)

« و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و ان الله لمع المحسنین!»(69/عنکبوت)

و انطباق این آیات بر مورد بحث ما روشن است .

و یا برگشت اختلاف ، به اختلاف در عمل است ، چون عمل آن کسی که مخالف حق است بتدریج در فهم و ذهنش اثر می گذارد ، زیرا عمل ما یا معصیت است و یا اقسام هوسرانیهای انسانی است که از این قبیل است اقسام اغواها و وسوسه ها که همه اینها افکار فاسدی را در ذهن همه انسانها و مخصوصا انسانهای ساده لوح تلقین می کند و ذهن او را آماده می سازد برای اینکه آرام آرام شبهات در آن رخنه کند و آرای باطل در آن راه یابد و آن وقت است که باز فهم ها مختلف می گردد ، افکاری حق را می پذیرند و افکاری دیگر از پذیرفتن آن سرباز می زنند .

اسلام از عهده برطرف کردن این نوع اختلاف هم بر آمده، برای اینکه:

اولا جامعه را وادار به اقامه دعوت دینی و پند و تذکر دائمی و بدون تعطیل نموده( و معلوم است که در چنین جامعه ای عموم مردم به سخن دسترسی دارند و هر جا بروند آنرا می شنوند و در نتیجه گناه گسترش پیدا نمی کند ، تا در فهم ها اثر بگذارد!)

و ثانیا جامعه را به امر به معروف و نهی از منکر واداشته( در نتیجه اگر کسی مرتکب گناهی شود مورد ملامت همه قرار می گیرد و گناه در چنین جامعه ای چون سگ ماهی در آب شیرین است ، که محیط اجازه رشد به او نمی دهد و از بینش می برد!)

« و لتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر ...!» (104/ال عمران)

پس دعوت به خیر با تلقین و تذکرش باعث ثبات و استقرار عقاید حقه در دلها می شود و امر به معروف و نهی از منکر موانعی را که نمی گذارد عقاید حقه در دلها رسوخ کند از سر راه بر می دارد و خدای تعالی در این باره می فرماید:

« و اذا رایت الذین یخوضون فی آیاتنا، فاعرض عنهم حتی یخوضوا فی حدیث غیره و اما ینسینک الشیطان فلا تقعد بعد الذکری مع القوم الظالمین! و ما علی الذین یتقون من حسابهم من شی ء و لکن ذکری لعلهم یتقون! و ذر الذین اتخذوا دینهم لعبا و لهوا و غرتهم الحیوة الدنیا و ذکر به، ان تبسل نفس بما کسبت . . . !» (68تا70/انعام)

خدای تعالی در این آیه شریفه نهی می کند از شرکت در بحث و بگومگوئی که خوض و خرده گیری در معارف الهیه و حقایق دینیه باشد و اهل بحث بخواهند در مسائل دینی القای شبهه و یا اعتراض و یا استهزا کنند ، هر چند لازمه گفتارشان اشاره به این معانی باشد و علت اینگونه بحث کردن و اعتراض و استهزا را عبارت

می داند از اینکه در اینگونه افراد جد و باوری نسبت به معارف دینی نیست ، یعنی معارف دینی را جدی و اموری واقعی نمی دانند ، بلکه آنرا شوخی و بازی و سرگرمی می پندارند و منشا این پندارشان هم غرور و فریفته شدن به حیات دنیا است ، که علاجش تربیت صالح و درست و یادآوری مقام پروردگار است ، که گفتیم اسلام بطور کامل مؤنه این تذکر دادن را کفایت کرده .

و یا برگشت آن به اختلاف عوامل خارجی است ، مثل دوری از شهر و در نتیجه از مسجد و منبر و دست نیافتن به معارف دینی ، که اینگونه افراد از معارف دین یا هیچ نمی دانند و یا آنچه را که می دانند بسیار ناچیز و اندک است و یا تحریف شده است و یا فهم خود آنان قاصر است و به خاطر خصوصیت مزاجشان دچار بلاهت و کند ذهنی شده اند و علاج آن عمومیت دادن به مساله تبلیغ و مدارا کردن در دعوت و تربیت است ، که هر دوی اینها از خصایص روش تبلیغی اسلام است چنانچه می بینیم فرموده:

« قل هذه سبیلی، ادعوا الی الله علی بصیرة، انا و من اتبعنی!» (108/یوسف)

و معلوم است که شخص با بصیرت ، مقدار تاثیر دعوت خود در دلها را می داند و می داند که در اشخاص مختلف که دعوت او را می شنوند تا چه حد تاثیر می گذارد ، در نتیجه همه مردم را به یک زبان دعوت نمی کند ، بلکه با زبان خود او دعوت می کند تا در دل او اثر بگذارد .

همچنان که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در روایتی که شیعه و سنی آن را نقل کرده اند فرموده:

« انا معاشر الانبیاء نکلم الناس علی قدر عقولهم!»

در قرآن کریم هم فرموده:

« فلو لا نفر من کل فرقة منهم طائفة لیتفقهوا فی الدین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون!»(122/توبه)

پس منشا بروز اختلاف در فهم و در عقاید ، این سه جهت بود که گفتیم: اسلام از بروز بعضی از آنها جلوگیری نموده و نمی گذارد در جامعه پدید آید و بعضی دیگر را بعد از پدید آمدن علاج فرموده است .

از همه اینها گذشته و فوق همه اینها ، اسلام دستورات اجتماعی ای در جامعه خود مقرر فرموده که از بروز اختلافهای شدید(اختلافی که مایه تباهی و ویرانی بنای جامعه است،) جلوگیری می کند و آن این است که راهی مستقیم( که البته کوتاه ترین راه هم هست!) پیش پای جامعه گشوده و شدیدا از قدم نهادن در راههای مختلف جلوگیری نموده و فرموده:

« و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل، فتفرق بکم عن سبیله ، ذلکم وصیکم به لعلکم تتقون!» (153/انعام)

آنگاه فرموده:

« یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله حق تقاته و لا تموتن الا و انتم مسلمون و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا!»(102و103/ال عمران)

و در تفسیر همین آیه گذشت که گفتیم منظور از ریسمان خدا همان قرآن کریم است که حقایق معارف دین را بیان می کند و یا بطوری که از دو آیه قبل بر می آید رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم است ، چون در آن آیه می فرماید:

« یا ایها الذین آمنوا ان تطیعوا فریقا من الذین اوتوا الکتاب یردوکم بعد ایمانکم کافرین! و کیف تکفرون و انتم تتلی علیکم آیات الله و فیکم رسوله، و من یعتصم بالله فقد هدی الی صراط مستقیم!» (100و101/ال عمران)

این آیات دلالت می کند بر اینکه جامعه مسلمین باید بر سر معارف دین ، اجتماع داشته باشند و افکار خود را به هم پیوند داده و محکم کنند و در تعلیم و تعلم به هم درآمیزند ، تا از خطر هر حادثه فکری و هر شبهه ای که از ناحیه دشمن القا می شود بوسیله آیاتی که برایشان تلاوت می شود راحت گردند ، که تدبر در آن آیات ریشه هر شبهه و هر مایه اختلافی را می خشکاند ، همچنانکه باز قرآن کریم می فرماید:

« ا فلا یتدبرون القرآن و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا!» (82/نسا) و نیز می فرماید:

« و تلک الامثال نضربها للناس و ما یعقلها الا العالمون!»(43/عنکبوت) و باز می فرماید:

« فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون !»(43/نحل)

که این آیات می رساند تدبر در قرآن و یا مراجعه به کسانی که دارای چنین تدبری هستند اختلاف را از میان بر می دارد .

و دلالت می کند بر اینکه در اموری که نمی دانند به رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم رجوع کنند( که حامل سنگینی دین است!) خود رافع اختلافات است - چون کلمه« اهل الذکر» قبل از هر کس شامل آن جناب می شود ، که قرآن بر وجود شریفش نازل شده - و آن جناب هر حقی را که پیرویش بر امت اسلام واجب است بیان می کند ، همچنانکه در جای دیگر فرموده:

« و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم و لعلهم یتفکرون!»(44/نحل)

و قریب به مضمون آن آیه زیر است که می فرماید:

« ... و لو ردوه الی الرسول و الی اولی الامر منهم، لعلمه الذین یستنبطونه

منهم! »(83/نسا)

« یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم، فان تنازعتم فی شی ء فردوه الی الله و الرسول، ان کنتم تؤمنون بالله و الیوم الاخر، ذلک خیر و احسن تاویلا!»(59/نسا)

پس ، از تدبر در این آیات ، شکل و طریقه تفکر اسلامی برای خواننده محترم روشن شد .

و چنین بر می آید که این دین همانطور که اساس خود را بر تحفظ نسبت به معارف الهی اش تکیه داده ، همچنین مردم را در طرز تفکر ، آزادی کامل داده است و برگشت این دو روش به این است که:

اولا : بر مسلمانان واجب است که در حقایق دین تفکر و در معارفش اجتهاد کنند ، تفکری و اجتهادی دسته جمعی و به کمک یکدیگر و اگر احیانا برای همه آنان شبهه ای دست داد و مثلا در حقایق و معارف دین به اشکالی برخوردند و یا به چیزی بر خوردند که با حقایق و معارف دین سازگار نبود ، هیچ عیبی ندارد .

صاحب شبهه و یا صاحب نظریه مخالف ، لازم است شبهه و نظریه خود را بر کتاب خدا عرضه کند ، یعنی در آنجا که مباحث برای عموم دانشمندان مطرح می شود مطرح کند ، اگر دردش دوا نمود که هیچ ، و اگر نشد آن را بر جناب رسول عرضه بدارد و اگر به آن جناب دسترسی نداشت به یکی از جانشینانش عرضه کند ، تا شبهه اش حل و یا بطلان نظریه اش( البته اگر باطل باشد،) روشن گردد و قرآن کریم در این مقام می فرماید:

« الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه، اولئک الذین هدیهم الله، و اولئک هم اولوا الالباب !» (18/زمر)

و ثانیا : در طرز تفکر خود آزادند ، به همان معنائی که برای آزادی کردیم و این قسم از آزادی به ما اجازه نمی دهد که نظریه شخصی خود را و یا شبهه ای را که داریم قبل از عرضه به قرآن و به رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و به پیشوایان هدایت ، در بین مردم منتشر کنیم برای اینکه انتشار دادنش در چنین زمانی ، در حقیقت دعوت به باطل و ایجاد اختلاف بین مردم است ، آن هم اختلافی که کار جامعه را به فساد می کشاند .

و این طریقه بهترین طریقه ای است که می توان بوسیله آن امر جامعه را تدبیر و اداره کرد ، چون هم در تکامل فکری را بر روی جامعه باز می گذارد و هم شخصیت جامعه و حیات او را از خطر اختلاف و فساد حفظ می کند .

و اما اینکه می بینیم در سایر رژیم ها ، زورمندان عقیده و فکر خود را بر نفوس تحمیل می کنند و با زور و توسل به شلاق و شمشیر و یا چماق تکفیر و یا قهر کردن و روی گرداندن و ترک آمیزش و ... غریزه تفکر را در انسانها می میرانند ، ساحت مقدس اسلام و یا به عبارت دیگر ساحت حق و دین قویم منزه از آن است و حتی منزه از تشریع حکمی است که این روش را تایید کند ، این روش از خصایص کیش نصرانیت است ، که تاریخ کلیسا از نمونه های آن بسیار دارد( و مخصوصا در فاصله بین قرن پانزدهم و قرن شانزدهم میلادی که ایام بحران این تحمیل ها و زور و ضرب ها بود،) و نمونه هائی از جنایت و ظلم را ضبط کرده که بسیار شنیع تر و رسواتر از جنایاتی است که به دست دیکتاتورها و طاغوت ها و به دست قسی القلب ترین جنایت پیشه ها صورت گرفته است .

و لیکن با کمال تاسف ما مسلمانان این نعمت بزرگ و لوازمی که این آزادی ( یعنی آزادی عقیده توأم با تفکر اجتماعی،) در بر دارد را از دست دادیم ، همانطور که بسیاری از نعمت های بزرگی را که خدای سبحان در سایه اسلام بما ارزانی داشته بود از کف نهادیم و بدین جهت از کف نهادیم که در باره وظایفی که نسبت به خدای تعالی داشتیم کوتاهی کردیم .

آری « ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا مابانفسهم!»(11/رعد) و نتیجه این کوتاهی در باره خدای تعالی این شد که سیره کلیسا بر ما حاکم گشت و به دنبالش دلهایمان از هم جدا شد و ضعف و سستی عارضمان گردید ، مذهب ها مختلف و مسلک ها گوناگون شد ، خدا از تقصیراتمان در گذرد و ما را به تحصیل مرضاتش موفق فرموده به سوی صراط مستقیم هدایتمان فرماید .

13- سرانجام دین حق بر همه دنیا غالب خواهد شد!

سرانجام ، دنیا تسلیم دین حق خواهد گشت ، چون این وعده خداوند است که و العاقبة للتقوی ، علاوه بر اینکه نوع انسانی به آن فطرتی که در او به ودیعه سپرده اند طالب سعادت حقیقی خویش است و سعادت حقیقی او این است که بر کرسی فرماندهی بر جسم و جان خویش مسلط شود ، زمام حیات اجتماعیش را به دست خویش بگیرد ، حظی که می تواند از سلوک خود در دنیا و آخرت بگیرد به دست آورد و این همانطور که توجه فرمودید همان اسلام و دین توحید است .

خواهید گفت: اگر فطرت بشر او را به سعادت حقیقی اش می رساند ، چرا تاکنون نرسانده و چرا بشر در سیر انسانیتش به سوی آن سعادت و به سوی ارتقایش

در اوج کمال دچار این همه انحراف گردیده ؟ و بجای رسیدنش به آن هدف روز به روز از آن هدف دورتر شده است ؟

در جواب می گوئیم : این انحراف به خاطر بطلان حکم فطرت نیست بلکه حکم فطرت درست است لیکن بشریت در تشخیص سعادت واقعی اش دچار خطا گردیده و نتوانسته است حکم فطرت را بر مصداق واقعی اش تطبیق دهد ، که در نتیجه مصداق موهوم را مصداق واقعی پنداشته است .

و آن سعادت واقعی که صنع و ایجاد برای بشر در نظر گرفته و تعقیبش می کند ، بالاخره دیر یا زود محقق خواهد شد .

تمام مطالب مذکور از آیات زیر به خوبی استفاده می شود:

« فاقم وجهک للدین حنیفا فطرة الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم و لکن اکثر الناس لا یعلمون!»(30/روم)

و منظورش از نمی دانند این است که بطور تفصیل نمی دانند ، هر چند که فطرتشان علم اجمالی به آن دارد. سپس بعد از سه آیه می فرماید:

« لیکفروا بما آتینا هم فتمتعوا فسوف تعلمون!»(34/روم)

و بعد از شش آیه می فرماید:

« ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس لیذیقهم بعض الذی عملوا لعلهم یرجعون !» (41/روم) و نیز می فرماید:

« فسوف یاتی الله بقوم یحبهم و یحبونه، اذلة علی المؤمنین اعزة علی الکافرین ، یجاهدون فی سبیل الله و لا یخافون لومة لائم!»(54/مائده) و نیز می فرماید:

« و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر ان الارض یرثها عبادی الصالحون!» (105/انبیا)

و نیز فرموده: « و العاقبة للتقوی!»(132/طه)

پس این آیات و امثال آن به ما خبر می دهد که:

اولا : اسلام دین فطرت است!

ثانیا: بشر به حکم فطرتش حرکت کرده، ولی در تطبیق با مصداق خطا رفته!

و ثالثا: اسلام به زودی بطور کامل غلبه خواهد کرد و بر سراسر گیتی حکومت خواهد نمود!!

بنا بر این، دیگر جا ندارد که خواننده عزیز به این گفتار گوش دهد که بعضی گفته اند : هر چند که اسلام چند صباحی بر دنیای آن روز چیره گشت و یکی از حلقه های زنجیره تاریخ شد و در حلقه های دیگر بعد از خودش اثرها نهاد و حتی تمدن عصر امروز هم چه دانسته و چه ندانسته بر آن تکیه داشت ، لیکن این چیرگی و غلبه اش تام و کامل نبود ، یعنی آن حکومتی که در فرضیه دین با همه موارد و

صورتها و نتایجش فرض شده، تحقق نیافت چون چنین حکومتی قابل قبول طبع نوع انسانی نیست و تا ابد هم نخواهد بود و چنین فرضیه ای برای نمونه هم که شده در تمامی نوع بشر تحقق نیافت ، تا تجربه شود و بشر به صحت و امکان وقوع آن وثوق و خوشبینی ، پیدا کند .

دلیل اینکه گفتیم نباید به این سخنان گوش فرا داد همان است که توجه کردید ، گفتیم اسلام به آن معنائی که مورد بحث است هدف نهائی نوع بشر و کمالی است که بشر با غریزه خود رو به سویش می رود ، چه اینکه به طور تفصیل توجه به این سیر خود داشته باشد و یا نداشته باشد ، تجربه های پی در پی که در سایر انواع موجودات شده نیز این معنا را به طور قطع ثابت کرده که هر نوع از انواع موجودات در سیر تکاملی خود متوجه به سوی آن هدفی است که متناسب با خلقت و وجود او است و نظام خلقت او را به سوی آن هدف سوق می دهد ، انسان هم یک نوع از انواع موجودات است و از این قانون کلی مستثنا نیست .

و اما اینکه گفتند فرضیه اسلام بطور کامل حتی در برهه ای از زمان تحقق نیافت و تجربه نشد تا الگو برای سایر زمانها بشود جوابش این است که کدامیک از ادیان و سنت ها و مسلک های جاری در مجتمعات انسانی در پیدایش و بقایش و در حکومت یافتنش متکی به تجربه قبلی بوده ، تا حکومت یافتن اسلام محتاج به تجربه قبلی باشد ؟ این شرایع و سنت های نوح و ابراهیم و موسی و عیسی است که می بینیم بدون سابقه و تجربه قبلی ظهور کرد و سپس در بین مردم جریان یافت و همچنین روشهای دیگر ، چون کیش برهما و بودا و مانی و غیره و حتی رژیم های تازه در آمد و سنت های مادی هم بعد از تجربه پیدا نشدند ، این سنن دموکراتیک و کمونیست و رژیم های دیگر است که بدون تجربه قبلی پیدا شدند و در جوامع مختلف انسانی به شکلهای مختلف جریان یافتند .

آری تنها عاملی که ظهور و رسوخ سنت های اجتماعی بدان نیازمند است ، عزم قاطع آورنده و همت بلند و قلبی آن است قوی ، که در راه رسیدن به هدفش دچار سستی و خستگی نگردد و صرف اینکه روزگار گاهی از اوقات با رسیدن اشخاص به هدفشان مساعدت نمی کند ، او را از تعقیب هدف باز ندارد ، حال چه اینکه آورنده آن سنت پیامبر و از ناحیه خدا باشد و چه اینکه فردی معمولی باشد چه اینکه آن هدف هدفی خدائی باشد و یا هدفی شیطانی .

⁽¹⁾

اجتماع و ایمان

گفتاری در معنای تاثیر ایمان در اجتماع

« بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ! قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ...!»

« به نام خدای بخشنده مهربان! همانا اهل ایمان پیروز و رستگار شدند!»

« مؤمنین همانهایند که ....!» (1تا 11/مومنون)

دین به معنای سنتی اجتماعی است که انسان در زندگی اجتماعی اش بر طبق آن سیر می کند و سنتهای اجتماعی متعلق به عمل است و زیر بنای آن اعتقاد به حقیقت هستی عالم و هستی خود انسان، که یکی از اجزای عالم است، می باشد و به همین جهت است که می بینیم در اثر اختلاف اعتقادات درباره حقیقت هستی، سنتهای اجتماعی نیز مختلف می شود .

اجتماعی که معتقد است عالم ، رب و خالقی دارد که هستی عالم از او و برگشتش نیز به او است و نیز معتقد است که انسان فنا ناپذیر است و حیات ابدی دارد که با مرگ پایان نمی پذیرد ، چنین اجتماعی در زندگی روشی دارد که در آن سعادت حیات ابدی و تنعم در دار جاودان آخرت ، تامین می شود .

و اجتماعی که معتقد است برای عالم ، اله و یا آلهه ای است که عالم را به دلخواه خود اداره می کند ، که اگر راضی باشد به نفع انسانها و گرنه به ضرر آنها می گرداند ، بدون اینکه معادی در کار باشد ، چنین اجتماعی ، زندگی خود را بر اساس تقرب به آلهه و راضی نمودن آنها تنظیم می کند ، تا آن آلهه ، آن اجتماع را در زندگی اش موفق و از متاعهای حیات بهره مندشان سازد .

و اجتماعی که نه به مساله ربوبیت برای عالم اعتقاد دارد و نه برای انسانها زندگی جاویدی را معتقد است بلکه چنین اجتماعی مانند مادیین هیچ گونه اعتقادی به ماورای طبیعت ندارد ، سنت حیات و قوانین اجتماعی خود را بر اساس بهره مندی از زندگی دنیا ، که با مرگ پایان می پذیرد ، وضع و بنا می کند .

پس دین عبارت است از سنتی عملی ، که بر اساس مساله جهان بینی و هستی شناسی بنیان گرفته و این اعتقاد ، با علم استدلالی و یا تجربی که پیرامون عالم و آدم بحث می کند تفاوت دارد ، زیرا علم نظری به خودی خود مستلزم هیچ عملی نیست ، اگر چه عمل کردن احتیاج به علم نظری دارد ، به خلاف اعتقاد که عمل را به گردن انسان می گذارد و او را ملزم می کند که بایستی بر طبق آن عمل کند .

به عبارت دیگر : علم نظری و استدلالی آدمی را به وجود مبدأ و معاد رهنمون می شود و اعتقاد آدمی را وادار می کند که از آن معلوم نظری پیروی نموده عملا هم به آن ملتزم شود .

پس اعتقاد ، علم عملی است ، مثل این که می گوییم بر هر انسان واجب است که مبدأ این عالم یعنی خدای تعالی را بپرستد و در اعمالش سعادت دنیا و آخرت خود را مد نظر قرار دهد .

و معلوم است که دعوت دینی ، متعلق به دینی است که عبارت است از : سنت عملی بر خاسته از اعتقاد .

پس ایمانی هم که دین به آن دعوت می کند عبارت است از التزام به آنچه که اعتقاد حق درباره خدا و رسولانش و روز جزاء و احکامی که پیغمبران آورده اند اقتضا دارد که در جمله علم عملی خلاصه می شود .

و علوم عملی بر حسب قوت و ضعف انگیزه ها شدت و ضعف پیدا می کند ، چون ما هیچ عملی را انجام نمی دهیم مگر به طمع خیر و یا نفع و یا به خاطر ترس از شر و یا ضرر .

و چه بسیار فعلهایی که ما به خاطر بعضی از انگیزه ها آن را واجب می دانیم ، ولی انگیزه دیگری قویتر از انگیزه قبل پدید می آید که در نتیجه از آن واجب صرفنظر می کنیم ، همچنان که خوردن غذا را به انگیزه سد جوع ، واجب می دانیم ، ولی وقتی می فهمیم که این غذا مضر است ، و منافی با صحت و سلامت ما است ، از حکم قبلی صرف نظر می کنیم .

پس در حقیقت علم به انگیزه دومی که مانع انگیزه اول شد ، اطلاق علم به اول را مقید کرد و گویا به ما گفت درست است که خوردن غذا برای سد جوع واجب است ، اما این حکم به طور مطلق نیست ، بلکه تا زمانی معتبر است که غذا مضر به بدن و یا منافی با صحت آن نباشد .

از اینجا روشن می شود که ایمان به خدا هم وقتی اثر خود را می بخشد و

آدمی را به اعمال صالح و صفات پسندیده نفسانی از قبیل خشیت و خشوع و اخلاص و امثال آن می کشاند که انگیزه های باطل و مکرهای شیطانی بر آن غلبه نکند .

و یا به عبارت دیگر ، ایمان ما مقید به یک حال معین نباشد ، همچنانکه خدای تعالی بدان اشاره فرموده است:

« و من الناس من یعبد الله علی حرف!»(11/حج)

پس ، مؤمن وقتی علی الاطلاق مؤمن است که آنچه می کند مبتنی بر اساسی حقیقی و واقعی و مقتضای ایمان باشد چون ایمان اقتضا دارد که اگر انسان عبادت می کند خشوع داشته باشد و هر کاری که می کند خالی از لغو و امثال آن باشد!!

⁽¹⁾

تهدیدها و خطرات جامعه اسلامی

توضیحی در اهمیت موضوع

خطرات دوستی با دشمنان دین

خطرات جامعه اسلامی

تهدید ها و خطرات جامعه اسلامی

«یَأَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیهُودَ وَ النَّصرَی أَوْلِیَاءَ بَعْضهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ وَ مَن یَتَوَلهَُّم مِّنکُمْ فَإِنَّهُ مِنهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظلِمِینَ!»

« هان ای کسانی که ایمان آوردید، یهود و نصارا را دوستان خود مگیرید که آنان دوست یکدیگرند و کسی که از شما آنان را دوست بدارد خود او نیز از ایشان است، چون خدا مردم ستمکار را به سوی حق هدایت نمی کند!» (51/مائده)

توضیحی در اهمیت موضوع

خطاب های قرآنی که قرآن کریم به امر آن اهتمام دارد و در تاکید و تشدید آن مبالغه دارد لحن سخن در آنها خالی از دلالت بر این معنا نیست که عوامل و اسباب موجود ، همه دست به دست هم داده اند که آینده مسلمین را به تباهی و سقوط و درک هلاکت و ابتلاء به خشم الهی بکشانند ، مانند تاکید و مبالغه ای که از آیات ربا و آیات مودت ذی القربی و غیر آنها به چشم می خورد .

و اصولا طبع خطاب این دلالت را دارد ، برای اینکه اگر متکلم حکیم مامورین خود را به یک مساله بی اهمیت و حقیری امر کند و دنبالش در تاکید و اصرار بر آن امر مبالغه نماید ، شنونده احساس می کند که این امر بی اهمیت این همه تاکید نمی خواهد ، پس حتما کاسه ای زیر نیم کاسه هست و همچنین اگر فردی از مامورین را مخاطب قرار دهد که شان آن مخاطب این نباشد که مخاطب به مثل چنین خطابی شود ، مثلا یک عالم ربانی و صاحب قدم صدق در زهد و عبادت را از ارتکاب رسواترین فجور آن هم در انظار هزاران بیننده نهی کند ، هر شنونده ای می فهمد که قضیه خالی از مطلب نیست و حتما مطلب مهمی و مهلکه عظیمی در شرف تکوین است که این گوینده حکیم اینطور سخن می گوید .

خطاب های قرآنی که چنین لحنی را دارد ، دنبال آن خطاب حوادثی را ذکر می کند که آنچه از لحن کلام فهمیده می شد را تایید و تصدیق کند و بلکه بر آن دلالت نماید هر چند که شنوندگان چه بسا در اولین لحظه ای که خطاب را می شنوند یعنی در همان روز نزول متوجه اشارات و دلالات آن خطاب نشوند .

مثلا قرآن کریم امر کرده به مودت قربای رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و در آن مبالغه کرده ، حتی آن را پاداش و اجر رسالت و راه به سوی خدای سبحان شمرده ، چیزی نمی گذرد که می بینیم امت اسلام در اهل بیت آن جناب فجایعی و مظالمی را روا می دارند که اگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم دستور اکید به آنان داده بود به اینکه قربای مرا به سخت ترین وجهی از بین ببرید ، بیشتر از آنچه کرد ، نمی کرد .

و نیز می بینیم که قرآن کریم از اختلاف نهی نموده و سپس در آن مبالغه ای کرده که بیش از آن تصور ندارد ، بعد می بینیم که امت اسلام آنچنان متفرق و دستخوش انشعاب و اختلاف می شود که حتی از انشعاب واقع در یهود و نصارا گذرانید یعنی به هفتاد و سه فرقه منشعب گشت ، تازه این اختلاف ها اختلاف در مذهب و معارف علمی دین است ، اما اختلافی که در سنت های اجتماعی و تاسیس حکومت ها و غیر این مسائل بپا کردند قابل تحدید و حصر نیست .

و نیز قرآن کریم از حکم کردن به « غیر ما انزل الله !» نهی کرده و از القای اختلاف بین طبقات و از طغیان و از پیروی هوای نفس و اموری غیر از اینها نهی نموده و در آنها تشدید کرده ، بعدا می بینیم که در اثر ارتکاب این امور چه حوادثی واقع می شود .

خطرات دوستی با دشمنان دین

مساله نهی از ولایت کفار و دوستی با یهود و نصارا از همین قسم دستورات است ، از نواهی مؤکده ای است که در قرآن کریم آمده بلکه بعید نیست که کسی ادعا کند تشدیدی که در نهی از ولایت کفار و اهل کتاب شده آنقدر شدید است که هیچ تشدید در سایر نواهی فرعی به پایه آن نمی رسد .

تشدید در آن به حدی رسیده که خدای سبحان دوستداران اهل کتاب و کفار را از اسلام بیرون و در زمره خود کفار دانسته و فرموده:

« و من یتولهم منکم فانه منهم!»(51/مائده)

و نیز خدای تعالی آنان را از خود نفی کرده و فرموده:

« و من یفعل ذلک فلیس من الله فی شی ء !» (28/ال عمران)

و نیز نه یک بار و دو بار بلکه به نهایت درجه تحذیرشان کرده و فرموده:

« و یحذرکم الله نفسه !»(28/ال عمران)

محذوری که از آن تحذیر کرده حتما واقع خواهد شد و به هیچ وجه تبدیل پذیر نیست .

و اگر بخواهی مطلب بیش از این روشن شود باید در سوره هود به این آیات توجه کنی که می فرماید: « و ان کلا لما لیوفینهم ربک اعمالهم!»(111/هود)

و قبل از این آیه داستان امت های نوح و هود و صالح و غیر آن را در آیات زیادی و سپس اختلاف یهود در باره کتابشان را ذکر کرده آنگاه فرموده: « انه بما تعملون خبیر !»(111/هود)

و سپس خطاب را متوجه رسول گرامی خود نموده می فرماید:

« فاستقم کما امرت و من تاب معک و لا تطغوا انه بما تعملون بصیر !»(112/هود)

ملاحظه می کنید که در آخر همین آیه خطاب را اجتماعی کرد و دنبالش فرمود:« انه بما تعملون بصیر!» آنگاه دقت کن در آیه بعدش که می فرماید:

« و لا ترکنوا الی الذین ظلموا فتمسکم النار و ما لکم من دون الله من اولیاء ثم لا تنصرون!»(113/هود)

که از جمله اول فهمیده می شود منظور از « لیوفینهم» تنها سزای آخرتی اعمال نیست چون گفتیم این آیه بعد از نقل عذاب هائی است که در دنیا بر سر امت های گذشته آمده و بعد از نقل اختلاف یهود و بیان توفیه اعمال ، نتیجه می گیرد که پس شما امت اسلام استقامت کنید و از طغیان بپرهیزید و به ستمکاران دل نبندید که اگر چنین کنید هیچیک از آنها که مورد اعتماد و رکون شما باشند شما را یاری نمی کنند و گرفتار آتش خواهید شد .

و چون جمله:« فتمسکم النار!» مطلق است هم آتش دنیا را که همان بدبختی ها و ذلت ها باشد شامل می شود و هم آتش آخرت را و این آتش که مکرر مسلمانان را از آن تحذیر کرده و فرموده بود:« و یحذرکم الله نفسه !»(28/ال عمران) همان است که در آیه زیر می فرماید:

با نازل شدن حکم ولایت معصومین - البته اگر به آن عمل کنید - خطر آن آتش از شما بر طرف می شود و آن آیه این است:

« الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم و اخشون!»(3/مائده)

پس دگرگون شدن این نعمت به دست خود آنان و تجاوز از ولایت خدای

تعالی و قطع رابطه با آن مقام و رکون به ظالمین و ولایت کفار و دوستی با اهل کتاب چیزی بوده که توقع آن از آن مردم می رفته و بر آنان واجب بوده که از این انحرافها بر جان خود بترسند و از سخط الهی که کسی نمی تواند از آن جلوگیری کند بهراسند آن هم با آن تهدیدی که خدای تعالی به آنان کرده و در چند آیه قبل فرموده:« و من یتولهم منکم فانه منهم ان الله لا یهدی القوم الظالمین!» (51/مائده)و در آخر آن خبر داده که ایشان را به سعادتشان هدایت نمی کند ، پس آن چیزی که هدایت متعلق بدان است سعادت است و سعادت مسلمین در دنیا به این است که در مجتمعشان زندگی و عیشی بر طبق سنت دین و سیره عامه اسلامی داشته باشند .

و اگر بنیه و اسکلت این سیره منهدم گردد مظاهر آن که حافظ معنای آن است نیز در هم و بر هم می شود آن وقت در جو جامعه معلوم نمی شود کار نیک و ستوده کدام است که تا به آن امر کنند( امر به معروف) و کار زشت کدام است تا یکدیگر را از آن نهی نمایند( نهی از منکر) و آن وقت است که شعائر عامه سقوط نموده و به جایش شعائر کفر رواج می یابد و این وضع پیوسته ریشه دارتر می شود و پایه هایش محکم تر می گردد تا برسد به آنجا که از اسلام به غیر از اسم چیزی نماند - همچنانکه امروز نمانده - .

و اگر خواننده عزیز در سیره عمومی اسلامی که کتاب و سنت آن را تنظیم و سپس در بین مسلمین اجرا نموده دقت کند و سپس در سیره فاسدی که امروز بر مسلمین تحمیل شده به دقت بنگرد آن وقت آیه شریفه:

« فسوف یاتی الله بقوم یحبهم و یحبونه اذلة علی المؤمنین اعزة علی الکافرین یجاهدون فی سبیل الله و لا یخافون لومة لائم!»(54/مائده)

را به دقت مطالعه نماید ، در می یابد که تمامی رذائل که جامعه ما مسلمانان را پر کرده و امروز بر ما حکومت می کند و همه آنها - که ما از کفار اقتباس کرده ایم و به تدریج در بین ما منتشر گشته و استقرار یافته است - ضد آن اوصافی است که خدای تعالی برای مردمی ذکر کرده که در آیه وعده آمدنشان را داده ، چون تمامی رذائل عملی در یک کلمه خلاصه می شود و آن این است که جامعه ما خدا را دوست ندارد و خدای تعالی نیز این جامعه را دوست ندارد ، جامعه ما ذلیل در برابر کفار و ستمگر نسبت به مؤمنین است و در راه خدا جهاد نمی کند و از ملامت هر ملامت گری می هراسد .

این همان معنائی است که قرآن کریم از چهره مسلمانان آن روز خوانده بود و اگر خواستی بگو خدای علیم خبیر چنین آینده ای را برای امت اسلام از غیب خبر

داده بود و پیش بینی کرده بود که به زودی امت اسلام از دین مرتد می شود ، البته منظور از این ارتداد ، ارتداد اصطلاحی( یعنی برگشتن به کفر صریح و اعلام بیزاری از اسلام،) نیست بلکه منظور ارتداد تنزیلی است که جمله« و من یتولهم منکم فانه منهم ان الله لا یهدی القوم الظالمین!»(51/مائده) آن را بیان می کند و همچنین آیه شریفه:« و لو کانوا یؤمنون بالله و النبی و ما انزل الیه ما اتخذوهم اولیاء و لکن کثیرا منهم فاسقون!»(81/مائده) به آن اشاره دارد .

با اینکه خدای تعالی وعده شان داده بود که اگر او را یاری کنند او نیز یاریشان خواهد کرد و دشمنانشان را( البته اگر خود آنان تقویت و تایید نکنند!) تضعیف خواهد فرمود ، توجه فرمائید:

« ان تنصروا الله ینصرکم!»(7/محمد)

« و لو آمن اهل الکتاب لکان خیرا لهم منهم المؤمنون و اکثرهم الفاسقون! لن یضروکم الا اذی و ان یقاتلوکم یولوکم الادبار ثم لا ینصرون! ضربت علیهم الذلة اینما ثقفوا الا بحبل من الله و حبل من الناس..!» (110تا112/آل عمران)

و هیچ بعید نیست که از جمله:« الا بحبل من الله و حبل من الناس!» استفاده شود که اهل کتاب در صورتی که مسلمانان با آنها دوستی کنند خدای تعالی برای سرکوب و تنبیه آنان ایشان را از ذلت نجات داده بر آنان مسلط سازد .

آنگاه خدای سبحان جامعه اسلامی را - که چنین وصفی به خود خواهند گرفت - وعده داده که قومی را خواهد آورد که دوستشان دارد و آن قوم نیز خدا را دوست دارند ، مردمی که در برابر مؤمنین ذلیل و در مقابل کفار شکست ناپذیرند مردمی که در راه خدا جهاد نموده ، از ملامت هیچ ملامت گری پروا نمی کنند و این اوصافی که برای آن قوم بر شمرده - همانطور که قبلا توجه کردید - اوصاف جامعی است که جامعه اسلامی امروز ما فاقد آن است و با دقت و باریک بینی در هر یک از آن اوصاف که متقابلا ضد آن اوصاف نیز اوصاف جامعی است که رذائلی بسیار از آنها منشعب می شود ، رذائلی که فعلا جامعه اسلامی ما گرفتار آن است و خدای تعالی در صدر اسلام از وضع امروز ما خبر داده .

و اگر ما آن رذائل را آمارگیری کنیم خواهیم دید که همان رذائلی است که اخبار غیبی امامان علیهم السلام و پیشگوئیهایشان از آخر الزمان از آن رذائل خبر داده اند و آن روایات از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و ائمه اهل بیت علیهم السلام نقل شده ، روایات بسیاری است که هر چند مجموع آنها از آفت دسیسه و تحریف سالم نمانده و اما در بین آنها اخباری است که جریان حوادث چهارده قرن گذشته و وقایعی که تاکنون رخ داده ، آن اخبار را تصدیق کرده است ، اخباری است که از

منابع هزار و چند سال قبل گرفته شده ، منابعی که نویسندگان آنها بیش از هزار سال قبل و یا نزدیک به هزار سال قبل می زیسته اند و نسبت آن منابع به آن نویسندگان مسلم است ، چون در هر قرن از آن منابع روایت نقل شده .

علاوه بر اینکه آن اخبار از حوادث و وقایعی خبر می دهد که هنوز واقع نشده و انسانهای قرون گذشته هم انتظار زنده بودن و دیدن آن وقایع را نداشته اند پس چاره ای جز این نداریم که به صحت آن اخبار و صدورش از منبع وحی اعتراف کنیم.

نظیر روایتی که قمی آن را در تفسیر خود از پدرش از سلیمان بن مسلم خشاب از عبد الله بن جریح مکی از عطاء بن ابی ریاح از عبد الله بن عباس نقل کرده که گفت : با رسول خدا به زیارت حج رفتیم ، همان حجی که بعد از آن رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم از دنیا رفت و یا به عبارت دیگر حجة الوداع - رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در کعبه را گرفت و سپس روی نازنین خود را به طرف ما کرد و فرمود : می خواهید شما را خبر دهم از علامات قیامت؟ و در آن روز سلمان رضی الله عنه از هر کس دیگر به آن جناب نزدیک تر بود ، لذا او در پاسخ رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم عرضه داشت : بله یا رسول الله ، حضرت فرمود : یکی از علامت های قیامت این است که نماز ضایع می شود - یعنی از میان مسلمین می رود و از شهوات پیروی می شود و مردم به سوی هواها میل می کنند ، مال مقامی عظیم پیدا می کند و مردم آن را تعظیم می کنند ، دین به دنیا فروخته می شود ، در آن زمان است که دل افراد با ایمان در جوفشان ، برای منکرات بسیاری که می بینند و نمی توانند آن را تغییر دهند آب می شود آن چنانکه نمک در آب حل می گردد .

سلمان با تعجب عرضه داشت : یا رسول الله : به راستی چنین روزی خواهد رسید ؟ فرمود : آری ، به آن خدائی که جانم به دست او است ، ای سلمان در آن هنگام سرپرستی و ولایت مسلمانان را امرای جور به دست می گیرند امرائی که وزرائی فاسق و سرشناسانی ستمگر و امنائی خائن دارند .

سلمان پرسید : براستی چنین وضعی پیش خواهد آمد یا رسول الله ؟ فرمود : آری به آن خدائی که جانم به دست او است ای سلمان در این موقع منکر ، معروف و معروف ، منکر می شود ، خائن امین قلمداد می گردد و امین خیانت می کند ، دروغگو تصدیق می شود و راستگو تکذیب می گردد...!

(تفصیل این مطالب در المیزان در تفسیر آیه مورد بحث آمده است.)

⁽¹⁾

خطرات اجتماعی ناشی از اختلاط روحی با دشمنان دین

« لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکَفِرِینَ أَوْلِیَاءَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَن یَفْعَلْ ذَلِک فَلَیْس مِنَ اللَّهِ فی شیْ ءٍ إِلا أَن تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَ یُحَذِّرُکمُ اللَّهُ نَفْسهُ وَ إِلی اللَّهِ الْمَصِیرُ!»

« مؤمنین به هیچ بهانه ای نباید کفار را ولی و سرپرست خود بگیرند با اینکه در بین خود کسانی را دارند که سرپرست شوند و هر کس چنین کند دیگر نزد خدا هیچ حرمتی ندارد، مگر اینکه از در تقیه، سرپرستی کفار را قبول کرده باشند و فراموش نکنند که در بین کسانی که ترس آورند خدا نیز هست و بازگشت همه به سوی خدا است!»(28/آل عمران)

مراد از کافرین در این آیات اعم از اهل کتاب و مشرکین است ، و اگر از دوستی و اختلاط روحی با کفار نهی می کند ، از دو طایفه نهی می کند و اگر مراد از کفار تنها مشرکین باشند ، باید گفت آیات متعرض حال آنان است و مردم را دعوت می کند به اینکه مشرکین را رها نموده به حزب خدا متصل شوند و خدا را دوست بدارند و رسول او را اطاعت کنند .

کلمه اولیا جمع کلمه ولی است ، که از ماده ولایت است و ولایت در اصل به معنای مالکیت تدبیر امر است ، مثلا ولی صغیر یا مجنون یا سفیه ، کسی است که مالک تدبیر امور و اموال آنان باشد ، که خود آنان مالک اموال خویشند ، ولی تدبیر امر اموالشان به دست ولیشان است .

این معنای اصلی کلمه ولایت است ، ولی در مورد حب نیز استعمال شده و به تدریج استعمالش زیاد شد و این بدان مناسبت بود که غالبا ولایت مستلزم تصرف یک دوست در امور دوست دیگر است ، یک ولی در امور مولی علیه)یعنی کسی که تحت سرپرستی او است،) دخالت می کند ، تا پاسخگوی علاقه او نسبت به خودش باشد ، یک مولی علیه اجازه دخالت در امور خود را به ولیش می دهد ، تا بیشتر به او تقرب جوید ، اجازه می دهد چون متاثر از خواست و سایر شؤون روحی او است ، پس تصرف محبوب در زندگی محب ، هیچگاه خالی از حب نیست .

در نتیجه اگر ما کفار را اولیای خود بگیریم خواه ناخواه با آنان امتزاج روحی پیدا کرده ایم ، امتزاج روحی هم ما را می کشاند به اینکه رام آنان شویم و از اخلاق و سایر شؤون حیاتی آنان متاثر گردیم( زیرا که نفس انسانی خو پذیر است!) و آنان

می توانند در اخلاق و رفتار ما دست بیندازند دلیل بر این معنا آیه مورد بحث است ، که جمله« من دون المؤمنین،» را قید نهی قرار داده و می فرماید مؤمنین کفار را اولیای خود نگیرند در حالی که با سایر مؤمنین دوستی نمی ورزند ، که از این قید به خوبی فهمیده می شود که منظور آیه این است که بفرماید اگر تو مسلمان اجتماعی و به اصطلاح نوع دوست هستی ، باید حداقل مؤمن و کافر را به اندازه هم دوست بداری و اما اینکه کافر را دوست بداری و زمام امور جامعه و زندگی جامعه را به او بسپاری و با مؤمنین هیچ ارتباطی و علاقه ای نداشته باشی ، این بهترین دلیل است که تو با کفار سنخیت داری و از مؤمنین جدا و بریده ای و این صحیح نیست پس زنهار باید از دوستی با کفار اجتناب کنی .

در آیات کریمه قرآن هم نهی از دوستی با کفار و یهود و نصارا مکرر آمده و لیکن موارد نهی مشتمل بر بیانی است که معنای این نهی را تفسیر می کند و کیفیت ولایتی را که از آن نهی فرموده تعریف می کند ، مانند آیه مورد بحث که گفتیم مشتمل بر جمله :« من دون المؤمنین» است ، که جمله« لا یتخذ المؤمنون الکافرین اولیاء !»را تفسیر می کند .

و همچنین آیه شریفه :« یا ایها الذین آمنوا لا تتخذوا الیهود و النصاری اولیاء!»(51/مائده) که مشتمل است بر جمله : « بعضهم اولیاء بعض،»(51/مائده) و آیه شریفه :« یا ایها الذین آمنوا لا تتخذوا عدوی و عدوکم اولیاء !»(1/ممتحنه) که دنبالش آیه :« لا ینهیکم الله عن الذین لم یقاتلوکم فی الدین ...!» (8/ممتحنه)آمده آن را تفسیر می کند .

و بنا بر این آوردن این اوصاف برای تفسیر فرمان مؤمنین نباید کافران را اولیای خود بگیرند و به مؤمنین دیگر اعتنا نکنند در حقیقت سبب حکم و علت آن را بیان نموده بفهماند دو صفت کفر و ایمان به خاطر تضاد و بینونتی است که بین آن دو هست ، قهرا همان بینونت و فاصله و تضاد به دارندگان صفت کفر با صفت ایمان نیز سرایت می کند ، در نتیجه آن دو را از نظر معارف و عقائد و اخلاق از هم جدا می کند ، دیگر راه سلوک به سوی خدای تعالی و سایر شؤون حیاتی آن دو یکی نخواهد بود ، نتیجه این جدائی هم این می شود که ممکن نیست بین آن دو ولایت و پیوستگی برقرار باشد ، چون ولایت موجب اتحاد و امتزاج است ، و این دو صفت که در این دو طایفه وجود دارد موجب تفرقه و بینونت است و وقتی یک فرد مؤمن نسبت به کفار ولایت داشته باشد و این ولایت قوی هم باشد ، خود به خود خواص ایمانش و آثار آن فاسد گشته و بتدریج اصل ایمانش هم تباه می شود .

و به همین جهت است که در دنبال آیه مورد بحث اضافه کرد :« و من یفعل ذلک فلیس من الله فی شی ء!»(28/ال عمران) و سپس اضافه کرد:« الا ان تتقوا منهم تقیة!»(28/ال عمران) در جمله اول فرمود کسی که چنین کند هیچ ارتباطی با حزب خدا ندارد و در جمله دوم ، مورد تقیه را استثنا کرد ، چون تقیه معنایش این است که مؤمن از ترس کافر اظهار ولایت برای او می کند و حقیقت ولایت را ندارد .

کلمه دون در جمله :« من دون المؤمنین» چیزی شبیه ظرف است ، که معنای نزد را می دهد البته بوئی هم از معنای فرومایگی و قصور در آن هست و معنایش این است که مؤمنین به جای مردم با ایمان مردم کفر پیشه را ولی خود نگیرند، که جایگاه و موقعیت آنان نسبت به مقام و موقعیت مردم با ایمان ، پست و بی مایه است ، چون جاه و مقام مؤمنین بلندتر از مکان کفار است .

و ظاهرا اصل در معنای کلمه دون همین باشد که خاطر نشان نموده و گفتیم: دو چیز در معنای آن هست ، یکی نزدیکی و دیگری پستی .

« و من یفعل ذلک فلیس من الله فی شی ء !»(28/ال عمران)

منظور از اینکه می فرماید : هر کس چنین کند این است که هر کس کفار را به جای مؤمنین اولیا بگیرد ، چنین و چنان می شود و اگر نام عمل را نبرد و به جای آن لفظی عام آورد ، برای اشاره به این نکته بوده ، که گوینده آنقدر از پذیرفتن ولایت کفار نفرت دارد که نمی خواهد حتی نام آنرا ببرد ، همانطور که خود ما از هر قبیحی ، با کنایه تعبیر می کنیم و باز به همین جهت است که نفرمود :« و من یفعل ذلک من المؤمنین - و هر کس از مؤمنین چنین کند!» چون خواست ساحت مؤمنین را پاک تر از آن بداند ، که مثل چنین عملی را به آنان نسبت دهد .

و کسی که چنین کند هیچ ارتباطی با حزب خدا ندارد ، همچنانکه در جای دیگر فرموده :« و من یتول الله و رسوله و الذین آمنوا ، فان حزب الله هم الغالبون !» (56/مائده)

« الّا ان تتقوا منهم تقیة - مگر اینکه از در تقیه، سرپرستی کفار را قبول کرده باشند !»(28/ال عمران)

اظهار محبت دروغی و از ترس ، محبت واقعی نیست و همچنین اظهار سایر آثار ولایت اگر دروغی و از ترس باشد ولایت واقعی نیست ، چون خوف و محبت که مربوط به قلب است ، دو صفت متضادند ، که دو اثر متقابل در قلب دارند ، چگونه ممکن است در یک قلب متحد شوند و در نتیجه استثنای در جمله :« و هر کس چنین کند از حزب خدا نیست مگر آنکه تولیش از ترس باشد!»

و این آیه شریفه دلالتی روشن بر جواز تقیه دارد ، از ائمه اهل بیت علیهم السلام هم این استفاده روایت شده ، همچنان که آیه ای که در باره داستان عمار و پدرش یاسر و مادرش سمیه نازل شده این دلالت را دارد و آیه این است که می فرماید :« من کفر بالله من بعد ایمانه، الا من اکره و قلبه مطمئن بالایمان و لکن من شرح بالکفر صدرا فعلیهم غضب من الله و لهم عذاب عظیم!»(106/نحل)

کتاب و سنت هر دو بر جواز تقیه بطور اجمال دلالت دارند ، اعتبار عقلی هم مؤید این حکم است ، چون دین جز این نمی خواهد و شارع دین هم جز این هدفی ندارد که حق را زنده کند و جان تازه ای بخشد و بسیار می شود که تقیه کردن و بر حسب ظاهر طبق دلخواه دشمن و مخالفین حق عمل کردن مصلحت دین و حیات آن را چنان تامین می کند که ترک تقیه آن طور تامین نکند و این قابل انکار نیست!

« و یحذرکم الله نفسه و الی الله المصیر !»(28/ال عمران)

در این آیه، مسلمانان دوستدار کفار را از خودش برحذر ساخته و وجه آن تنها این است که بفهماند خدای سبحان خودش مخوف و واجب الاحتراز است و از نافرمانیش باید دوری کرد و خلاصه بفهماند بین این مجرم و بین خدای تعالی چیز مخوفی غیر خود خدا نیست ، تا از آن احتراز جوید ، یا خود را از خطر او در حصن و قلعه ای متحصن کند بلکه مخوف خود خدا است ، که هیچ چیزی که مانع او شود وجود ندارد و نیز بین مجرم و خدا هیچ مایه امیدی که بتواند شری از او دفع کند وجود ندارد ، نه هیچ صاحب ولایتی و نه شفیعی ، بنا بر این در آیه شریفه شدیدترین تهدید آمده و تکرار آن در یک مقام این تهدید شدید را زیادتر و شدیدتر می گرداند ، و باز با تعقیب جمله مورد بحث با دو جمله دیگر یعنی جمله« و الی الله المصیر !»(28/ال عمران) و جمله « و الله رؤف بالعباد!»(30/ال عمران) که بیانش خواهد آمد این شدت را می افزاید.

با بیانی دیگر می توان فهمید که چرا خدای تعالی دوستدار کفار را از خودش برحذر داشته و آن این است که از لابلای این آیه و سایر آیاتی که از دوستی با غیر مؤمنین نهی فرموده ، برمی آید که این قسم دوستی خارج شدن از زی بندگی است و مستقیما ترک گفتن ولایت خدای سبحان و داخل شدن در حزب دشمنان او و شرکت در توطئه های آنان برای افساد امر دین او است .

و کوتاه سخن اینکه دوستی با کفار طغیان و افساد نظام دین است ، که بدترین و خطرناکترین ضرر را برای دین دارد ، حتی ضررش از ضرر کفر کفار و شرک مشرکین نیز بیشتر است ، زیرا آنکس که کافر و مشرک است ، دشمنیش برای دین

آشکار است و به سهولت می توان خطرش را از حومه دین دفع نموده و از خطرش برحذر بود و اما مسلمانی که دعوی صداقت و دوستی با دین می کند و در دل دوستدار دشمنان دین است و قهرا این دوستی اخلاق و سنن کفر را در دلش رخنه داده ، چنین کسی و چنین کسانی ندانسته حرمت دین و اهل دین را از بین می برند و خود را به هلاکتی دچار می سازند که دیگر امید حیات و بقائی باقی نمی گذارد .

و سخن کوتاه اینکه این قسم دوستی طغیان است و امر طاغی به دست خود خدای سبحان است ، این نکته را در اینجا داشته باش تا ببینیم از آیات سوره فجر چه استفاده می کنیم :

« ا لم تر کیف فعل ربک بعاد!

ارم ذات العماد، التی لم یخلق مثلها فی البلاد!

و ثمود الذین جابوا الصخر بالواد و فرعون ذی الاوتاد،

الذین طغوا فی البلاد، فاکثروا فیها الفساد،

فصب علیهم ربک سوط عذاب!

ان ربک لبالمرصاد!» (6تا14/فجر)

از این آیات استفاده کردیم که طغیان طاغی ، وی را به کمین گاه خدا می کشاند ، کمین گاهی که غیر از خدا در آن نیست و تازیانه عذاب را بر سرش فرود می آورد و کسی نیست که مانع او شود .

از اینجا معلوم می شود تهدید به تحذیر از خود خدا در جمله :« و یحذرکم الله نفسه!» (28/ال عمران)برای آن است که دوستی با کفار ، از مصادیق طغیان بر خدا به ابطال دین او و افساد شرعیت او است .

این آیات یعنی آیه:« لا یتخذ المؤمنون الکافرین اولیاء!»(28/ال عمران) و آیات بعدش از خبرهای غیبی قرآن کریم است که توضیح آن در المیزان در سوره مائده آمده است.

از سخنانی که پیرامون این آیات کریمه به میان آمد ، چند نکته به دست آمد :

اول اینکه : تقیه به طور اجمال و سربسته امری است مشروع .

دوم اینکه : مؤاخذه و عذاب کسی که کفار را دوست بدارد و نهی خدا از آن را اعتنا نکند ، حتمی و قطعی است و به هیچ وجه تخلف نمی پذیرد و جزء قضاهای حتمی خدا است .

سوم اینکه : شریعت الهی دستوراتی عملی و اخلاقی و عقیدتی است که در حقیقت اخلاص لله را تبلور داده و مجسم می سازد ، همچنان که اخلاص لله مجسم

شده حب لله و دوستی او است .

و به عبارتی دیگر دین خدا که مجموع معارف الهی و دستورات اخلاقی و احکام عملی است ، با همه عرض عریضش جز به اخلاص فقط ، تحلیل نمی شود ، یعنی اگر آنرا موشکافی کنیم ، می بینیم که تنها و تنها به اخلاص منتهی می شود و اخلاص همین است که انسان برای خود و صفاتش( یعنی اخلاقش) و اعمال ذاتش و افعال خود زیر بنائی به غیر از خدای واحد قهار سراغ نداشته باشد و این اخلاص نامبرده را اگر تحلیل و موشکافی کنیم جز به حب منتهی نمی شود ، این از جهت تحلیل و اما از جهت ترکیب ، حب نامبرده به اخلاص منتهی می شود و اخلاص به مجموع احکام شریعت ، همچنان که دین به یک نظر دیگر به تسلیم و تسلیم به توحید منتهی می گردد .

چهارم اینکه : دوستی کفار کفر است و مراد از این کفر ، کفر در فروع دین است ، نه در اصول دین ، نظیر کفر مانع زکات و تارک صلات و ممکن است کفر چنین افراد ، عاقبت کار آنان باشد ، از این نظر باشد که دوستی کفار سرانجام کار انسان را به کفر می کشاند .

⁽¹⁾

آزادی و حدود آن

مقدمه تفسیری بر موضوع:آزادی های انسان و محدودیت های اجتماعی

«قالُوا یا شُعَیْبُ أَ صَلاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوالِنا ما نَشؤُا إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ...!»

« گفتند: ای شعیب آیا نمازت به تو دستور می دهد که ما آنچه را پدرانمان می پرستیدند ترک گوییم و آنچه را می خواهیم، در اموالمان انجام ندهیم؟ که همانا تو مرد بردبار و رشیدی هستی!»

« شعیب گفت: ای قوم من! هر گاه من دلیل آشکاری از پروردگارم داشته و رزق خوبی به من داده باشد (آیا می توانم بر خلاف فرمان او رفتار کنم؟) من هرگز نمی خواهم چیزی که شما را از آن باز می دارم خودم مرتکب شوم، من جز اصلاح تا آنجا که توانایی دارم نمی خواهم، و توفیق من جز به خدا نیست، بر او توکل کردم و به سوی او بازگشت!» (87و88/هود)

این جمله حکایت گفتار مردم مدین در رد حجت شعیب (ع) است، جمله ای است که لطیف ترین ترکیب کلامی را دارد و هدف نهایی آن مردم این بوده که بگویند: ما اختیار خود در زندگی خویش و اینکه چه دینی برای خود انتخاب کنیم و چگونه در اموال خود تصرف نماییم را به دست کسی نمی دهیم، ما آزادیم و مال خود را در هر راهی که بخواهیم خرج می کنیم و تو حق نداری به ما امر و نهی کنی و خواسته و میل خود را بر ما تحمیل نمایی و از هر چه بدت می آید ما را به ترک آن وا بداری، و اگر بخاطر نماز و عبادتی که داری و بخاطر اینکه می خواهی به درگاه پروردگارت تقرب جویی در دایره اراده و کراهت خود بجوی و از دایره وجود خود تجاوز مکن، برای اینکه تو مالک غیر مصالح شخصی خود نیستی.

چیزی که هست این منظور خود را در صورتی جالب بیان کرده اند، در عبارتی که با نوعی قدرت نمایی توأم با ملامت آمیخته است عبارتی که آن دو نکته را در قالب استفهام انکاری افاده می کند، یعنی گفتند: آنچه تو از ما می خواهی که پرستش بت ها را ترک نموده و نیز به دلخواه خود در اموالمان تصرف نکنیم چیزی است که نمازت تو را بر آن وادار کرده و آن را در نظرت زشت و مشوه جلوه داده پس در واقع نماز تو اختیاردار تو شده و تو را امر و نهی می کند و اینکه تو خیال کرده ای خودت هستی که از ما می خواهی چنان بکنیم و چنین نکنیم، اشتباه است، این نماز تو است که می خواهد ما چنین و چنان کنیم در حالی که نه تو مالک سرنوشت مایی و نه نمازت، زیرا ما در اراده و شعور خود آزادیم، هر دینی را که بخواهیم اختیار می کنیم و هر جور که بخواهیم در اموال خود تصرف می کنیم بدون اینکه چیزی و کسی جلوگیر ما باشد و حال که ما آزادیم غیر آن دینی که دین پدرانمان بود انتخاب نمی کنیم و در اموال خود به غیر آنچه دلخواه خود ما است تصرف نمی کنیم و کسی هم حق ندارد از تصرف صاحب مال در مال خودش جلوگیری کند.

پس چه معنا دارد که نمازت تو را امر به چیزی کند و ما مجبور باشیم امری را که به تو شده امتثال کنیم؟ و به عبارتی دیگر اصلا چه معنا دارد که نماز تو، تو را به عمل شخص خودت امر نکند بلکه تو را به عملی که قائم به ما است و ما باید انجامش دهیم امر کند؟ آیا اینگونه امر کردن را چیزی جز سفاهت در رأی می توان نام نهاد، از سوی دیگر ما تو را مردی حلیم و رشید می شناسیم و کسی که به راستی حلیم و رشید است در جلوگیری و نهی از هر کسی که به نظرش می رسد کار بدی می کند عجله نموده و در انتقام از کسی که به نظرش می رسد مجرم است شتاب نمی نماید بلکه صبر می کند تا حقیقت امر برایش روشن گردد، این است معنای حلم و این است طرز رفتار شخص حلیم و همچنین کسی که به راستی رشید است در هیچ کاری که در آن ضلالت و سردرگمی است اقدام نمی کند و تو که مردی رشید هستی چگونه به مثل چنین عمل سفیهانه ای که صورتی جز جهالت و گمراهی ندارد اقدام کرده ای؟!

پس با این بیان چند نکته روشن می گردد:

نکته اول اینکه: اهل مدین دعوت شعیب را مستند به نماز او کردند، چون در نماز دعوت و بعث به معارضه با آن قوم است در پرستش بتها و کم فروشی آنها.

نکته دوم اینکه: مردم مدین در کلام خود گفتند:" أَنْ نَتْرُکَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا- اینکه ما ترک کنیم آنچه را که پدران ما می پرستیدند؟"(87/هود) خواستند با این

تعبیر خود اشاره کنند به دلیلی که در این باره دارند و آن این است که این بت ها را خود ما درست نکرده و پرستش آن را آغاز ننموده ایم بلکه پدران ما آنها را می پرستیدند پس پرستش آنها یک سنت ملی و قومی است و چه عیبی دارد که انسان سنت ملی و دیرینه خود را که خلف ها از سلف خود ارث برده اند و نسلها یکی پس از دیگری بر طبق آن سنت نشو و نما نموده اند محترم شمرده و بر طبق آن عمل کند، ما نیز هم چنان آلهه خود را می پرستیم و به دین خود که دین آباء ما است پای بندیم و رسم ملی خود را از اینکه به بوته فراموشی سپرده شود حفظ می کنیم.

نکته سوم اینکه: مردم مدین در کلام خود گفتند:" اموالنا" تا به حجت دیگری که علیه شعیب (ع) داشتند اشاره نموده، بگویند: وقتی چیزی مال کسی شد دیگر هیچ عاقلی شک نمی کند در اینکه آن شخص می تواند در مال خود تصرف کند و دیگران با اعتراف به اینکه مال، مال او است حق ندارند با او در باره آن مال معارضه کنند و نیز هیچ عاقلی شک نمی کند در اینکه صاحب مال طبق روش و کیفیتی که سلیقه و هوش و ذکاوتش او را هدایت می کند مال خود را در مسیر زندگیش خرج نموده و با آن، امر معیشت خود را تدبیر کند و دیگران در این باره نیز حق مداخله در کار او را ندارند.

نکته چهارم اینکه: آن قسمت جمله" أَ صَلاتُکَ تَأْمُرُکَ ... إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ" (87/هود)که دعوت شعیب را زیر سر نماز او دانسته و اینکه نسبت امر و نهی را تنها به نماز دادند و نه به کسی دیگر اساسش بر استهزاء و تمسخر بود اما آن قسمتش که او را مردی حلیم و رشید خواندند، خواستند به وجه قوی تری حلم و رشد را برای آن جناب اثبات کنند تا ملامت و انکار عمل او و یا به عبارتی دیگر زشتی عمل او نمودارتر گردد زیرا عمل سفیهانه از هر کسی بد است ولی از کسی که حلیم و رشید است بدتر است و شخصی که دارای حلم و رشد است و هیچ شکی در حلم و رشد او نیست هرگز نباید به چنین عمل سفیهانه ای دست بزند و علیه حریت و استقلال فکری و عقیدتی مردم قیام نماید.

شعیب(ع) در جواب فرمود:« یا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً...!»(88/هود) مراد از اینکه فرمود:" من بر بینه ای از پروردگارم هستم" این است که من آیت و معجزه ای دارم که دلالت بر صدق من بر ادعای نبوتم دارد، و مراد از اینکه گفت:" خدای تعالی از ناحیه خود رزق نیکویی به من داده" این است که به من وحی نبوت داده که مشتمل است بر اصول معارف و فروع شرایع، و ما در المیزان توضیح این دو کلمه را دادیم.

و معنای آیه این است که شما مردم به من خبر دهید که اگر من فرستاده ای از ناحیه خدای تعالی بسوی شما باشم و مرا به وحی معارف و شرایع اختصاص داده باشد و با آیتی روشن که دلالت بر صدق من در ادعایم می کند تایید کرده باشد باز هم من در رأی و روشم سفیه هستم؟ و آیا در چنین زمینه ای آنچه من شما را بدان می خوانم سفاهت و دعوت من، دعوتی سفیهانه است؟ و آیا در این دعوت من زورگویی و تحکمی است از من بر شما و یا دعوت من سلب آزادی شما است؟ این من نیستم که از شما سلب آزادی کرده باشم، این خدای سبحان است که مالک شما و مالک هر چیز است و شما به همین جهت که مملوک خدا هستید نسبت به ذات مقدس او نمی توانید آزاد باشید بلکه به حکم عقل و به مقتضای بندگیتان باید امر او را اطاعت نموده، حکمش را گردن نهید و او به مقتضای ربوبیتش شما را به هر چه بخواهد امر می کند که حکم تنها برای او است و شما بسوی او باز می گردید!

⁽¹⁾

گفتاری در:آزادی های انسان و محدودیت های اجتماعی

حیات اجتماعی انسان، آزادی های فردی را محدود می کند!

توضیح اینکه هر چند صنع الهی انسان را مختار در کار خود آفریده و به او آزادی عمل داده بطوری که در هنگام انجام هر عملی بتواند به طرف فعل و ترک آن متمایل شود، اگر خواست آن را انجام بدهد و اگر نخواست ندهد و خلاصه کلام اینکه انسان هر چند به حسب این نشئه یعنی نشئه خلقت، نسبت به بنی نوع خودش که آنها نیز مثل وی هستند و در خلقت شبیه وی می باشند آزادی تام دارد بنی نوعش نیز همین آزادی را دارند هر چه این دارد آنها نیز دارند و هر چه که این از آن محروم است آنان نیز محرومند و احدی حق ندارد به هوای دل خود بر دیگران تحکم کند.

الا اینکه صنع الهی انسان را مفطور کرد بر اینکه بطور دسته جمعی زندگی کند و به حکم این فطرت زندگی او تمام و کامل نمی گردد مگر در مجتمعی از افراد نوعش، مجتمعی که همه افراد در رفع حوایج همه تعاون داشته باشند و در عین حال هر فردی از آن مجتمع در یک مقدار مال که معادل با وزن اجتماعی او است اختصاص داشته باشد و این بدیهی است که اجتماع قوام نمی یابد و بر پای خود استوار نمی گردد مگر بوسیله سنن و قوانینی که در آن جریان داشته باشد و حکومتی که به دست عده ای از افراد مجتمع تشکیل شود و نظم اجتماع را عهده دار شده، قوانین را در

آن جاری بسازد و همه اینها بر حسب مصالح اجتماعی صورت گرفته باشد.

پس بنا بر این هیچ چاره ای جز این نیست که تک تک افراد اجتماع قسمتی از حریت و آزادی خود را فدای قانون و سنت جاری در اجتماع کند و از آزادی مطلق و بی قید و شرط خود چشم بپوشد تا به خاطر این فداکاری و در مقابل این گذشت، از پاره ای مشتهیات خود بهره مند گردد و بقیه افراد اجتماع نیز به قسمتی از آزادی خود برسند (و اگر غیر این باشد آزادی مطلق یک نفر می تواند از تمامی افراد اجتماع سلب آزادی کند هم چنان که دیدیم و تاریخ نشان داد که یک فرد از انسان به خاطر اینکه می خواست آزاد بی قید و شرط باشد هم سنن و قوانین را پایمال کرد و هم از همه افراد اجتماع سلب آزادی نمود.)

( پس انسان هر چند که به حسب خلقتش آزاد است اما) انسان اجتماعی در مقابل مسایل زندگی که مصالح اجتماع و منافع آن، آن مسایل را ایجاب می کند آزاد نیست و اگر حکومت بر سر این مصالح و منافع تحکم می کند و امر و نهی صادر می کند معنایش برده گرفتن مردم و استکبار بر آنان نیست برای اینکه در مسایلی حکم می راند که انسان اجتماعی در آن مسایل آزاد نیست تا حکومت سلب آزادیش کرده باشد ( بلکه زندگی اجتماعی، این آزادی را از او سلب کرده است،) و همچنین یک فرد از مجتمع اگر ببیند که اعمال برادران اجتماعیش به حال مجتمع ضرر دارد و یا حد اقل نفعی به حال مجتمع ندارد زیرا رکنی از ارکان مصالح اساسی را مختل و باطل می سازد و مشاهده اینگونه اعمال از بعضی افراد مجتمع (و دلسوزیش به حال مجتمع) وادارش کند به اینکه آن افراد را نصیحت و موعظه کند و به راه رشد، ارشادشان نموده، به عملی امرشان کند که بر آنان واجب است و از عملی نهیشان کند که باید از آن اجتناب کنند، به این فرد نمی گویند تو، به افراد مجتمع تحکم کرده ای و حریت آنها را سلب نموده ای، برای اینکه گفتیم افراد مجتمع در قبال مصالح عالیه و احکام لازم الاجراء و مصالحی که رعایتش برای مجتمع لازم است آزادی ندارند تا کسی آن را سلب کند و در حقیقت امر و نهیی که این فرد دلسوز می کند امر و نهی واقعی نیست بلکه امر و نهی مصالح مذکور است، مصالحی که قائم به مجتمع" من حیث هو مجتمع" است مصالحی که قائم به شخصیتی وسیع به مقدار وسعت مجتمع است و این فرد دلسوز زبان ناطق آن مصالح است و لا غیر و چیزی از خود ندارد.

انسان به حسب خلقتش موجودی است دارای شعور و اراده تنها او است که می تواند برای خود هر کاری را که می خواهد اختیار کند، و به عبارتی دیگر او در هر فعلی که به آن برخورد نموده و از آن مطلع شود (هم) می تواند طرف انجام دادن آن

فعل را انتخاب کند و (هم) می تواند طرف ترک آن را برگزیند، پس هر فعلی از افعال که آوردنش برای آدمی ممکن باشد وقتی به انسان پیشنهاد شود انسان به حسب طبعش در سر یک دو راهی می ایستد و می اندیشد که آیا این فعل را انجام دهم و یا ترک کنم و اما در اصل این اختیار مجبور و به عبارتی صحیح تر مضطر و ناچار است هر چند که در انجام و ترک افعال مختار است و به همین جهت فعل را به او نسبت می دهیم چون انسان به حکم فطرتش نسبت به فعل و ترک مطلق العنان است و این انتخابش نه در طرف فعل و نه در طرف ترک مقید به هیچ قیدی و معلول هیچ علتی غیر از انتخاب خودش نیست و این است معنای اینکه می گوییم انسان تکوینا و به حسب خلقتش موجودی است آزاد.

و لازمه این آزادی تکوینی یک آزادی دیگر است و آن آزادی تشریعی (قانونی) است که در زندگی اجتماعیش به آن آزادی تمسک می کند و آن این است که از میان انواع طرقی که برای زندگی اجتماعی هست طریق دلخواه خود را انتخاب کند و هر جور که دلش می خواهد عمل کند و احدی از بنی نوع او حق ندارد بر او استعلاء یافته و او را برده و بنده مطیع خود کند و اراده و عمل او را مالک گشته هوای دل خود و خواست خود را بر خلاف میل او بر او تحمیل کند برای اینکه افراد این نوع، همه مثل هم هستند هر حق و مزیت و ... که این دارد غیر این نیز دارد از آن جمله طبیعت حر و آزاد است که اگر این دارد همه نیز دارند و نباید یکی آقابالاسر دیگران باشد هم چنان که قرآن کریم (که همه دستوراتش مطابق با فطرت است در اینجا نیز به همین حکم فطری و طبیعی تصریح نموده) می فرماید:

" وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ!" (64/ال عمران) و نیز فرموده:

" ما کانَ لِبَشَرٍ ... ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ!" (79/ال عمران)

این وضع انسان است نسبت به مثل خود و بنی نوع خود و اما نسبت به علل و اسبابی که این طبیعت و سایر طبیعت ها را به انسان داده هیچ حریت و آزادی در قبال آن ندارد زیرا آن علل و اسباب، مالک و محیط به انسان از جمیع جهاتند و انسانها چون موم در دست آن علل و اسبابند، این علل و اسباب همانهایند که با انشاء و نفوذ امر خود، انسان را آن طور که خواسته اند پدید آورده اند و انسان را بر اساس آنچه از ساختمان و آثار و خواص در او بوده درست کرده اند (او چگونه می تواند در کار آن علل مداخله کند،) بله او در کار خودش مختار هست به این معنا که هر چه را که دوست بدارد می تواند قبول کند و هر چه را که کراهت دارد می تواند رد کند بلکه به یک معنایی دقیق تر باید گفت: هر چه را که از او خواسته اند دوست بدارد و بپذیرد

دوست می دارد و می پذیرد حتی اعمال اختیارش هم که میدان و جولانگاه حریت آدمی است انسان در آن اعمال نیز آزاد آزاد نیست بلکه آزادی خود را طوری اعمال می کند که آن علل و اسباب از او خواسته اند، پس اینطور نیست که انسان هر چه را که دوست بدارد و اراده کند واقع بشود و هر چه را که برای خود بپسندد و اختیار کند موفق به آن بشود و این بسیار روشن است (و هر کسی آن را بارها در زندگیش تجربه کرده است.)

و این علل و اسباب همانهایند که انسان را به جهازاتی مجهز کرده اند، جهازاتی که حوایج و نواقص وجود او را به یادش می آورند و به کارهایی وادار می کنند که آن کارها سعادتش را تامین و نواقص وجودش را برطرف سازد، دستگاه گوارشش با غش و ضعف کردن به او اعلام می کند که بدنت سوخت می خواهد، برخیز و غذایی برایش فراهم آور و یا بدنت به آب احتیاج دارد برخیز برایش آب تهیه کن، و نه تنها به یاد او می آورد که بدنت سوخت و یا آب می خواهد بلکه او را به غذایی هم که با ساختمان بدنی او سازگار است هدایت می کند اگر گوشت خام به این دستگاه عرضه شود پس می زند و با زبان بی زبانی می گوید من نان می خواهم و یا گوشت پخته می خواهم و او را آرام نمی گذارد تا وقتی که سیر و سیراب شود و همچنین دستگاههای دیگری که علل و اسباب عالیه در ساختمان بشر قرار داده هر یک انسان را به یاد نواقص و کمبودهایی که دارد می اندازد و راه جبران آن کمبود را نیز به او نشان می دهد.

این علل و اسبابی که گفتیم آن بعثها و آن هدایتها را دارد با حکمی تشریعی و قانونی اموری را بر فرد فرد انسانها واجب کرده که دارای مصالحی واقعی است، مصالحی که انسان، نه می تواند منکر آن شود و نه می تواند از امتثال حکم تشریعی علل سرپیچی نموده، بگوید: من فلان چیز را نمی خواهم، مثلا من نمی خواهم غذا بخورم و یا آب بنوشم و یا برای خود سکنایی بگیرم و از سرما و گرما خود را حفظ کنم، و من نمی خواهم در مقام دفاع از خود بر آمده، هر چیزی که وجود و منافع مرا تهدید می کند از خود دور سازم.

علل و اسباب مذکور علاوه بر آن هدایت و بعث تکوینی و علاوه بر آن گونه احکام تشریعی، درک یک مساله ای را نیز در فطرت بشر نهاده و آن این است که باید زندگی اجتماعی تشکیل دهد و خود به تنهایی نمی تواند ادامه حیات دهد و انسان نیز این مساله را اذعان کرده که آری واجب است من نخست اجتماعی منزلی و سپس اجتماعی مدنی تشکیل دهم و جز زندگی اجتماعی و جز در مسیر تعاون و تعامل

نمی توانم به سعادت برسم، باید با سایر افراد تعاون داشته باشم آنها هر یک گوشه کاری از کارها را بگیرند من نیز گوشه کاری دیگر را و نیز باید با سایر افراد تعامل داشته باشم یعنی از آنچه تولید کرده ام هر مقدار که مورد حاجت خودم است بردارم و ما زاد آن را با ما زاد تولید دیگران معامله کنم تا همه افراد همه چیز را دارا شویم اینجا است که ناگهان متوجه می شود که به حکم اضطرار باید از دو جهت از موهبت حریت و آزادیش چشم بپوشد:

جهت اول اینکه: اجتماع وقتی از افراد تشکیل می یابد که یک فرد به سایر افرادی که با او تعاون دارند حقوقی را بدهد که آنها آن حقوق را به وی داده اند و حقوق آنان را محترم بشمارد تا آنها نیز حقوق وی را محترم بشمارند و این حقوق متقابل اینطور تادیه می شود که این فرد برای مردم همان عملی را انجام دهد که مردم برای او انجام می دهند و همان مقدار برای مردم سودمند باشد که از مردم سود می برد و همان مقدار مردم را محروم از آزادی بداند که خود را محروم می داند، نه اینکه مردم را محروم بداند ولی خود را آزاد و افسار گسیخته بپندارد، پس یک فرد از مجتمع حق ندارد هر کاری که دلش می خواهد بکند و هر حکمی که دوست دارد براند، بلکه او در موردی حر و آزاد است که به حریت دیگران تنه نزند و مزاحم آزادی دیگران نباشد، پس در حقیقت این محرومیت از آزادی، محرومیت از بعضی آزادیها است برای رسیدن به آزادی هایی دیگر.

جهت دوم اینکه: مجتمع تشکیل نمی شود و دوام نمی یابد مگر وقتی که سنن و قوانینی در آن جاری باشد، قوانینی که مردم دور هم جمع شده، آن را پذیرفته باشند و اگر همه آنان آن را نپذیرفته باشند حد اقل اکثر مردم آن را قبول کرده و خود را تسلیم در برابر آن دانسته باشند، قوانینی که منافع عامه مردم را به حسب آن حیاتی که اجتماع دارد ضمانت کند، چه حیات متمدن و پیشرفته، و چه منحط و پست و مصالح عالی اجتماع مردم را حفظ نماید.

و پر واضح است که احترام به این قوانین (وقتی کاربرد دارد و آن مصالح را تامین می کند که افراد به آن عمل کنند و به آن احترام بگذارند و عمل به آن قوانین خواه ناخواه، ) آزادی افراد را در مورد خودش سلب می کند، پس کسی که قانون را جعل می کند و یا سنت را باب می کند حال چه اینکه سازنده قانون عامه اهل اجتماع باشد و چه برگزیدگان آنان و چه پادشاهشان و چه اینکه خدای تعالی و رسول او باشد تا ببینی سنت و قانون چه باشد، به هر حال پاره ای از آزادیهای مردم را به منظور حفظ پاره ای دیگر سلب می کند، خدای عز و جل در کلام مجیدش به این حقیقت

اشاره نموده، می فرماید:

" وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ !"(68/قصص) و نیز می فرماید:

" وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِیناً !"(36/احزاب)

پس خلاصه کلام ما این شد که انسان در مقایسه با همنوعانش در مواردی آزاد است که مربوط به شخص خودش باشد و اما در مواردی که پای مصلحت ملزمه خود او و بالاخص مصلحت ملزمه اجتماع و عامه مردم در کار باشد و علل و اسباب او را به مصالحی و به مقتضیات آن مصالح هدایت کند در آنجا دیگر به هیچ وجه آزادی اراده و عمل ندارد و در چنین مواردی اگر کسی و یا کسانی او را به سوی سنت و یا هر عملی که قانون و یا مجری قانون و یا فردی ناصح و متبرع آن را موافق با مصالح انسانیت تشخیص داده دعوت کند و به اصطلاح امر به معروف و نهی از منکر نماید و برای دعوت خود حجت و دلیلی روشن بیاورد نباید او را به زورگویی و سلب حریت مشروع افراد متهم نمود.

و اما آن علل و اسبابی که گفتیم دست در کار تجهیز انسان به جهازات مختلف و هادی و یادآور انسان به تکمیل نواقص و حوایج خویش و به زندگی اجتماعی و به تسلیم در برابر قانون و ... است هر حکمی که می کنند از نظر تعلیم توحیدی اسلام مصادیقی هستند برای اراده خدای سبحان و یا اذن او.

آری بنا بر آنچه تعلیم الهی ما را به آن هدایت می کند خدای تبارک و تعالی مالک علی الاطلاق است و غیر او جز مملوکیت از هر جهت، چیزی ندارد و انسان جز عبودیت محض، مالک چیزی نیست و همین مالکیت علی الاطلاق خدای سبحان هر گونه حریتی را که انسان برای خود توهم می کند سلب می نماید هم چنان که همین مالکیت علی الاطلاق خدای سبحان بود که انسانها را از قید بردگی و بندگی انسانهای دیگر آزاد نموده و او را نسبت به سایر همنوعانش آزادی بخشید و ربوبیت و مولویت هر انسانی نسبت به انسانهای دیگر را ممنوع اعلام نموده، فرمود:

" أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ !"(64/ال عمران)

پس خدای سبحان حاکم علی الاطلاق و مطاع بدون قید و شرط است هم چنان که خودش فرمود:" إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ" (57/انعام) و اگر رسولان اولی الامر و بعضی از افراد امت اسلامی حق امر به معروف و نهی از منکر دارند و امت، مامور به اطاعت از آنان هستند این حق را خدای عز و جل به آنان داده و به همین جهت امت اسلام در قبال کلمه حقی که از آن حضرات صادر می شود و مردم را به سوی آن

دعوت می کند هیچگونه حریتی ندارند (نه اینکه حریت داشته اند ولی رسول و اولی الامر و مثلا فقهاء آن حریت را از مردم سلب کرده باشند،) هم چنان که خدای تعالی فرموده:

" وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ !"(71/توبه)

⁽¹⁾

مستضعفین جامعه

مقدمه تفسیری بر:وظیفه مسلمین در نجات مستضعفین جامعه

« وَ مَا لَکمْ لا تُقَتِلُونَ فی سبِیلِ اللَّهِ وَ الْمُستَضعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدَنِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْیَةِ الظالِمِ أَهْلُهَا وَ اجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنک وَلِیًّا وَ اجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنک نَصِیراً!»

« چرا در راه خدا و نجات بیچارگان از مردان و زنان و کودکان پیکار نمی کنند؟ بیچارگانی که می گویند بار الها ما را از این سرزمین که مردمش همه ستمگرند بیرون کن و نجات بده و از ناحیه خود سرپرستی برایمان بفرست و یا از جانب خود یار و مدد کاری برایمان روانه کن!» (75/نساء)

چرا در راه خدا نمی رزمید و چرا در راه نجات مستضعفین نمی جنگید!

این آیه شریفه تحریکی است بر قتال، که با تعبیر استفهام انجام شده، استفهامی که به یاد شنونده می آورد که قتالشان قتال در راه خدا است و فراموش نکنند ، که در چنین قتالی هدف زندگی سعیدشان تامین می شود ، چون در زندگی سعیده هیچ آرزو و هدفی جز رضوان خدا و هیچ سعادتی پرمحتواتر از قرب به خدا نیست و به یاد داشته باشند که قتالشان قتال در راه مردم و زنان و کودکانی است که به دست غداران روزگار به استضعاف کشیده شده اند .

بنا بر این در این آیه شریفه تحریک و تهییجی است برای تمامی مؤمنین ، چه آنهایی که ایمانشان خالص است و چه آنهایی که ایمانشان ضعیف و ناخالص است، اما آنهایی که ایمانشان خالص و دلهایشان پاک است ، برای به حرکت در آمدنشان به سوی قتال همان یاد خدای عز و جل کافی است ، تا برای اقامه حق ، و لبیک گفتن به ندای پروردگارشان و اجابت دعوت داعی او ، به پا خیزند و اما آنهایی که ایمانشان ناخالص است ، اگر یاد خدا تکانشان داد که هیچ ، و اگر یاد خدا کافی نبود این معنا

تکانشان می دهد که اولا این قتالشان قتال در راه خدا است و ثانیا قتال در راه نجات مشتی مردم ناتوان است ، که به دست کفار استضعاف شده اند و خلاصه کلام این که آیه شریفه به این دسته از مردم می فرماید اگر ایمان به خدایتان ضعیف است ، حداقل غیرت و تعصب که دارید و همین غیرت و تعصب اقتضا می کند از جای برخیزید و شر دشمن را از سر یک مشت زن و بچه و مردان ضعیف کوتاه کنید!

آری اسلام هر چند که هر سبب و نسبی را در برابر ایمان هیچ و پوچ دانسته، لیکن در عین حال همین هیچ و پوچ را در ظرف ایمان معتبر شمرده ، بنا بر این بر هر فرد مسلمان واجب است که به خاطر برادران مسلمانش که سبب ایمان بین وی و آنان برادری برقرار ساخته و نیز به خاطر برادران تنی و سایر خویشاوندانش از زن و مرد و ذراری - در صورتی که مسلمان باشند - فداکاری کند و غیرت به خرج دهد ، که اگر چین کند مستضعفین از خویشاوندان خود را نجات دهد ، همین عمل نیز بالاخره سبیل الله خواهد شد ، نه این که در مقابل سبیل الله عنوانی دیگر داشته باشد.

در آیه این مستضعفین بعضی از مؤمنین و پاره ای از آنها فرض شده اند ، چون همان طور که قبلا خاطرنشان ساختیم کسانی هستند که الله و ربوبیت او را قبول دارند و می گویند:« ربنا اخرجنا من هذه القریة ...!»(75/نسا) و علاوه بر این که مؤمنند مظلوم و بیچاره و معذبند و داد مظلومی سر می دهند استغاثه و التماس می کنند ، که « پروردگارا ما را از این شهری که اهلش ستمکارند نجات بده ...!»

⁽¹⁾

گفتاری کوتاه پیرامون مساله:استضعاف و مسئله غیرت و تعصب

در آیه ای که گذشت همان طور که اشاره کردیم همه مؤمنین یعنی آنهایی که واقعا مؤمنند و آنهایی که ایمانی مستعار دارند را تحریک می کرد برای قتال با دشمنان و غیرت و تعصب آنان را به هیجان می آورد و این کاری است که هر مربی و رهبری با مردم خود می کند و لیکن خواننده محترم اگر آیه شریفه را به دقت در نظر بگیرد و آنگاه رفتاری که خود ما به عنوان یک موجود طبیعی و به حکم آن چه طبیعت اقتضا می کند عمل می کنیم مقایسه کند ، آن وقت ادبی از قرآن می بیند که به راستی شگفت آور است .

توضیح این که جای هیچ تردیدی نیست که در ساختمان بدنی و روحی انسان چیزی به کار رفته ، که آدمی را در مواقعی که احساس کند دیگران به منافع او تجاوز می کنند ، و رعایت احترام مقدسات( مثلا اطفال و ناموس) او را نمی کنند و یا در صددند آبروی او را بریزند و خاندان او را هتک نمایند و یا کاری دیگر از این قبیل بکنند وادار به دفاع می سازد و این لزوم دفاع از خود و از متعلقات خود حکمی است که فطرت به گردن بشر انداخته و به وی الهام کرده ، چیزی که هست بکار بردن این نیرو و یا بگو اطاعت از این حکم فطرت دو جور انجام می شود ، یکی به نحو شایسته و آن این است که هم بکاربستنش به نحو شایسته و حق باشد و هم برای حفظ حق خود باشد ، نه حفظ باطل و دیگری بنحو ناشایست و مذموم و آن این است که هم بکاربستنش به نحو باطل باشد و هم برای حفظ باطل شد ، که معلوم است در این صورت چه فساد و شقاوتی در پی دارد و چقدر نظام امور زندگی را به هم می زند .

اسلام مساله غیرت و تعصب را باطل معرفی نکرده بلکه اصل آن را حفظ نموده ، زیرا غیرت ریشه در فطرت انسان دارد و اسلام هم دین فطرت است ، ولی در جزئیات آن دخالت کرده است و فرموده آن قدر از غیرت و تعصب که مطابق با فطرت است ، حق است و شاخ و برگی که اقوام به آن داده اند ، باطل است ، این اولا و در ثانی همین ودیعه فطری را یعنی غیرت و تعصب را از هر سویی به سوی خدای تعالی برگردانیده و سپس موارد بسیاری که دارد همه را در یک قالب ریخت ، و آن قالب عبارت است از توحید ، مثلا یکی از موارد تعصب ، تعصب در باره مردان است ، که زنان در باره آنان تعصب می ورزند ، یکی دیگر در باره زنان است ، که مردان نسبت به آنان غیرت و تعصب به خرج می دهند ، یکی دیگر در باره اطفال و کودکان و به طور کلی فرزندان است ، که پدران و مادران در باره آنان تعصب می ورزند ، همه اینها را رنگ توحید داد ، به این معنا که هر جا تعصب ورزیدن ، خداپسند باشد ، باید تعصب ورزید ، هر جا نباشد نباید اعمال کرد ، پس اسلام اصل تعصب و غیرت را که حکمی است فطری تایید می کند ، ولی در عین حال آن را از شوائب هوا و هوس ها و اهداف فاسد و شیطانی پاک و در همه موارد صاف می کند و همه را به صورت یک شریعت انسانی در می آورد ، تا انسان ها هم راه فطرتشان را رفته باشند و هم دچار ظلمت تناقض و یک بام و دو هوایی نگشته مواردش با یکدیگر توافق و تسالم داشته باشند ، پس آنچه اسلام بشر را به سوی آن می خواند و آن را مشروع می داند ، در بین موارد و اطرافش تناقض و تضادی نیست ، بلکه همه در این جهت مشترکند ، که از شؤون توحید به شمار می روند و همه مواردش این عنوان را دارند ، که پیروی حق

و متابعت از آنند ، در نتیجه همه احکام آن قوانینی کلی و دائمی و ثابت شده اند( به طوری که از هر مسلمان آگاه بپرسی تعصب ورزیدن نسبت به خویشاوندان کافر و دشمن دین چطور است ؟ جوابش منفی و از هر کس بپرسی تعصب ورزیدن نسبت به مسلمانی بیگانه ولی پیرو حق چگونه است ؟ جوابش مثبت است ، از هر مسلمانی بپرسی غیرت ورزیدن نسبت به رفتار داماد با دخترت و نسبت به رفتار پسرت با همسرش چطور است ، جواب می دهد در هر دو مورد اگر غیرت ورزیدن مایه خشنودی خدا است صحیح است و اگر پیروی هوای نفس است باطل است!)

⁽¹⁾

گفتاری در معنای مستضعف

« إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَئکَةُ ظالِمِی أَنفُسِهِمْ قَالُوا فِیمَ کُنتُمْ قَالُوا کُنَّا مُستَضعَفِینَ فی الأَرْضِ قَالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْض اللَّهِ وَسِعَةً فَتهَاجِرُوا فِیهَا فَأُولَئک مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَت مَصِیراً!»

« إِلا الْمُستَضعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدَنِ لا یَستَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یهْتَدُونَ سبِیلاً!»

« فَأُولَئک عَسی اللَّهُ أَن یَعْفُوَ عَنهُمْ وَ کانَ اللَّهُ عَفُواًّ غَفُوراً !»

« کسانی که فرشتگان قابض ارواح در حالی جانشان را می گیرند که ستمگر خویشند از ایشان می پرسند: مگر چه وضعی داشتید که این چنین به خود ستم کردید می گویند: در سرزمینی که زندگی می کردیم، اقویا ما را به استضعاف کشیدند، می پرسند: مگر زمین خدا وسیع نبود و نمی شد به سرزمینی دیگر مهاجرت کنید؟ و چون پاسخ و حجتی ندارند منزلگاهشان جهنم است که چه بد سر انجامی است!»

« مگر آن مستضعفینی از مردان و زنان و کودکان که نه می توانند استضعاف کفار را از خود دور سازند و نه می توانند از آن سرزمین به جائی دیگر مهاجرت کنند!»

« که اینان امید هست خدا از آنچه نباید می کردند درگذرد، که عفو و مغفرت کار خدا است!» (97تا99/نساء)

آیه مورد بحث این معنا را روشن می سازد که جهل به معارف دین در صورتی که ناشی از قصور و ضعف باشد و خود انسان جاهل هیچ دخالتی در آن قصور و در آن ضعف نداشته باشد در درگاه خدای عز و جل معذور است .

توضیح اینکه خدای سبحان جهل به دین و هر ممنوعیت از اقامه شعائر دینی را ظلم می داند ، ظلمی که عفو الهی شامل آن نمی شود ، آنگاه از این قانون کلی مستضعفین را استثناء نموده ، عذر آنان را که همان استضعاف باشد پذیرفته است .

آنگاه با بیانی کلی که هم شامل آنان شود و هم شامل غیر آنان معرفیشان

نموده و آن بیان کلی عبارت است از اینکه کسی نتواند محذوری را که مبتلای بدان است دفع کند و این معنا همانطور که شامل مستضعفین مورد بحث می شود که در سرزمینی قرار گرفته اند که اکثریت و قدرت در آنجا به دست کفار است و چون عالمی دینی نیست که معارف دین را از او بیاموزند و یا محیط کفر و ترس از شکنجه های طاقت فرسای کفار اجازه نمی دهد به آن معارف عمل کنند و از سوی دیگر قدرت بیرون آمدن از آنجا و رفتن به محیط اسلام را هم ندارند ، یا به خاطر اینکه فکرشان کوتاه است و یا گرفتار بیماری و یا نقص بدنی و یا فقر مالی و یا موانع دیگرند ، همچنین شامل کسی هم می شود که اصلا ذهنش منتقل به این معنا که دینی هست و معارف دینی ثابتی وجود دارد و باید آن معارف را آموخته مورد عملش قرار داد نمی شود ، هر چند که این شخص عنادی با حق ندارد و اگر حق به گوشش بخورد به هیچ وجه از قبول آن استکبار نمی ورزد ، بلکه اگر حقانیت مطلبی برایش روشن شود آن را پیروی می کند ، لیکن حق برایش روشن نشده و عوامل مختلفی دست به دست هم داده و نگذاشته که این شخص به دین حق بگراید .

چنین کسی نیز مستضعف است و مصداق استثنای در آیه است ، چیزی که هست اگر این شخص نمی تواند حیله ای بیندیشد و نه راه به جائی ببرد ، از این جهت نیست که راه را تشخیص داده ولی قدرت رفتن ندارد ، چون دشمن به او احاطه دارد و شمشیر و شلاق دشمنان حق و دین اجازه رفتن به او نمی دهد بلکه از این جهت است که عاملی دیگر او را به استضعاف کشانیده و آن عبارت است از غفلت و معلوم است که با وجود غفلت دیگر قدرت معنا ندارد و با وجود جهل دیگر راه هدایت تصور نمی شود .

و اینکه گفتیم آیه شریفه شامل هر دو نوع مستضعف می شود ، به خاطر اطلاقی است که در بیان آیه شریفه است و این اطلاق ، عمومیت علت را می رساند و همین عمومیت علت از آیات دیگر نیز استفاده می شود ، مانند آیه شریفه:

« لا یکلف الله نفسا الا وسعها لها ما کسبت و علیها ما اکتسبت!»(286/بقره)

پس مطلب حق و دین حق و هر حق دیگری که انسان از آن غافل است ، در وسع انسان نیست و خدای تعالی هم کسی را از آن باز خواست نمی کند ، همچنانکه مطلب حق و دین حق و هر حق دیگر اگر مورد توجه آدمی باشد ولی از ناحیه دشمن قدرت بر انجام آن را نداشته باشد آن نیز در وسع آدمی نیست و خدای تعالی در مورد آن بازخواستی ندارد .

و این آیه شریفه یعنی آیه سوره بقره همانطور که تکلیف را در جائی که

خارج از وسع باشد بر می دارد ، همچنین ضابطه ای کلی در تشخیص مورد دست می دهد و می فهماند کجااست که اگر تکلیف را انجام ندهی معذوری و کجا است که معذور نیستی ، و آن ضابطه کلی این است که انجام ندادن تکلیف مستند به اکتساب و اختیار خود آدمی نباشد و خودش در این ترک وظیفه هیچ دخالتی نداشته باشد .

بنا بر این پس کسی هم که یا به کلی از دین غافل است و یا به بعضی از معارف حقه آن جاهل است ، اگر غفلت و جهلش را علت یابی کنیم معلوم شود خودش یا به خاطر کوتاهی و یا سوء اختیار در جهلش دخالت داشته ، چنین کسی ترک وظیفه اش مستند به خودش است و گنه کار و مسؤول است و اگر بعد از ریشه یابی معلوم شد که جهل و غفلتش و یا ترک وظیفه اش، به هیچ مقداری مستند به خود او نیست ، در نتیجه ترک وظیفه را مستند به او نمی دانیم و او را گناه کاری نمی شناسیم که به علت استکبار از حق و یا انکار حق در مخالفت و گناه تعمد ورزیده باشد ، پس هر انسانی آنچه از کارهای خوب که می کند به سود خود می کند و آنچه از کارهای بد می کند علیه خود می کند و اما اگر آنچه را که می کند به عنوان کار خوب و کار بد نمی کند و از خوبی و بدی آن جاهل و یا غافل است ، آن عمل نه بسود او است و نه علیه او .

از اینجا روشن می شود که مستضعف تهی دست است و چیزی از خوبی و بدی در دست ندارد ، چون آنچه می کرده به عنوان کار خوب و یا کار بد نمی کرده ، در نتیجه امر او محول به خدای تعالی است تا پروردگارش با او چه معامله کند ؟ و این معنا از ظاهر آیه شریفه:« فاولئک عسی الله ان یعفو عنهم و کان الله عفوا غفورا!»(99/نسا) که بعد از آیه مورد بحث است و نیز از آیه شریفه:« و آخرون مرجون لامر الله اما یعذبهم و اما یتوب علیهم و الله علیم حکیم!»(106/توبه) استفاده می شود ، البته با در نظر گرفتن اینکه رحمتش بر غضبش پیشی دارد ، امید عفو در آنان بیشتر است .

« فاولئک عسی الله ان یعفو عنهم ...!» این طائفه هر چند که گناهی عمدی مرتکب نشده اند ، چون به علت جهلی که دچار آن هستند در آنچه کرده اند معذورند و لیکن در سابق هم گفتیم آدمی زاده همواره در بین سعادت و شقاوت خود دور می زند و در شقاوتش همین بس که در صدد تحصیل سعادت خود برنیاید ، در نتیجه هیچ انسانی فی نفسه بی نیاز از عفو الهی نیست ، او نیازمند به این است که خدای عز و جل با عفو خود اثر شقاء را از دل او بزداید ، حال چه اینکه او فردی صالح باشد و یا طالح و یا هیچکدام و به همین جهت است که خدای تعالی در جمله مورد بحث امید

عفو از آنان را ذکر کرده .

در این آیه شریفه سؤالی است و آن این است که چرا از یک سو فرموده:« عسی الله ان یعفو عنهم!» که ظاهر آن در خطر بودن مستضعفین است و از سوی دیگر می فرماید:« و کان الله عفوا غفورا !» که ظاهرش این است که عفو الهی شامل مستضعفین می شود ، جوابش این است که همانطور که گفتیم صرف تهی دست بودن نیز شقاوت است ، پس جا دارد بفرماید : امید است خدا از آنان عفو کند و از سوی دیگر چون این طائفه را در صورت استثناء از ظالمینی نام برد که مورد تهدید به ماواهم جهنم و ساءت مصیرا ، قرار گرفتند و ظاهر این استثناء این است که این طائفه استثناء داخل جهنم نمی شوند ، لذا با جمله:« و کان الله عفوا غفورا !» فهماند که آری این طائفه مشمول عفو و مغفرت خدای تعالی هستند .

⁽¹⁾

برادری در جامعه اسلامی

گفتاری در معنای:اخوت و برادری در جامعه اسلامی

« إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصلِحُوا بَینَ أَخَوَیْکمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکمْ تُرْحَمُونَ!»

« تنها مؤمنین برادر یکدیگرند پس بین برادران خود اصلاح کنید و از خدا پروا کنید ، شاید مورد رحمش قرار گیرید!» (10/حجرات)

جمله:« انما المؤمنون اخوة!» قانونی را در بین مسلمانان مؤمن تشریع می کند و نسبتی را برقرار می سازد که قبلا برقرار نبود و آن نسبت برادری است که آثاری شرعی و حقوقی قانونی نیز دارد .

ما در بعضی از مباحث المیزان پیرامون مساله ابوت ، بنوت و اخوت و سایر انواع قرابت و خویشاوندی گفتیم که این نسبت ها دو قسمند : یکی حقیقی و طبیعی که عبارت از این است که دو فرد از بشر یا بدون واسطه و یا با یک یا چند واسطه بالاخره منتهی به پشت یک پدر و یا رحم یک مادر و یا منتهی به هر دو شوند. یکی هم نسبت های اعتباری و قراردادی است ، برای اینکه آثاری خاص بر آنها مترتب شود، مثلا از یکدیگر ارث ببرند و یا نفقه یکی بر دیگری واجب باشد و یا اینکه ازدواج آن دو با یکدیگر حرام باشد و یا احکامی دیگر .

پس معلوم شد که قرابت و نسبت اعتباری ، غیر از قرابت طبیعی است ، البته گاهی می شود که هر دو با هم جمع می شوند ، مثل قرابتی که بین دو برادر و یا یک زن و شوهر مشروع هست که قرابتشان هم طبیعی است و هم اینکه قانون و اعتبار این قرابت را قرابت می داند و آثاری بر آن مترتب می کند .

و گاهی طبیعی هست ولی اعتباری نیست ، مانند فرزند متولد شده از زنا که از نظر طبیعت ، این فرزند ، فرزند پدر و مادر زناکار خود هست و اما از نظر قانون و اعتبار هیچ ارتباطی با آن دو ندارد ، نه از آن دو ارث می برد و نه آن دو از وی ارث

می برند و گاه هم می شود قرابت اعتباری هست ولی طبیعی نیست ، مانند پسر خوانده که در بعضی از قوانین( مانند قانون جاهلیت عرب) پسر شمرده می شد ، ولی پسر طبیعی نبود .

و معتبر شمردن امور اعتباری هر چند همانطور که گفتیم به منظور این است که آثار حقیقی بر آن امر اعتباری مترتب کنیم ، مثلا یک فرد از جامعه را سر جامعه فرض کنیم تا نسبت او به جامعه نسبت سر به بدن باشد ، همان طور که سر امور بدن را تدبیر می کند ، او هم امور جامعه را تدبیر کند و در بین جامعه حکم براند ، همانطور که سر در بدن می راند و لیکن این را هم باید دانست که عقل آدمی بدون جهت و بیهوده چیزی را که فاقد حقیقتی است ، دارای آن حقیقت فرض نمی کند و اگر فرض کند ، حتما به خاطر مصلحتی است که وادارش کرده چنین فرضی بکند .

این را بدان جهت خاطرنشان کردیم که بگوییم : وقتی به خاطر مصلحتی قرار شد چیز فاقد حقیقتی را واجد آن حقیقت فرض کنیم و آثار آن حقیقت را بر این امر فرضی هم مترتب سازیم، از آثار حقیقت آنچه که مصلحت اقتضا کند مترتب می کنیم.

اگر مصلحت اقتضا کرد همه آنها را مترتب کنیم ، می کنیم و اگر اقتضا کرد بعضی از آن آثار را مترتب کنیم همان بعض را مترتب خواهیم کرد .

مثل یک معجون که مرکب حقیقی از چند جزء است ، اگر یک جزء آن نباشد معجون ، دیگر آن معجون نخواهد بود ، ولی در یک معجون اعتباری به نام نماز که مرکب از چند جزء است ، هم ممکن است بگوییم اگر خواندن حمد در آن نباشد نماز خوانده نشده - چه اینکه سوره عملا ترک شود و چه سهوا - و هم می توانیم بگوییم اگر عمدا ترک شود نماز باطل است ، چون نماز انجام نشده ، ولی اگر سهوا ترک شود عیب ندارد .

و شارع اسلام شق دوم را اعتبار کرده و فرموده من نماز بی سوره را با اینکه بی سوره است ، در صورتی که سوره آن سهوا فراموش شده باشد نماز دارای سوره فرض می کنم و آن را صحیح می دانم .

و باز به همین جهت است که می بینیم آثار معنا به حسب اختلاف موارد ، مختلف می شود ، مثلا اگر در نماز رکوع دو بار بیاید و یا اصلا ترک شود ، چه عمدا و چه سهوا نماز باطل می شود ، ولی قرائت حمد و سوره این طور نیست - که شرحش گذشت - پس جائز و ممکن است که آثار مترتبه بر یک معنای اعتباری به حسب اختلاف مواردش مختلف شود .

لیکن این را هم باید در نظر داشت که آثار اعتباری تنها بر موضوعات اعتباری

مترتب می شود ، نه بر موضوعات طبیعی هر چند که اعتبار نداشته باشد ، مثلا اثر مالکیت انسان نسبت به خانه اش ، این است که بتواند در آن تصرف کند ، اما این اثر بدین جهت مترتب است که صاحب خانه مالک اعتباری آن است ، یعنی در عالم اعتبار و در قانون ، مالک شناخته شده ، نه بدین جهت که انسان است .

و همچنین برادر در عالم اعتبار اسلامی از برادر خود ارث می برد ، نه بدین جهت که برادر طبیعی او ، یعنی متولد از پدر یا از مادر و یا از پدر و مادر او است تا برادر ولد زنا هم از پدرش ارث ببرد ، چون برادر طبیعی او است بلکه از این جهت ارث می برد که در عالم اعتبار اسلامی برادر شناخته شده است .

اخوت نیز یک معنایی است که هم می تواند طبیعی باشد و هم اعتباری.

و اخوت طبیعی در شرایع و قوانین هیچ اثری ندارد و قوانین به صرف اینکه دو انسان دارای یک پدر و یا یک مادر و یا یک پدر و مادر باشند ارتباطی بین این دو از نظر قانون نمی بیند ، ولی اخوت اعتباری در اسلام آثاری اعتباری دارد .

و اخوت در اسلام عبارت است از نسبتی که بین دو نفر برقرار است و در نکاح و ارث آثاری دارد ، حال چه اینکه اخوت طبیعی باشد و چه رضاعی که البته اخوت رضاعی آثاری در مساله ازدواج دارد ولی در ارث ندارد - و چه اخوت دینی که آثاری اجتماعی دارد و در نکاح و ارث اثر ندارد .

و به زودی کلامی از امام صادق علیه السلام در باره حقوق اخوت دینی خواهد آمد که فرموده:« مؤمن برادر مؤمن و چشم او و راهنمای او است ، به او خیانت نمی کند و ستم بر او روا نمی دارد و او را فریب نمی دهد و اگر وعده ای به او داد خلف وعده نمی کند!»

و این معنا بر بعضی از مفسرین مخفی مانده و اطلاق اخوت در آیه را در باره مؤمنین، اطلاقی مجازی و از باب استعاره گرفته و گفته اند : شرکت دو نفر در داشتن ایمان، شبیه است به شرکت آن دو در اصل تولد، برای اینکه هم تولد، اصلی است برای بقاء، چون منشا حیات است و هم ایمان منشای است برای بقاء ابدی در بهشت.

بعضی هم گفته اند : این اخوت از باب تشبیه بلیغ است ، از این حیث که مؤمنین همه به یک ریشه منسوبند آن هم ایمان است ، که باعث بقاء ابدی است .

⁽¹⁾

نفاق در جامعه اسلامی

گفتاری پیرامون:مساله نفاق در جامعه اسلامی

« إِذَا جَاءَک الْمُنَفِقُونَ قَالُوا نَشهَدُ إِنَّک لَرَسولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّک لَرَسولُهُ وَ اللَّهُ یَشهَدُ إِنَّ الْمُنَفِقِینَ لَکَذِبُونَ...!»

« ای رسول ما چون منافقان( ریاکار) نزد تو آمده گفتند که ما به یقین و حقیقت گواهی می دهیم که تو رسول خدایی! ( فریب مخور!) خدا می داند که تو رسول اویی و خدا گواهی می دهد که منافقان( سخن به مکر و خدعه و) دروغ می گویند...!» (1/منافقون)

قرآن کریم در باره منافقین اهتمام شدیدی ورزیده و مکرر آنان را مورد حمله قرار داده و زشتی های اخلاقی ، دروغها ، خدعه ها ، دسیسه ها و فتنه هایشان را به رخشان می کشد .

فتنه هایی که علیه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و مسلمانان بپا کردند و در سوره های قرآن کریم از قبیل سوره بقره ، آل عمران ، نساء ، مائده ، انفال ، توبه ، عنکبوت ، احزاب ، فتح ، حدید ، حشر ، منافقین و تحریم سخن از آن را تکرار نموده است.

و نیز در مواردی از کلام مجیدش ایشان را به شدیدترین وجه تهدید نموده به اینکه در دنیا مهر بر دلهایشان زده و بر گوش و چشمشان پرده می افکند و نورشان را از ایشان می گیرد و در ظلمتها رهایشان می کند ، به طوری که دیگر راه سعادت خود را نبینند و در آخرت در درک اسفل و آخرین طبقات آتش جایشان می دهد .

و این نیست مگر به خاطر مصائبی که این منافقین بر سر اسلام و مسلمین آوردند: چه کیدها و مکرها که نکردند ؟ و چه توطئه ها و دسیسه ها که علیه اسلام طرح ننمودند و چه ضربه هایی که حتی مشرکین و یهود و نصاری به اسلام وارد

نیاوردند .

و برای پی بردن به خطری که منافقین برای اسلام داشتند ، همین کافی است که خدای تعالی به پیامبرش خطاب می کند که از این منافقین برحذر باش و مراقب باش تا بفهمی از چه راههای پنهانی ضربات خود را بر اسلام وارد می سازند:

« هم العدو فاحذرهم!» (4/منافقون)

از همان اوائل هجرت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم به مدینه، آثار دسیسه ها و توطئه های منافقین ظاهر شد ، و بدین جهت می بینیم که سوره بقره - به طوری که گفته اند - شش ماه بعد از هجرت نازل شده و در آن به شرح اوصاف آنان پرداخته و بعد از آن در سوره های دیگر به دسیسه ها و انواع کیدهایشان اشاره شده ، نظیر کناره گیریشان از لشکر اسلام در جنگ احد ، که عده آنان تقریبا ثلث لشکریان بود و پیمان بستن با یهود و تشویق آنان به لشکرکشی علیه مسلمین و ساختن مسجد ضرار و منتشر کردن داستان افک (تهمت به عایشه) و فتنه به پا کردنشان در داستان سقایت و داستان عقبه و امثال آن تا آنکه کارشان در افساد و وارونه کردن امور بر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم به جایی رسید که خدای تعالی به مثل آیه زیر تهدیدشان نموده فرمود:

« لئن لم ینته المنافقون و الذین فی قلوبهم مرض و المرجفون فی المدینة لنغرینک بهم ثم لا یجاورونک فیها الا قلیلا ملعونین این ما ثقفوا اخذوا و قتلوا تقتیلا !»(60و61/احزاب)

روایات هم از بسیاری به حد استفاضه رسیده که عبد الله بن ابی سلول و همفکران منافقش، همانهایی بودند که امور را علیه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم واژگونه می کردند و همواره در انتظار بلایی برای مسلمانان بودند و مؤمنین همه آنها را می شناختند و عده شان یک سوم مسلمانان بود و همانهایی بودند که در جنگ احد از یاری مسلمانان مضایقه کردند و خود را کنار کشیده ، در آخر به مدینه برگشتند ، در حالی که می گفتند:« لو نعلم قتالا لاتبعناکم - اگر می دانستیم قتالی واقع می شود با شما می آمدیم!» (67/ال عمران)

و از همین جا است که بعضی نوشته اند حرکت نفاق از بدو وارد شدن اسلام به مدینه شروع و تا نزدیکی وفات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم ادامه داشت .

این سخنی است که جمعی از مفسرین گفته اند و لیکن با تدبر و موشکافی حوادثی که در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم رخ داد و فتنه های بعد از رحلت آن جناب و در نظر گرفتن طبیعت اجتماع فعال آن روز ، علیه این نظریه حکم می کند، برای اینکه:

اولا : هیچ دلیل قانع کننده ای در دست نیست که دلالت کند بر اینکه نفاق منافقین در میان پیروان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و حتی آنهایی که قبل از هجرت ایمان آورده بودند رخنه نکرده باشد و دلیلی که ممکن است در این باره اقامه شود هیچ دلالتی ندارد .

و آن دلیل این است که منشا نفاق ترس از اظهار باطن و یا طمع خیر است و پیامبر و مسلمانان آن روز که در مکه بودند و هنوز هجرت نکرده بودند ، قوت و نفوذ کلمه و دخل و تصرف آن چنانی نداشتند که کسی از آنان بترسد و یا طمع خیری از آنان داشته باشد و به این منظور در ظاهر مطابق میل آنان اظهار ایمان کنند و کفر خود را پنهان بدارند ، چون خود مسلمانان در آن روز توسری خور و زیر دست صنادید قریش بودند .

مشرکین مکه یعنی دشمنان سرسخت آنان و معاندین حق هر روز یک فتنه و عذابی درست می کردند ، در چنین جوی هیچ انگیزه ای برای نفاق تصور نمی شود، به خلاف بعد از هجرت که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و مسلمانان یاورانی از اوس و خزرج پیدا کردند و بزرگان و نیرومندان این دو قبیله پشتیبان آنان شده و از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم دفاع می نمودند ، همان طور که از جان و مال و خانواده خود دفاع می کردند و اسلام به داخل تمامی خانه هایشان نفوذ کرده بود و به وجود همین دو قبیله علیه عده قلیلی که هنوز به شرک خود باقی بودند قدرت نمایی می کرد و مشرکین جرأت علنی کردن مخالفت خود را نداشتند ، به همین جهت برای اینکه از شر مسلمانان ایمن بمانند به دروغ اظهار اسلام می کردند ، در حالی که در باطن کافر بودند و هر وقت فرصت می یافتند علیه اسلام دسیسه و نیرنگ به کار می بردند .

وجه اینکه گفتیم: این دلیل درست نیست ، این است که علت و منشا نفاق منحصر در ترس و طمع نیست تا بگوییم هر جا مخالفین انسان نیرومند شدند و یا زمام خیرات به دست آنان افتاد ، از ترس نیروی آنان و به امید خیری که از ایشان به انسان برسد نفاق می ورزد و اگر گروه مخالف چنان قدرتی و چنین خیری نداشت ، انگیزه ای برای نفاق پیدا نمی شد ، بلکه بسیاری از منافقین را می بینیم که در مجتمعات بشری دنبال هر دعوتی می روند و دور هر ناحق و صدایی را می گیرند ، بدون اینکه از مخالف خود هر قدر هم نیرومند باشد پروایی بکنند .

و نیز اشخاصی را می بینیم که در مقام مخالفت با مخالفین خود برمی آیند و عمری را با خطر می گذرانند و به امید رسیدن به هدف بر مخالفت خود اصرار هم

می ورزند تا شاید هدف خود را که رسیدن به حکومت است به دست آورده ، نظام جامعه را در دست بگیرند ، و مستقل در اداره آن باشند و در زمین غلو کنند .

و رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هم از همان اوائل دعوت فرموده بود که اگر به خدا و دعوت اسلام ایمان بیاورید ، ملوک و سلاطین زمین خواهید شد .

با مسلم بودن این دو مطلب چرا عقلا جائز نباشد که احتمال دهیم : بعضی از مسلمانان قبل از هجرت به همین منظور مسلمان شده باشند ؟ یعنی به ظاهر اظهار اسلام کرده باشند تا روزی به آرزوی خود که همان ریاست و استعلاء است برسند و معلوم است که اثر نفاق در همه جا واژگون کردن امور و انتظار بلا برای مسلمانان و اسلام و افساد مجتمع دینی نیست ، این آثار ، آثار نفاقی است که از ترس و طمع منشا گرفته باشد و اما نفاقی که ما احتمالش را دادیم اثرش این است که تا بتوانند اسلام را تقویت نموده ، به تنور داغی که اسلام برایشان داغ کرده نان بچسبانند و به همین منظور و برای داغ تر کردن آن ، مال و جاه خود را فدای آن کنند تا به این وسیله امور نظم یافته و آسیای مسلمین به نفع شخصی آنان بچرخش در آید .

بله این گونه منافقین وقتی دست به کارشکنی و نیرنگ و مخالفت می زنند که ببینند دین جلو رسیدن به آرزوها را که همان پیشرفت و تسلط بیشتر بر مردم است می گیرد که در چنین موقعی دین خدا را به نفع اغراض فاسد خود تفسیر می کنند .

و نیز ممکن است بعضی از آنها که در آغاز بدون هدفی شیطانی مسلمان شده اند ، در اثر پیشامدهایی در باره حقانیت دین به شک بیفتند و در آخر از دین مرتد بشوند و ارتداد خود را از دیگران پنهان بدارند ، همچنان که در ذیل جمله: «ذلک بانهم امنوا ثم کفروا ...!»(3/منافقون) در المیزان بدان اشاره نمودیم و همچنان که از لحن آیاتی نظیر آیه:« یا ایها الذین امنوا من یرتد منکم عن دینه فسوف یاتی الله بقوم...!» (54/مائده)نیز امکان چنین ارتداد و چنین نفاقی استفاده می شود .

و نیز آن افراد از مشرکین مکه که در روز فتح ایمان آوردند ، چگونه ممکن است اطمینانی به ایمان صادق و خالصشان داشت ؟ با اینکه بدیهی است همه کسانی که حوادث سالهای دعوت را مورد دقت قرار داده اند ، می دانند که کفار مکه و اطرافیان مکه و مخصوصا صنادید قریش هرگز حاضر نبودند به پیامبر ایمان بیاورند و اگر آوردند به خاطر آن لشکر عظیمی بود که در اطراف مکه اطراق کرده بود و از ترس شمشیرهای کشیده بر بالای سرشان بود و چگونه ممکن است بگوییم در چنین جوی نور ایمان در دلهایشان تابیده و نفوسشان دارای اخلاص و یقین گشته و از صمیم دل

و با طوع و رغبت ایمان آوردند و ذره ای نفاق در دلهایشان راه نیافت!

و ثانیا اینکه : استمرار نفاق تنها تا نزدیکی رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نبود و چنان نبوده که در نزدیکیهای رحلت نفاق منافقین از دلهایشان پریده باشد ، بله تنها اثری که رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در وضع منافقین داشت ، این بود که دیگر وحیی نبود تا از نفاق آنان پرده بردارد .

علاوه بر این ، با انعقاد خلافت دیگر انگیزه ای برای اظهار نفاق باقی نماند ، دیگر برای چه کسی می خواستند دسیسه و توطئه کنند ؟ آیا این متوقف شدن آثار نفاق برای این بوده که بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم تمامی منافقین موفق به اسلام واقعی و خلوص ایمان شدند و از مرگ آن جناب تاثیری یافتند که در زندگیشان آن چنان متاثر نشده بودند و یا برای این بوده که بعد از رحلت یا قبل از آن با اولیای حکومت اسلامی زدوبندی سری کردند!

چیزی دادند و چیزی گرفتند ، این را دادند که دیگر آن دسیسه ها که قبل از رحلت داشتند نکنند و این را گرفتند که حکومت آرزوهایشان را برآورد و یا آنکه بعد از رحلت مصالحه ای تصادفی بین منافقین و مسلمین واقع شد و همه آن دو دسته یک راه را برگزیدند و در نتیجه دیگر تصادم و برخوردی پیش نیامد ؟ شاید اگر بقدر کافی پیرامون حوادث اواخر عمر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم دقت کنیم ، و فتنه های بعد از رحلت آن جناب را درست بررسی نماییم ، به جوانب کافی این چند سؤال برسیم ، منظور از ایراد این سؤالها تنها این بود که به طور اجمال راه بحث را نشان داده باشیم!

⁽¹⁾

نمونه ای از خیزش و حرکت نفاق در جامعه اولیه اسلام

« و لیقول الذین فی قلوبهم مرض ...!» (31/مدثر)

بعضی از مفسرین که پذیرفته اند سوره مورد بحث در مکه نازل شده و منافقین و بیماردلان در مدینه پیدا شدند ، در باره آیه فوق گفته اند که: یک پیشگویی غیبی است از اینکه بعد از هجرت جمعی منافق پیدا خواهند شد .

و ما می گوییم: اینکه سوره مورد بحث همه اش در مکه نازل شده باشد مطلبی است که از نظر روایات متعین است و بعضی از مفسرین ادعای اجماع بر آن کرده اند و

اینکه از مقاتل نقل کرده اند که آیه: « و ما جعلنا أصحاب النار الا ملئکة ...!» (31/مدثر)در مدینه نازل شده از طریق نقل ثابت نشده که به راستی او چنین چیزی گفته باشد و بر فرض هم که ثابت باشد ، یک نظریه شخصی از مقاتل است که فکر کرده نفاق در مدینه پیدا شده و آیه از آن خبر می دهد .

و اما اینکه نفاق در مدینه پیدا شد ، بعضی از مفسرین بر آن اصرار ورزیده و استدلال کرده اند به اینکه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و مسلمانان قبل از هجرت آنقدر نیرومند نبودند ، و امرشان نافذ و دستشان باز نبوده که مردم از هیبت آنان حساب ببرند و کفر باطنی خود را پنهان کنند و یا به امید خیرشان دم از اسلام بزنند ، به خلاف حالی که مسلمانان بعد از هجرت در مدینه داشتند .

لیکن این استدلال تمام نیست ، زیرا همانطور که در سوره منافقون در بحثی که پیرامون نفاق (در مطلب بالا) داشتیم به ناتمامی آن اشاره نمودیم و حاصلش این است که : انگیزه و علت نفاق منحصر در ترس و پروا داشتن و یا به دست آوردن خیر عاجل نیست ، چون ممکن است کسی به امید نفع و خیر مؤجل و دراز مدت نفاق بورزد و ممکن است کسی به انگیزه تعصب و حمیت نفاق بورزد و یا انگیزه اش این باشد که نسبت به کفر قبلی خود عادت داشته ، دست برداشتن از عادت برایش مشکل باشد و همچنین ممکن است انگیزه هایی دیگر باعث نفاق شود و هیچ دلیلی در دست نیست که دلالت کند بر اینکه پای این انگیزه ها در مورد هیچ یک از مسلمانان مکه در کار نبوده ، بلکه از بعضی از همان مسلمانان نقل شده که در مکه ایمان آورده و سپس برگشته و یا با شک و تردید ایمان آورده و سپس ثابت قدم شده است. علاوه بر این خدای تعالی خودش فرموده:

« و من الناس من یقول امنا بالله فاذا اوذی فی الله جعل فتنة الناس کعذاب الله و لئن جاء نصر من ربک لیقولن انا کنا معکم أو لیس الله باعلم بما فی صدور العالمین! و لیعلمن الله الذین امنوا و لیعلمن المنافقین!»(10و11/عنکبوت)

و این دو آیه در سوره عنکبوت است که در مکه نازل شده و می بینید که از وجود نفاق در مکه خبر می دهد و بر فرض که از همه ادله مکی بودن این سوره صرفنظر کنیم ، همین که می بینیم مشتمل بر مساله فتنه و اذیت شدن در راه خداست ، باید بفهمیم که حداقل این دو آیه در مکه نازل شده ، چون در مدینه فتنه و اذیت دیدن در راه خدا رخ نداد .

و اگر بگویی آخر در آیه اول مساله نصرت خدایی ذکر شد. می گوییم : صرف این دلیل نمی شود بر اینکه آیه در مدینه نازل شده ، چون نصرت مصادیق دیگری هم غیر از فتح و پیروزی در جنگ که فتحی فوری و نقد است دارد.

و احتمال اینکه مراد از فتنه ، واقعه ای باشد که بعد از هجرت در مکه رخ داد به مطلب ما ضرری نمی زند ، برای اینکه منافقین مفتون که بعد از هجرت و در مکه مفتون شدند و دچار نفاق گردیدند از همانهایی بودند که قبل از هجرت ایمان آورده بودند ، هر چند که بعد از هجرت مورد اذیت واقع شدند .

و جا دارد که آیه:

« و من الناس من یعبد الله علی حرف فان أصابه خیر اطمان به و ان أصابته فتنة انقلب علی وجهه!»(11/حج)

را هم به مثل همین بیانی که ما کردیم حمل نموده بگوییم : در صورتی که منظور از فتنه عذاب باشد شامل بعضی از مسلمانانی که در مکه اسلام آوردند می شود، هر چند که سوره حج در مدینه نازل شده باشد!

⁽¹⁾

حقوق زن در اسلام

مقدمه تفسیری بر :موقعیت اجتماعی و حقوق زن در اسلام

« ... وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیهِنَّ بِالمَْعْرُوفِ وَ لِلرِّجَالِ عَلَیهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ!»

« زنان را نیز مانند وظائفشان حقوق شایسته است و مردان را بر آنان مرتبتی و برتری هست و خدا عزیز و حکیم است!»(228/بقره)

...

«وَ لِلْمُطلَّقَتِ مَتَعُ بِالْمَعْرُوفِ حَقاًّ عَلی الْمُتَّقِینَ!»

« زنان طلاق گرفته بهره ای به شایستگی در خور پرهیزکاران دارند!» (241/بقره)

« معروف» به معنای هر عملی است که افکار عمومی آن را عملی شناخته شده بداند و با آن مانوس باشد و با ذائقه ای که اهل هر اجتماعی از نوع زندگی اجتماعی خود به دست می آورند سازگار باشد و به ذوق نزند.

کلمه « معروف» در آیات 228تا241 سوره بقره در دوازده مورد آمده است و این بدان جهت است که خدای تعالی اهتمام دارد به اینکه عمل طلاق و ملحقات آن بر وفق سنن فطری انجام شود و عملی سالم باشد، بنابر این کلمه «معروف» هم متضمن هدایت عقل است و هم حکم شرع و هم فضیلت اخلاقی و هم سنت های أدبی و انسانی( آن عملی معروف است که هم طبق هدایت عقل صورت گرفته باشد و هم با حکم شرع و یا قانون جاری در جامعه مطابق باشد و هم با فضائل اخلاقی منافی نباشد و هم سنت های أدبی آنرا خلاف ادب نداند!)

و چون اسلام شریعت خود را بر اساس فطرت و خلقت بنا کرده، معروف از نظر اسلام همان چیزی است که مردم آن را معروف بدانند، البته مردمی که از راه فطرت به یک سو نشده و از حد نظام خلقت منحرف نگردیده باشند و یکی از احکام چنین اجتماعی این است که تمامی افراد و اجزای اجتماع در هر حکمی برابر و

مساوی باشند و در نتیجه احکامی که علیه آنان است برابر باشد با احکامی که به نفع ایشان است، البته این تساوی را باید با حفظ وزنی که افراد در اجتماع دارند رعایت کرد، آن فردی که تاثیر در کمال و رشد اجتماع در شؤون مختلف حیات اجتماع دارد، باید با فردی که آن مقدار تاثیر را ندارد، فرق داشته باشد، مثلا باید برای شخصی که حاکم بر اجتماع است حکومتش محفوظ شود و برای عالم، علمش و برای جاهل جهلش و برای کارگر نیرومند، نیرومندی اش و برای ضعیف، ضعفش در نظر گرفته شود، آنگاه تساوی را در بین آنان اعمال کرد و حق هر صاحب حقی را به او داد.

اسلام بنابر همین اساس احکام له و علیه زن را جعل کرده، آنچه از احکام که له و به نفع او است با آنچه که علیه و بر ضد او است مساوی ساخته و در عین حال وزنی را هم که زن در زندگی اجتماعی دارد و تاثیری که در زندگی زناشوئی و بقای نسل دارد در نظر گرفته است و معتقد است که مردان در این زندگی زناشوئی یک درجه عالی بر زنان برتری دارند و منظور از درجه، همان برتری و منزلت است.

خدای تعالی میان زنان مطلقه با مردانشان رعایت مساوات را کرده، در عین حال درجه و منزلتی را هم که مردان بر زنان دارند، منظور داشته است، پس آن مقدار که له زنان حکم کرده، همان مقدار علیه آنان حکم نموده نه بیشتر و ما انشاء الله ذیلاً در یک بحث علمی جداگانه به تحقیق این مساله بر می گردیم.

« تلک حدود الله فلا تعتدوها و من یتعد حدود الله ... !»(229/بقره)

منظور از بیان « اینها حدود خدایند...!» همان معارفی است که در دو آیه مورد بحث ذکر شد و آن عبارت بود از احکام فقهی آمیخته با مسائل اخلاقی و یک قسمت دیگر مسائل علمی بر اساس معارف اصولی.

و چه بسا بتوان از فرمان « لا تعتدوها – از حدود خدا تجاوز نکنید!» بوئی از عدم جواز تفرقه میان احکام فقهی و معارف اخلاقی استشمام نمود و می توان گفت که آیه، اشعاری هم به این معنا دارد که صرف عمل به احکام فقهی و جمود به خرج دادن بر ظواهر دین کافی نیست( برای اینکه احکام فقهی دین مانند اسکلت ساختمان است، اسکلتی که به هیچ وجه زندگی در آن قابل تحمل نیست و احکام اخلاقی به منزله سفید کاری و سیم کشی و دکوربندی آن ساختمان است، مثلا احکام فقهی و قانونی زناشوئی، احکامی است خشن، که نه شوهر حق دارد به زن خود فرمانی دهد و نه زن حق دارد بدون اذن او از خانه در آید، ولی همین قوانین فقهی وقتی توأم شد با احکام اخلاقی که اسلام در باب زناشوئی داده آنوقت قانونی بسیار گوارا و قابل عمل می شود.

احکام فقهی راجع به عبادت و دعا و ذکر، اسکلتی است که مجرد آن انسان را

به فرض دین که همان سعادت بشریت است نمی رساند، ولی وقتی این جسد توأم با روح و معنای عبادت شد که همان ورزیدگی و تزلزل ناپذیری روح است، آن وقت قوانینی خواهد شد که بشریت بی نیاز از آن نخواهد بود و هیچ قانونی جایگزین آن نمی شود! مترجم )

پس اکتفا نمودن بر عمل به ظواهر دین و رعایت نکردن روح آن، باطل کردن مصالح تشریع و از بین بردن غرض دین است، چون اسلام همانطور که مکرر گفته ایم دین عمل است، نه دین حرف و شریعت کوشش است نه فرض و مسلمانان به این درجه از انحطاط و سقوط اخلاقی و فرهنگی نرسیدند مگر به خاطر همین که به انجام تشریفات ظاهری اکتفا نموده و از روح دین و باطن امر آن بی خبر ماندند .

دلیل این معنا بیانی است که در تفسیر آیه 231 سوره بقره که می فرماید: « و من یفعل ذلک فقد ظلم نفسه!» در المیزان آمده است.

خدای سبحان احکامی را که تشریع کرده به منظور مصالح بشر تشریع نموده است، نه اینکه اگر به کارهائی امر و از کارهائی نهی کرده، خواهان نفس آن کارها و متنفر از نفس این کارها بوده است و در مورد بحث با نفس امساک و تسریح و اخذ و اعطا کار دارد، نه، بلکه بنای شارع همه بر این بوده است که مصالح عمومی بشر را تامین نموده و مفاسدی را که در اجتماع بشر پیدا می شود اصلاح کند و به این وسیله سعادت حیات بشر را تمام کند و لذا به همین منظور آن دستورات عملی را با دستوراتی اخلاقی مخلوط کرده، تا نفوس را تربیت و ارواح را تطهیر نموده، معارف عالیه، یعنی توحید و ولایت و سایر اعتقادات پاک را صفایی دیگر دهد، پس کسی که در دین خود به ظواهر احکام اکتفا نموده و به غیر آن پشت پا می زند، در حقیقت آیات خدا را مسخره کرده است!

⁽¹⁾

بحث علمی درباره:موقعیت اجتماعی و حقوق زن در اسلام و سایر جوامع

اشاره

از آنجائی که قانونگذار قوانین اسلام، خدای تعالی است همه می دانیم که اساس قوانینش( مانند قوانین بشری) بر پایه تجارب نیست، که قانونی را وضع کند و بعد از مدتی به نواقص آن پی برده ناگزیر لغوش کند، بلکه اساس آن مصالح و مفاسد واقعی

بشر است، چون خدا به آن مصالح و مفاسد آگاه است، لیکن به حکم تعرف الاشیاء باضدادها، ما برای درک ارزش قوانین الهی چه بسا نیازمند باشیم به اینکه در احکام و قوانین و رسوم دائر در میان امتهای گذشته و حاضر تامل و دقت کنیم .

از سوی دیگر پیرامون سعادت انسانی بحث کنیم و به دست آوریم که به راستی سعادت واقعی بشر در چیست؟ و آنگاه نتیجه این دو بررسی را با یکدیگر تطبیق کنیم تا ارزش قوانین اسلام و مذاهب و مسلک های اقوام و ملتهای دیگر را به دست آوریم و روح زنده آن را در بین ارواح آن قوانین متمایز ببینیم و اصلا مراجعه به تواریخ ملل و سیر در آنها و بررسی خصائل و مذاهب ملل عصر حاضر برای همین است که به قدر و منزلت اسلام پی ببریم، نه اینکه احتمال می دهیم در اقوال گذشته و معاصر، قانون بهتر و کاملتری هست و می خواهیم به جستجوی آن برخیزیم .

به همین منظور مساله را از چند نقطه نظر مورد بحث قرار می دهیم:

1- اینکه زن در اسلام چه هویتی دارد و هویت زن را با هویت مرد مقایسه کنیم.

2- زن در نظر اسلام چه ارزش و موقعیتی در اجتماع دارد، تا معلوم کنیم تاثیر زن در زندگی بشریت تا چه حد است؟

3- اینکه در اسلام چه حقوق و احکامی برای زن تشریع شده است؟

4- تشریع آن احکام و قوانین بر چه پایه ای بوده است؟

و همانطور که گفتیم برای روشن تر شدن بحث ناگزیریم آنچه را که تاریخ از زندگی زن در قبل از اسلام ضبط کرده پیش بکشیم و در آن نظری بکنیم، ببینیم اقوام قبل از اسلام و اقوام غیر مسلمان بعد از اسلام تا عصر حاضر چه اقوام متمدن و چه عقب افتاده، با زن چه معامله ای می کردند؟ و معلوم است که بررسی تاریخی این مساله بطور کامل از گنجایش این کتاب بیرون است، ناگزیر شمه ای از تاریخ را از نظر می گذرانیم و می گذریم:

1- زندگی زن در ملت های عقب مانده

زندگی زن در امتها و قبائل وحشی ، از قبیل ساکنین افریقا و استرالیا و جزائر مسکون در اقیانوسیه و امریکای قدیم و غیر اینها نسبت به زندگی مردان نظیر زندگی حیوانات اهلی بود ، آن نظری که مردان نسبت به حیوانات اهلی داشتند همان نظر را نسبت به زن داشتند و به زنان با همان دید می نگریستند .

به این معنا که انسان به خاطر طبع استخدامی که در او هست همانطور که

این معنا را حق خود می شمرد ، که مالک گاو و گوسفند و شتر و سایر حیوانات اهلی خود باشد و در آن حیوانات هر نوع تصرفی که می خواهد بکند و در هر حاجتی که برایش پیش می آید به کار ببندد ، از مو و کرک و گوشت و استخوان و خون و پوست و شیر آن استفاده کند و به همین منظور برای حیوان طویله می ساخت و حفظش می کرد و نر و ماده آنها را به هم می کشانید تا از نتائج آنها هم استفاده کند ، بار خود را به پشت آنها می گذاشت و در کار شخم زمین و کوبیدن خرمن و شکار ، آنها را به کار می گرفت و به طرق مختلف برای کارهای دیگر ، که نمی توان شمرد ، حیوانات را استخدام می کرد .

و این حیوانات بی زبان از بهره های زندگی و آنچه که دلهایشان آرزو می کرد از خوردنی و نوشیدنی و مسکن و جفت گیری و استراحت آن مقدار را دارا بودند که مالکش در اختیارش بگذارد و انسان هم آن مقدار در اختیار حیوانات می گذاشت که مزاحم و منافی با اغراضش نباشد ، او این حیوانات را تسخیر کرد ، تا به زندگی او سود رساند ، نه اینکه مزاحم زندگی او باشد .

و به همین جهت بسیار می شد که بهره کشی از آن زبان بسته ها ، مستلزم رفتاری می شد که از نظر خود آن حیوانات بسیار ظالمانه بود و اگر حیوان زبان می داشت و خودش ناظر در سرنوشت خود بود فریادش از این زورگوئی های عجیب بلند می شد ، چه بسیار حیوانی که بدون داشتن هیچ جرمی مظلوم واقع می شد و چه بسیار حیوان ستم کشی که از ظلم صاحبش به استغاثه در می آمد و امروز هم در می آید و کسی نیست که به دادش برسد و چه بسیار ستمکاری که بدون هیچ مانعی به ظلم خود ادامه می دهد ، چه بسیار حیواناتی که بدون داشتن هیچگونه استحقاق ، زندگی لذت بخشی دارند و تنها به خاطر اینکه سگ خوش قواره ای است از کاخ ها و بهترین ماشین ها و بهترین غذاها برخوردار باشند و فلان اسب فقط به خاطر اینکه نژاد خوبی دارد در ناز و نعمت بسر برده و در مساله تخم گیری از او استفاده کنند .

و بر عکس چه بسیار حیواناتی که بدون هیچ تقصیری ، در سخت ترین شرایط زندگی کنند و مانند الاغ باربر و اسب عصاری ، دائما در زحمت و سختی باشند .

حیوان برای خودش هیچ حقی از حقوق زندگی ندارد و در سایه حقوقی که صاحبش برای خودش قائل است زندگی می کند ، اگر کسی پای سگی و یا اسبی را بشکند از این نظر تعقیب نمی شود که چرا حیوان بی زبان را آزردی و حق او را پایمال ساختی ؟ بلکه از این نظر تعقیب می شود که چرا به صاحب حیوان ضرر رساندی و حیوان قیمتی او را از قیمت انداختی ، همه اینها برای این است که انسان ، زندگی و

هستی حیوانات را دنباله رو زندگی خود و فرع هستی خود می داند و ارزش جایگاه آنها را طفیلی ارزش وجودی خود می شمارد .

در این امت ها و قبائل زندگی زنان نیز در نظر مردان چنین زندگی یی بود ، یعنی مردان زندگی زنان را پیرو زندگی خود می دانستند و معتقد بودند که زنان برای خاطر مردان خلق شده اند و بطور اجمال و سربسته و بدون اینکه فکر کنند چه می گویند ، می گفتند : هستی و وجود زنان و زندگیشان تابع هستی و زندگی مردان است و عینا مانند حیوانات هیچ استقلالی در زندگی و هیچ حقی ندارند و زن ، مادام که شوهر نکرده تحت سرپرستی و ولایت پدر است و بعد از ازدواج تحت ولایت شوهر است ، آن هم ولایت بدون قید و شرط و بدون حد و مرز .

در این امتها مرد می توانست زن خود را به هر کس که بخواهد بفروشد و یا ببخشد و یا او را مانند یک کالا قرض دهد تا از او کام بگیرند ، بچه دار شوند ، یا به خدمت بگیرند و یا بهره هائی دیگر بکشند و مرد حق داشت او را تنبیه و مجازات کند، کتک بزند ، زندان کند و حتی به قتل برساند و یا او را گرسنه و تشنه رها کند ، حال او بمیرد یا زنده بماند و نیز حق داشت او را مخصوصا در مواقع قحطی و یا جشن ها مانند گوسفند چاق بکشد و گوشتش را بخورد و آنچه را که از مال مربوط به زن بود، مال خودش می دانست ، حق زن را هم ، حق خود می شمرد ، مخصوصا از جهت دادوستد و سایر معاملاتی که پیش می آمد خود را صاحب اختیار می دانست .

و بر زن لازم بود که از مرد( پدرش باشد یا شوهرش) در آنچه امر و دستور می دادند کورکورانه اطاعت کند ، چه بخواهد و چه نخواهد و باز به عهده زن بود که امور خانه و اولاد و تمامی ما یحتاج زندگی مرد را در خانه فراهم نماید و باز به عهده او بود که حتی سخت ترین کارها را تحمل کند ، بارهای سنگین را به دوش بکشد ، گل کاری و امثال این کارها را بکند و در قسمت حرفه و صنعت پست ترین حرفه را بپذیرد .

و این رفتار عجیب ، در بین بعضی از قبائل به حدی رسیده بود که وقتی یک زن حامله بچه خود را به دنیا می آورد بلا فاصله باید دامن به کمر بزند و به کارهای خانه بپردازد .

در حالیکه شوهرش با نداشتن هیچ کسالتی خود را به بیماری بزند و در رختخواب بخوابد و زن بدبختش به پرستاری او بپردازد ، اینها کلیاتی بود از حقوقی که زن در جامعه عقب مانده داشت و از بهره هائی که از زندگی اش می برد ، که البته اهل هر قرن از قرنها بربریت و وحشیگری و خصلت ها و خصوصیتهای مخصوص به

خود داشته ، سنت ها و آداب قومی با اختلاف عادات موروثیشان و اختلاف مناطق زندگی و جوی که بر آن زندگی احاطه داشت ، مختلف می شد که هر کس به کتب تالیف شده در این باب مراجعه کند ، از آن عادات و رسوم آگاه می شود .

2- زندگی زن در ملت های متمدن قبل از اسلام

منظور ما از امتهای متمدن و پیشرفته آن روز ، آن امت هائی است که تحت رسوم ملی و عادات محفوظ و موروثی زندگی می کرده اند بدون اینکه رسوم و عاداتشان مستند به کتابی یا مجلس قانونی باشد ، مانند مردم چین و هند و مصر قدیم و ایران و نظائر اینها .

آنچه در این باب در بین تمامی این امتها مشترک بوده ، این بود که زن در نظر این اقوام هیچگونه استقلال و حریت و آزادی نداشته ، نه در اراده اش و نه در اعمالش ، بلکه در همه شؤون زندگی اش تحت قیمومت و سرپرستی و ولایت بوده ، هیچ کاری را از پیش خود منجز و قطعی نمی کرده و حق مداخله در هیچ شانی از شؤون اجتماعی را نداشته است( نه در حکومت، نه در قضاوت و نه در هیچ شانی دیگر!)

حال ببینیم با نداشتن هیچ حقی از حقوق ، چه وظائفی به عهده داشته است ؟ اولا تمامی آن وظائفی که به عهده مرد بوده به عهده او نیز بوده است ، حتی کسب کردن و زراعت و هیزم شکنی و غیر آن و ثانیا علاوه بر آن کارها ، اداره امور خانه و فرزند هم به عهده او بوده و نیز موظف بود که از مرد در آنچه می گوید و می خواهد اطاعت کند .

البته زن در اینگونه اقوام ، زندگی مرفه تری نسبت به اقوام غیر متمدن داشته است ، چون اینان دیگر مانند آن اقوام به خود اجازه نمی دادند زنی را بکشند ، و گوشتشان را بخورند ، و بطور کلی از مالکیت محرومشان نمی دانستند ، بلکه زن فی الجمله می توانست مالک باشد ، مثلا ارث ببرد و اختیار ازدواج داشته باشد ، گو اینکه ملکیت و اختیاراتش در اینگونه موارد هم ، به استقلال خود او نبود .

در این جوامع مرد می توانست زنان متعدد بگیرد ، بدون اینکه حد معینی داشته باشد و می توانست هر یک از آنان را که دلش خواست طلاق دهد و شوهر بعد از مرگ زنش می توانست بدون فاصله ، زن بگیرد ، ولی زن بعد از مرگ شوهرش نمی توانست شوهر کند و از معاشرت با دیگران در خارج منزل ، غالبا ممنوع بود .

و برای هر یک از این امت ها بر حسب اقتضای مناطق و اوضاع خاص به خود، احکام و رسوم خاصی بود ، مثلا امتیاز طبقاتی که در ایران وجود داشت چه بسا باعث

می شد زنان از طبقه بالا حق مداخله در ملک و حکومت و حتی رسیدن به سلطنت و امثال آن را داشته باشند و یا مثلا بتوانند با محرم خود چون پسر و برادر ازدواج کنند، ولی دیگران که در طبقه پائین اجتماع بودند چنین حقی را نداشته باشند.

و مثلا در چین از آنجا که ازدواج نوعی خودفروشی و مملوکیت بود و زن در این معامله خود را یکباره می فروخت ، قهرا دیگر معقول نبود که اختیارات یک زن ایرانی را داشته باشد و همینطور هم بود یک زن چینی از ارث محروم بود و حق آن را نداشت که با مردان و حتی با پسران خود سر یک سفره بنشیند و مردان می توانستند دو نفری و یا چند نفری یک زن بگیرند و در بهره گیری از او و استفاده از کار او با هم شریک باشند ، آن وقت اگر بچه دار می شد غالبا فرزند از آن مردی بود که کودک به او بیشتر شباهت داشت .

و مثلا در هند ، از آنجائی که معتقد بودند زن پیرو مرد و مانند یکی از اعضای بدن او است دیگر معقول نبود که بعد از شوهر ، ازدواج برای او حلال و مشروع باشد ، بلکه تا ابد باید بی شوهر زندگی کند و بلکه اصلا نباید زنده بماند ، چون گفتیم زن را به منزله عضوی از شوهر می دانستند و در نتیجه همانطور که بر حسب رسوم خود مردگان را می سوزاندند ، زن زنده را هم با شوهر مرده اش آتش می زدند ، و یا اگر زمانی زنده می ماندند ، در کمال ذلت و خواری زندگی می کردند .

زنان هند قدیم در ایام حیض ، نجس و پلید بودند و دوری کردن از آنان لازم بود و حتی لباسهایشان و هر چیزی که با دست یا جای دیگر بدنشان تماس می گرفت ، نجس و خبیث بود .

و می توان وضع زنان در این امتها را اینطور خلاصه کرد که : نه انسان بودند و نه حیوان ، بلکه برزخی بین این دو موجود به حساب می آمدند ، به این معنا که از زن، به عنوان یک انسان متوسط و ضعیف استفاده می کردند ، انسانی که هیچگونه حقی ندارد ، مگر اینکه به انسانهای دیگر در امور زندگی کمک کند ، مثل فرزند صغیر که حد وسطی است بین حیوان و انسان کامل ، به سایر انسانها کمک می کند ، اما خودش مستقلا حقی ندارد و تحت سرپرستی و ولایت پدر یا سایر اولیای خویش است ، بله بین فرزند صغیر و زن ، این فرق بود که فرزند بعد از بلوغش از تحت سرپرستی خارج می شد ، ولی زن تا ابد تحت سرپرستی دیگران بود .

3- زن در میان کلدانیان، آشوریان، رومیان و یونانیان قدیم

امت هائی که تاکنون نام بردیم، امت هایی بودند که بیشتر آداب و رسوم شان بر اساس اقتضاء منطقه و عادات موروثی و امثال آن بود و ظاهرا به هیچ کتاب و قانونی تکیه نداشت ، در این میان امت هائی از قبیل کلدانیان و رومیان و یونانیان هستند که تحت سیطره قانون و یا کتاب هستند .

اما کلده و آشور ، که قوانین حامورابی در آن حکومت می کرد ، به حکم آن قوانین ، زن را تابع همسرش دانسته و او را از استقلال محروم می دانستند .

و نیز به حکم آن شریعت ، زن نه در اراده اش استقلال داشت و نه در عمل ، حتی اگر زن از شوهرش در امور معاشرت اطاعت نمی کرد و یا عملی را مستقلا انجام می داد ، مرد می توانست او را از خانه بیرون کرده و یا زنی دیگر بگیرد و بعد از آن حق داشت با او معامله یک برده را بکند و اگر در تدبیر امور خانه اشتباهی می نمود مثلا اسراف می کرد ، شوهر می توانست شکایتش را نزد قاضی ببرد و بعد از آنکه جرم او اثبات شد ، او را در آب غرق کند .

و اما روم ، که از قدیمی ترین امتهائی است که قوانین مدنی وضع کرده است ، اولین باری که دست به وضع قانون زد ، حدود چهار صد سال قبل از میلاد بود که به تدریج ، درصدد تکمیل آن برآمد و این قانون ، نوعی استقلال به خانه داده ، که در آن چهار دیواری دستورات سرپرست خانه واجب الاجراء است و این سرپرست یا شوهر است و یا پدر فرزندان که نوعی ربوبیت و سرپرستی نسبت به اهل خانه دارد و اهل خانه باید او را بپرستند ، همانطور که خود او در کودکی پدران گذشته خود را که قبل از او تاسیس خانواده کردند می پرستید و این سرپرست اختیار تام دارد و اراده او در تمامی آنچه که می خواهد و به آن امر می کند نسبت به اهل خانه اش یعنی زنان و فرزندان نافذ و معتبر است ، حتی اگر صلاح بداند که فلان زن و یا فلان فرزند باید کشته شود ، باید بدون چون و چرا اطاعتش می کردند و کسی نبود که با وی مخالفت کند .

و زنان خانه یعنی همسر و دختر و خواهر وضع بدتری نسبت به مردان و حتی پسران داشتند ، با اینکه مردان و پسران هم تابع محض سرپرست خانه بودند ، ولی زنان اصولا جزء جامعه نبودند و در نتیجه به شکایت آنها گوش نمی دادند و هیچ معامله ای از ایشان معتبر و نافذ نمی شد و مداخله در امور اجتماعی به هیچ وجه از آنان صحیح نبود ، ولی مردان خانه ، یعنی اولاد ذکور و برادران سرپرست و حتی پسر

خوانده ها ( چون در آن روزها پسرخواندگی در میان رومیان و همچنین یونانیان و ایرانیان و اعراب معمول بوده،) می توانستند با اجازه سرپرست مستقل شوند و همه امور زندگی خود را اداره کنند .

زنان در روم قدیم جزء اعضای اصلی خانه و خانواده نبودند ، خانواده را تنها مردان تشکیل می دادند ، زنان تابع خانواده بودند ، در نتیجه قرابت اجتماعی رسمی که مؤثر در مساله توارث و امثال آنست ، مختص در بین مردان بود( مردان بودند که از یکدیگر ارث می بردند و یا مثلا شجره دودمانشان به وسیله ایشان حفظ می شد،) و اما زنان نه در بین خود خویشاوندی( خواهری و دختر عموئی و غیره) داشتند و نه در بین خود و مردان ، حتی بین زن و شوهر خویشاوندی نبود ، بین پسر با مادرش و بین خواهر و برادرش و بین دختر و پدرش ارتباط خویشاوندی که باعث توارث شود نبود .

بلکه تنها قرابت طبیعی( که باعث اتصال زن و مردی به هم و تولد فرزندی از آن دومی شد،) وجود داشت و بسا می شد که همین نبودن قرابت رسمی مجوز آن می شد که با محارم یکدیگر ازدواج کنند و سرپرست خانه ، که ولی همه دختران و زنان خانه بود ، با دختر خود ازدواج کند ، چون ولی دختر و سرپرست او بود همه رقم اختیاری در او داشت .

و سخن کوتاه اینکه در اجتماع خانواده ، وجود زن در نظر رومیان وجودی طفیلی و زندگیش تابع زندگی مردان بود ، زمام زندگی و اراده اش به دست سرپرست خانه بود ، که یا پدرش باشد اگر پدری در خانه بود و یا همسرش اگر در خانه کسی به نام همسر باشد و یا مردی دیگر غیر آن دو و سرپرست خانه هر کاری می خواست با او می کرد و هر حکمی که دلش می خواست می راند .

چه بسا می شد که او را می فروخت و یا به دیگران می بخشید و یا برای کام گیری به دیگران قرض می داد و چه بسا به جای حقی که باید بپردازد( مثلا قرض یا مالیات) خواهر یا دخترش را در اختیار صاحب حق می گذاشت و چه بسا او را با کتک و حتی کشتن مجازات می کرد ، تدبیر مال زنان نیز بدست مردان بود ، هر چند که آن مال مهریه ای باشد که با ازدواج بدست آورده و یا با اذن ولی خود کسب کرده باشد ، ارث را که گفتیم نداشت و از آن محروم بود و اختیار ازدواج کردن دختر و زن به دست پدر و یا یکی از بزرگان قوم خود بود ، طلاقش هم که به دست شوهر بود و ... آری این بود وضع زن در روم .

و اما یونان ، وضع زن در آنجا و اصولا وضع به وجود آمدن خانواده و ربوبیت و

سر پرستی خانواده ، نزدیک همان وضع روم بود .

یعنی قوام و رکن اجتماع مدنی و همچنین اجتماع خانوادگی نزد آنان ، مردان بودند و زنان تابع و طفیلی مردان به حساب می آمدند و به همین جهت زن در اراده و در افعال خود استقلال نداشت ، بلکه تحت ولایت و سرپرستی مرد بود .

لیکن همه این اقوام ، در حقیقت قوانین خود را ، خودشان نقض کردند ، برای اینکه اگر برای زن استقلالی قائل نبودند ، باید همه جا قائل نباشند ، یعنی همانطوری که یک کودک نه در منافعش مستقل است و نه در جرائمش ، باید در مورد زنان نیز اینطور حکم می کردند که اگر در اراده و اعمالشان آنجا که مثلا می خواهند چیزی بخرند و یا بفروشند مستقل نیستند ، در جرائمشان هم مستقل نباشند ، یعنی اگر کار خلافی کردند، نباید خودشان جریمه شوند و یا شکنجه گردند، بلکه باید ولی و سرپرستشان جریمه بپردازد .

ولی همانطور که گفتیم ، این اقوام ، طفیلی بودن زن را فقط در طرف منافعشان حکم می کردند ، اگر کار نیکی می کردند پاداش آنها به کیسه سرپرست آنها می رفت و اما اگر کار بدی می کردند ، خودشان شکنجه می شدند .

و این خود عینا یکی از شواهد و بلکه از دلایلی است که دلالت می کند بر اینکه در تمامی این قوانین زن را به این نظر که موجودی است ضعیف و جزئی است از اجتماع ، اما جزئی ناتوان و محتاج به قیم ، مورد توجه قرار ندادند ، بلکه به این دید به او نگاه کرده اند که موجودی است مضر و مانند میکروبی است که مزاج اجتماع را تباه می کند و صحت آن را سلب می نماید ، چیزی که هست می دیدند که اجتماع حاجت حیاتی و ضروری به این میکروب دارد ، زیرا اگر زن نباشد نسل بشر باقی نمی ماند ، لذا می گفتند : چاره ای نیست جز اینکه باید به شان وی اعتنا کنیم و وبال امر او را به عهده بگیریم .

پس اگر جرمی و خیانتی کرد باید خودش عذاب آن را بچشد و اما اگر کار نیکی کرد و سودی رسانید مردان از آن بهره مند شوند و برای ایمنی از شرش نباید هیچگاه آزادش گذاشت، که هر کاری خواست بکند، عینا مانند یک دشمن نیرومندی که در جنگ شکست خورده باشد و او را اسیر گرفته باشند ، مادام که زنده است باید مقهور و زیر دست باشد ، اگر کار بدی کند شکنجه می شود و اگر کار نیکی کند تشکر و تقدیر از او به عمل نمی آید .

و همینکه دیدید می گفتند که قوام اجتماع به وجود مردان است ، باعث شد که معتقد شوند به اینکه اولاد حقیقی انسان ، فرزندان پسر می باشند و بقای نسل به

بقای پسران است( و اگر کسی فرزند پسر نداشته باشد و همه فرزندانش دختر باشند ، در حقیقت بلا عقب و اجاق کور است،) و همین اعتقاد منشا پیدایش عمل تبنی( فرزندگیری) شد ، یعنی باعث آن شد که اشخاص بی پسر ، پسر دیگری را فرزند خود بخوانند و ملحق به خود کنند ، و تمامی آثار فرزند واقعی را در مورد او هم مترتب سازند ، برای اینکه می گفتند خانه ای که در آن فرزند پسر نیست محکوم به ویرانی و نسل صاحب خانه محکوم به انقراض است ، لذا ناچار می شدند بچه های پسر دیگران را فرزند خود بخوانند ، تا به خیال خودشان نسلشان منقرض نشود و با اینکه می دانستند این فرزند خوانده ، فرزند دیگران است و از نسل دیگران آمده ، مع ذلک فرزند قانونی خود به حساب می آوردند و به او ارث می دادند و از او ارث می بردند و تمامی آثار فرزند صلبی را در مورد او مترتب و جاری می کردند .

و وقتی مردی از این اقوام یقین می کرد که عقیم است و هرگز بچه دار نمی شود ، دست به دامن یکی از نزدیکان خود از قبیل : برادر و برادر زاده می شد و او را به بستر همسر خود می برد تا با او جماع کند و از این جماع فرزندی حاصل شده و او آن فرزند را فرزند خود بخواند و خاندان او باقی بماند .

مساله ازدواج و طلاق نیز در یونان و روم نزدیک به هم بود ، در هر دو قوم تعدد زوجات جائز بود، اما در یونان اگر زن از یکی بیشتر می شد یکی از آن زنان ، زن قانونی و رسمی بود و بقیه غیر رسمی.

4- وضع زن در عرب محیط زندگی عرب( محیط نزول قرآن)

عرب از همان زمانهای قدیم در شبه جزیره عربستان زندگی می کرد ، سرزمینی بی آب و علف و خشک و سوزان و بیشتر سکنه این سرزمین، از قبائل صحرانشین و دور از تمدن بودند و زندگیشان با غارت و شبیخون، اداره می شد، عرب از یک سو ، یعنی از طرف شمال شرقی به ایران و از طرف شمال به روم و از ناحیه جنوب به شهرهای حبشه و از طرف غرب به مصر و سودان متصل بودند و به همین جهت عمده رسومشان رسوم توحش بود، که در بین آن رسوم ، احیانا اثری از عادات روم و ایران و هند و مصر قدیم هم دیده می شد .

عرب برای زن نه استقلالی در زندگی قائل بود و نه حرمت و شرافتی ، بله حرمتی که قائل بود برای بیت و خاندان بود ، زنان در عرب ارث نمی بردند و تعدد زوجات آن هم بدون حدی معین، جائز بود ، همچنانکه در یهود نیز چنین است و

همچنین در مساله طلاق برای زن اختیاری قائل نبود و دختران را زنده به گور می کرد ، اولین قبیله ای که دست به چنین جنایتی زد ، قبیله بنو تمیم بود و به خاطر پیشامدی بود که در آن قبیله رخ داد و آن این بود که با نعمان بن منذر جنگ کردند و عده ای از دخترانشان اسیر شدند که داستانشان معروف است و از شدت خشم تصمیم گرفتند دختران خود را خود به قتل برسانند و زنده دفن کنند و این رسم ناپسند به تدریج در قبائل دیگر عرب نیز معمول گردید و عرب هر گاه دختری برایش متولد می شد به فال بد گرفته و داشتن چنین فرزندی را ننگ می دانست بطوری که قرآن می فرماید:« یتواری من القوم من سوء ما بشر به!»(59/نحل) یعنی پدر دختر از شنیدن خبر ولادت دخترش خود را از مردم پنهان می کرد و بر عکس هر چه بیشتر دارای پسر می شد( هر چند پسر خوانده) خوشحال تر می گردید و حتی بچه زن شوهرداری را که با او زنا کرده بود ، به خود ملحق می کرد و چه بسا اتفاق می افتاد که سران قوم و زورمندان ، بر سر یک پسری که با مادرش زنا کرده بودند نزاع می کردند و هر یک آن پسر را برای خود ادعا می نمودند .

البته از بعضی خانواده های عرب این رفتار هم سرزده ، که به زنان و مخصوصا دختران خود در امر ازدواج استقلال داده و رعایت رضایت و انتخاب خود او را کرده باشند ، که این رفتار از عرب ، شبیه همان عادتی است که گفتیم در اشراف ایرانیان معمول بود و خود یکی از آثار امتیاز طبقاتی در جامعه است .

و به هر حال رفتاری که عرب با زنان داشت ، ترکیبی بود از رفتار اقوام متمدن و رفتار اقوام متوحش ، ندادن استقلال به زنان در حقوق و شرکت ندادن آنان در امور اجتماعی از قبیل حکومت و جنگ و مساله ازدواج و اختیار دادن امر ازدواج به زنان اشراف را از ایران و روم گرفته بودند و کشتن آنان و زنده به گور کردن و شکنجه دادن را از اقوام بربری و وحشی اقتباس کرده بودند، پس محرومیت زنان عرب از مزایای زندگی مستند به تقدیس و پرستش رئیس خانه نبود ، بلکه از باب غلبه قوی و استخدام ضعیف بود .

و اما مساله پرستش در بین عرب اینچنین بود که همه اقوام عرب ) چه مردان و چه زنان ( بت می پرستیدند ، و عقائدی که در باره بت داشتند شبیه همان عقائدی است که صابئین در باره ستاره و ارباب انواع داشتند ، چیزی که هست بت های عرب بر حسب اختلافی که قبائل در هواها و خواسته ها داشتند مختلف می شد، ستارگان و ملائکه( که به زعم ایشان دختران خدا هستند،) را می پرستیدند و از ملائکه و ستاره صورت هایی در ذهن ترسیم نموده و بر طبق آن صورتها ،

مجسمه هائی می ساختند ، که یا از سنگ بود و یا از چوب و هواها و افکار مختلفشان به آنجا رسید که قبیله بنی حنیفه بطوری که از ایشان نقل شده بتی از خرما ، کشک، روغن ، آرد و ... درست کرده و سالها آن را می پرستیدند و آنگاه دچار قحطی شده و خدای خود را خوردند ! .

شاعری در این زمینه چنین گفت : أکلت حنیفة ربها زمن التقحم و المجاعة لم یحذروا من ربهم سوء العواقب و التباعة - قبیله بنی حنیفه در قحطی و از گرسنگی پروردگار خود را خوردند و نه از پروردگار خود حذر کردند و نه از سوء عاقبت این کار پروا نمودند ! !

و بسا می شد که مدتی سنگی را می پرستیدند ، اما آنگاه که به سنگ زیبائی می رسیدند سنگ اول را دور انداخته و دومی را برای خدائی بر می گزیدند و اگر چیزی پیدا نمی کردند برای پرستش مقداری خاک جمع نموده و گوسفند شیردهی می آوردند و شیرش را روی آن خاک می دوشیدند و از آن گل بتی می ساختند و بلا فاصله به دور همان بت ، طواف می کردند! و زنان محرومیت و تیره بختی هائی که در این جوامع داشتند در دل و فکر آنان ضعفی ایجاد کرد و این ضعف فکری أوهام و خرافات عجیب و غریبی در مورد حوادث و وقایع مختلف در آنان پدید آورد ، که کتب تاریخی این خرافات و اوهام را ضبط کرده است .

و این بود خلاصه ای از احوال زن در مجتمع انسانی در ادوار مختلف قبل از اسلام و در عصر ظهور اسلام .

همانطور که در اول بحث وعده داده بودیم ، تمامی سعی خود را در اختصار گوئی بکار بردیم و از همه آنچه که گفتیم ، چند نتیجه به دست می آید:

اول اینکه : بشر در آن دوران در باره زن دو طرز تفکر داشت ، یکی اینکه زن را انسانی در سطح حیوانات بی زبان می دانست و دیگر اینکه او را انسانی پست و ضعیف در انسانیت می پنداشت، انسانی که مردان ، یعنی انسان های کامل در صورت آزادی او از شر و فسادش ایمن نیستند و به همین جهت باید همیشه در قید تبعیت مردان بماند و مردان اجازه ندهند که زنان آزادی و حریتی در زندگی خود کسب کنند ، نظریه اول با سیره اقوام وحشی و نظریه دوم با روش اقوام متمدن آن روز مناسب تر است .

دوم اینکه : بشر قبل از اسلام نسبت به زن از نظر وضع اجتماعی نیز دو نوع طرز تفکر داشت ، بعضی از جوامع زن را خارج از افراد اجتماع انسانی می دانستند و معتقد بودند زن جزء این هیکل ترکیب یافته از افراد نیست ، بلکه از شرایط زندگی او

است ، شرایطی که بشر بی نیاز از آن نمی باشد ، مانند خانه که از داشتن و پناه بردن در آن چاره ای ندارد و بعضی دیگر معتقد بودند زن مانند اسیری است که به بردگی گرفته می شود و از پیروان اجتماع غالب است و اجتماعی که او را اسیر کرده ، از نیروی کار او استفاده می کند و از ضربه زدنش هم جلوگیری می نماید .

سوم اینکه : محرومیت زن در این جوامع همه جانبه بود و زن را از تمامی حقوقی که ممکن بود از آن بهره مند شود ، محروم می دانستند ، مگر به آن مقداری که بهره مندی زن در حقیقت به سود مردان بود ، که قیم زنان بودند .

چهارم اینکه : اساس رفتار مردان با زنان عبارت بود از غلبه قوی بر ضعیف و به عبارت دیگر هر معامله ای که با زنان می کردند بر اساس قریحه استخدام و بهره کشی بود ، این روش امت های غیر متمدن بود و اما امت های متمدن علاوه بر آنچه که گفته شد این طرز تفکر را هم داشتند که زن انسانی است ضعیف الخلقه ، که توانائی آن را ندارد که در امور خود مستقل باشد و نیز موجودی است خطرناک که بشر از شر و فساد او ایمن نیست و چه بسا که این طرز تفکرها در اثر اختلاط امت ها و زمان ها در یکدیگر اثر گذاشته باشند.

5- اسلام چه تحولی در امر زن پدید آورد ؟

سراسر دنیا عقائدی را که شرح دادیم ، همچنان در باره زن داشت و رفتارهائی که گفتیم معمول می داشت و زن را در شکنجه گاه ذلت و پستی زندانی کرده بود ، بطوری که ضعف و ذلت، یک طبیعت ثانوی برای زن شده و گوشت و استخوانش با این طبیعت می روئید و با این طبیعت به دنیا می آمد و می مرد و کلمات زن و ضعف و خواری و پستی نه تنها در نظر مردان ، بلکه در نظر خود زنان نیز مثل واژه های مترادف و چون انسان و بشر شده بود ، با اینکه در معانی متفاوتی وضع شده بودند و این خود امری عجیب است ، که چگونه در اثر تلقین و شستشوی مغزی فهم آدمی واژگونه و معکوس می گردد و تو خواننده عزیز اگر به فرهنگ محلی امت ها مراجعه کنی ، هیچ امتی را نخواهی یافت ، نه امتهای وحشی و نه امتهای متمدن که مثل هائی ساری و جاری در باره ضعف زنان و خواری آنان ، در آن فرهنگ وجود نداشته باشد ، بلکه به هر یک از این فرهنگ ها مراجعه کنی ، خواهی دید که با همه اختلافاتی که در اصل زبان و سیاق ها و لحن های آن هست ، انواعی از استفاده و کنایه و تشبیه مربوط به کلمه زن خواهی یافت و خواهی دید که مرد ترسو و یا ضعیف و یا بی عرضه و یا خواری طلب و یا ذلت پذیر و یا تن به ذلت ده را زن می نامند ، مثل

این شعر عرب که می گوید: و ما أدری و لیت اخال أدری أقوم آل حصن ام نساء نمی دانم و ایکاش می دانستم که آل حصن مردانند و یا زنان ، و صدها هزار از اینگونه مثلهای شعری و نثری را در هر لغتی خواهی یافت .

و این به تنهائی برای اهل تحقیق کافی است که بفهمد جامعه بشری قبل از اسلام چه طرز تفکری در باره زن داشته است و دیگر حاجت ندارد به اینکه سیره نویسان و کتب تاریخی فصل جداگانه و یا کتابی مختص به دادن آماری از عقائد امتها و ملتها در مورد زنان نوشته باشند ، برای اینکه خصال روحی و جهات وجودی هر امت و ملتی در لغت و آداب آن امت و ملت تجلی می کند .

و در هیچ تاریخ و نوشته ای قدیمی چیزی که حکایت از احترام و اعتنا بشان زن کند ، نخواهی یافت ، مگر مختصری در تورات و در وصایای عیسی بن مریم علیهماالسلام که باید به زنان مهربانی کرد و تسهیلاتی برای آنان فراهم نمود .

و اما اسلام یعنی آن دینی که قرآن برای تاسیس آن نازل گردیده ، در حق زن نظریه ای ابداع کرده که از روزی که جنس بشر پا به عرضه دنیا گذاشت تا آن روز چنین طرز تفکری در مورد زن نداشت ، اسلام در این نظریه خود ، با تمام مردم جهان در افتاد و زن را آنطور که هست و بر آن اساسی که آفریده شده ، به جهان معرفی کرد ، اساسی که به دست بشر منهدم شده و آثارش نیز محو گشته بود .

اسلام عقائد و آرائی که مردم در باره زن داشتند و رفتاری که عملا با زن می کردند را بی اعتبار نموده و خط بطلان بر آنها کشید!

6- هویت زن در اسلام

اسلام بیان می کند که زن نیز مانند مرد انسان است ، و هر انسانی چه مرد و چه زن فردی است از انسان که در ماده و عنصر پیدایش او دو نفر انسان نر و ماده شرکت و دخالت داشته اند و هیچ یک از این دو نفر بر دیگری برتری ندارد ، مگر به تقوا ، همچنانکه کتاب آسمانی خود می فرماید:« یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا، ان اکرمکم عند الله اتقیکم!»(13/حجرات)

بطوری که ملاحظه می کنید قرآن کریم هر انسانی را موجودی گرفته شده و تالیف یافته از دو نفر انسان نر و ماده می داند ، که هر دو بطور متساوی ماده وجود و تکون او هستند و انسان پدید آمده( چه مرد باشد و چه زن) مجموع ماده ای است که از آن دو فرد گرفته شده است .

قرآن کریم در معرفی زن مانند آن شاعر نفرمود:« و انما امهات الناس اوعیة!» و مانند آن دیگری نفرمود:« بنونا بنوا ابناءنا و بناتنا بنوهن ابناء الرجال

الاباعد!» بلکه هر فرد از انسان ( چه دختر و چه پسر) را مخلوقی تالیف یافته از زن و مرد معرفی کرد، در نتیجه تمامی افراد بشر امثال یکدیگرند و بیانی تمام تر و رساتر از این بیان نیست و بعد از بیان این عدم تفاوت ، تنها ملاک برتری را تقوا قرار داد .

و نیز در جای دیگر فرمود:

« انی لا اضیع عمل عامل منکم من ذکر او انثی بعضکم من بعض...!»(195/ال عمران)

در این آیه تصریح فرموده که کوشش و عمل هیچکس نزد خدا ضایع نمی شود و این معنا را تعلیل کرده به اینکه چون بعضی از بعض دیگر هستید و صریحا نتیجه آیه قبلی که می فرمود :« انا خلقناکم من ذکر و انثی ...!»(13/حجرات) را بیان می کند و آن این است که مرد و زن هر دو از یک نوع هستند و هیچ فرقی در اصل خلقت و بنیاد وجود ندارند .

آنگاه همین معنا را هم توضیح می دهد به اینکه عمل هیچ یک از این دو صنف نزد خدا ضایع و باطل نمی شود و عمل کسی به دیگری عاید نمی گردد ، مگر اینکه خود شخص عمل خود را باطل کند .

و به بانگ بلند اعلام می دارد:

« کل نفس بما کسبت رهینة !»(38/مدثر)

نه مثل مردم قبل از اسلام که می گفتند:« گناه زنان به عهده خود آنان و عمل نیک شان و منافع وجودشان مال مردان است!»

پس وقتی به حکم این آیات ، عمل هر یک از دو جنس مرد و زن ( چه خوبش و چه بدش) به حساب خود او نوشته می شود و هیچ مزیتی جز با تقوا برای کسی نیست و با در نظر داشتن اینکه یکی از مراحل تقوا ، اخلاق فاضله( چون ایمان با درجات مختلفش و چون عمل نافع و عقل محکم و پخته و اخلاق خوب و صبر و حلم) است ، پس یک زنی که درجه ای از درجات بالای ایمان را دارد و یا سرشار از علم است و یا عقلی پخته و وزین دارد و یا سهم بیشتری از فضائل اخلاقی را دارا می باشد ، چنین زنی در اسلام ذاتا گرامی تر و از حیث درجه بلندتر از مردی است که هم طراز او نیست ، حال آن مرد هر که می خواهد باشد ، پس هیچ کرامت و مزیتی نیست ، مگر تنها به تقوا و فضیلت .

و در معنای آیه قبلی بلکه روشن تر از آن آیه زیر است ، که می فرماید:

« من عمل صالحا من ذکر او انثی و هو مؤمن فلنحیینه حیوة طیبة ، و لنجزینهم اجرهم باحسن ما کانوا یعملون!»(97/نحل)

و نیز آیه زیر است که می فرماید:

« و من عمل صالحا من ذکر او انثی و هو مؤمن فاولئک یدخلون الجنة یرزقون فیها بغیر

حساب!»(40/غافر)

و نیز آیه زیر است که می فرماید:

« و من یعمل من الصالحات من ذکر او انثی و هو مؤمن فاولئک یدخلون الجنة ، و لا یظلمون نقیرا!»(124/نسا)

علاوه بر این آیات که صریحا تساوی بین زن و مرد را اعلام می کند ، آیات دیگری هست که صریحا بی اعتنائی به امر زنان را نکوهش نموده ، از آن جمله می فرماید:

« و اذا بشر احدهم بالانثی ظل وجهه مسودا و هو کظیم، یتواری من القوم من سوء ما بشر به، ایمسکه علی هون ام یدسه فی التراب، الا ساء ما یحکمون!» (58و59/نحل)

و اینکه می فرماید خود را از شرمساری از مردم پنهان می کند ، برای این است که ولادت دختر را برای پدر ننگ می دانستند و منشا عمده این طرز تفکر این بود که مردان در چنین مواقعی تصور می کردند که این دختر به زودی بزرگ خواهد شد و ملعبه و بازیچه جوانان قرار خواهد گرفت و این خود نوعی غلبه مرد بر زن است ، آن هم در یک امر جنسی که به زبان آوردن آن مستهجن و زشت است ، در نتیجه ، ننگ زبانزد شدنش به ریش پدر و خاندان او می چسبد .

همین طرز تفکر ، عرب جاهلیت را واداشت تا دختران بی گناه خود را زنده زنده دفن کنند .

سبب دیگر قضیه را که علت اولی این انحراف فکری بود در گذشته خواندید و خدای تعالی در نکوهش از این عمل نکوهیده ، تاکید کرده و فرمود:

« و اذا الموؤدة سئلت، بای ذنب قتلت ؟»(8و9/تکویر)

از بقایای اینگونه خرافات بعد از ظهور اسلام نیز در بین مسلمانان ماند و نسل به نسل از یکدیگر ارث بردند و تاکنون نتوانسته اند لکه ننگ این خرافات را از صفحه دل بشویند ، به شهادت اینکه می بینیم اگر زن و مردی با یکدیگر زنا کنند ، ننگ زنا در دامن زن تا ابد می ماند ، هر چند که توبه هم کرده باشد ، ولی دامن مرد ننگین نمی شود ، هر چند که توبه هم نکرده باشد ، با این که اسلام این عمل نکوهیده را هم برای زن ننگ می داند و هم برای مرد ، هم او را مستحق حد و عقوبت می داند و هم این را ، هم به او صد تازیانه می زند و هم به این .

7- موقعیت و ارزش اجتماعی زن در اسلام

اسلام بین زن و مرد از نظر تدبیر شؤون اجتماع و دخالت اراده و عمل آن دو در این تدبیر ، تساوی برقرار کرده ، علتش هم این است که همانطور که مرد

می خواهد بخورد و بنوشد و بپوشد و سایر حوائجی که در زنده ماندن خود به آنها محتاج است به دست آورد ، زن نیز همینطور است و لذا قرآن کریم می فرماید:

« بعضکم من بعض!» (195/ال عمران)

پس همانطور که مرد می تواند خودش در سرنوشت خویش تصمیم بگیرد و خودش مستقلا عمل کند و نتیجه عمل خود را مالک شود ، همچنین زن چنین حقی را دارد بدون هیچ تفاوت:

« لها ما کسبت و علیها ما اکتسبت!»(286/بقره)

پس زن و مرد در آنچه که اسلام آن را حق می داند برابرند و به حکم آیه:« و یحق الله الحق!»(82/یونس) چیزی که هست خدای تعالی در آفرینش زن دو خصلت قرار داده که به آن دو خصلت ، زن از مرد امتیاز پیدا می کند .

اول اینکه : زن را در مثل به منزله کشتزاری برای تکون و پیدایش نوع بشر قرار داده ، تا نوع بشر در داخل این صدف تکون یافته و نمو کند ، تا به حد ولادت برسد ، پس بقای نوع بشر بستگی به وجود زن دارد و به همین جهت که او کشتزار است مانند کشتزارهای دیگر احکامی مخصوص به خود دارد و با همان احکام از مرد ممتاز می شود .

دوم اینکه : از آنجا که باید این موجود ، جنس مخالف خود یعنی مرد را مجذوب خود کند ، و مرد برای این که نسل بشر باقی بماند به طرف او و ازدواج با او و تحمل مشقت های خانه و خانواده جذب شود ، خداوند در آفرینش ، خلقت زن را لطیف قرار داد و برای اینکه زن مشقت بچه داری و رنج اداره منزل را تحمل کند ، شعور و احساس او را لطیف و رقیق کرد و همین دو خصوصیت ، که یکی در جسم او است و دیگری در روح او ، تاثیری در وظائف اجتماعی محول به او دارد .

این بود مقام و موقعیت اجتماعی زن و با این بیان موقعیت اجتماعی مرد نیز معلوم می شود و نیز پیچیدگی و اشکالی که در احکام مشترک بین آن دو و احکام مخصوص به هر یک از آن دو ، در اسلام هست حل می گردد ، همچنانکه قرآن کریم می فرماید :

« و لا تتمنوا ما فضل الله به بعضکم علی بعض ، للرجال نصیب مما اکتسبوا و للنساء نصیب مما اکتسبن و اسئلوا الله من فضله ، ان الله کان بکل شی ء علیما !»(32/نسا)

و منظورش از این گفتار آنست که اعمالی که هر یک از زن و مرد به اجتماع خود هدیه می دهد باعث آن می شود که به فضلی از خدا اختصاص یابد ، بعضی از فضل های خدای تعالی فضل اختصاصی به یکی از این دو طائفه است ، بعضی مختص

به مردان و بعضی دیگر مختص به زنان است .

مثلا مرد را از این نظر بر زن فضیلت و برتری داده که سهم ارث او دو برابر زن است و زن را از این نظر بر مرد فضیلت داده که خرج خانه را از گردن زن ساقط کرده است ، پس نه مرد باید آرزو کند که ای کاش خرج خانه به عهده ام نبود و نه زن آرزو کند که ای کاش سهم ارث من برابر برادرم بود ، بعضی دیگر برتری را مربوط به عمل عامل کرده ، نه اختصاص به زن دارد و نه به مرد ، بلکه هر کس فلان قسم اعمال را کرد ، به آن فضیلت ها می رسد( چه مرد و چه زن) و هر کس نکرد نمی رسد( باز چه مرد و چه زن) و کسی نمی تواند آرزو کند که ای کاش من هم فلان برتری را می داشتم ، مانند فضیلت ایمان و علم و عقل و سائر فضائلی که دین آن را فضیلت می داند .

این قسم فضیلت فضلی است از خدا که به هر کس بخواهد می دهد ، و لذا در آخر آیه می فرماید: « و اسئلوا الله من فضله!»(32/نسا) دلیل بر آنچه ذکر کردیم آیه شریفه:« الرجال قوامون ...!»(34/نسا) است.

و اما احکام مشترک بین زن و مرد و احکامی که مختص به هر یک از این دو طائفه است : در اسلام زن در تمامی احکام عبادی و حقوق اجتماعی شریک مرد است ، او نیز مانند مردان می تواند مستقل باشد و هیچ فرقی با مردان ندارد( نه در ارث و نه در کسب و انجام معاملات و نه در تعلیم و تعلم و نه در به دست آوردن حقی که از او سلب شده و نه در دفاع از حق خود و نه احکامی دیگر،) مگر تنها در مواردی که طبیعت خود زن اقتضا دارد که با مرد فرق داشته باشد .

و عمده آن موارد مساله عهده داری حکومت و قضا و جهاد و حمله بر دشمن است( و اما از صرف حضور در جهاد و کمک کردن به مردان در اموری چون مداوای آسیب دیدگان محروم نیست،) و نیز مساله ارث است که نصف سهم مردان ارث می برد و یکی دیگر حجاب و پوشاندن مواضع زینت بدن خویش است و یکی اطاعت کردن از شوهر در هر خواسته ای است که مربوط به تمتع و بهره بردن باشد.

و در مقابل ، این محرومیت ها را از این راه تلافی کرد که نفقه را یعنی هزینه زندگی را به گردن پدر و یا شوهرش انداخته و بر شوهر واجب کرده که نهایت درجه توانائی خود را در حمایت از همسرش به کار ببرد و حق تربیت فرزند و پرستاری او را نیز به زن داده است .

و این تسهیلات را هم برای او فراهم کرده که : جان و ناموسش و حتی آبرویش را ( از اینکه دنبال سرش حرف بزنند،) تحت حمایت قرار داده و در ایام

عادت حیض و ایام نفاس ، عبادت را از او ساقط کرده و برای او در همه حالات ، ارفاق لازم دانسته است .

پس ، از همه مطالب گذشته ، این معنا بدست آمد که زن از جهت کسب علم، بیش از علم به اصول معارف و فروع دین( یعنی احکام عبادات و قوانین جاریه در اجتماع) وظیفه وجوبی دیگر ندارد و از ناحیه عمل هم همان احکامی را دارد که مردان دارند ، به اضافه اینکه اطاعت از شوهرش نیز واجب است ، البته نه در هر چیزی که او بگوید و بخواهد ، بلکه تنها در مساله مربوط به بهره های جنسی و اما تنظیم امور زندگی فردی یعنی رفتن به دنبال کار و کاسبی و صنعت و نیز در تنظیم امور خانه و نیز مداخله در مصالح اجتماعی و عمومی ، از قبیل دانشگاه رفتن و یا اشتغال به صنایع و حرفه های مفید برای عموم و نافع در اجتماعات ، با حفظ حدودی که برایش معین شده ، هیچ یک بر زن واجب نیست .

و لازمه واجب نبودن این کارها این است که وارد شدنش در هر یک از رشته های علمی و کسبی و تربیتی و امثال آن ، فضلی است که خود نسبت به جامعه اش تفضل کرده و افتخاری است که برای خود کسب نموده و اسلام هم این تفاخر را در بین زنان جایز دانسته است، بر خلاف مردان که جز در حال جنگ نمی توانند تفاخر کنند و از آن نهی شده اند .

این بود آنچه که از بیانات گذشته ما به دست می آمد که سنت نبوی هم مؤید آن است و اگر بحث ما بیش از حوصله این مقام طول نمی کشید ، نمونه هائی از رفتار رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم با همسرش خدیجه علیهاالسلام و دخترش فاطمه علیهاالسلام و سایر زنانش و زنان امت خود و آنچه در باره زنان سفارش کرده و نیز شمه ای از طریقه ائمه اهل بیت علیهم السلام و زنانشان مانند زینب دختر علی علیه السلام و فاطمه و سکینه دختر حسین ع و غیر ایشان را نقل می کردیم و نیز پاره ای از کلماتی که در مورد سفارش در باره زنان ، از ایشان رسیده می آوردیم. البته در بحث های روایتی مربوط به آیات سوره نساء بعضی از آن روایات را در تفسیرالمیزان آورده ایم

و اما آن اساسی که اسلام احکام نامبرده را بر آن اساس تشریع کرده ، همانا فطرت و آفرینش است و کیفیت این پایه گذاری در آنجا که در باره مقام اجتماعی زن بحث می کردیم ، روشن شد ، ولی در اینجا نیز توضیح بیشتری داده و میگوئیم : برای جامعه شناس و اهل بحث ، در مباحثی که ارتباط با جامعه شناسی دارد ، جای هیچ شکی نیست که وظائف اجتماعی و تکالیف اعتباریی که منشعب از آن وظائف می شود،

سرانجام باید منتهی به طبیعت شود ، چون این خصوصیت توان طبیعی انسان بود که از همان آغاز خلقتش او را به تشکیل اجتماع نوعی هدایت کرد ، به شهادت اینکه می بینیم هیچ زمانی نبوده که نوع بشر ، دارای چنین اجتماعی نوعی نبوده باشد ، البته نمی خواهیم بگوئیم اجتماعی که بشر طبق مقتضای طبیعتش تشکیل می داده ، همواره سالم هم بوده ، نه ، ممکن است عواملی آن اجتماع را از مجرای صحت و سلامت به سوی مجرای فساد کشانده باشد ، همانطور که ممکن است عواملی بدن طبیعی و سالم آدمی را از تمامیت طبیعی آن خارج نموده و به نقص در خلقت گرفتارش کند و یا آن را از صحت طبیعی به در آورده و مبتلا به بیماری و آفتش سازد .

پس اجتماع با تمامی شؤون و جهاتش چه اینکه اجتماعی صالح و فاضل باشد و چه فاسد ، بالاخره منتهی به طبیعت می شود ، چیزی که هست آن اجتماعی که فاسد شده ، در مسیر زندگیش به عاملی برخورده است که فاسدش کرده و نگذاشته به آثار خوب اجتماع برسد( به خلاف اجتماع فاضل!)

پس این یک حقیقت است که دانشمندان در مباحث اجتماعی خود یا تصریحا و یا بطور کنایه به آن اشاره کرده اند و قبل از همه آنان کتاب خدای عزوجل با روشن ترین و واضح ترین بیان ، به آن اشاره کرده و فرموده:

« الذی اعطی کل شی ء خلقه ثم هدی!»(50/طه) و نیز فرموده:

« الذی خلق فسوی! و الذی قدر فهدی!» (2و3/اعلی) و نیز فرموده:

« و نفس و ما سویها! فالهمها فجورها و تقویها!»(7و8/شمس)

و آیات دیگر که متعرض مساله قدر است .

پس تمامی موجودات و از آن جمله انسان در وجودش و در زندگیش به سوی آن هدفی که برای آن آفریده شده ، هدایت شده است و در خلقتش به هر جهاز و ابزاری هم که در رسیدن به آن هدف به آن جهاز و آلات نیازمند است مجهز گشته و زندگی با قوام و سعادتمندانه اش ، آن قسم زندگی ای است که اعمال حیاتی آن منطبق با خلقت و فطرت باشد ، و انطباق کامل و تمام داشته باشد و وظائف و تکالیفش در آخر منتهی به طبیعت شود ، انتهائی درست و صحیح و این همان حقیقتی است که آیه زیر بدان اشاره نموده و می فرماید:

« فاقم وجهک للدین حنیفا ، فطرت الله التی فطر الناس علیها ، لا تبدیل لخلق الله ، ذلک الدین القیم!»(30/روم)

« رو به سوی دینی بیاور که افراط و تفریطی از هیچ جهت ندارد، دینی که بر طبق آفرینش تشریع شده، آفرینشی که انسان هم یک نوع از موجودات آن است ، انسانی که

خلقت او و فطرتش تبدیل پذیر نیست ، دین استوار هم ، چنین دینی است !»

حال ببینیم فطرت در وظائف و حقوق اجتماعی بین افراد چه میگوید و چه اقتضائی دارد ؟ با در نظر داشتن این معنا که تمامی افراد انسان دارای فطرت بشری هستند ، میگوئیم : آنچه فطرت اقتضاء دارد این است که باید حقوق و وظائف یعنی گرفتنی ها و دادنی ها بین افراد انسان مساوی باشد و اجازه نمی دهد یک طائفه از حقوق بیشتری برخوردار و طائفه ای دیگر از حقوق اولیه خود محروم باشد ، لیکن مقتضای این تساوی در حقوق ، که عدل اجتماعی به آن حکم می کند ، این نیست که تمامی مقامهای اجتماعی متعلق به تمامی افراد جامعه شود( و اصلا چنین چیزی امکان هم ندارد،) چگونه ممکن است مثلا یک بچه ، در عین کودکیش و یک مرد سفیه نادان در عین نادانی خود ، عهده دار کار کسی شود که هم در کمال عقل است و هم تجربه ها در آن کار دارد و یا مثلا یک فرد عاجز و ضعیف عهده دار کار کسی شود که تنها کسی از عهده اش بر می آید که قوی و مقتدر باشد ، حال این کار مربوط به هر کسی که می خواهد باشد ، برای اینکه تساوی بین صالح و غیر صالح ، افساد حال هر دو است ، هم صالح را تباه می کند و هم غیر صالح را.

بلکه آنچه عدالت اجتماعی اقتضا دارد و معنای تساوی را تفسیر می کند این است که در اجتماع ، هر صاحب حقی به حق خود برسد و هر کس به قدر وسعش پیش برود ، نه بیش از آن ، پس تساوی بین افراد و بین طبقات تنها برای همین است که هر صاحب حقی ، به حق خاص خود برسد ، بدون اینکه حقی مزاحم حق دیگری شود و یا به انگیزه دشمنی و یا تحکم و زورگوئی یا هر انگیزه دیگر به کلی مهمل و نا معلوم گذاشته شود و یا صریحا باطل شود و این همان است که جمله : و لهن مثل الذی علیهن بالمعروف و للرجال علیهن درجة ...، به آن بیانی که گذشت ، به آن اشاره می کند ، چون جمله نامبرده در عین اینکه اختلاف طبیعی بین زنان و مردان را می پذیرد ، به تساوی حقوق آن دو نیز تصریح می کند .

از سوی دیگر مشترک بودن دو طائفه زن و مرد در اصول مواهب وجودی ، یعنی در داشتن اندیشه و اراده ، که این دو ، خود مولد اختیار هستند ، اقتضا می کند که زن نیز در آزادی فکر و اراده و در نتیجه در داشتن اختیار ، شریک با مرد باشد ، همانطور که مرد در تصرف در جمیع شؤون حیات فردی و اجتماعی خود به جز آن مواردی که ممنوع است ، استقلال دارد ، زن نیز باید استقلال داشته باشد ، اسلام هم که دین فطری است این استقلال و آزادی را به کاملترین وجه به زن داده ، همچنانکه در بیانات سابق گذشت .

آری ، زن از برکت اسلام مستقل به نفس و متکی بر خویش گشت ، اراده و عمل او که تا ظهور اسلام گره خورده به اراده مرد بود ، از اراده و عمل مرد جدا شد ، و از تحت ولایت و قیمومت مرد در آمد و به مقامی رسید که دنیای قبل از اسلام با همه قدمت خود و در همه ادوارش ، چنین مقامی به زن نداده بود ، مقامی به زن داد که در هیچ گوشه از هیچ صفحه تاریخ گذشته بشر چنین مقامی برای زن نخواهید یافت و اعلامیه ای در حقوق زن همانند اعلامیه قرآن که می فرماید:« فلا جناح علیکم فیما فعلن فی انفسهن بالمعروف ... !»(234/بقره) نخواهید جست .

لیکن این به آن معنا نیست که هر چه از مرد خواسته اند از او هم خواسته باشند ، در عین اینکه در زنان عواملی هست که در مردان نیز هست ، زنان از جهتی دیگر با مردان اختلاف دارند.

( البته این جهت که می گوئیم جهت نوعی است نه شخصی ، به این معنا که متوسط از زنان در خصوصیات کمالی و ابزار تکامل بدنی عقب تر از متوسط مردان هستند.)

سخن ساده تر اینکه : هر چند ممکن است ، یک یا دو نفر زن فوق العاده و همچنین یک یا دو نفر مرد عقب افتاده پیدا شود ، ولی به شهادت علم فیزیولژی ، زنان متوسط از نظر دماغ ( مغز ) و قلب و شریانها و اعصاب و عضلات بدنی و وزن ، با مردان متوسط الحال تفاوت دارند ، یعنی ضعیفتر هستند .

و همین باعث شده است که جسم زن لطیف تر و نرم تر و جسم مرد خشن تر و محکم تر باشد و احساسات لطیف از قبیل دوستی و رقت قلب و میل به جمال و زینت بر زن غالب تر و بیشتر از مرد باشد و در مقابل ، نیروی تعقل بر مرد ، غالب تر از زن باشد ، پس حیات زن ، حیاتی احساسی است ، همچنانکه حیات مرد ، حیاتی تعقلی است .

و به خاطر همین اختلافی که در زن و مرد هست ، اسلام در وظائف و تکالیف عمومی و اجتماعی که قوامش با یکی از این دو چیز یعنی تعقل و احساس است ، بین زن و مرد فرق گذاشته ، آنچه ارتباطش به تعقل بیشتر از احساس است ( از قبیل ولایت و قضا و جنگ) را مختص به مردان کرد و آنچه از وظائف که ارتباطش بیشتر با احساس است تا تعقل مختص به زنان کرد ، مانند پرورش اولاد و تربیت او و تدبیر منزل و امثال آن ، آنگاه مشقت بیشتر وظائف مرد را از این راه جبران کرده که: سهم ارث او را دو برابر سهم ارث زن قرار داد( معنای این در حقیقت آن است که نخست سهم ارث هر دو را مساوی قرار داده باشد، بعدا ثلث سهم زن را به مرد داده باشد ، در

مقابل نفقه ای که مرد به زن می دهد.)

و به عبارتی دیگر اگر ارث مرد و زن را هیجده تومان فرض کنیم ، به هر دو نه تومان داده و سپس سه تومان از آن را ( که ثلث سهم زن است،) از او گرفته و به مرد بدهیم ، سهم مرد دوازده تومان می شود ، برای این که زن از نصف این دوازده تومان هم سود می برد .

در نتیجه ، برگشت این تقسیم به این می شود که آنچه مال در دنیا هست دو ثلثش از آن مردان است ، هم ملکیت و هم عین آن و دو ثلث هم از آن زنان است ، که یک ثلث آن را مالک هستند و از یک ثلث دیگر که گفتیم در دست مرد است ، سود می برند .

پس ، از آنچه که گذشت روشن شد که غالب مردان( نه کل آنان) در امر تدبیر قوی ترند و در نتیجه ، بیشتر تدبیر دنیا و یا به عبارت دیگر ، تولید به دست مردان است و بیشتر سودها و بهره گیری و یا مصرف ، از آن زنان است ، چون احساس زنان بر تعقل آنان غلبه دارد ( در ذیل آیات ارث در المیزان توضیح بیشتری در این باره داده شده است.) اسلام علاوه بر آنچه که گذشت تسهیلات و تخفیف هائی نسبت به زنان رعایت نموده ، که بیان آن نیز گذشت .

حال اگر بگوئی این همه ارفاق که اسلام نسبت به زن کرده ، کار خوبی نبوده است ، برای اینکه همین ارفاقها زن را مفت خور و مصرفی بار می آورد ، درست است که مرد حاجت ضروری به زن دارد و زن از لوازم حیات بشر است ، ولی برای رفع این حاجت لازم نیست که زن ، یعنی نیمی از جمعیت بشر تخدیر شود و هزینه زندگیش به گردن نیمی دیگر بیفتد ، چون چنین روشی همانطور که گفتیم زن را انگل و کسل بار می آورد و دیگر حاضر نیست سنگینی اعمال شاقه را تحمل کند و در نتیجه موجودی پست و خوار بار می آید و چنین موجودی به شهادت تجربه ، به درد تکامل اجتماعی نمی خورد .

در پاسخ میگوئیم : این اشکال ناشی از این است که بین مسئله قانونگذاری و اجرای قانون ، خلط شده است ، وضع قوانینی که اصلاحگر حال بشر باشد مسئله ای است و اجراء آن به روشی درست و صالح و بار آمدن مردم با تربیت شایسته ، امری دیگر ، اسلام قانون صحیح و درستی در این باره وضع کرده بود و لیکن در مدت سیر گذشته اش ( یعنی چهارده قرن) گرفتار مجریان غیر صالح بود ، اولیائی صالح و مجاهد نبود تا قوانین اسلام را بطور صحیح اجرای کنند ، نتیجه اش هم این شد که احکام اسلام تاثیر خود را از دست داد و تربیت اسلامی( که در صدر اسلام ، مردان و

زنان نمونه و الگوئی بار آورد،) متوقف شد ، و بلکه به عقب برگشت .

این تجربه قطعی ، بهترین شاهد و روشنگر گفتار ما است ، که قانون هر قدر هم صحیح باشد ، ما دام که در اثر تبلیغ عملی و تربیت صالح در نفس مستقر نگردد و مردم با آن تربیت خوی نگیرند اثر خود را نمی بخشد و مسلمین غیر از زمان کوتاه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و حکومت علی علیه السلام از حکومتها و اولیای خود که دعوی دار ولایت و سرپرستی امور آنان بودند ، هیچ تربیت صالحی که علم و عمل در آن توأم باشد ندیدند این معاویه است که بعد از استقرار یافتن بر اریکه خلافت در منبر عراق ، خطابه ای ایراد می کند که حاصلش این است که من با شما نمی جنگیدم که نماز بخوانید یا روزه بگیرید ، خودتان میدانید ، می خواهید بگیرید و می خواهید نگیرید ، بلکه برای این با شما می جنگیدم که بر شما حکومت کنم و به این هدف رسیدم .

و نیز سایر خلفای بنی امیه و بنی عباس و سایر زمامداران که دست کمی از معاویه نداشتند و بطور قطع اگر نورانیت خود این دین نبود و اگر نبود که این دین به نور خدائی روشن شده ، که هرگز خاموش نمی شود ، هر چند که کفار نخواهند ، قرن ها قبل از این اسلام از بین رفته بود .

( مترجم: کسی که به قوانین اسلام در مورد زنان خرده می گیرد ، باید دوره ای از ادوار گذشته اسلام را نشان دهد که در آن دوره تمامی قوانین اسلامی اجرا شده باشد و مردم با خوی اسلام بار آمده باشند و این قوانین زنان را تخدیر کرده باشد و مهمل و مصرفی بار آورده باشد و چنین دوره ای در تمامی چهارده قرن گذشته ، برای اسلام پیش نیامده است.)

8- آزادی زن در تمدن غرب

هیچ شکی نیست که پیشگام در آزاد ساختن زن از قید اسارت و تامین استقلال او ، در اراده و عمل اسلام بوده است و اگر غربی ها( در دوران اخیر) قدمی در این باره برای زنان برداشته اند ، از اسلام تقلید کرده اند( و چه تقلید بدی کرده و با آن روبرو شده اند،) و علت اینکه نتوانستند بطور کامل تقلید کنند ، این است که احکام اسلام چون حلقه های یک زنجیر به هم پیوسته است( و همچون چشم و خط و خال و ابرو است،) و روش اسلام که در این سلسله حلقه ای بارز و مؤثری تام التاثیر است ، برای همین مؤثر است که در آن سلسله قرار دارد ، و تقلیدی که غربی ها از خصوص این روش کرده اند ، تنها از صورت زلیخای اسلام نقطه خال را گرفته اند که معلوم است

خال به تنهائی چقدر زشت و بدقواره است .

و سخن کوتاه اینکه ، غربی ها اساس روش خود را بر پایه مساوات همه جانبه زن با مرد در حقوق قرار داده اند و سالها در این باره کوشش نموده اند و در این باره وضع خلقت زن و تاخر کمالی او را ( که بیان آن بطور اجمال گذشت،) در نظر نگرفته اند .

و رأی عمومی آنان تقریبا این است که تاخر زن در کمال و فضیلت ، مستند به خلقت او نیست ، بلکه مستند به سوء تربیتی است که قرن ها با آن تربیت مربی شده و از آغاز خلقت دنیا تاکنون ، در محدودیت مصنوعی به سر برده است و گرنه طبیعت و خلقت زن با مرد فرقی ندارد .

ایراد و اشکالی که به این سخن متوجه است این است که همانطور که خود غربیها اعتراف کرده اند ، اجتماع از قدیم ترین روز شکل گرفتنش بطور اجمال و سربسته حکم به تاخر کمال زن از مرد کرده و اگر طبیعت زن و مرد یک نوع بود ، قطعا و قهرا خلاف آن حکم هر چند در زمانی کوتاه ظاهر می شد و نیز خلقت اعضای رئیسه و غیر رئیسه زن، در طول تاریخ تغییر وضع می داد و مانند خلقت مرد، می شد.

مؤید این سخن روش خود غربی ها است که با اینکه سال ها است کوشیده و نهایت درجه عنایت خود را به کار برده اند تا زن را از عقب ماندگی نجات بخشیده و تقدم و ارتقای او را فراهم کنند ، تاکنون نتوانسته اند بین زن و مرد تساوی برقرار سازند و پیوسته آمارگیری های جهان این نتیجه را ارائه می دهد که در این کشورها در مشاغلی که اسلام زن را از آن محروم کرده ، یعنی قضا و ولایت و جنگ ، اکثریت و تقدم برای مردان بوده و همواره عده ای کمتر از زنان عهده دار اینگونه مشاغل شده اند.

و اما اینکه غربی ها از این تبلیغاتی که در تساوی حقوق زن و مرد کردند و از تلاشهائی که در این مسیر نموده اند، چه نتائجی عایدشان شد احتیاج به بحث جداگانه ای دارد!

⁽¹⁾

تحلیل روایتی درباره: نقش زن در جامعه اسلامی

در الدرالمنثور است که بیهقی از اسما بنت یزید انصاری روایت کرده که نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم شده در حالی که آن جناب در بین اصحابش قرار داشت، اسما عرضه داشت: پدر و مادرم فدایت باد، من از طرف زنان خدمت شما آمده ام، یا رسول الله جانم به فدایت بدان که هیچ زنی در شرق و غرب از آمدن من به نزد تو خبردار نشده، مگر آن که نظریه اش مثل همین نظریه ای است که من عرض می کنم!

خدای تعالی تو را به حق مبعوث کرد به سوی مردان و زنان ( عالم) و ما به تو ایمان آوردیم و به معبود تو که تو را فرستاده نیز ایمان آوردیم و ما طایفه زنان محصور در چهار دیواری خانه ها و تحت سیطره مردان هستیم و در عین حال پایه و اساس خانه و زندگی شما مردانیم این مائیم که شهوات شما را بر می آوریم و به فرزندان شما حامله می شویم و اما شما مردان در دین اسلام برتری هایی بر ما یافته اید، شما به نمازهای جمعه و جماعت و به عیادت بیماران و به تشییع جنازه می روید، همه ساله می توانید پشت سر هم به حج بروید و از همه اینها ارزنده تر این که شما مردان می توانید در راه خدا جهاد کنید و چون شما به سوی حج و یا عمره و یا به سوی جهاد می روید اموال شما را حفظ می کنیم و برای شما پارچه می بافیم، تا لباس برایتان بدوزیم و اموال شما را تر و خشک می کنیم( در نسخه ای دیگر آمده: اولادتان را تربیت می کنیم!) پس آیا در اجر و ثواب با شما شریک نیستیم؟

حضرت با همه رخسارش روی به اصحاب خود کرد و سپس فرمود:

آنگاه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم متوجه آن زن شد و سپس به وی فرمود:

زن برگشت در حالی که از شدت خوشحالی مکرر می گفت:

تحلیل روایت:

علامه طباطبائی (قدس سره) در تحلیل این روایت می فرماید:

و از جامع ترین کلمات در این باره سخنی است که در نهج البلاغه آمده، سخنی که علاوه بر جامعیت مشتمل است بر اَس اساس تشریع احکام راجع به زنان، و این سخن را کافی نیز به سند خود از عبد الله بن کثیر از امام صادق علیه السلام از علی بن ابی طالب علیه السلام نقل کرده و نیز به سند خود از اصبغ بن نباته از آن جناب آورده که در نامه ای که به فرزندش نوشته فرموده:

« ان المراة ریحانة و لیست بقهرمانة - زن ریحانه است نه قهرمان!»

و هم چنین کلام دیگری که در این باره از رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلّم نقل شده که فرمود:

« زن لعبت است، هر کس او را گرفت مراقب باشد ضایعش نسازد!»

آری رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم تعجب می کرد از مردی که همسرش را می زند و آنگاه با همان دست با وی معانقه می کند!

در کافی نیز به سند خود از ابی مریم از امام ابی جعفر علیه السلام روایت کرده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم فرمود:

« آیا جای تعجب نیست که کسی همسرش را بزند و آنگاه با او دست به گردن شود؟»

امثال این بیانات در احادیث بسیار زیاد است، که اگر کسی در آنها دقت کند نظریه اسلام در باره زنان را درک می کند!

حال به بحثی که پیرامون داستان اسماء دختر یزید انصاری داشتیم بر می گردیم ، اگر کسی در این حدیث و در نظایر آن که داستانهایی از مراجعه زنان به رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و گفتگویشان با آن جناب در مسائل راجع به شرایع دین را حکایت می کند و نیز در احادیثی که از حقوق مختلف زنان خبر می دهد دقت کند، این معنا برایش روشن می شود که زنان در عین این که در حجابند و مسؤولیتشان اداره داخل خانه ها است و بیشتر به شؤون زندگی منزلی می پردازند در عین حال ممنوع از مراوده و آمد و شد به نزد ولی امر و نیز تلاش در حل مشکلاتی

که احیانا پیش می آید نبوده اند و این همان آزادی عقیده ای است که ما در ضمن بحث پیرامون آزادی عقیده، در آخر سوره آل عمران در المیزان در باره اش بحث کردیم!

از حدیث نامبرده و نظایر آن سه نکته استفاده می شود:

اول: این که طریقه مرضیه زن در اسلام این است که به تدبیر امور داخلی منزل و تربیت اولاد بپردازد و این طریقه در عین این که سنتی است پسندیده و غیر واجب و لیکن ترغیب و تشویقهائی که در باره آن شده - از آنجایی که جو مسلمین جو تقوا و به دست آوردن رضای خدا و ترجیح ثوابهای آخرت بر بهره های دنیوی و تربیت بر اساس اخلاق صالحه زنان یعنی عفت و حیا و محبت اولاد و عشق ورزیدن به زندگی در محیط خانه و امثال آن بوده - این سنت مستحب همچنان محفوظ مانده است!

اشتغال به این شؤون و اهتمامی که در زنده نگه داشتن عواطف پاکی که خدای عز و جل در وجود زنان به ودیعه سپرده زنان را مشغول به خود کرد و فرصتشان نداد که در مجامع مردان داخل شده و با آنان حتی در حدودی که خدا به آنان اجازه داده بود اختلاط کنند، شاهد این معنا همین است که این سنت همچنان در بین مسلمانان در طول قرنهای طولانی روی پای خود ایستاده بود، تا آن که بی بندوباری زنان مغرب زمین به عنوان آزادی زنان در جوامع مسلمین رخنه یافت و بدون اینکه مسلمانان خودشان متوجه شوند بدترین جنایات را بر مرد و زنشان وارد آورد و آن عبارت بود از تباهی اخلاق و فساد زندگی، که بزودی دود این افسار گسیختگی به چشمشان خواهد رفت .

آری اگر اهل قراء ایمان می آوردند و تقوا پیشه می کردند خدای تعالی برکاتی از آسمان به رویشان باز می کرد و آن وقت از آسمان و زمین برخوردار می شدند و لیکن آیات خدا را تکذیب کردند و نتیجه اش این شد که گرفتار شدند!

دوم: اینکه جای تردیدی باقی نمی ماند که ممنوعیت زنان از شرکت در امر جهاد و امر قضاوت و حکومت بر مردم سنت واجبی بوده است .

سوم: این که اسلام این محرومیت زنان را مهمل نگذاشته و آن را به مزیتی برابر آن جبران کرده است، مثلا اگر زنان از فضیلت جهاد در راه خدا محروم شده اند خدای تعالی این فضیلت را به فضیلتی دیگر معادل آن جبران نموده و مزایا و فضایلی به او داده که در آن افتخاراتی حقیقی هست، مثلا اسلام نیکو شوهرداری کردن را جهاد زن قرار داده و شاید همین مطلب در بین ما( البته مایی که فعلا در ظرف

زندگی فاسدی قرار داریم!) آنطور که هست ارزش خود را نشان ندهد و لیکن در ظرف زندگی ای که اسلام حاکم بر آن است( و در آن ظرف برای هر چیزی به مقدار ارزش واقعیتش ارج نهاده می شود و در آن همه تلاشها و رقابت ها بر سر فضایلی از انسانیت است که مورد رضامندی خدای سبحان باشد، خدایی که ارزش هر یک از فضایل را آن طور که هست می شناسد و برای سلوک هر انسانی مسلکی را معین نموده و آن انسان را به پیمودن آن مسلک تشویق نموده و برای ملازم بودن خطی که برایش ترسیم کرده بها و ارزشی معین کرده، که معادل انواع خدمات انسانی و معادل اعمال آن است!) در چنین ظرفی دیگر هیچ خطی بر خطی دیگر برتری ندارد، ساده تر بگویم در چنین ظرفی فضیلت آن مردی که در معرکه قتال حاضر می شود و با کمال سخاوت خون خود را ایثار می کند، از فضیلت زنی که وظیفه شوهرداریش را انجام می دهد، برتر نیست و نیز آن مرد حاکمی که سرپرستی جامعه را به عهده گرفته، چرخ زندگی مجتمع را می چرخاند، هیچ افتخاری بر آن زن ندارد و آن مردی که بر مسند قضا تکیه زده هیچ برتری نسبت به زنی که کودکش را تر و خشک می کند ندارد، چون منصب حکومت و قضا - البته برای کسی که در آن دو منصب طبق حق عمل کند و حق را به حق دار برساند - جز خون دل و مشقت دنیوی اثری ندارد چون در ظرف اسلام و برای مرد مسلمان قبول این منصب ها در حقیقت خود را به معرض مخاطر و مهالک افکندن است، چون هر لحظه ممکن است حق بیچاره ای را که به جز رب العالمین حامی یی ندارد ضایع کند!

« ان ربک لبالمرصاد!» (14/فجر)رب العالمینی که در کمین ستمکاران است!

بنا بر این چه افتخاری هست برای مردان بر زنانی که اگر این مسؤولیت ها را نپذیرفته اند، برای این است که رب العالمین از آنان نخواسته و از آنان چیز دیگری خواسته و برایشان، خطی دیگر ترسیم کرده، که باید ملازم خط خود باشند و راه خود را بروند!

پس در مجتمع اسلامی این پستها وقتی افتخار می شود و زمانی اثر خود را می بخشد و وقتی تعبد به آن برای صاحبش صحیح و مشروع می گردد که صاحبش در پذیرفتن آن نوعی ایثار کرده باشد و طوری تربیت شده باشد که هر پستی را که اجتماع به او می دهد در نظرش مسؤولیت و بار گران باشد و در قبول آن از خودگذشتگی به خرج دهد، در چنین مجتمعی اگر به مرد بگویند تو باید به میدان جنگ بروی، یا کشور را اداره کنی، به خاطر رضای خدا این بار سنگین را به دوش می کشد و اگر به زن بگویند تو باید در خانه بمانی و نسل را تربیت کنی، او نیز به

خاطر خدا قبول می کند و هیچ تناقضی هم در این دو قسم حکم نمی بیند!

آری اختلاف شؤون و مقامات اجتماعی و اعمال بشری به حسب اختلاف مجتمعات و جو آنها چیزی نیست که کسی بتواند آنرا انکار کند، یک سرباز، یا یک حاکم و یا یک قاضی مسلمان، اگر افتخار می کند به خاطر یک احترام خرافی و غیر واقعی نیست، بلکه یک کرامت واقعی است و آن این است که توانسته در راه خدا مسؤولیتی سنگین را به عهده بگیرد، ولی یک سرباز غیر مسلمان که در محیطی مادی تربیت یافته، او نیز در جنگیدن و خون دادن و اینکه حاضر شده است جان خود را در راه وطن خود بدهد افتخار می نماید، لیکن به خاطر یک احترام خرافی و غیر واقعی افتخار می کند و آن این است که وقتی کشته شد و به اعتقاد او نابود و هیچ و پوچ گشت، مردم نامش را در فهرست فداکاران در راه وطن می برند و از خود نمی پرسد وقتی من هیچ و پوچ شدم کجا هستم که از تعظیم نامم لذت ببرم؟

و همچنین یک ستاره سینما در آن جامعه احترامی پیدا می کند، که حتی رئیس جمهور هم آن احترام را نداشته باشد، در حالی که شغلشان و آنچه در طول عمر به مردم می دادند، بزرگترین عامل سقوط مقام زنان بود و شنیع ترین فحشا و سزاوار شنیع ترین سرزنش بودند .

پس همه اینها که گفتیم علتش این است که ظرف زندگی خوبیها و بدیها و افتخارات و ننگ ها را معین می کند، چه بسیار جمعیت ها که یک امر ناچیز و حقیر را تعظیم و یک امر مهم و ارزنده را تحقیر می کنند، پس هیچ بعید نیست که اسلام اموری را تعظیم کند و ما مسلمانانی که در محیط مادیت و غرب زدگی بار آمده ایم آن را حقیر بشماریم، یا اسلام اموری را حقیر بشمارد که در چشم و درک ما بسیار عظیم باشد و بر سر آنها سر و دست بشکنیم و ظرف در صدر اسلام ظرف تقوا و ایثار آخرت بر دنیا بود، نه ظرفی که فعلا ما داریم !

⁽¹⁾

گفتارهای علامه طباطبائی درباره حکومت و روش اداره کشور

حکومت دینی

بحث علمی درباره:حکومت دینی

« قُلِ اللَّهُمَّ مَلِک الْمُلْکِ تُؤْتی الْمُلْک مَن تَشاءُ وَ تَنزِعُ الْمُلْک مِمَّن تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَن تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَن تَشاءُ بِیَدِک الْخَیرُ إِنَّک عَلی کلّ ِ شیْ ءٍ قَدِیرٌ!»

« بگو ای پیامبر: بارالها ! ای خدای ملک هستی! به هر کس بخواهی ملک و سلطنت می دهی و از هر کس بخواهی می گیری و به هر کس بخواهی عزت و اقتدار می بخشی و هر که را بخواهی خوار می کنی، خدایا هر خیر و نیکوئی بدست تو است و تو بر هر چیزی توانائی!» (26/آل عمران)

اعتبار اصل ملکیت از اعتبارات ضروریه ای است که بشر در هیچ حالی از آن بی نیاز نیست ، چه در حال فردی و چه در حال جمعی، ریشه این اعتبار ملکیت بالاخره منتهی می شود به اعتبار اختصاص .

این وضع مِلک( به کسره میم) است و اما مُلک( به ضمه میم) که به معنای سلطنت بر افرادی از انسانها است ، آن نیز از اعتبارات ضروری است که انسان از آن بی نیاز نیست ، لیکن آن چیزی که بشر در آغاز بدان نیازمند است ، همانا تشکیل اجتماع است ، اما اجتماع از جهت تالیف و بافت آن از اجزای بسیار که هر یک برای خود هدفی و اراده ای غیر هدف و خواست دیگران دارد ، نه اجتماع از جهت تک تک افراد آن، برای اینکه تک تک افراد اجتماع خواستهای متباین و مقاصدی مختلف دارند، افراد به خاطر همین اختلافهایشان آبشان در یک جوی نمی رود ، هر فردی می خواهد آنچه در دست دیگران است برباید و بر سایرین غلبه کند و بر حدود سایرین تجاوز نموده ، حقوق آنان را هضم کند و در نتیجه هرج و مرج پدید آورد و اجتماعی را که به منظور تامین سعادت زندگی تشکیل یافته وسیله بدبختی و هلاکت ساخته و دوا را درد بی درمان کند ، معلوم است که این خواست ، خواست یک فرد

نیست ، همه همین را می خواهند و هیچ چاره ای برای رفع این غائله نیست ، مگر اینکه اجتماع برای خود قوه ای غالب و قاهر فراهم کند تا سایر قوا را تحت الشعاع خود قرار داده و تمام افراد را تحت فرمان خود در آورد و در نتیجه قوای سرکش را که می خواهند بر دیگران تجاوز نمایند به حد وسط برگردانیده ، افراد ضعیف را نیز از مرحله ضعف نجات داده ، به حد وسط برساند ، سرانجام تمام قوای جامعه از نظر قوت و ضعف برابر و نزدیک به هم شوند ، آنگاه هر کدام از آن قوا را در جای خاص خودش قرار داده ، هر صاحب حقی را به حقش برساند .

از آنجائی که انسانیت در هیچ حالی و حتی در هیچ آنی از فکر استخدام دیگران خالی نمی شود و به بیانی که گذشت هر انسانی همواره می خواهد انسانهای دیگر را به خدمت خود بگیرد ، تاریخ هیچ اجتماعی را در اعصار گذشته سراغ ندارد که خالی از مردانی خودکامه و مسلط بر سایر افراد آن جامعه باشد ، تا آنجا که افراد را به قید بردگی خود کشیده ، جان و مال آنان را تملک کرده باشد بلکه تا آنجا که وضع جوامع را نشان داده وجود چنین افرادی را بنام مَلِک( پادشاه) ضبط کرده است و بعضی از فوائد بر وجود چنین افراد خودکامه و سرکش مترتب می شده ، هر چند که خود آنان و درباریان و یاوران و لشکریانشان نیز افرادی طاغی و متجاوز از حق بودند ، ولی این فایده را داشته اند که به منظور حفظ سلطنت و ملک خود همه افراد جامعه را در حال ذلت و استضعاف نگه بدارند تا کسی نیروی تجاوز به حقوق دیگران را نداشته باشد .

چون اگر چنین افرادی در جامعه پیدا شوند امروز به حقوق مردم کوچه و بازار تجاوز می کنند و فردا به خود پادشاه یاغی گشته ، ملک و سلطنت را از چنگ او درمی آورند ، همانطور که خود پادشاه نیز سلطنت خود را از دیگران گرفت .

کوتاه سخن اینکه جوامع بشری از ترس اینکه مبادا در اثر تضعیف دولت وقت، دولت های دیگر بر سر آنان بتازند ، ناگزیر بودند به ظلم و جور دولت خود تن در دهند و با آن روش ظالمانه خو کنند و این خو کردن به ظلم نگذاشت تا بشر به این راه حل فکر کند ، که اصلا حکومت یک فرد خودکامه بر همه افراد جامعه چرا ؟ و چرا حکومت مردم بر مردم را طرح نریزند : بلکه به جای فکر کردن در این باره خود را سرگرم کردند به مدح و ثنای همان دولت جائر و ظالم البته این تا موقعی بود که ظلم و جور سلطان از حد نگذرد و کارد به استخوان مردم نرسد و اما اگر کار به اینجا می کشید به تظلم و شکایت می پرداختند .

بله چه بسا از این خودکامگان که نام پادشاه یا رئیس بر خود نهاده بودند دستخوش

هلاکت یا قتل یا سرنوشت های شوم دیگری می شدند و آنگاه مردم در اثر نداشتن یک زمامدار احساس فتنه و فساد نموده ، اختلال نظام و وقوع هرج و مرج تهدیدشان می کرده ، ناگزیر می شدند یک گردن کلفت دیگر را روی کار آورند و زمام امور اجتماع را به دست وی دهند و باز آن شخص ، پادشاه می شد و تعدی و تحمیل را از سر می گرفت .

اجتماعات بشری همواره وضعی این چنین داشت ، تا آنکه از سوء سیرت این حکومت ها به تنگ آمد و فهمید ، که طبع حکومت یک فرد بر جامعه همین است ، که او را خودکام و مستبد می سازد ، بدین جهت ناگزیر شد قوانینی در خصوص تعیین وظائف حکومت ها وضع کند و پادشاهان دنیا را مجبور کرد تا از آن قوانین تبعیت کنند ، از آن بعد سلطنت ها به اصطلاح سلطنت مشروطه شد و مردم در نگهداری و نظارت بر آن قوانین مراقبت کامل داشتند .

یکی از مواد این قوانین این بود که سلطنت را موروثی می دانست ، که بعد از آزمایشها دید اینهم سعادت او را تامین نمی کند ، چون دید وقتی پادشاه بر اریکه سلطنت سوار شد هر قدر هم ظلم و تعدی و بدرفتاری کند نمی تواند او را از سلطنت خلع نماید ، چون به حکم قانونی که خودش درست کرده سلطنت موروثی است ، لذا در این قانون هم تجدید نظر نموده ، سلطنت را به ریاست جمهور تبدیل کرد ، در نتیجه ملک دائمی مشروط ، مبدل شد به ملک موقت مشروط و چه بسا در اقوام و امتهای مختلف انواعی از دولتهای ناشناخته داشته باشند ، که داعی آنها از تشکیل چنان نظامها نیز فرار از مظالمی بوده که از رژیم های قبلی دیده بودند و چه بسا انواعی دیگر از رژیمها که فعلا فهم ما آنرا تشخیص نمی دهد ولی در قرون آینده روی کار بیایند .

لیکن آنچه از تمامی این تلاشها که جوامع بشری در راه اصلاح این مساله یعنی چگونگی سپردن زمام جامعه به دست کسی که امر آنرا تدبیر کند و خواستهای مختلف و متضاد افراد و گروهها و قوای ناسازگار را متحد سازد ، به دست آمده این است که بشر نمی تواند خود را از داشتن رژیم و یا مقام سرپرستی بی نیاز بداند ، به شهادت اینکه تاکنون بی نیاز ندانسته و تا آنجا که تاریخ بشر نشان می دهد همواره برای خود حکومت و رژیمی درست کرده است ، هر چند که بر حسب اختلاف امم و مرور ایام ، نامها و شرائط مختلفی داشته است چون پدید آمدن هرج و مرج و اختلال امر زندگی اجتماعی به هر تقدیر از لوازم نداشتن رژیم و عدم تمرکز اراده ها و هدفهای مختلف در یک اراده و یک مقام است .

و این بحث ، تفصیل همان اشاره اجمالی است که در آغاز بحث نموده و گفتیم که ملک از اعتبارات ضروریه زندگی اجتماعی انسانها است .

و این اعتبار نظیر سایر موضوعات اعتباری است که همواره اجتماع بشر در صدد تکمیل و اصلاح و رفع نواقص آن و زدودن آثار ناسازگار با سعادت انسانیت آن برآمده است .

که البته مقام نبوت در این اصلاح سهم کاملتری را داشته ، چون این مساله در علم الاجتماع مسلم است که هر سخن و نظریه ای که بین عامه و خاصه مردم انتشار یابد ، در صورتی که از غریزه خود انسانها سرچشمه گرفته باشد و قریحه آنرا بپسندد و نفوس ، منتظر چنین سخن و نظریه ای باشند ، این سخن قوی ترین سبب و عامل برای یکسان کردن تمایلات متفرقه است و بهتر از هر عامل دیگر می تواند جمعیت های متشتت و پراکنده را متحد و یکدست کند ، بطوری که قبض و بسطها یکی شود ، اراده ها یکی گردد و هیچ عاملی و هیچ دشمنی نتواند در برابر آن اتحاد مقاومت کند .

این نیز ضروری و بدیهی است که نبوت از قدیم ترین عهد تاریخ ظهورش ، مردم را به سوی عدل می خوانده و از ظلم منعشان می کرده و به سوی بندگی خدا و تسلیم در برابر او تشویق می نموده و از پیروی فراعنه طاغی و مستکبرین قدرت طلب نهی می کرده ، این دعوت از قرون متمادی ، قرنی بعد از قرن دیگر و در امتی بعد از امت دیگر ادامه داشته ، هر چند که از نظر وسعت و ضیق دعوت در امتهای مختلف و زمانهای متفاوت اختلاف داشته و محال است که مثل چنین عاملی قوی ، قرنهای متمادی در بین اجتماعات بشری وجود داشته باشد و در عین حال هیچ اثری به جای نگذارد .

با اینکه می بینیم قرآن کریم در این باره قسمت عمده ای از وحی هائی که به انبیا علیهم السلام شده ، حکایت نموده ، مثلا از نوح حکایت کرده که در شکوه به پروردگارش می گفت:

« رب انهم عصونی و اتبعوا من لم یزده ماله و ولده الا خسارا!

و مکروا مکرا کبارا و قالوا لا تذرن آلهتکم!»(21و22/نوح)

و نیز جدال بین آنجناب و بزرگان و قومش را حکایت نموده ، می فرماید :

« قالوا ا نومن لک و اتبعک الارذلون؟

قال و ما علمی بما کانوا یعملون!

ان حسابهم الا علی ربی لو تشعرون!»(111تا113/شعرا)

و از هود علیه السلام حکایت کرده که به قوم خود فرمود:

« ا تبنون بکل ریع آیة تعبثون!

و تتخذون مصانع لعلکم تخلدون!

و اذا بطشتم بطشتم جبارین!» (128تا130/شعرا)

و از صالح علیه السلام حکایت کرده که به قوم خود فرمود:

« فاتقوا الله و اطیعون!

و لا تطیعوا امر المسرفین!

الذین یفسدون فی الارض و لا یصلحون!»(150تا152/شعرا)

چه کسی می تواند منکر این سخن ما باشد ، با اینکه موسی علیه السلام پیامبر اولوا العزم را می بینیم که در دفاع از بنی اسرائیل به معارضه با فرعون و روش جائرانه او قیام کرده ، قبل از او ابراهیم علیه السلام را می بینیم که به معارضه با نمرود برمی خیزد ، بعد از او عیسی بن مریم علیهماالسلام و سایر انبیا را می بینیم که هر یک علیه خود سران عصر خود قیام نموده و سیره ظالمانه سلاطین و عظمای عصر خود را تقبیح نموده و مردم را از اطاعت مفسدین و پیروی طاغیان برحذر می داشتند.

تا اینجا اشاراتی بود که به سیره انبیای قبل از اسلام نمودیم و اما پیامبر اسلام و کتاب مقدسش قرآن کریم ، در رابطه به دعوتش به سرپیچی از اطاعت مفسدین و نپذیرفتن ذلت و نیز اخباری که از عاقبت امر ظلم و فساد و عدوان و طغیان داده بر کسی پوشیده نیست .

از آن جمله در باره قوم عاد و ثمود و فرعون فرموده:

« ا لم تر کیف فعل ربک بعاد! ارم ذات العماد!

التی لم یخلق مثلها فی البلاد! و ثمود الذین جابوا الصخر بالواد!

و فرعون ذی الاوتاد! الذین طغوا فی البلاد! فاکثروا فیها الفساد!

فصب علیهم ربک سوط عذاب! ان ربک لبالمرصاد!»(6تا14/فجر)

و از این قبیل آیات که در قرآن کریم بسیار است .

و اما مُلک( به ضمه میم) که گفتیم آن نیز از اعتباراتی است که مجتمع انسانی هیچگاه از آن بی نیاز نبوده است ، بهترین بیان و کامل ترین آن در اثباتش این آیه است ، که بعد از شرح داستان طالوت می فرماید:

« و لو لا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض و لکن الله ذو فضل علی العالمین!» (251/بقره)

که در سابق گفتیم چگونه این آیه شریفه به وجهی بر مدعای ما دلالت می کند .

و در قرآن کریم آیات بسیاری است که متعرض مُلک( به ضمه میم) یعنی ولایت و وجوب اطلاعت والی و مسائلی دیگر مربوط به ولایت شده است و آیاتی دیگر

است که ملک و ولایت را موهبت و نعمت شمرده ، مثلا می فرماید:

« و آتیناهم ملکا عظیما!»(54/نسا) و یا می فرماید:

« و جعلکم ملوکا و آتیکم ما لم یوت احدا من العالمین!»(20/مائده) و یا فرموده:

« و الله یؤتی ملکه من یشاء !»(247/بقره) و آیاتی دیگر از این قبیل .

چیزی که هست قرآن مساله سلطنت و حکومت را به شرطی کرامت خوانده که با تقوا توام باشد ، چون در بین تمامی اموری که ممکن است از مزایای حیات شمرده شود کرامت را منحصر در تقوا نموده:

« یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقیکم!» (13/حجرات)

و چون حساب تقوا تنها به دست خدا است ، هیچ کسی نمی تواند با ملاک تقوا بر دیگران بزرگی بفروشد ، به همین جهت پس هیچ فخری برای احدی بر احدی نیست ، برای اینکه اگر کسی بخواهد به امور مادی و دنیوی بر دیگران فخر کند که امور دنیوی فخر ندارد و قدر و منزلت تنها از آن دین است ، اگر بخواهد با امور اخروی فخر بفروشد که آنهم به دست خدای سبحان است!

( و به قول آن شاعر:

« کس نمی داند در این بحر عمیق - سنگریزه قرب دارد یا عقیق! »

پس دیگر چیزی که انسان با آن فخر بفروشد باقی نمی ماند ، انسانی که دارای نعمت ملک و سلطنت است از نظر یک مسلمان نه تنها افتخاری ندارد ، بلکه بارش سنگین تر و زندگیش تلخ تر است ، بله اگر از عهده این بار سنگین بر آید و ملازم عدالت و تقوا باشد البته نزد پروردگارش اجری عظیم تر از دیگران دارد و خدا ثواب بیشتری به او می دهد .

و این همان سیره صالحه ای است که اولیای دین ملازم آن بودند.

ما این معنا را در بحثی مستقل و جداگانه که در باره سیره رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و اهل بیت طاهرینش ایراد خواهیم کرد با روایاتی صحیح اثبات نموده و روشن می سازیم که آن حضرات از ملک و سلطنت بیش از جنگ با جبابره چیزی عایدشان نشد ، همواره در این تلاش بودند که با طغیان طاغیان و استکبار آنان معارضه نموده ، نگذارند در زمین فساد راه بیندازند .

و به همین جهت قرآن مردم را دعوت به این نکرده که در مقام تاسیس سلطنت و تشیید بنیان قیصریت و کسرویت برآیند ، بلکه مساله ملک را شانی از شؤون مجتمع انسانی می داند و این وظیفه را به دوش اجتماع نهاده است ، همانطور که مساله تعلیم و یا تهیه نیرو برای ترساندن کفار را وظیفه عموم دانسته است.

بلکه اصل را تشکیل اجتماع و اتحاد و اتفاق بر دین دانسته ، از تفرقه و دشمنی نهی نموده و فرموده است:

« و ان هذا صراطی مستقیما، فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله!»(153/انعام)

و نیز فرموده:

« قل یا اهل الکتاب تعالوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم الا نعبد الا الله و لا نشرک به شیئا و لا یتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون الله، فان تولوا فقولوا اشهدوا بانا مسلمون!» (64/ال عمران)

پس قرآن کریم - به طوری که ملاحظه می کنید مردم را دعوت نمی کند مگر به سوی تسلیم خدای یگانه شدن، از جوامع تنها آن جامعه را معتبر می داند که جامعه ای دینی باشد و جوامع دیگر که هر یک شریکی برای خدا قرار می دهند و در برابر هر قصر مشیدی خضوع نموده ، در برابر هر قیصر و کسرائی سر فرود می آورند و برای هر پادشاهی مرز و حدودی جغرافیائی و برای هر طایفه ای ، وطنی جداگانه قائلند ، خرافاتی دیگر از این قبیل را جزء مقدسات خود می دانند ، طرد نموده ، چنین اجتماعی را از درجه اعتبار ساقط می داند .

⁽¹⁾

بحث فلسفی درباره:حکومت

هیچ شکی نیست در اینکه خدای تعالی تنها کسی است که سلسله علیت جاریه در عالم به او منتهی می شود و او است که هر علتی را علت کرده و رابطه بین او و میان اجزای عالم و سراپای آن رابطه علیت است. در بحث های مربوط به علت و معلول ، این معنا مسلم و روشن شده که علیت تنها در هستی ها است ، نیستی ها علت نمی خواهند ، به این معنا که وجود حقیقی معلول وجودی است که از علت ترشح شده و اما غیر وجود حقیقی او و اموری که چیزی جز اعتبار نیستند ، از قبیل ماهیت و ملکیت و امثال آن، چیزهائی که از علت ترشح کنند نیستند و اصلا از سنخ وجود نیستند ، تا محتاج علت باشند. این مطلب به عکس نقیض منعکس شده ، نتیجه می دهد که هر چیزی که وجود حقیقی ندارد معلول هم نیست و چون معلول نیست، به واجب الوجود هم منتهی نمی شود .

اینجا است که مساله استناد بعضی از امور اعتباریه محض ، به خدای تعالی مشکل می شود ، زیرا قرار شد امور اعتباریه محض اصلا وجود حقیقی نداشته باشند و وجود و ثبوتشان تنها وجودی اعتباری و فرضی باشد آری اینگونه امور از ظرف فرض و اعتبار تجاوز نمی کند و چیزی که حقیقتا وجود ندارد چگونه ممکن است به

خدایش مستند کرد ؟ .

پس چطور بگوییم خدا امر کرد و نهی فرمود ؟ و فلان قانون را وضع کرد ، با اینکه امر و نهی و وضع ، همه امور اعتباریه اند ؟ و نیز چگونه بگوییم ، خدا مالک و دارای عزت و رزق و غیر ذلک است ؟

پاسخی که حل این مشکل می کند این است که امور نامبرده هر چند از وجود حقیقی سهمی ندارند و لیکن آثاری دارند که آن آثار به بیانی که مکرر گذشت اسامی این امور را حفظ نموده و خود اموری حقیقی اند ، که در حقیقت ، این آثار منسوب و مستند به خدای تعالی است ، این استناد است که استناد آن امور اعتباریه را به خدا نیز اصلاح می کند و مصحح آن می شود که بتوانیم امور اعتباریه نامبرده را هم به خدا نسبت دهیم .

مثلا ملک که در بین ما اهل اجتماع امری است اعتباری و قراردادی ، در هیچ جای از معنای آن به وجود حقیقی برنمی خوریم ، بلکه حقیقتش همان موهومی بودن آن است ، ما آن را وسیله قرار می دهیم برای رسیدن به آثار حقیقی و خارجی و آثاری که جز با آن ملک موهوم نمی توانیم بدان دست یابیم ، اگر آن امر موهوم را امری حقیقی و واقعی فرض نکنیم ، به آن نتائج واقعی نمی رسیم و آن آثار خارجی همین است که به چشم خود می بینیم ، توانگران به خاطر داشتن آن ملک موهوم به دیگران زور می گویند و در دیگران اعمال سطوت و قدرت نموده و به حقوق دیگران تجاوز می کنند و آنان که این ملک موهوم را ندارند ، دچار ضعف و ذلت می شوند و نیز به وسیله همین ملک موهوم است که می توانیم هر فردی را در مقامی که باید داشته باشد قرار داده ، حق هر صاحب حقی را بدهیم و آثاری دیگر نظیر اینها را بر آن امر موهوم مترتب سازیم .

لیکن از آنجا که حقیقت معنای ملک و اسم آن مادام که آثار خارجیش مترتب است باقی است ، لذا استناد این آثار خارجیه به علل خارجیش عین استناد ملک به آن علل است ، همچنین عزت که همه حرفهائی که در باره ملک زده شد در باره آن و در آثار خارجیه اش و استناد آن به علل واقعیش جریان دارد و همچنین در سایر امور اعتباریه از قبیل امر و نهی و حکم و وضع و غیر ذلک.

از اینجا روشن می گردد که همه امور اعتباریه به خاطر اینکه آثارش مستند به خدای تعالی است ، خود آنها نیز استنادی به خدا دارند ، البته استنادی که لائق ساحت قدس و عزت او بوده باشد.

⁽¹⁾

رهبر و مسئول جامعه اسلامی

بحثی در شناخت مسئول کشور اسلامی

اشاره

« یَأَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسولَ وَ أُولی الأَمْرِ مِنکمْ فَإِن تَنَزَعْتُمْ فی شیْ ءٍ فَرُدُّوهُ إِلی اللَّهِ وَ الرَّسولِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الاَخِرِ ذَلِک خَیرٌ وَ أَحْسنُ تَأْوِیلاً!»

« هان ای کسانی که ایمان آورده اید خدا را اطاعت کنید و رسول و کارداران خود را - که خدا و رسول علامت و معیار ولایت آنان را معین کرده - فرمان ببرید و هر گاه در امری اختلافتان شد برای حل آن به خدا و رسول مراجعه کنید، اگر به خدا و روز جزا ایمان دارید این برایتان بهتر و سرانجامش نیکوتر است!»

(59/نساء)

در این آیه فروعی را متذکر می شود که با آن اساس مجتمع اسلامی را مستحکم می سازد و آن عبارت است از تحریک و ترغیب مسلمانان در این که چنگ به ائتلاف و اتفاق بزنند و هر تنازعی که رخ می دهد به حکمیت خدا و رسول او واگذار نمایند!

جای هیچ تردیدی نیست که آیه:« اطیعوا الله و اطیعوا الرسول!» جمله ای است که به عنوان زمینه چینی برای مطلب بعدی آورده شده و آن مطلب عبارت است از این که دستور دهد مردم در هنگام بروز نزاع به خدا و رسول او مراجعه کنند، هر چند که آیه مورد بحث در عین حال که جنبه آن زمینه چینی را دارد، مضمونش اساس و زیربنای همه شرایع و احکام الهی است! دلیل بر زمینه بودنش ظاهر تفریعی است که جمله:« فان تنازعتم فی شی ء فردوه الی الله و الرسول ...!» بر جمله مورد بحث دارد و نیز بعد از آن، جمله های بعد است که یکی پس از دیگری از جمله مورد بحث نتیجه گیری شده، یکجا فرموده:

« ا لم تر الی الذین یزعمون ...!» (60/نسا)و دنبالش فرموده:

« و ما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن الله ...!»(64/نسا) و بعد از آن فرموده:

« فلا و ربک لا یؤمنون حتی یحکموک فیما شجر بینهم ...!»(65/نسا)

و نیز جای هیچ تردیدی نیست که خدای تعالی از این دستور که مردم او را اطاعت کنند منظوری جز این ندارد که ما او را در آنچه از طریق پیامبر عزیزش به سوی ما وحی کرده اطاعت کنیم و معارف و شرایعش را به کار بندیم و اما رسول گرامیش دو جنبه دارد:

1- جنبه تشریع، بدانچه پروردگارش از غیر طریق قرآن به او وحی فرموده ، یعنی همان جزئیات و تفاصیل احکام که آن جناب برای کلیات و مجملات کتاب و متعلقات آنها تشریع کردند ، و خدای تعالی در این باره فرموده:

« و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم!»(44/نحل)

« ما کلیات احکام را بر تو نازل کردیم تا تو برای مردم جزئیات آنها را بیان کنی!»

2- یک دسته دیگر از احکام و آرایی است که آن جناب به مقتضای ولایتی که بر مردم داشتند و زمام حکومت و قضا را در دست داشتند صادر می کردند و خدای تعالی در این باره فرموده:

« لتحکم بین الناس بما اراک الله!»(105/نسا)

« تا در بین مردم به آنچه خدای تعالی به فکرت می اندازد حکم کنی!»

و این همان رایی است که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم با آن بر ظواهر قوانین قضا در بین مردم حکم می کرد و همچنین آن رایی است که در امور مهم به کار می بست و خدای تعالی دستورش داده بود که وقتی می خواهد آن رای را به کار بزند قبلا مشورت بکند ، و فرموده:

« و شاورهم فی الامر، فاذا عزمت فتوکل علی الله!»(159/ال عمران)

« با مردم در هر امری که می خواهی در باره آن تصمیم بگیری نخست مشورت بکن و همینکه تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن!»

ملاحظه می فرمایید که مردم را در مشورت شرکت داده ، ولی در تصمیم گرفتن شرکت نداده و تصمیم خود آن جناب( به تنهایی) را معتبر شمرده است!

حال که به این معنا توجه کردید می توانید به خوبی بفهمید که اطاعت رسول معنایی و اطاعت خدای سبحان معنایی دیگر دارد، هر چند که اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در حقیقت اطاعت از خدا نیز هست ، چون تشریع کننده تنها خدا است ، زیرا او است که اطاعتش واجب است ، همچنان که در آیه:

« و ما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن الله!»(64/نسا)

وجوب اطاعت رسول را هم منوط به اذن خدا دانسته ، پس بر مردم واجب

است که رسول را در دو ناحیه اطاعت کنند ، یکی ناحیه احکامی که به وسیله وحی بیان می کند و دیگر احکامی که خودش به عنوان نظریه و رأی صادر می نماید!

1-اولی الامر کیست؟

اولی الامر هر طایفه ای که باشند، بهره ای از وحی ندارند و کار آنان تنها صادر نمودن آرایی است که به نظرشان صحیح می رسد و اطاعت آنان در آن آراء و در اقوالشان بر مردم واجب است ، همان طور که اطاعت رسول در آرایش و اقوالش بر مردم واجب بود و به همین جهت بود که وقتی سخن به وجوب رد بر خدا و تسلیم در برابر او کشیده شد و فرمود وقتی بین شما مسلمانان مشاجره ای در گرفت باید چنین و چنان کنید، خصوص اولی الامر را نام نبرد، بلکه وجوب رد و تسلیم را مخصوص به خدا و رسول کرد و فرمود:

« فان تنازعتم فی شی ء فردوه الی الله و الرسول ، ان کنتم تؤمنون بالله و الیوم الاخر ...!»(59/نسا)

یعنی پس اگر در چیزی نزاع کردید، حکم آن را به خدا و رسول برگردانید! و این بدان جهت بود که گفتیم روی سخن در این آیه به مؤمنین است ، همانهایی که در اول آیه که می فرمود:« یا ایها الذین آمنوا ...!» مورد خطاب بودند ، پس بدون شک معلوم می شود منظور از نزاع هم ، نزاع همین مؤمنین است و تصور ندارد که مؤمنین با شخص ولی امر - با این که اطاعت او بر آنان واجب است - نزاع کنند ، به ناچار باید منظور نزاعی باشد که بین خود مؤمنین اتفاق می افتد و نیز تصور ندارد که نزاعشان در مساله رای باشد( چون فرض این است که ولی امر و صاحب رأی در بین آنان است!) پس اگر نزاعی رخ می دهد در حکم حوادث و قضایایی است که پیش می آید آیات بعدی هم که نکوهش می کند مراجعین به حکم طاغوت را که حکم خدا و رسول او را گردن نمی نهند ، قرینه بر این معنا است، این حکم باید به احکام دین برگشت کند و احکامی که در قرآن و سنت بیان شده و قرآن و سنت برای کسی که حکم را از آن دو بفهمد دو حجت قطعی در مسائلند، وقتی ولی امر می گوید : کتاب و سنت چنین حکم می کنند قول او نیز حجتی است قطعی ، چون فرض این است که آیه شریفه ، ولی امر را مفترض الطاعة دانسته و در وجوب اطاعت از او هیچ قید و شرطی نیاورده ، پس گفتار اولی الامر نیز بالاخره به کتاب و سنت برگشت می کند .

از این جا روشن می شود که این اولی الامر - حال هر کسانی که باید باشند - حق ندارند حکمی جدید غیر حکم خدا و رسول را وضع کنند و نیز نمی توانند حکمی

از احکام ثابت در کتاب و سنت را نسخ نمایند و گرنه باید می فرمود در هر عصری موارد نزاع را به ولی امر آن عصر ارجاع دهید و دیگر معنا نداشت بفرماید موارد نزاع را به کتاب و سنت ارجاع دهید و یا بفرماید بخدا و رسول ارجاع دهید در حالی که آیه شریفه:

« و ما کان لمؤمن و لا مؤمنة اذا قضی الله و رسوله امرا ان یکون لهم الخیرة من امرهم و من یعص الله و رسوله فقد ضل ضلالا مبینا - هیچ مرد مؤمن و زن مؤمنه ای را نمی رسد که وقتی خدا و رسول او ، امری را مورد حکم قرار دهند ، باز هم آنان خود را در آن امر مختار بدانند و کسی که خدا و رسولش را نافرمانی کند به ضلالتی آشکار گمراه شده است!»(36/احزاب)

حکم می کند به این که غیر از خدا و رسول هیچکس حق جعل حکم ندارد.

و به حکم این آیه شریفه تشریع عبارت است از قضای خدا و اما قضای رسول، یا همان قضای الله است و یا اعم از آن است، اما آنچه اولی الامر وظیفه دارند این است که رأی خود را در مواردی که ولایتشان در آن نافذ است ارائه دهند و یا بگو در قضایا و موضوعات عمومی و کلی حکم خدا و رسول را کشف کنند .

و سخن کوتاه این که از آنجا که اولی الامر اختیاری در تشریع شرایع و یا نسخ آن ندارند و تنها امتیازی که با سایرین دارند این است که حکم خدا و رسول یعنی کتاب و سنت به آنان سپرده شده ، لذا خدای تعالی در آیه مورد بحث که سخن در رد حکم دارد ، نام آنان را نبرد ، تنها فرمود:« فردوه الی الله و الرسول ...!» از اینجا می فهمیم که خدای تعالی یک اطاعت دارد و رسول و اولی الامر هم یک اطاعت دارند، به همین جهت بود که فرمود:« اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم!»

و جای تردید نیست در اینکه این اطاعت که در آیه:« اطیعوا الله و اطیعوا الرسول ...!» آمده ، اطاعتی است مطلق و به هیچ قید و شرطی مقید و مشروط نشده، این خود دلیل است بر این که رسول امر به چیزی و نهی از چیزی نمی کند ، که مخالف با حکم خدا در آن چیز باشد و گرنه واجب کردن خدا اطاعت خودش و اطاعت رسول را تناقضی از ناحیه خدای تعالی می شد، موافقت تمامی اوامر و نواهی رسول با اوامر و نواهی خدای تعالی جز با عصمت رسول تصور ندارد و محقق نمی شود این سخن عینا در اولی الامر نیز جریان می یابد ، چیزی که هست نیروی عصمت در رسول از آنجا که حجت هایی از جهت عقل و نقل بر آن اقامه شده فی حد نفسه و بدون در نظر گرفتن این آیه امری مسلم است و ظاهرا در اولی الامر این طور نیست و ممکن است کسی توهم کند که اولی الامری که نامشان در این آیه آمده لازم نیست معصوم باشند و معنای آیه شریفه بدون عصمت اولی الأمر هم درست می شود .

توضیح این که آن چیزی که خدای تعالی در این آیه مقرر فرموده ، حکمی است که به مصلحت امت جعل شده ، حکمی است که مجتمع مسلمین به وسیله آن از این که دستخوش اختلاف و تشتت گشته از هم متلاشی گردد حفظ می شود، این چیزی زاید بر ولایت و سرپرستی معهود در بین امت ها و مجتمعات نیست و همان چیزی است که می بینیم عموم مجتمعات - چه اسلامی و چه غیر اسلامی - آن را در بین خود معمول می دارند ، یعنی یکی از افراد جامعه خود را انتخاب نموده و به او مقام واجب الاطاعه بودن و نفوذ کلمه می دهند در حالی که از همان اول می دانند او هم مثل خودشان جایز الخطا است و در احکامی که می راند اشتباه هم دارد و لیکن هر جا که جامعه فهمید حکم حاکم بر خلاف قانون است ، اطاعتش نمی کند و او را به خطایی که کرده آگاه می سازد و هر جا که یقین به خطای او نداشت و تنها احتمال می داد که خطا کرده به حکم و فرمان او عمل می کند و اگر بعدها معلوم شد که خطا کرده مسامحه کند و با خود فکر می کند مصلحت حفظ وحدت مجتمع و مصونیت از تشتت کلمه آن قدر بزرگ و مهم است ، که مفسده اشتباه کاریهای گاه به گاه حاکم را جبران می کند .

حال اولی الأمر در آیه شریفه و وجود اطاعت آنان نیز به همین حال است ، - و آیه چیزی زاید بر آنچه در همه زمانها و همه مکانها معمول است افاده نمی کند ، - خدای تعالی طاعت مردم از اولی الامر را بر مؤمنین واجب فرموده ، اگر احیانا ولی امری بر خلاف کتاب و سنت دستوری داد ، مردم نباید اطاعتش کنند و حکم این چنین او نافذ نیست ، برای این که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم - قاعده ای کلی به دست عموم مسلمین داده و فرموده:

« لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق!»

« هیچ مخلوقی در فرمانی که به معصیت خدا می دهد نباید اطاعت شود!»

و این دستور را شیعه و سنی روایت کرده اند و با همین دستور است که اطلاق آیه تقیید می شود .

و اما اگر عالما عامدا حکم بر خلاف قرآن نکرد ، بلکه خطا کرد و به غلط چنین حکمی را راند ، اگر مردم فهمیدند که حکمش اشتباه است او را از راه خطا به سوی حق یعنی حکم کتاب و سنت بر می گردانند و اگر مردم نفهمیدند و تنها احتمال دادند که ممکن است حکمی که حاکم کرده مخالف با کتاب و سنت باشد حکمش را اجرا می کنند همان طور که اگر می دانستند مخالف نیست اجرا می کردند و وجوب اطاعت حاکم در این نوع احکام هیچ عیبی ندارد ، برای همان که گفتیم

حفظ وحدت در امت و بقای سیادت و ابهت آن آن قدر مهم است که مفسده این مخالف کتاب و سنت ها را تدارک می کند ، همچنان که در اصول فقه مقرر و محقق شده که طرق ظاهریه - از قبیل خبر واحد و بینه و امثال آن - حجتند ، در حالی که احکام واقعیه به حال خود باقی است .

و می گوییم اگر احتمالا طریق ظاهری بر خلاف واقع از آب در آمد ، مفسده اش به وسیله مصلحتی که در حجیت طرق ظاهری هست تدارک می شود .

و سخن کوتاه این که اطاعت اولی الامر واجب است ، هر چند که معصوم نباشند و احتمال فسق و خطا در آنان برود ، چیزی که هست اگر مردم بر فسق آنان آگاه شدند اطاعتشان نمی کنند و اگر از آنان خطا ببینند به سوی کتاب و سنت ارجاعشان می دهند و در سایر احکام که علمی به خطای آن ندارند حکمش را انفاذ می کنند و فکر نمی کنند که ممکن است فلان حکم او بر خلاف حکم خدای تعالی باشد ، تنها ملاحظه مخالفت ظاهری را می کنند ، چون مصلحتی مهم تر در نظر دارند و آن عبارت است از مصلحت اسلام و مسلمین و حفظ وحدت کلمه آنان .

این بود آن توهمی که گفتیم ممکن است کسی بکند و خواننده عزیز اگر در بیانی که ما برای آیه کردیم دقت فرماید کاملا متوجه بی پایگی آن می شود ، برای این که هر چند که ممکن است ما این تقریب را در تقیید اطلاق آیه به صورت فسق قبول کنیم و بگوییم اطلاق آیه مورد بحث به وسیله کلام رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم که فرمود:« لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق!» و آیات قرآنی که این معنا را می رساند تقیید می شود ، مانند آیه شریفه:« ان الله لا یامر بالفحشاء - خدای تعالی امر به فحشا نمی کند!» (28/اعراف) و آیاتی دیگر از این قبیل .

و همچنین ممکن است و بلکه واقع هم همین است که در شرع نظیر این حجیت ظاهریه که گفته شد جعل شده باشد ، مثلا اطاعت فرماندهان جنگ را که از طرف رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم منصوب می شدند بر سربازها واجب کرده باشد و نیز اطاعت حکامی را که آن جناب برای بلادی از قبیل مکه و یمن معین کرد و یا در مواقعی که خود سفر می کرد در مدینه جانشین خود می ساخت بر مردم آن جا واجب کرده باشد و یا فتوای مجتهد را بر مقلد او حجت کرده باشد و یا حجت های ظاهری دیگری را قرار داده باشد و لیکن این جعل حجیت ظاهری ، آیه شریفه را مقید نمی کند ، زیرا صحیح بودن مساله ای از مسائل به خودی خود یک مطلب است و مدلول ظاهر آیه قرآن بودنش مطلبی دیگر است .

آنچه آیه مورد بحث بر آن دلالت می کند وجوب اطاعت این اولی الامر بر

مردم است و در خود آیه و در هیچ آیه دیگر قرآنی چیزی که این وجوب را مقید به قیدی و مشروط به شرطی کند وجود ندارد ، تا برگشت معنای آیه شریفه: « اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم!» به این آیه شود که:« و اطیعوا اولی الامر منکم فیما لم یامروا بمعصیة - و اولی الامر خود را نیز اطاعت کنید مادام که امر به معصیت نکرده اند!» و یا به این آیه شود که:« و اطیعوا اولی الامر منکم ما لم تعلموا بخطائهم - و اولی الامر خود را نیز اطاعت کنید، مادام که علم به خطای آنها نداشته باشید!» و اما اگر شما را به معصیت امر کردند و یا یقین کردید که در حکم خود خطا کرده اند دیگر اطاعتشان بر شما واجب نیست ، بلکه بر شما واجب است که آنان را به سوی کتاب و سنت برگردانید و کجی آنها را راست کنید! مسلما معنای آیه شریفه:« ... و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم!» این نیست .

علاوه بر این که خدای سبحان در مواردی که قید ، روشن تر از قید مورد بحث بوده و طاعت هم کم اهمیت تر از طاعت مورد بحث بوده آن قید را ذکر کرده مثلا در مورد احسان به پدر و مادر فرموده:« و وصینا الانسان بوالدیه حسنا و ان جاهداک لتشرک بی ما لیس لک به علم فلا تطعهما...!»(8/عنکبوت) با این حال چطور ممکن است در آیه مورد بحث که مشتمل بر أسی از اساس دین و اصلی از اصول آن است ، اصلی که رگ و ریشه همه سعادتهای انسانی بدان منتهی می شود ، هیچ قیدی از قیود را نیاورد و بطور مطلق بفرماید: « خدا و رسول و اولی الامر خود را اطاعت کنید!»

از این هم که بگذریم آیه شریفه بین رسول و اولی الامر را جمع کرده و برای هر دو یک اطاعت را ذکر نموده و فرمود :« و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم!» با این که در مورد رسول حتی احتمال این نیز نمی رود که امر به معصیت کند و یا گاهی در خصوص حکمی دچار اشتباه و غلط گردد ، اگر در مورد اولی الامر این احتمال برود به هیچ وجه نباید برای جلوگیری از این احتمال قیدی نیاورد ، پس ما همین که می بینیم در مورد آنان نیز قیدی نیاورده ، چاره ای جز این نداریم که بگوییم آیه شریفه از هر قیدی مطلق است و لازمه مطلق بودنش همین است که بگوییم همان عصمتی که در مورد رسول مسلم گرفته شد ، در مورد اولی الامر نیز اعتبار شده باشد و خلاصه کلام منظور از اولی الامر ، آن افراد معینی هستند که مانند رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم دارای عصمتند .

حال ببینیم منظور از کلمه« امر» در عنوان« اولی الأمر» چیست ؟

منظور از آن ، آن شان و آن کارهایی است که با دین مؤمنین مخاطب به این

خطاب و یا به دنیای آنان ارتباط دارد و مستقیم و غیر مستقیم به آن برگشت می کند ، مؤید این که منظور از امر چنین شانی است وسیع ، دو آیه زیر است ، که کلمه« امر» در هر دو به معنای امور دنیایی است ، در یکی می فرماید:

« و شاورهم فی الامر !»(159/ال عمران)

و در دیگری در مدح مردم با تقوا می فرماید:

« و امرهم شوری بینهم!»(38/شوری)

و هر چند که ممکن است به وجهی منظور از کلمه« امر» فرمان باشد ، که در مقابل نهی است ، لیکن این احتمال بعید است .

2-مفهوم کلمه اولی الامر

کلمه اولی الامر در این آیه مقید شده به قید« منکم» و ظاهر این قید این است که ظرفی باشد به اصطلاح مستقر، یعنی عامل آن از افعال عموم باشد نظیر (بودن و امثال آن) و معنایش این باشد که اطاعت کنید اولی الأمری را که از خودتان باشد و این قید به همان معنایی است که قید« منهم» در آیه:« هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم!»(2/جمعه) به آن معنا است و هم چنین در آیات زیر و نیز در دعایی که از حضرت ابراهیم علیه السلام نقل کرده می فرماید:« ربنا و ابعث فیهم رسولا منهم!»(129/بقره) و نیز در باره رسولان الهی فرموده:« رسلا منکم یقصون علیکم آیاتی!»(35/اعراف)

3-رد نظرات غیر وارد در باره مفهوم اولی الامر

منظور ما از این گفتار این است که خواننده را متوجه مردود بودن گفتار بعضی از مفسرین در معنای کلمه« منکم» بکنیم ، آن مفسر که گفته:( از این کلمه که اولی الامر مقید به آن شده به خوبی استفاده می شود که: اولی الأمر نیز فردی از افراد معمولی جامعه است ، می فرماید اولی الأمر را که فردی مثل خود شما مؤمن است و مثل خود شما گاهگاهی گناه و خطا می کند اطاعت کنید.)

مفسر نام برده با این تفسیر خواسته است اعتبار مساله« عصمت» از اولی الأمر را بیندازد.

مطلب دیگری که در باره کلمه اولی الأمر مورد بحث قرار گرفته ، این است که معنای این کلمه از نظر« مصادیقی» که دارد چیست؟

آیا با این که این کلمه اسم جمع است ، منظور دسته دسته هایی هستند که

هر دسته ای به عنوان اهل حل و عقد در هر عصری امور مسلمین را اداره می کنند و یا منظور فرد فرد معصومین اند ، که یکی پس از دیگری زمام امور مسلمین را به دست می گیرند؟

آنچه در بدو نظر احتمالش به ذهن می رسد این است که منظور فرد فرد معصومین اند که اطاعتشان بر خلق واجب شده و یکی پس از دیگری زمام امور را به دست گرفتند و وجوب اطاعتشان بر مردم را تنها از نظر لفظ به جمع آنان نسبت داده در حقیقت معنای جامعی از معصومین در نظر گرفته و لفظ اولی الأمر را در آن استعمال کرده همان طور که خود ما نیز در گفتگوهای خود می گوییم:( نمازهایت را بخوان!) یا ( بزرگانت را اطاعت کن!) یا ( گوش به فرمان بزرگان قومت باش!) با این که هر وقت انسان نماز بخواند یک نماز می خواند نه همه نمازها را و همچنین اطاعت از بزرگان قوم و گوش دادن به سخنان بزرگتر خود .

یکی از سخنان عجیب که در این مورد گفته شده گفتار فخر رازی است که گفته است اگر منظور از اولی الأمر خصوص ولی امر معصوم باشد ، این اشکال وارد می شود که الزاما بایستی جمع را بر مفرد حمل کنید و بگویید منظور از کلمه اولی الامر ولی امر می باشد ، این خلاف ظاهر است .

عجیب بودن گفتار وی در این است که چگونه غفلت کرده از این که استعمال جمع در مفرد چیز نوظهوری نیست ، هم در لغت شایع است و هم قرآن کریم پر است از آن ، اینک چند نمونه آنرا نقل می نماییم:

« فلا تطع المکذبین!»(8/قلم)

« فلا تطع الکافرین!»(25/فرقان)

« انا اطعنا سادتنا و کبراءنا!»(67/احزاب)

« و لا تطیعوا امر المسرفین!»(151/شعرا)

« حافظوا علی الصلوات!»(238/بقره)

« و اخفض جناحک للمؤمنین!»(88/حجر)

و از این قبیل موارد مختلفه ای که یا در اثبات یا در نفی ، یا در اخبار و یا در انشاء کلمه جمع در مفرد استعمال شده است .

آنچه از حمل جمع بر فرد ، خلاف ظاهر است این است که لفظ جمع را اطلاق کنند و یکی از آحاد آن را اراده نمایند، مثلا پدری به فرزندش بگوید:« علما را احترام کن!» و منظورش از علما فقط یک عالم باشد ، به طوری که اگر فرزند ، عالمی دیگر را احترام نماید اعتراض کند که من کی به تو گفتم این آقا را احترام کنی ، منظورم از علما فقط و فقط فلان عالم است! نه این که حکم را طوری روی جمع ببرد

که یک حکمش به عدد موضوعاتی که دارد منحل به احکامی متعدد شود ، مثل این که همان پدر به فرزندش بگوید:« علمای شهر را احترام کن!» که معنایش چنین می شود:« این عالم را احترام کن!» یا « این را نیز احترام نما!» و همچنین به طوری که اگر فرضا در آن شهر هزار دانشمند باشد و پدر خواسته باشد هزار بار گفتار خود را تکرار کند به جای آن یک بار بطور کلی می گوید:« علمای شهر را احترام کن!» این طور سخن گفتن نه تنها خلاف ظاهر نیست بلکه مطابق ظاهر است .

البته این احتمال را داده اند که مراد از کلمه : اولی الامر - یعنی همین هایی که متعلق وجوب اطاعتند - مجموع من حیث المجموع هیات حاکمه باشد ، هیاتی که از عده ای معدود تشکیل می شود و هر یک از آنان فردی از اولی الامرند ، به این معنا که هر یک به قدر خودش در مردم نفوذ و در امور مردم تاثیر دارد ، یکی رئیس همه لشگرها و یکی رئیس تک تک لشگرها ، یکی رئیس دانشگاه ها و یکی رئیس فلان قسمت از اجرائیات دولت و یکی رئیس قسمت دیگر آن است ، بلکه احتمال دارد که مراد از اولی الامر همان طور که صاحب المنار گفته همه اهل حل و عقد جامعه باشند ، یعنی کسانی که امت به آنها وثوق و اطمینان دارند، چه علما ، رؤسای لشگر ، تجار ، صنعت گران ، کشاورزان که مصالح عمومی امت را تامین می کنند و چه رؤسای کارگران ، احزاب ، مدیران جراید مورد احترام و هیات تحریریه آنها .

پس این که احتمال دادیم معنای اولی الامر أهل حل و عقد باشد منظورمان این است، یعنی هیات اجتماعیه ای که از افراد موجه امت تشکیل می گردد و لیکن همه اشکال در این است که آیا می توان مضمون همه آنها را بر این احتمال تطبیق داد یا نه ؟

آیه شریفه - همان طور که توجه فرمودید - دلالت دارد بر عصمت اولی الأمر حتی مفسرینی هم که آیه را با احتمال بالا تفسیر کرده اند این معنا را قبول دارند و ناگزیر از قبول آنند .

و ما از آنان می پرسیم با این که اعتراف دارید که آیه شریفه دلالت بر عصمت اولی الامر دارد چگونه می توانید آن را با افراد هیات های حاکمه تطبیق دهید آیا می خواهید بگویید تک تک افراد این هیات معصومند و چون چنینند قهرا هیات جمعی آنان نیز معصوم می شود( چون مجموع چیزی جز افراد نیست!) که هرگز چنین ادعایی را نمی توانید بکنید زیرا در طول قرنها که بر امت اسلام گذشته است حتی یک روز هم پیش نیامده که جمعیت اهل حل و عقد همه معصوم بر انفاذ امری از امور امت بوده باشند و چون چنین چیزی سابقه ندارد پس محال است که خدای

عز و جل امت را مامور به چیزی بکند که مصداق خارجی ندارد .

و یا می خواهید بگویید عصمت مستفاد از آیه که یک صفتی حقیقی است نه صرف فرض و اعتبار، قائم به هیات حاکمه هست نه به تک تک افراد و خلاصه کلام این که هیات معصوم است ، هر چند که تک تک افراد معصوم نباشند ، بلکه گناه که سهل است شرک به خدا نیز بورزند و عینا مانند سایر افراد مردم که صدور هر گناهی و کفری از آنان محتمل و ممکن است ، مردم مکلف به اطاعت این افراد نیستند ، تا از کافر و گنه کار اطاعت کرده باشند ، بلکه مکلف به اطاعت هیات حاکمه اند و نظریه و رایی که از این فرد فرد صادر می شود ممکن است خطا باشد و امت را به سوی ضلالت و معصیت دعوت کند ولی نظریه هیات حاکمه به خاطر عصمتی که برایش فرض کردیم جز به راه صواب دعوت نمی کند!

اگر منظور شما این است ، می گوییم این نیز تصوری است محال و چگونه تصور می شود که یک موضوع اعتباری - یعنی هیات حاکمه - به یک صفت حقیقی متصف گردد ، با اینکه آنچه در خارج وجود و حقیقت دارد افرادند و هیات امری است اعتباری و امر اعتباری نه معصوم می شود و نه گنه کار !

و یا می خواهید بگوئید عصمتی که از آیه شریفه استفاده می شود نه صفت افراد هیات حاکمه است و نه صفت خود هیات ، بلکه حقیقت آن عبارت از این است که خدای تعالی این هیات را از انحراف حفظ می کند و نمی گذارد امر به معصیت کنند و رایی به خطا بدهند ، همچنان که خبر متواتر محفوظ از کذب است ، با این که مصونیت از کذب نه صفت تک تک مخبرین است و نه صفت هیات اجتماعی آنان، بلکه حقیقت عصمت خبر از کذب این است که عادت بر محال بودن دروغ آن جاری شده و به عبارتی دیگر خدای تعالی خبری را که متواتر است حفظ می کند ، از این که دروغی و خطایی در آن واقع شود .

رای اولی الامر نیز مانند خبر متواتر است یعنی خطا به هیچ وجه در آنان راه پیدا نمی کند ، هر چند که تک تک خبر واحد و تک تک هیات حاکمه و نیز هیات آنان متصف به صفت زایدی به نام عصمت نیستند ، با این بیان دیگر چه اشکالی دارد که عصمت اولی الامر نیز از قبیل عصمت خبر واحد باشد ، آیه شریفه هم دلالت بر بیش از این ندارد تنها این مقدار گویایی دارد که رأی هیات حاکمه اولی الامر ، به خطا نمی رود ، بلکه همیشه موافق با کتاب و سنت است و این خود عنایتی است از خدای تعالی بر این امت ، مؤید این توجیه روایتی است که از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم رسیده، که فرموده:« لا تجمع امتی علی خطاء - امت من هرگز

بر خطا مجتمع نمی شوند!»

اگر منظورتان این است در پاسخ می گوییم اولا حدیثی که برای تایید گفته خود آوردید به فرضی که صحیح باشد و مجعول نباشد هیچ ارتباطی با مورد بحث ما ندارد ، زیرا در حدیث آمده که امت بر خطا اتفاق نمی کند نه اهل حل و عقد ، کلمه «امت» برای خود معنایی دارد و کلمه« اهل حل و عقد» نیز برای خود معنایی دیگر دارد ، شما چه دلیلی دارید بر این که مراد رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم از کلمه« امت» همه امت نیست ، بلکه مراد اهل حل و عقد است؟ علاوه بر این که در حدیث آمده که امت بر خطا اجتماع و اتفاق نمی کنند و شما می خواهید آن را معنا کنید به این که خطا از اجتماع امت بر داشته شده و این معنا غیر آن معنا است .

آنچه از حدیث بر می آید این است که خطای در مساله ای از مسائل آنقدر فراگیر نمی شود که همه امت را به سوی خود بکشاند ، بلکه دائما کسانی در بین آنان خواهند بود که پیرو حق و بر حق باشند ، حال یا همه امت بر حق و پیرو حق می شوند و یا بعضی از آنان ، هر چند آن بعض ، یک نفر معصوم باشد ، در نتیجه مضمون روایت نامبرده موافق است با آیات و روایاتی که دلالت دارند بر این که دین اسلام و ملت حق ، از صفحه زمین برانداخته نمی شود ، بلکه تا روز قیامت باقی خواهد ماند ، نظیر آیه زیر که می فرماید:

« فان یکفر بها هؤلاء فقد وکلنا بها قوما لیسوا بها بکافرین!»(89/انعام)و نیز می فرماید:

« و جعلها کلمة باقیة فی عقبه!» (28/زخرف)و نیز می فرماید:

« انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون!» (9/حجر) و نیز می فرماید:

« و انه لکتاب عزیز، لا یاتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه!» (41و42/فصلت) و آیاتی دیگر از این قبیل .

و مضمون روایت مورد بحث اختصاصی به امت محمد صلی الله علیه وآله وسلّم ندارد ، بلکه روایات صحیحی خلاف آن را می رساند و آن روایاتی است که از طرق مختلف از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نقل شده که - خلاصه اش این است که - « امت یهود به هفتاد و یک فرقه منشعب شد و نصارا به هفتاد و دو فرقه و مسلمانان به هفتاد و سه فرقه منشعب می شوند و همه این فرقه ها در هلاکتند مگر یکی!»

و سخن کوتاه این که اگر سند روایت مورد بحث درست باشد هیچ بحثی در متن آن نیست ، زیرا مطلبی را بیان می کند که هیچ ارتباطی با بحث ما ندارد ، زیرا بحث ما در باره عصمت اهل حل و عقد از امت اسلام است ، می گوییم اگر منظور از کلمه اولی الامر اهل حل و عقد باشد باید همه آنان معصوم باشند ، در حالی که چنین چیزی نه بوده و نه خواهد بود .

می گوییم: آن چه عاملی است که باعث می شود اهل حل و عقد از مسلمانان در آرایی که می دهند معصوم باشند؟

و مگر بین این عده با اهل حل و عقد سایر امت ها فرق هست ؟

و مگر تنها مسلمانان چند نفری به نام اهل حل و عقد دارند؟ تمامی امت هایی که تاکنون در بشر تشکل یافته و حتی همه اجتماعات کوچک و بلکه همه قبیله ها و عشایر ، چند نفری داشته اند که مسایل گره خورده امت را حل و مسائل خلاف آن را عقد کرده اند ، چون بالاخره در هر جمعیت و امتی چند نفری نیرومند و صاحب نفوذ و آگاه به مسائل اجتماعی امت خود رسیدگی می کنند .

خواننده محترم اگر در تاریخ جستجو کند و حوادث گذشته تاریخ را و همچنین حوادث عصر حاضر را که در امت ها و قبایل رخ می دهد بنگرد موارد بسیار زیادی را پیدا خواهد کرد که اهل حل و عقد هر امت در مسائل مهم مملکتی و قبیله ای دور هم جمع شده اند و بعد از مشورت و بگومگوها ، یک رأیی را پسندیده و به دنبال آن به مرحله اجرایش گذاشته اند حال یا خوب از آب در آمده و یا خطا بوده، پس خطا هر چند در نظریه های فردی بیشتر است ، تا در نظریه های اجتماعی و لیکن آرای اجتماعی هم ، چنان نیست که هیچ خطایی در آن راه نداشته باشد ، این شما و این تاریخ و این شما و این حوادث عصر خود ما که هر دو شهادت می دهند بر مصادیق بسیار بسیار زیادی که آرای اهل حل و عقد خطا از آب در آمده است .

پس اگر بین اهل حل و عقد مسلمین با اهل حل و عقد سایر جوامع تفاوتی هست و اهل حل و عقد مسلمین مصون از خطا و معصوم از غلط و اشتباهند از این باب نیست که نظیر خبر متواتر عادتا خطا در آن راه ندارد ، بلکه به اعتراف خود شما از این باب است که خدای تعالی از خطا بودنش جلوگیری کرده ، پس عامل در مصونیت اهل حل و عقد یک عامل عادی معمولی نیست ، بلکه از سنخ عوامل خارق العاده و خلاصه از باب معجزه است و معلوم می شود که کرامتی باهر به این امت اختصاص یافته و این امت را حفظ می کند و از رخنه کردن هر شر و فسادی در جماعت مسلمین و در نتیجه از تباهی وحدت کلمه آنان جلوگیری می نماید و بالاخره سببی است معجز و الهی و هم سنگ قرآن کریم ، سببی است که تا قرآن زنده است آن سبب نیز زنده است و رابطه آن با زندگی امت اسلام نظیر رابطه ای است که قرآن با زندگی این امت دارد ، چیزی که هست قرآن با زندگی علمی و معارفی این امت رابطه دارد و آن سبب الهی و معجز با زندگی عملی امت دارای رابطه است!!

خوب وقتی سبب ، چنین سببی است ، باید قرآن کریم حدود آن سبب و

سعه دایره آن را بیان کند و این منت را هم بر بشر بگذارد همان طور که خدای تعالی بر بشر منت نهاد و برای هدایت او قرآن و محمد صلی الله علیه وآله وسلّم را فرستاد و وظیفه امت را معلوم کرد ، باید در همان قرآن وظیفه اجتماعی این عده که نامش اهل حل و عقد است را نیز برای خود اهل حل و عقد بیان کند ، همانطور که برای پیغمبرش آن را بیان کرد و نیز لازم است که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم به امت خود و مخصوصا به نیکان از اصحاب خود بیان کند ، که اهل حل و عقد بعد از من که عنوانشان در قرآن اولی الأمر است چه کسانیند و چه حقیقتی دارند ، حد و مرزشان و سعه دایره عملشان چیست و چقدر است، آیا هیات حاکمه و یا بگو اهل حل و عقد و یا بگو اولی الامر در هر عصری یکدسته هستند ، برای تمامی قلمرو اسلام و یا در هر جمعیتی اسلامی یک عده اولی الامر خواهند بود ، مثلا اعراب یک عده ، آفریقائیها یک عده ، شرقی ها یک عده و همچنین هر جمعیتی یک عده اولی الامر برای خود دارند ، تا در بین ایشان در نفوس و اعراض و اموالشان حکم برانند!

و نیز لازم بود خود مسلمانان و مخصوصا اصحاب ، نسبت به این مساله اهتمامی داشته باشند ، با یکدیگر بنشینند بحث کنند و در آخر از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم توضیح بخواهند ، که اولی الامر کیانند ؟

و آیا یک عده برای همه مسلمانان جهانند؟ و یا برای هر جمعیتی یک عده اولی الامر خواهند بود همچنان که روایات پر است از سؤالهائی که اصحاب از آن جناب کرده اند ، آن هم سؤالهای پیش پا افتاده ای که بقدر این مساله اهمیت نداشته و در قرآن کریم نیز از آن سؤالها چند نمونه آمده ، از آن جمله سؤال از« أهله» یعنی هلال هر ماه است ، که فرموده:« یسئلونک عن الاهلة....» (189/بقره)و از آن جمله سؤال از «انفاق» است که در قرآن آمده:« یسئلونک ما ذا ینفقون؟»(215/بقره) و یا « یسئلونک عن الانفال؟»(1/انفال)

آیا بین خود و خدا جای این سؤال نیست که چرا اصحاب از این که اولی الامر معصوم و یا بگو اهل حل و عقد معصوم چه کسانیند هیچ سؤالی نکرده اند؟ و یا سؤال کرده اند ولی دست بازیگران سیاست با آن سؤالها بازی کرده و در نتیجه به دست ما نرسیده؟ و آیا می توان گفت که خیر چنین چیزی نبوده با این که می دانیم مساله اولی الامر شدن خبری نبوده که با هوا و هوس اکثریت مردم آن روز مخالفت داشته باشد ، بلکه کمال موافقت را داشته ، هر کسی علاقمند بوده که از طرف خدا و رسولش عضوی از اعضای اهل حل و عقد باشد ، پس چرا مساله را به کلی متروک گذاشتند تا از یادها بردند!!

از سوی دیگر گیرم که در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم شرم داشتند از این که در باره اولی الامر و جانشین رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم چیزی بپرسند ، چرا بعد از رحلت آن حضرت در اختلاف هایی که پیش آمد و فتنه هایی که یکی پس از دیگری بالا گرفت سخنی از این اهل حل و عقد به میان نیامد و چرا در بگومگوهایی که کرده اند و تاریخ اسلام کلمه به کلمه آن را ضبط کرده و حتی حرف به حرف آن ها را به دست ما رسانده ، اسمی و اثری از اهل حل و عقد در هیچ خطابی و هیچ کتابی دیده نمی شود، نه در بین قدمای مفسرین ، نه صحابه و نه تابعین ، فقط و فقط در طول این چهارده قرن آقای فخر رازی و بعضی از علمای بعد از وی از این ماجرا خبر دار شدند؟

نکته جالب توجه اینجا است که خود فخر رازی همین اشکال ما را بر گفتار خود کرده به این بیان که این وجه مخالف با اجماع مرکب است - اجماع مرکب یعنی اظهار قول و نظریه ای سوم، در مساله ای که علمای اسلام در آن مساله دو دسته شده اند و هر دسته نظریه ای را اختیار کرده اند، که لازمه آن نفی نظریه سوم است، در نتیجه تمامی علمای اسلام با این نظریه سوم مخالفند و بر خلاف آن اجماعی مرکب از دو طایفه دارند - زیرا اقوال در معنای اولی الامر از چهار قول تجاوز نمی کند:

1-یکی این که اولی الامر خلفای چهارگانه اند،

2-دوم این که امرای لشگرند،

3-سوم این که علمای اسلامند،

4-چهارم این که ائمه معصومینند!

پس گفتن این که اولی الامر هیات حاکمه معصومند قول پنجمی است ، که مخالف با همه آن اقوال است و همه صاحبان آن اقوال با آن مخالفند .

چیزی که هست خودش جواب می دهد که در حقیقت این نظریه به نظریه سوم برگشت می کند ، نه این که قول پنجمی باشد و خودش با این جواب رشته های خود را پنبه می کند!

پس همه این شواهدی که آوردیم دلالت دارد بر این که مساله عصمت امتیاز اهل حل و عقد نیستو چنان نیست که خدای عز و جل به این عده از مسلمانان از راه معجزه عطیه ای شریف و موهبتی عزیز داده باشد ، که هرگز به خطا نروند، مگر این که بگویند: این عصمت منتهی به عاملی خارق العاده نمی شود ، بلکه اصولا تربیت عمومی اسلام بر اساسی دقیق پی ریزی شده ، که خود به خود این نتیجه بر آن مترتب می شود ، که اهل حل و عقدش دچار غلط و خطا نمی شوند ، به این معنا که بر

یک مساله خلاف واقع و اشتباهی متفق القول نمی شوند و در آنچه فتوا و نظریه می دهند دچار خطا نمی گردند .

و این احتمال علاوه بر این که باطل است ، چون با ناموس عمومی منافات دارد و آن این است که ادراک کل اهل حل و عقد چیزی جز ادراکهای فرد فرد آنان نیست و وقتی فرد فرد اهل حل و عقد ممکن الخطا باشند کل ایشان نیز جایز الخطا خواهند بود ، علاوه بر این ، اشکالی دیگر نیز بر آن وارد است و آن این است که اگر رای اولی الامر به این معنا یعنی به معنای اهل حل و عقد - اینچنین پشتوانه ای شکست ناپذیر دارد ، باید هیچگاه از اثر دادن تخلف نکند و اگر چنین است پس این همه اباطیل و فسادهایی که عالم اسلامی را پر ساخته به کجا منتهی می شود ؟ و از کجا سرچشمه گرفته است؟

و چه بسیار مجالس مشورتی که بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم تشکیل گشت و در آن مجالس أهل حل و عقد از مسلمانان جمع شدند و برای امری از امور مشورت کردند و متفقا نظریه ای را تصویب کردند و راه رسیدن به هدف را نیز پیش گرفتند ، ولی ثمره ای جز گمراه تر شدن خود و بدبخت تر کردن مسلمانان عاید اسلام نکردند و خیلی طول نکشید که بعد از رحلت آن جناب نظام الهی و عادلانه اسلام را به نظامی امپراطوری و دیکتاتوری مبدل کردند!

خواننده عزیز برای این که به این گفته ما یقین حاصل کند لازم است فتنه هایی که بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بپا خاست و در نتیجه آن فتنه ها خونهای به ناحقی که بر زمین ریخت و ناموسها که به باد رفت و اموالی که دستخوش غارت گردید و احکامی که از اسلام تعطیل شد و حدودی که باطل گشت بررسی دقیق نموده سپس در مقام جستجو از منشا آن بر آمده ، ریشه یابی کند و آن وقت از خود بپرسد آیا جز این است که یکتا عامل تمامی این بدبختی ها همان آرای اهل حل و عقد از امت بود ؟ و آیا جز این بود که نشستند و طبق هوا و هوسهای خود تصمیم هایی گرفتند و همان تصمیم ها را بر گردن مردم بیچاره تحمیل نمودند ؟

آری این بود حال آن رکن اساسی که به زعم آقایان دین خدا بر آن پایه گذاری شده بود و باز به زعم آقایان خدای تعالی در جمله« و اولی الامر منکم!» مسلمانان را مامور به اطاعت از این رکن اساسی یعنی اهل حل و عقد کرد اهل حل و عقدی که به نظر آقایان همان کسانی بودند که آیه مورد بحث معصومشان خوانده (حال اگر معصوم نبودند چه می کردند؟ و چه گناه به جا مانده ای را مرتکب می شدند؟ و چه بلای دیگری را که بر سر دین نیاورده اند می آوردند ، خدا می داند!)

پس اگر مراد از کلمه اولی الامر ، اهل حل و عقد باشد هیچ چاره ای جز این نداریم که بگوییم: اولی الامر نیز مانند سایر مردم جایز الخطایند چیزی که هست از آن جایی که برجستگان جامعه و گروهی فاضل و آگاه به امور و مدرب و مجربند ، خطایشان خیلی کمتر از مردم عامی است و اگر قرآن کریم مردم را امر کرده که از این دسته اطاعت کنید ، با اینکه خطا هم دارند از باب مسامحه و صرفنظر کردن از موارد خطا بوده، چون مصلحت مهم تری که همان حفظ وحدت مسلمین است در نظر بوده است.

حال اگر حکمی بکنند که مغایر با حکم کتاب و سنت و مطابق با مصلحتی باشد ، که خود آنان آن را برای امت صلاح تشخیص دادند ، مثلا حکمی از احکام دین را به غیر آن چه قبلا تفسیر می شد تفسیر کنند و یا حکمی را مطابق صلاح زمان خود یا صلاح طبع امت و یا وضع حاضر دنیا تغییر دهند ، باید امت اسلام آن حکم را پیروی کنند و باید دین هم ، همان حکم را بپسندد ، چون دین چیزی جز سعادت مجتمع و ترقی اجتماع او را نمی خواهد ، همچنان که از سیره حکومت های اسلامی در صدر اسلام و حکومت های بعد نیز همین معنا به چشم می خورد .

که از هیچ حکمی از احکام دایر در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم جلوگیری نشد و بر طبق سیره ای از سیره ها و سنتی از سنن آن جناب حکم نکردند ، مگر آن که وقتی از ایشان سؤال می شد که چرا حکم رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را اجرا نمی کنید ؟ و چرا سیره و سنت آن حضرت را بکار نمی زنید در پاسخ این علت را آوردند که حکم سابق مزاحم بود با حقی از حقوق امت و این که صلاح حال امت را در این تشخیص دادیم که حکم جدید را جاری کنیم ، تا حال امت را به صلاح آورد و یا گفتند سنت و روش جدید با آمال و آرزوهایی که امت در سعادت زندگی خود داشت موافق تر بود!!

بعضی از دانشمندان به این مطلب کفرآمیز تصریح کرده اند- و چنان نیست که ما از لازمه کلمات آنان بفهمیم- خلیفه حق دارد به خاطر حفظ صلاح امت بر خلاف صریح دین عمل کند .

و بنا بر این پس دیگر هیچ فرقی بین ملت اسلام با سایر مجتمعات به اصطلاح مترقی و مدینه های فاضله باقی نمی ماند ، ملت اسلام هم جمعیتی خواهد بود که چند نفری را انتخاب می کنند تا طبق قوانین مجتمع بر حسب آن چه متناسب با مقتضیات احوال و موجبات اوضاع می بینند حکم کنند .

و معلوم است که این طرز فکر از مغزی ترشح می کند که دین را یک سنت اجتماعی می داند و بس و معتقد است که دین در واقع همان سنت اجتماعی است که

در قالب دین و به شکل آن در آمده و در نتیجه آن نیز مانند همه سنت ها دستخوش دگرگونی است و محکوم است به آن چه متن اجتماعات بشری و هیکل آن حکم کند و وقتی خود اجتماع در حال تطور تدریجی از نقص به کمال است ، سنت آن نیز تطور می یابد ، پس در حقیقت دین اسلام یک مثل أعلایی است که جز بر زندگی انسان چهارده قرن قبل از این انطباق ندارد ، اثری است باستانی که وضع دوران نبوت و نزدیکیهای آن دوران را برای امروزی ها مجسم می سازد .

پس اسلام هم یک حلقه از زنجیری است که نامش مجتمعات بشری است ، همانطور که همه آن حلقه ها با سنت هایی که داشتند از بین رفتند این حلقه نیز محکوم به از بین رفتن است ، دیگر امروز شایسته نیست بنشینیم و در باره معارف آن بحث کنیم، مگر به همان ملاکی که دانشمندان و متخصصین در علم زمین شناسی می نشینند و در باره طبقات الارض بحث نموده و از فسیل هایی که از طبقات تحت الارض استخراج می کنند چیزهایی می فهمند .

و ما هم با کسانی که چنین اعتقادی در باره اسلام دارند بحثی نداریم ، زیرا برای او بحث کردن از آیه شریفه:« اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم ...!» معنا ندارد و این اعتقاد اعتقادی است که اثری ریشه ای در تمامی اصول و فروع دین که تاکنون به دست ما رسیده می گذارد و معارف دین را چه اعتقادیش و چه اخلاقیش و چه عملیش را به کلی به باد می دهد!

و وای به آن وقتی که ما حوادث گذشته اسلام را بر این اصل حمل کنیم ، و بگوییم آنچه در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و در فرض فوت آن جناب سر زد و آن اختلافهایی که راه انداختند و نیز آن تصرفهایی که خلفا در بعضی از احکام و بعضی از سیره های رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم کردند و آن چه که در زمان معاویه و بقیه بنی امیه و پس از آنان در عهد عباسی ها و بعد از آنان رخ داد مبنا و اساسش همین نظریه بوده ، معلوم است که چه نتیجه حیرت انگیزی به بار می آورد .

یکی دیگر از حرفهای عجیبی که در باره آیه مورد بحث زده اند ، گفتاری است که بعضی از نویسندگان گفته اند که آیه شریفه:« اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم!» بیش از آنچه که مفسرین با اختلافی که دارند گفته اند ، دلالت ندارد و خلاصه این آیه دلیل بر فضیلت کسی نمی شود!

زیرا اولا واجب بودن اطاعت اولی الامر( حال اولی الامر هر کس که می خواهد باشد،) به هیچ وجه دلیل بر برتری آنان از سایرین نیست ، همان طور که اطاعت از جباران دیکتاتور و ستمکار ، در صورتی که مجبور باشیم بر ما نیز واجب می شود،

چون اگر اطاعت نکنیم از شرشان ایمن نخواهیم بود و اطاعت ما دلیل نیست بر این که آن جباران خونخوار نزد خدا از ما افضلند .

و ثانیا حکمی که در آیه آمده چیزی زیادتر از سایر احکامی که موقوف به وجود موضوعاتند ندارد نظیر وجوب انفاق بر فقیر و حرمت اعانه و کمک به ظالم که وقتی این گونه احکام فعلیت پیدا می کند که فقیری و ظالمی پیدا بشود نه این که ما در به در بگردیم و فقیر پیدا کنیم و یا از این جا و آن جا ظالمی را پیدا کنیم و از یاری او اجتناب بورزیم .

و به نظر ما فساد این دو وجهی که نویسنده نامبرده ذکر کرده برای خواننده روشن است ، زیرا صرف نظر از این که اولی الامر را به سلاطین جبار و ظالم معنا کرده ، که فسادش به خوبی روشن گردید ، در باره وجه اولش می گوییم : وی غفلت کرده از این که قرآن کریم پر است از آیاتی که نهی می کند از اطاعت ستمکاران ، مسرفین ، کافران و این محال است که با این حال خود خدای تعالی امر کند به اطاعت از آنان و تازه یک چیزی را هم اضافه کند و آن این که اطاعت چنین عناصر فاسدی را دوش به دوش اطاعت خدا و اطاعت رسول قرار دهد و اگر فرض کنیم که منظور از اطاعت در باره اولی الامر اطاعت اجباری و از روی تقیه است باید اشاره ای به آن می کرد و مثلا می فرمود: ( و خدا اجازه به آن داده که اولی الامرتان را نیز اطاعت کنید!) همچنان که در آیه ای دیگر فرموده:« الا ان تتقوا منهم تقاة !»(28/ال عمران) نه این که امر کند به اطاعت از آنان و در نتیجه امر صریح کردن به آن همه محذورهای غیر قابل توجیه متوجه بشود .

و اما وجه دوم ، آن نیز اساسش همان وجه اول است و اما اگر آیه شریفه را به آن وجه معنا نکنیم ، بلکه فرض کنیم که وجوب اطاعت اولی الامر کردن برای این است که اولی الأمر ، شانی در دین خدا دارند و به بیانی که مفصلا گذشت معصوم از گناه و خطا هستند و محال است خدای تعالی امر به اطاعت کسانی بکند که در خارج هیچ مصداقی ندارند و یا در آیه ای که می خواهد اس اساس مصالح دینی و خلاصه حکمی را بیان کند ، که بدون آن حال مجتمع به هیچ وجه اصلاح نمی شود ، متعلق و موضوع این حکم را کسانی قرار دهد که واجد شرطی باشند که احیانا و اتفاقا آن شرط برای کسی حاصل می شود ، با این که خواننده عزیز توجه فرمود که احتیاج مجتمع بشری به اولی الأمر عین احتیاجی است که به رسول دارد و آن عبارت است از سرپرست داشتن امت .

اینک به اول بحث پیرامون آیه برگشته می گوییم : از آن چه گذشت برای

خواننده روشن شد که ما نمی توانیم جمله:« و اولی الامر منکم!» را حمل کنیم بر جماعتی که برای حل و عقد امور جامعه دور هم جمع می شوند و معنا ندارد بفرماید هیات اجتماعیه اهل حل و عقد را اطاعت کنید ، حال این فرمان را به هر معنایی که تفسیرش بکنیم بالاخره معنای درستی دست نمی دهد .

به ناچار باید بگوییم منظور از اولی الامر افرادی از امتند که در گفتار - و کردارشان - معصومند و به راستی اطاعتشان واجب است - به عین همان معنایی که اطاعت خدا و رسولش واجب است و چون ما قدرت تشخیص و پیدا کردن این افراد را نداریم - بناچار محتاج می شویم به این که خود خدای تعالی در کتاب مجیدش و یا به زبان رسول گرامیش این افراد را معرفی کند و به نام آنان تصریح نماید ، قهرا آیه شریفه با کسانی منطبق می شود که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در روایاتی که از طرق ائمه اهل بیت علیهم السلام تصریح به نام آنان کرده و فرموده اولی الامر اینان هستند .

و اما این که بعضی گفته اند : اولی الأمر خلفا و یا امیران جنگ و یا علمای بزرگ که مردم از اقوال و آرای آنان پیروی می کنند می باشند، جواب همه این نظریه ها این است که اولا آیه شریفه دلالت دارد بر عصمت اولی الامر و طبقاتی که نام برده شد بدون اشکال عصمت نداشتند مگر علی علیه السلام که طایفه ای از امت معتقد به عصمت آن جناب اند و ثانیا اقوال نام برده هیچ یک همراه دلیل نیست .

و اما اشکالاتی که به قول پیروان ائمه اهل بیت کرده اند چند اشکال است:

1-اول این که اولی الامر بودن ائمه اهل بیت علیهم السلام احتیاج به معرفی صریح از ناحیه خدای تعالی و پیامبر گرامی او دارد و اگر چنین معرفی ای صورت گرفته بود ، امت اسلام که سهل است ، حتی دو نفر هم بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در باره آنان اختلاف نمی کردند.

جواب از این اشکال این است که هم در کتاب آمده و هم در سنت ، اما کتاب آیه« ولایت» و آیه « تطهیر» و آیاتی دیگر که به زودی در باره اش بحث خواهیم کرد ان شاء الله تعالی

اما سنت، « حدیث سفینه» که در آن رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم فرمود:« مثل اهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلف عنها غرق- صفت اهل بیت من نظیر کشتی نوح است، که هر کس سوار آن شد نجات یافت و هر کس از سوار شدنش تخلف ورزید غرق گردید!»

و «حدیث ثقلین» که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در آن حدیث فرمود:«

انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی، اهل بیتی، ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا بعدی ابدا - من برای بعد از خودم دو چیز بس سنگین در بین شما می گذارم، کتاب خدا و عترتم را، که اهل بیت منند، در صورتی که بعد از من به آن دو تمسک بجویید هرگز گمراه نخواهید شد!» که شرح و بسط آن در جلد سوم المیزان، آنجا که در باره محکم و متشابه بحث می کردیم گذشت و باز نظیر احادیثی که از طرق شیعه و سنی روایت شده، که انشاء الله در بحث: « 6- روایاتی درباره تعیین و تشخیص اولی الامر مسلمین،» ذیلاً از نظر خواننده خواهد گذشت .

2-اشکال دوم این است که اطاعت اولی الامر کردن منوط بر این است که مردم آنان را بشناسند چون اگر نشناسند تکلیف مردم به اطاعت از آنان تکلیف به ما لایطاق است ، وقتی مشروط به این شرط شد ، آیه شریفه آن شرط را دفع می کند ، چون آیه مطلق است .

جواب از این اشکال این است که عین این اشکال به خود وی بر می گردد ، برای این که اطاعت همانطور که او گفته مشروط به معرفت است ، آن هم به طور مطلق ، تنها فرقی که بین گفتار او با گفتار ما هست ، این است که او می گوید : اولی الامر و اهل حل و عقد را خود ما می شناسیم و مصداقش را تشخیص می دهیم و هیچ احتیاج به معرفی و بیان خدا و رسول او نداریم و راست هم می گوید ، زیرا اولی الامر گناهکار چه احتیاج به معرفی خدا و رسولش دارد ، ولی ما می گوییم شناختن اولی الامر بی گناه و معصوم از هر معصیت و خطا احتیاج به معرفی خدا و رسول او دارد ، پس هم قول ما و هم قول صاحب اشکال مخالف با آیه است ، زیرا آیه مطلق است در آن شرطی نیامده و ما هر دو آن را مشروط کردیم ، پس دیگر جا ندارد که مساله شرط را او بر ما اشکال کند .

علاوه بر این که معرفت به غرضی که شرط شمرده شود ، از قبیل سایر شروط نیست ، چون معرفت مربوط به تحقق بلوغ تکلیف است نه مربوط به خود تکلیف و یا مکلف به آن ، ساده تر بگویم تا تکلیف به مکلف نرسد و به آن و به موضوع و متعلق آن معرفت پیدا نکند ، تکلیف منجز نمی شود( هر چند که خود تکلیف و مکلف به آن هیچ شرطی نداشته باشد،) و اگر معرفت مثل سایر شرایط قید تکلیف یا مکلف به آن بود و نظیر استطاعت در حج که قید مکلف است و وجود آب برای وضو که قید تکلیف است می بود ، دیگر واجبات به دو قسم مطلق و مشروط تقسیم نمی شد و اصلا تکلیف مطلقی وجود نمی داشت ، چون تکلیف هر قدر هم که بی قید و شرط باشد بالاخره مشروط به شرایط عامه یعنی علم و قدرت و امثال آن هست ، پس باید

بگوییم تمامی تکالیف مقیدند در حالی که چنین نیست .

3-اشکال سومی که به پیروان ائمه اهل بیت علیهم السلام کرده اند این است که ما در این عصری که زندگی می کنیم دسترسی به امام معصوم و دریافت علم دین از او نداریم و همین خود دلیل است بر این که آن کسی که خدا اطاعتش را بر امت واجب کرده امام معصوم نیست ، چون امت به چنین امامی دسترسی ندارد .

جواب این اشکال این است که اگر امروز امت اسلام دسترسی به امام معصوم ندارد تقصیر خود او است زیرا این امت اسلام بود که به سوء اختیارش و با اعمال زشتی که کرد و امروز هم دارد می کند ، خود را از امام معصوم بی بهره کرد و این محرومیتش مستند به خدا و رسول نیست ، پس تکلیف پیروی و اطاعت از معصوم برداشته نشده و این رفتار ، امت اسلام و سپس این گفتارمان مثل این می ماند که امتی پیامبر خود را به دست خود بکشد، آن گاه به درگاه خدا عذر بخواهد ، که به دستور تو و پیامبرت عمل نکردم برای این بود که نمی توانستم پیغمبرت را اطاعت کنم چون در بین ما نبود .

علاوه بر این که عین این اشکال به خود او بر می گردد ، با این بیان که می گوییم : ما امروز نمی توانیم امت واحده ای در تحت لوای اسلام تشکیل دهیم ، تا آن چه اهل حل و عقد تصمیم می گیرند در بین خود اجرا کنیم .

4-اشکال چهارمشان این است که خدای تعالی در همین آیه مورد بحث می فرماید:« فان تنازعتم فی شی ء فردوه الی الله و الرسول ...!» (59/نسا) و اگر مراد از اولی الامر امام معصوم بود ، باید می فرمود:« فان تنازعتم فی شی ء فردوه ... الی الامام!»

جواب این اشکال این است که در بیان سابق گذشت که گفتیم منظور همان رد بر امام است ، به آن تقریبی که گذشت .

5-اشکال پنجم این است ، آنها که قائل به امام معصومند ، می گویند : فایده امام معصوم و پیروی از او این است که در زیر سایه او از ظلمت تفرقه و نزاع و دشمنی و خلاف نجات یافته به وحدت کلمه و اتفاق و برادری برسند ، در حالی که آیه شریفه فرض به پا شدن تنازع را در بود اولی الامر کرده و فرموده اگر نزاعی بین شما رخ داد به اولی الامر مراجعه کنید ، پس اولی الامر معصوم هم نمی تواند وحدت کلمه بیاورد ، پس بنابر این امامیه که می گویند اولی الامر باید معصوم باشد چه فایده

زایدی در وجود امام معصوم می بینند ؟

جواب این اشکال از آن چه گذشت روشن شده ، برای این که تنازعی که در آیه شریفه آمده تنازع مؤمنین در احکام کتاب و سنت است ، نه در احکام ولایت ، که امام آن را در حوادثی که پیش می آید به عنوان ولی مسلمین صادر می کند و ما در سابق گفتیم که غیر از خدا و رسول او کسی اختیار تشریع حکم ندارد ، حال اگر دو طایفه ای که با هم نزاع دارند توانستند حکم کتاب و سنت را بفهمند باید آن را از کتاب و سنت استنباط و استخراج کنند و اگر نتوانستند از امام معصوم که در فهم حکم خدا از کتاب و سنت عصمت دارد بپرسند ، نظیر سیره ای که معاصرین رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم داشتند ، هر چه را خودشان از کتاب و از کلمات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم می فهمیدند به همان عمل می کردند و هر جا نمی فهمیدند از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم می پرسیدند .

پس حکم اولی الامر در اطاعت حکم رسول است ، همان طور که آیه نیز بر این دلالت می کرد و حکم تنازع در عصری که رسول صلی الله علیه وآله وسلّم نیست و اولی الامر هست ، همان حکم تنازع در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم است ، همچنان که آیه مورد بحث و آیات بعدی نیز بر این معنا دلالت دارد ، به این معنا که آیه مورد بحث حکم تنازع در زمان غیبت رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم را بیان می کند و آیات بعدی حکم آن را در زمان حضور آن جناب .

پس مساله رد تنازع به خدا و رسول که در آیه آمده مختص به صورتی است که مؤمنین با یکدیگر تنازع کنند ، چون آیه دارد:« فان تنازعتم- اگر شما مؤمنین در بین خود نزاع کردید!» و نفرموده:« فان تنازع اولوا الامر- اگر اولی الامر خودشان در بین خود نزاع کردند!» و نیز نفرمود:« فان تنازعوا!» و معلوم است که معنای رد به رسول در زمان حضور رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم این است که از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم حکم مساله ای که در آن نزاع کرده اند بپرسند و یا خود اگر می توانند از کتاب و سنت استنباط نمایند و در زمان غیبت آن جناب این است که از امام حکم آن را بپرسند و یا اگر می توانند خودشان استنباط کنند که بیانش گذشت، پس جمله:« فان تنازعتم فی شی ء ...!» آنطور که اشکال کننده پنداشته کلامی زاید و بی فایده نیست .

4-اولی الامر واقعی کیست؟

پس از همه مطالب گذشته این معنا به خوبی روشن شد که مراد از اولی الامر رجالی معین از امت است که حکم هر یک از آنان در وجوب اطاعت حکم رسول الله

صلی الله علیه وآله وسلّم است و این معنا در عین حال منافات با عمومیتی که به حسب لغت از لفظ اولی الامر فهمیده می شود ندارد و هیچ اشکالی ندارد که شارع از این لفظ عام آن معنای خاص را اراده کرده باشد ، چون قصد مفهومی از مفاهیم از یک لفظ ، مطلبی است و قصد مصداقی که آن مفهوم با آن منطبق است مطلبی دیگر است ، نظیر مفهوم رسول که معنایی است عام و کلی و در آیه مورد بحث نیز در همان معنا استعمال شده ، ولی منظور گوینده از این لفظ عام رسول خدا محمد بن عبد الله صلی الله علیه وآله وسلّم است .

5-مرجع حل اختلاف مسلمین

« فان تنازعتم فی شی ء فردوه الی الله و الرسول ...!»(59/نسا)

این جمله تفریع و نتیجه گیری از حصری است که از مورد آیه استفاده می شد ، چون جمله« اطیعوا الله ...!» از آنجایی که اطاعت خدا و رسول کردن را واجب می کرد ، از آن فهمیده می شود که منظور اطاعت در مواد دینی است ، که متکفل رفع همه اختلافهایی است که ممکن است در دین خدا پیدا بشود و نیز بر آورنده هر حاجتی است که ممکن است پیش بیاید ، دیگر موردی باقی نمی ماند که مردم در آن مورد به غیر خدا و رسول او مراجعه کنند ، در نتیجه معنای کلام چنین می شود که شما مردم باید تنها و تنها خدا و رسول و اولی الأمر را اطاعت کنید نه طاغوت را و این همان حصری است که گفتیم از آیه استفاده می شود و نتیجه آن ، مضمون جمله مورد بحث است که می فرماید : پس اگر در امری تنازع کردید آن را به خدا و رسول رد کنید .

و از این که خطاب را متوجه مؤمنین کرده کشف می کند از این که مراد از تنازع هم ، تنازع مؤمنین در بین خودشان است ، نه تنازعی که فرضا بین آنها و اولی الامر اتفاق بیفتد و یا بین خود اولی الامر رخ دهد ، چون فرض اولی یعنی تنازع مؤمنین با اولی الامر با مضمون آیه سازگار نیست که اطاعت اولی الامر را بر آنان واجب کرده و همچنین فرض دوم با آیه نمی سازد چون معنا ندارد خدای تعالی اطاعت کسانی را بر امت واجب کند که بین خودشان تنازع رخ دهد ، زیرا اگر اولی الامر در بین خود تنازع کنند قطعا یکی بر حق و دیگری بر باطل خواهد بود و خدای تعالی چگونه اطاعت کسی را واجب می کند که خود بر باطل است ، علاوه بر این که اگر منظور تنازع اولی الامر در بین خودشان بود پس چرا در جمله مورد بحث خطاب را متوجه مؤمنین کرد و فرمود:« پس اگر در چیزی تنازع کردید آن را به خدا و رسول برگردانید...!»

و اما کلمه« شی ء » این کلمه هر چند عمومیت دارد همه احکام و دستورات خدا و رسول و اولی الامر را شامل می شود ، هر چه می خواهد باشد و لیکن جمله بعد که می فرماید:« پس آن را به خدا و رسول برگردانید!» به ما می فهماند که مراد از کلمه شی ء مورد تنازع ، چیزی است که اولی الامر در باره آن استقلال ندارد و نمی تواند در آن به رأی خود استبداد کند و خلاصه کلام اینکه منظور نزاع مردم در آن احکام و دستوراتی نیست که ولی امرشان در دایره ولایتش اجرا می کند ، مثل این که دستورشان بدهد به کوچ کردن ، یا جنگیدن ، یا صلح کردن با دشمن و یا امثال اینها ، چون مردم مامورند که در این گونه احکام ولی امر خود را اطاعت کنند ، و معنا ندارد بفرماید وقتی در این گونه احکام تنازع کردید ، ولی امر خود را رها کرده ، به خدا و رسولش مراجعه کنید .

بنا بر این آیه شریفه دلالت دارد بر این که مراد از کلمه« شی ء» خصوص احکام دینی است ، که احدی حق ندارد در آن دخل و تصرفی بکند ، مثلا حکمی را که نباید انفاذ کند ، انفاذ و حکمی را که باید حاکم بداند ، نسخ کند ، چون این گونه تصرفات در احکام دینی خاص خدا و رسول او است و آیه شریفه مثل صریح است در این که احدی را نمی رسد که در حکمی دینی که خدای تعالی و رسول گرامی او تشریع کرده اند تصرف کند و در این معنا هیچ فرقی بین اولی الامر و سایر مردم نیست .

« ان کنتم تؤمنون بالله ...!»(59/بقره) این جمله تشدید و تاکید همان حکمی است که جمله قبل بیان کرد و اشاره است به این که مخالفت این دستور از فسادی که در مرحله ایمان باشد ناشی می گردد ، معلوم می شود این دستور ارتباط مستقیم با ایمان دارد و مخالفت آن کشف می کند از این که شخص مخالف اگر تظاهر به صفات ایمان به خدا و رسولش می کند ، برای این است که کفر باطنی خود را بپوشاند و این همان نفاق است که آیات بعدی بر آن دلالت دارد .

« ذلک خیر و احسن تاویلا !»(59/بقره) یعنی بر گرداندن حکمی که در آن تنازع دارید ، به خدا و رسول او بهتر است و یا « اطاعت خدا و رسول و اولی الامر» بهتر است! و کلمه تاویل در اینجا به معنای مصلحت واقعی است ، که حکم مورد بحث از آن منشا می گیرد و سپس مترتب بر عمل می شود !

⁽¹⁾

روایاتی درباره:تعیین و تشخیص اولی الامر مسلمین

در تفسیر برهان از ابن بابویه روایت کرده که وی به سند خود از جابر بن عبد الله انصاری نقل کرده ، که گفت : وقتی خدای عز و جل آیه شریفه:« یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم!»(59/نسا) را بر پیامبر گرامیش محمد صلی الله علیه وآله وسلّم نازل کرد، من به آن جناب عرضه داشتم: یا رسول الله خدا و رسولش را شناختیم، اولی الأمر کیست؟ که خدای تعالی طاعت آنان کردن را دو شادوش طاعت تو قرار داده؟ فرمود: ای جابر آنان جانشینان منند و امامان مسلمین بعد از منند، که اولشان علی بن ابیطالب و سپس حسن و آنگاه حسین و بعد از او علی بن الحسین و آنگاه محمد بن علی است، که در تورات معروف به باقر است و تو به زودی او را درک خواهی کرد، چون او را دیدار کردی و از طرف من سلامش برسان و سپس صادق جعفر بن محمد، بعد از او موسی بن جعفر، آنگاه علی بن موسی و بعد از وی محمد بن علی و سپس علی بن محمد و آنگاه حسن بن علی، در آخر، همنام من محمد است، که هم نامش نام من است و هم کنیه اش کنیه من است، او حجت خدا است بر روی زمین و بقیة الله و یادگار الهی است در بین بندگان خدا! او پسر حسن بن علی است، او است آن کسی که خدای تعالی نام خودش را به دست او در سراسر جهان یعنی همه بلاد مشرقش و مغربش می گستراند! او است که از شیعیان و اولیایش غیبت می کند، غیبتی که - بسیاری از آنان از اعتقاد به امامت او بر می گردند - و تنها کسی بر اعتقاد به امامت او استوار می ماند که خدای تعالی دلش را برای ایمان آزموده باشد!

جابر اضافه می کند عرضه داشتم: یا رسول الله! آیا در حال غیبتش سودی به حال شیعیانش خواهد داشت؟ فرمود: آری به آن خدایی که مرا به نبوت مبعوث فرمود شیعیانش به نور او روشن می شوند و در غیبتش از ولایت او بهره می گیرند، همان طور که مردم از خورشید بهره مند می شوند هر چند که در پس ابرها باشد!

ای جابر این از اسرار نهفته خدا است! از اسراری است که در خزینه علم خدا پنهان است، تو نیز آن را از غیر اهلش پنهان بدار و جز نزد اهلش فاش مساز!

مؤلف قدس الله سره: و نیز در همان کتاب از نعمانی نقل کرده که او به سند خود از سلیم بن قیس هلالی از علی علیه السلام حدیثی به همین معنا روایت کرده

است، علی بن ابراهیم نیز آن را به سند خود از سلیم از آن جناب نقل کرده و در این میان از طرق شیعه و سنی روایات دیگری نیز هست و در آن روایات امامت یک یک ائمه با اسامیشان ذکر شده، اگر خواننده عزیز بخواهد به همه آن روایات واقف گردد، باید به کتاب ینابیع الموده و کتاب غایة المرام بحرانی و غیر این دو مراجعه نماید .

مؤلف قدس سره: و در تفسیر عیاشی از عمرو بن سعد از ابی الحسن علیه السلام حدیثی مثل این آمده و در آن چنین آمده: اولی الامر علی بن ابیطالب و اوصیای بعد از اویند .

و از ابن شهر آشوب روایت شده که گفت: حسن بن صالح از امام صادق علیه السلام از این آیه پرسید فرمود: منظور امامان از اهل بیت رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم است!

مؤلف قدس سره: نظیر این حدیث را صدوق از ابی بصیر از امام باقر علیه السلام نقل کرده و در آن آمده که امام فرمود: امامان از فرزندان علی و فاطمه هستند که تا روز قیامت خواهند بود!

در تفسیر عیاشی از عبد الله بن عجلان از امام ابی جعفر علیه السلام روایت آمده که در تفسیر آیه:« اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم!» فرمود: این آیه در باره علی و نیز در باره ائمه نازل شده، که خدای تعالی آنان را در جای انبیا - جانشین آنان - قرار داده، با این تفاوت که آنان نه چیزی را حلال می کنند ، و نه چیزی را که حلال است تحریم می کنند .

مؤلف قدس سره : این استثنا که در روایت آمده همان چیزی است که ما در ذیل بحثی که پیرامون آیه داشتیم خاطر نشان ساخته ، گفتیم : تشریع جز به دست خدا و رسول او نیست!

و در تفسیر عیاشی است که در روایت ابی بصیر از امام باقر علیه السلام آمده که فرمود: آیه شریفه:« اطیعوا الله ...!» در باره علی بن ابیطالب علیه السلام نازل شده، من عرضه داشتم: مردم می گویند اگر در باره علی علیه السلام نازل شده چرا نام علی و اهل بیتش در قرآن نیامده؟ امام ابو جعفر علیه السلام فرمود: به ایشان بگویید به همان دلیل که خدای تعالی نماز را در قرآن مجیدش واجب کرده ولی نامی از سه رکعت و چهار رکعت نبرد، تا آن که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نماز را برای مردم تفسیر کرد و به همان دلیل که حج را واجب کرد، ولی نفرمود: هفت طواف کنید تا آن که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم آن را تفسیر فرمود و همچنین خدای تعالی آیه:« اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم!» را در باره علی و حسن و حسین

علیهم السلام نازل کرد ولی نام آنانرا نبرد، این رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بود که فرمود:« من کنت مولاه فهذا علی مولاه - هر کس که من به حکم - و اطیعوا الرسول- مولای اویم، علی به حکم - اولی الامر منکم- مولای او است!» و نیز در باره همه اهل بیتش فرمود:« اوصیکم بکتاب الله و اهل بیتی انی سالت الله ان لا یفرق بینهما حتی یوردهما علی الحوض فاعطانی ذلک - من شما را وصیت می کنم به کتاب خدای تعالی و اهل بیتم، من از خدای تعالی خواسته ام بین آن دو را جدایی نیندازد، تا هر دو را کنار حوض، به من وارد کند و خدای تعالی این درخواستم را به من داد!» و نیز فرمود:« پس شما ای مسلمانان به اهل بیت من چیز یاد ندهید، که آنان اعلم از شمایند، اهل بیت من شما را تا قیامت از هیچ در هدایتی بیرون نمی کنند و به هیچ در ضلالتی داخل نمی سازند!» و اگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بیان نمی کرد که اولی الامر چه کسانی هستند قطعا آل عباس و آل عقیل و آل فلان ساکت نمی نشستند و ادعای خلافت و اولی الامری می کردند، ولی چون خدای تعالی در کتابش نازل کرده بود، که« انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا !»(33/احزاب) همه می دانستند که منظور از اهل بیت علی و حسن و حسین و فاطمه علیهم السلام هستند، چون رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در خانه ام سلمه دست علی و فاطمه و حسن و حسین صلوات الله علیهم را گرفت و داخل کسائشان کرد و ام سلمه عرضه داشت: آیا من از اهل تو نیستم؟ فرمود: تو عاقبت بخیری، ولی ثقل من و اهل من و اهل بیت من اینهایند! تا آخر حدیث.

مؤلف قدس سره: روایاتی که از ائمه اهل بیت علیهم السلام در این معانی وارد شده بسیار زیاد است ، و ما از هر صنف آن روایات تنها به ذکر نمونه ای اکتفا، کردیم و کسانی که مایلند به همه آنها واقف شوند می توانند به جوامع حدیث مراجعه نمایند .

و اما اقوالی که از قدمای مفسرین روایت شده، سه نظریه است:

1-اول این که: اولی الامر خلفایند،

2- دوم این که : امرای ارتشند،

3- سوم این که: مراد از آن علمایند،

4-نظریه ای که از ضحاک نقل شده این است که گفته است اولی الامر همه اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هستند، برگشتش به قول سوم است ، چون عبارتی که از ضحاک نقل شده چنین است : مراد از اولی الامر ، اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم اند ، که داعیان اسلام و

راویان احادیثند و ظاهر این عبارت این است که می خواهد بگوید علت این که گفتم اولی الامر اصحابند ، این است که اصحاب علم دارند ، پس برگشت قول ضحاک به همان قول سوم است.

این را نیز باید دانست که در شان نزول این آیات اموری بسیار و داستانهایی مختلف روایت شده ، لیکن دقت در آن نقلها جای شکی باقی نمی گذارد ، که همه آنها از باب تطبیق است ، یعنی راویان نظریه خود را بر آیات تطبیق کرده اند و به همین جهت ما از نقل آن روایات صرفنظر کردیم ، چون دیدیم هیچ فایده ای در نقل آنها نیست و اگر بخواهید گفتار ما را تصدیق کنید ، می توانید به تفسیر الدرالمنثور و تفسیر طبری و امثال آن دو مراجعه نمایید.

⁽¹⁾

رهبری و روش حکومت در اسلام

رهبر جامعه اسلامی چه کسی است و چگونه روشی دارد ؟

در عصر اول اسلام ولایت امر جامعه اسلامی به دست رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بود و خدای عز و جل اطاعت آن جناب را بر مسلمین و بر همه مردم واجب کرده بود و دلیل این ولایت و وجوب اطاعت ، صریح قرآن است! به آیات زیر

دقت فرمائید:

« و اطیعوا الله و اطیعوا الرسول!» (95/نسا)و آیه:

« لتحکم بین الناس بما اریک الله!»(105/نسا)

« و النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم!»(6/احزاب)

« و قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله!»(31/ال عمران)

و آیات بسیاری دیگر که هر یک بیانگر قسمتی از شؤون ولایت عمومی در مجتمع اسلامی و یا تمامی آن شؤون است .

و بهترین راه برای دانشمندی که بخواهد در این باب اطلاعاتی کسب کند این است که نخست سیره رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم را مورد مطالعه و دقت قرار دهد ، بطوری که هیچ گوشه از زندگی آن جناب از نظرش دور نماند ، آنگاه برگردد تمامی آیاتی که در مورد اخلاق و قوانین راجع به اعمال ، یعنی احکام عبادتی و معاملاتی و سیاسی و سایر روابط و معاشرات اجتماعی را مورد دقت قرار دهد ، چون اگر از این راه وارد شود دلیلی از ذوق قرآن و تنزیل الهی در یکی دو جمله انتزاع خواهد کرد که لسانی گویا و کافی و بیانی روشن و وافی داشته باشد ، آنچنان گویا و روشن که هیچ دلیلی دیگر آن هم در یک جمله و دو جمله به آن گویائی و روشنی یافت نشود .

در همین جا نکته دیگری است که کاوش گر باید به امر آن اعتنا کند و آن این است که تمامی آیاتی که متعرض مساله اقامه عبادات و قیام به امر جهاد و اجرای حدود و قصاص و غیره است خطابهایش متوجه عموم مؤمنین است نه رسول خدا

صلی الله علیه وآله وسلّم به تنهائی ، مانند آیات زیر:

« و اقیموا الصلوة!»(43/بقره)

« و انفقوا فی سبیل الله!»(195/بقره)

« کتب علیکم الصیام!»(183/بقره)

« و لتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر!»(104/ال عمران)

« و جاهدوا فی سبیله!»(35/مائده)

« و جاهدوا فی الله حق جهاده!»(78/حج)

« الزانیة و الزانی فاجلدوا کل واحد منهما!»(2/نور)

« و السارق و السارقة فاقطعوا ایدیهما!»(38/مائده)

« و لکم فی القصاص حیوة!»(179/بقره)

« و اقیموا الشهادة لله!»(2/طلاق)

« و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا!»(103/ال عمران)

« ان اقیموا الدین و لا تتفرقوا فیه !»(13/شوری)

« و ما محمد الا رسول قد خلت من قبله الرسل ا فان مات او قتل انقلبتم علی اعقابکم و من ینقلب علی عقبیه فلن یضر الله شیئا و سیجزی الله الشاکرین!» (144/ال عمران)

و آیات بسیاری دیگر، که از همه آنها استفاده می شود دین یک صبغة و روش اجتماعی است که خدای تعالی مردم را به قبول آن وادار نموده ، چون کفر را برای بندگان خود نمی پسندد و اقامه دین را از عموم مردم خواسته است ، پس مجتمعی که از مردم تشکیل می یابد اختیارش هم به دست ایشان است ، بدون اینکه بعضی بر بعضی دیگر مزیت داشته باشند و یا زمام اختیار به بعضی از مردم اختصاص داشته باشد و از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم گرفته تا پائین ، همه در مسؤولیت امر جامعه برابرند و این برابری از آیه زیر به خوبی استفاده می شود:

« انی لا اضیع عمل عامل منکم من ذکر او انثی بعضکم من بعض!»(195/ال عمران)

چون اطلاق آیه دلالت دارد بر اینکه هر تاثیر طبیعی که اجزای جامعه اسلامی در اجتماع دارد ، همانطور که تکوینا منوط به اراده خدا است ، تشریعا و قانونا نیز منوط به اجازه او است و او هیچ عملی از اعمال فرد فرد مجتمع را بی اثر نمی گذارد و در جای دیگر قرآن می خوانیم:

« ان الارض لله یورثها من یشاء من عباده و العاقبة للمتقین!» (128/اعراف)

بله تفاوتی که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم با سایر افراد جامعه دارد این است که او صاحب دعوت و هدایت و تربیت است:

« یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة !»(2/جمعه)

پس آن جناب نزد خدای تعالی متعین است برای قیام بر شان امت ، ولایت و

امامت و سرپرستی امور دنیا و آخرتشان ، مادام که در بینشان باشد .

لیکن چیزی که در اینجا نباید از آن غفلت ورزید ، این است که این طریقه و رژیم از ولایت و حکومت و یا بگو امامت بر امت غیر رژیم سلطنت است ، که مال خدا را غنیمت صاحب تخت و تاج و بندگان خدا را بردگان او دانسته ، اجازه می دهد هر کاری که خواست با اموال عمومی بکند و هر حکمی که دلش خواست در بندگان خدا براند ، چون رژیم حکومتی اسلام یکی از رژیم هائی نیست که بر اساس بهره کشی مادی وضع شده باشد و حتی دموکراسی هم نیست ، چون با دموکراسی فرقهای بسیار روشن دارد ، که به هیچ وجه نمی گذارد ، آن را نظیر دموکراسی بدانیم ، و یا با آن مشتبه کنیم .

یکی از بزرگترین تفاوتها که میان رژیم اسلام و رژیم دموکراسی هست این است که در حکومتهای دموکراسی از آنجا که اساس کار بهره گیری مادی است ، قهرا روح استخدام غیر و بهره کشی از دیگران در کالبدش دمیده شده و این همان استکبار بشری است که همه چیز را تحت اراده انسان حاکم و عمل او قرار می دهد ، حتی انسانهای دیگر را و به او اجازه می دهد از هر راهی که خواست انسانهای دیگر را تیول خود کند و بدون هیچ قید و شرطی بر تمامی خواسته ها و آرزوهائی که از سایر انسانها دارد مسلط باشد، این بعینه همان دیکتاتوری شاهی است که در اعصار گذشته وجود داشت ، چیزی که هست اسمش عوض شده و آن روز استبدادش می گفتند و امروز دموکراسیش می خوانند ، بلکه استبداد و ظلم دموکراسی بسیار بیشتر است ، آن روز اسم و مسما هر دو زشت بود ولی امروز مسمای زشت تر از آن در اسمی و لباسی زیبا جلوه کرده ، یعنی استبداد با لباس دموکراسی و تمدن که هم در مجلات می خوانیم و هم با چشم خود می بینیم چگونه بر سر ملل ضعیف می تازد و چه ظلم ها و اجحافات و تحکماتی را در باره آنان روا می دارد .

فراعنه مصر و قیصرهای امپراطوری روم و کسراهای امپراطوری فارس ، اگر ظلم می کردند ، اگر زور می گفتند ، اگر با سرنوشت مردم بازی نموده به دلخواه خود در آن عمل می کردند ، تنها در رعیت خود می کردند و احیانا اگر مورد سؤال قرار می گرفتند - البته اگر - در پاسخ عذر می آوردند که این ظلم و زورها لازمه سلطنت کردن و تنظیم امور مملکت است ، اگر به یکی ظلم می شود برای این است که مصلحت عموم تامین شود و اگر جز این باشد سیاست دولت در مملکت حاکم نمی گردد و شخص امپراطور معتقد بود که نبوغ و سیاست و سروری که او دارد ، این حق را به او داده و احیانا هم بجای این عذرها با شمشیر خود استدلال می کرد( و

حتی به فرزند خود می گفت اگر بار دیگر این اعتراض را از تو بشنوم شمشیر را به عضو پر مؤثرت فرو می آورم!)

امروز هم اگر در روابطی که بین ابرقدرت ها و ملت های ضعیف برقرار است دقت کنیم ، می بینیم که تاریخ و حوادث آن درست برای عصر ما تکرار شده و باز هم تکرار می شود ، چیزی که هست شکل سابقش عوض شده ، چون گفتیم که در سابق ظلم و زورها بر تک تک افراد اعمال می شد، ولی امروز به حق اجتماعها اعمال می شود که در عین حال روح همان روح و هوا همان هوا است و اما طریقه و رژیم اسلام منزه از اینگونه هواها است ، دلیل روشنش سیره رسول خدا در فتوحات و پیمانهائی است که آن جناب با ملل مغلوب خود داشته است .

یکی دیگر از تفاوتها که بین رژیم های به اصطلاح دموکراسی و بین رژیم حکومت اسلامی هست این است که تا آنجا که تاریخ نشان داده و خود ما به چشم می بینیم ، هیچ یک از این رژیم های غیر اسلامی خالی از اختلاف فاحش طبقاتی نیست ، جامعه این رژیمها را ، دو طبقه تشکیل می دهد ، یکی طبقه مرفه و ثروتمند و صاحب جاه و مقام و طبقه دیگر فقیر و بینوا و دور از مقام و جاه و این اختلاف طبقاتی بالاخره منجر به فساد می گردد ، برای اینکه فساد لازمه اختلاف طبقاتی است، اما در رژیم حکومتی و اجتماعی اسلام افراد اجتماع همه نظیر هم می باشند ، چنین نیست که بعضی بر بعضی دیگر برتری داشته باشند و یا بخواهند برتری و تفاخر نمایند ، تنها تفاوتی که بین مسلمین هست همان تفاوتی است که قریحه و استعداد اقتضای آن را دارد و از آن ساکت نیست و آن تنها و تنها تقوا است که زمام آن به دست خدای تعالی است نه به دست مردم و این خدای تعالی است که می فرماید:

« یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقیکم !»(13/حجرات) و نیز می فرماید:

« فاستبقوا الخیرات!»(48/مائده)

و با این حساب در رژیم اجتماعی اسلام بین حاکم و محکوم ، امیر و مامور ، رئیس و مرئوس ، حر و برده ، مرد و زن ، غنی و فقیر ، صغیر و کبیر و ... هیچ فرقی نیست ، یعنی از نظر جریان قانون دینی ، در حقشان برابرند و همچنین از جهت نبود تفاضل و فاصله طبقاتی در شؤون اجتماعی در یک سطح و در یک افقند ، دلیلش هم سیره نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلّم است که تحیت و سلام بر صاحب آن سیره باد!

تفاوت دیگر اینکه قوه مجریه در اسلام طایفه ای خاص و ممتاز در جامعه نیست ، بلکه تمامی افراد جامعه مسؤول اجرای قانونند ، بر همه واجب است که

دیگران را به خیر دعوت و به معروف امر و از منکر نهی کنند ، به خلاف رژیم های دیگر که به افراد جامعه چنین حقی را نمی دهد ، البته فرق بین رژیم اجتماعی اسلام، با سایر رژیم ها بسیار است که بر هیچ فاضل و اهل بحثی پوشیده نیست .

تمام آنچه گفته شد در باره رژیم اجتماعی اسلام در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بود و اما بعد از رحلت آن جناب مساله ، مورد اختلاف واقع شد، یعنی اهل تسنن گفتند: انتخاب خلیفه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و زمامدار و ولی مسلمین با خود مسلمین است، ولی شیعه یعنی پیروان علی بن ابی طالب صلوات الله علیه گفتند: خلیفه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم از ناحیه خدا و شخص رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم تعیین شده و بر نام یک یک خلفا تنصیص شده است و عدد آنان دوازده امام است که اسامیشان و دلیل امامتشان بطور مفصل در کتب کلام آمده است( و خواننده می تواند در آنجا به استدلالهای دو طایفه اطلاع یابد!)

لیکن بهر حال امر حکومت اسلامی بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم و بعد از غیبت آخرین جانشین آن جناب صلوات الله علیه یعنی در مثل همین عصر حاضر ، بدون هیچ اختلافی به دست مسلمین است ، اما با در نظر گرفتن معیارهائی که قرآن کریم بیان نموده و آن این است که:

اولا : مسلمین باید حاکمی برای خود تعیین کنند .

ثانیا: آن حاکم باید کسی باشد که بتواند طبق سیره رسول الله صلی الله علیه وآله وسلّم حکومت نماید و سیره آن جناب سیره رهبری و امامت بود نه سیره سلطنت و امپراطوری .

ثالثا: باید احکام الهی را بدون هیچ کم و زیاد حفظ نماید .

و رابعا: در مواردی که حکمی از احکام الهی نیست( از قبیل حوادثی که در زمانهای مختلف یا مکانهای مختلف پیش می آید،) با مشورت عقلای قوم تصمیم بگیرند که بیانش گذشت، دلیل بر همه اینها آیات راجع به ولایت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم است ، به اضافه آیه شریفه زیر که می فرماید:

« لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة !»(21/احزاب)

⁽¹⁾

امام و امامت در اسلام

امام کیست و امامت چیست؟

اشاره

« وَ إِذِ ابْتَلی إِبْرَهِیمَ رَبُّهُ بِکلِمَتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنی جَاعِلُک لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَ مِن ذُرِّیَّتی قَالَ لا یَنَالُ عَهْدِی الظلِمِینَ!»

« و چون پروردگار ابراهیم، وی را با صحنه هائی بیازمود و او به حد کامل آن امتحانات را انجام بداد، به وی گفت: من تو را امام خواهم کرد! ابراهیم گفت: از ذریه ام نیز کسانی را به امامت برسان فرمود عهد من به ستمگران نمی رسد!»

(124/بقره)

خدایتعالی ابراهیم علیه السلام را به چند خصیصه اختصاص داده، یکی به امامت و یکی به بنای کعبه و دیگر بعثتش برای دعوت بدین توحید .

این آیه شریفه اشاره دارد باینکه خدای تعالی مقام امامت را به او داد و این واقعه در اواخر عمر ابراهیم علیه السلام اتفاق افتاده ، در دوران پیریش و بعد از تولد اسماعیل و اسحاق علیه السلام و بعد از آنکه اسماعیل و مادرش را از سرزمین فلسطین بسر زمین مکه منتقل کرد.

1-امتحانات شایستگی قبل از اعطای مقام امامت

« وَ إِذِ ابْتَلی إِبْرَهِیمَ رَبُّهُ...!»

« و چون پروردگار ابراهیم، وی را با صحنه هائی بیازمود...!»

اثر امتحان این است که صفات باطنی کسی را از قبیل اطاعت و شجاعت و سخاوت و عفت و علم و مقدار وفاء، همچنین صفات متقابل آن را ظاهر سازد.

به همین جهت امتحان، جز با برنامه ای عملی صورت نمی گیرد. عمل است که صفات درونی انسان را ظاهر می سازد، نه گفتار که ممکن است درست و راست باشد، یا دروغ و خلاف واقع! همچنان که در آیه:« انا بلوناهم کما بلونا اصحاب الجنة!»(17/قلم) و آیه:« ان الله مبتلیکم بنهر...!»(249/بقره) امتحان با عمل صورت گرفته

است.

اگر در آیه مورد بحث امتحان ابراهیم را بوسیله کلمات دانسته، بفرضی که منظور از کلمات الفاظ بوده باشد ، باز بدان جهت است که الفاظ وظائف عملی برای آنجناب معین می کرده و از عهد و پیمانها و دستور العمل ها حکایت می کرده ، همچنان که در آیه :« و قولوا للناس حسنا - به مردم نکو بگوئید!» (83/بقره)منظور از گفتن ، معاشرت کردن است ، می خواهد بفرماید : با مردم به نیکی معاشرت کنید!

2-مفهوم امتحان با کلمه

« وَ إِذِ ابْتَلی إِبْرَهِیمَ رَبُّهُ بِکلِمَتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ...!»

« و چون پروردگار ابراهیم، وی را با صحنه هائی بیازمود و او به حد کامل آن امتحانات را انجام بداد...!»

« کلمه » هر چند در قرآن کریم بر موجودات و اعیان خارجی اطلاق شده، نه بر الفاظ و اقوال، مانند:« بکلمة منه اسمه المسیح عیسی بن مریم - و کلمه ای از او که نامش عیسی بن مریم بود!» (45/ال عمران)و لکن همین نیز بعنایت قول و لفظ است، باین معنا که می خواهد بفرماید: مسیح علیه السلام با کلمه و قول خدا که فرمود:« کُن!» خلق شده ، همچنان که فرمود:« ان مثل عیسی عند الله کمثل آدم خلقه من تراب ، ثم قال له کن فیکون - مثل عیسی نزد خدا ، مثل آدم است که او را از خاک بیافرید ، و سپس فرمود: بباش! پس موجود شد!»(59/ال عمران)

این نه تنها در داستان مسیح است ، بلکه هر جا که در قرآن لفظ کلمه را بخدا نسبت داده ، منظورش همین قول « کن! فیکون » است ، مانند آیه:

« و لا مبدل لکلمات الله!»(34/انعام)

« کسی کلمات خدا را تغییر نمی تواند دهد!» و آیه:

« لا تبدیل لکلمات الله - تبدیلی برای کلمات خدا نیست!» (64/یونس)و آیه:

« یحق الحق بکلماته - خدا با کلمات خود حق را محقق می سازد!»(7/انفال) و آیه:

« ان الذین حقت علیهم کلمة ربک لا یؤمنون!»(96/یونس)

« آنها که عذاب پروردگارت علیه آنان حتمی شده، ایمان نمی آورند!» و آیه:

« و لکن حقت کلمة العذاب - و لکن کلمه عذاب حتمی شده!»(71/زمر) و آیه:

« و کذلک حقت کلمة ربک علی الذین کفروا، انهم اصحاب النار!»(6/غافر)

« و این چنین کلمه پروردگارت بر کسانی که کافر شدند محقق گشت که اصحاب آتشند!» و آیه:

« و لولا کلمة سبقت من ربک الی اجل مسمی، لقضی بینهم!»(14/شوری)

« اگر نبود که کلمه خدا قبلا برای مدتی معین گذشته بود، هر آینه قضاء بین آنان رانده می شد!» و آیه:

« و کلمة الله هی العلیا - کلمه خدا همواره دست بالا است!» (40/توبه)و آیه:

« قال فالحق و الحق اقول - گفت حق اینست که ... و حق می گویم!»(84/ص) و آیه:

« انما قولنا لشی ء اذا أردناه، أن نقول له کن فیکون!»(40/نحل)

« تنها گفتار ما به چیزی که بخواهیم ایجاد کنیم، این است که به آن بگوئیم: بباش! و آن چیز موجود شود!»

که در همه این موارد منظور از لفظ « کلمه» قول و سخن است، به این عنایت که کار قول را می کند، چون قول عبارت است از این که گوینده آنچه را می خواهد به شنونده اعلام بدارد، یا باو خبر بدهد و یا از او بخواهد.

3-مفهوم تمام شدن کلمه

بسیار می شود که در کلام خدای تعالی کلمه و یا کلمات به وصف « تمام» توصیف می شود، مانند آیه:

« و تمت کلمة ربک صدقا و عدلا لا مبدل لکلماته!»(115/انعام)

« کلمه پروردگارت از درستی و عدل تمام شد، هیچ کس نیست که کلمات او را دگرگون سازد!» و آیه:

« و تمت کلمة ربک الحسنی علی بنی اسرائیل!»(137/اعراف)

« کلمه حسنای پروردگارت بر بنی اسرائیل تمام شد!»

گویا کلمه وقتی از گوینده اش سر می زند هنوز تمام نیست، وقتی تمام می شود که لباس عمل بپوشد، آن وقت است که تمام و صدق می شود.

و این معنا منافات ندارد با اینکه قول او فعلش باشد ، برای اینکه حقایق واقعی حکمی دارد و عنایات کلامی و لفظی حکمی دیگر دارد ، بنا بر این آنچه را که خدا خواسته برای پیامبرانش و یا افرادی دیگر فاش سازد ، بعد از آن که سری و پنهان بوده و یا خواسته چیزی را بر کسی تحمیل کند و از او بخواهد ، باین اعتبار این اظهار را قول و کلام می نامیم ، برای اینکه کار قول را می کند و نتیجه خبر امر و نهی را دارد و اطلاق قول و کلمه بر مثل این عمل شایع است .

مراد به « کلمات» در آیه مورد بحث ، قضایائی است که ابراهیم با آنها آزمایش شد و عهدهائی است الهی ، که وفای بدانها را از او خواسته بودند ، مانند قضیه کواکب ، بتها ، آتش ، هجرت ، قربانی کردن فرزند و غیره .

و اگر در آیه مورد بحث نامی از این امتحانات نبرده ، برای این بود که غرضی به ذکر آنها نداشته ، بله همین که فرموده:« چون از آن امتحانات پیروز در آمدی ما تو را امام خواهیم کرد!» می فهماند که آن امور اموری بوده که لیاقت آنجناب را برای مقام

امامت اثبات می کرده ، چون امامت را مترتب بر آن امور کرد .

پس این صحنه ها که بر شمردیم ، همان کلمات بوده و اما تمام کردن کلمات به چه معنا است؟

در پاسخ می گوئیم اگر ضمیر در « اتمهن» بابراهیم برگردد ، معنایش این می شود که ابراهیم آن کلمات را تمام کرد ، یعنی آنچه را خدا از او می خواست انجام داد و امتثال نمود و اما اگر ضمیر در آن بخدای تعالی برگردد ، همچنانکه ظاهر هم همین است ، آنوقت معنا این می شود که خدا آن کلمات را تمام کرد ، یعنی توفیق را شامل حال ابراهیم کرد و مساعدتش فرمود تا همانطور که وی می خواست دستورش را عمل کند .

4-حقیقت امامت چیست؟

« قَالَ إِنی جَاعِلُک لِلنَّاسِ إِمَاماً !»

« گفت: من تو را امام خواهم کرد! »(124/بقره)

امام یعنی مقتدا و پیشوائی که مردم به او اقتداء نموده، در گفتار و کردارش پیرویش کنند.

آن حقیقت که در تحت عنوان امامت است چیست ؟

نخست باید دانست که قرآن کریم هر جا نامی از امامت می برد ، دنبالش متعرض هدایت می شود ، تعرضی که گوئی می خواهد کلمه نامبرده را تفسیر کند ، از آن جمله در ضمن داستانهای ابراهیم می فرماید:

« و وهبنا له اسحق و یعقوب نافلة و کلا جعلنا صالحین و جعلنا هم ائمة یهدون بامرنا!»(72و73/انبیا)

« ما به ابراهیم، اسحاق را دادیم و علاوه بر او یعقوب هم دادیم و همه را صالح قرار دادیم و مقرر کردیم که امامانی باشند به امر ما هدایت کنند!»

و نیز می فرماید:

« و جعلنا منهم ائمة یهدون بامرنا لما صبروا و کانوا بایاتنا یوقنون!»(73/انبیا)

« و ما از ایشان امامانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می کردند و این مقام را بدان جهت یافتند که صبر می کردند و به آیات ما یقین می داشتند!»

که از این دو آیه بر می آید وصفی که از امامت کرده ، وصف تعریف است و می خواهد آنرا بمقام هدایت معرفی کند از سوی دیگر همه جا این هدایت را مقید بامر کرده و با این قید فهمانده که امامت بمعنای مطلق هدایت نیست ، بلکه بمعنای هدایتی است که با امر خدا صورت می گیرد و این امر هم همانست که در یکجا در باره اش فرموده:

« انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون فسبحان الذی بیده ملکوت کل شی ء - امر او وقتی اراده چیزی کند تنها همین است که به آن چیز بگوید بباش! و او هست شود! پس منزه است خدائی که ملکوت هر چیز به دست او است!»(82/یس)

و نیز فرموده:

« و ما امرنا الا واحدة کلمح بالبصر - امر ما جز یکی نیست آن هم چون چشم بر هم زدن!»(50/قمر)

امر الهی که آیه اول آنرا ملکوت نیز خوانده ، وجه دیگری از خلقت است که امامان با آن امر با خدای سبحان مواجه می شوند ، خلقتی است طاهر و مطهر از قیود زمان و مکان و خالی از تغییر و تبدیل و امر همان چیزیست که مراد بکلمه « کن!» آنست و آن غیر از وجود عینی اشیاء چیز دیگری نیست و امر در مقابل خلق یکی از دو وجه هر چیز است ، خلق آن وجه هر چیز است که محکوم به تغیر و تدریج و انطباق بر قوانین حرکت و زمان است ، ولی امر در همان چیز ، محکوم باین احکام نیست.

این بود اجمالی از معنای امر!

و کوتاه سخن آنکه امام هدایت کننده ای است که با امری ملکوتی که در اختیار دارد هدایت می کند ، پس امامت از نظر باطن یک نحوه ولایتی است که امام در اعمال مردم دارد و هدایتش چون هدایت انبیاء و رسولان و مؤمنین صرف راهنمائی از طریق نصیحت و موعظه حسنه و بالأخره صرف آدرس دادن نیست ، بلکه هدایت امام دست خلق گرفتن و براه حق رساندن است .

قرآن کریم که هدایت امام را هدایت بامر خدا ، یعنی ایجاد هدایت دانسته ، در باره هدایت انبیاء و رسل و مؤمنین و اینکه هدایت آنان صرف نشان دادن راه سعادت و شقاوت است ، می فرماید:

« و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه لیبین لهم فیضل الله من یشاء و یهدی من یشاء - هیچ رسولی نفرستادیم مگر به زبان قومش تا برایشان بیان کند و سپس خداوند هر که را بخواهد هدایت و هر که را بخواهد گمراه کند!» (4/ابراهیم)

و در باره راهنمائی مؤمن آل فرعون فرموده:

« و قال الذی آمن یا قوم اتبعون اهدکم سبیل الرشاد - و آن کس که ایمان آورده بود بگفت: ای قوم! مرا پیروی کنید تا شما را به راه رشد رهنمون شوم!» (38/غافر) و نیز در باره وظیفه عموم مؤمنین فرموده:

« فلو لا نفر من کل فرقة منهم طائفة لیتفقهوا فی الدین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون - چرا از هر فرقه طائفه ای کوچ نمی کنند، تا در غربت تفقه در دین کنند و در نتیجه وقتی به سوی قوم خود بر می گردند ایشان را بیم دهند، باشد که

قومش بر حذر شوند!»(122/توبه)

5-اهمیت صبر و یقین در مسئله امامت

مطلب دیگری که باید تذکر داد این است که خدای تعالی برای موهبت امامت سببی معرفی کرده و آن عبارتست از صبر و یقین و فرموده:

« لما صبروا و کانوا بایاتنا یوقنون ...!»(24/سجده)

که بحکم این جمله ، ملاک در رسیدن بمقام امامت صبر در راه خداست ، و فراموش نشود که در این آیه ، صبر مطلق آمده و در نتیجه می رساند که شایستگان مقام امامت در برابر تمامی صحنه هائیکه برای آزمایششان پیش می آید ، تا مقام عبودیت و پایه بندگیشان روشن شود ، صبر می کنند، در حالیکه قبل از آن پیشامدها دارای یقین هم هستند .

حال باید ببینیم این یقین چه یقینی است ؟ و چون سراغ آنرا از قرآن می گیریم ، می بینیم در باره همین ابراهیمی که در آخر بمقام امامتش رسانیده ، می فرماید:

« و کذلک نری ابراهیم ملکوت السموات و الارض و لیکون من الموقنین!»

« و ما این چنین ملکوت آسمانها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم( تا چنین و چنان شود،) و نیز از موقنان گردد!»(75/انعام)

این آیه بطوریکه ملاحظه می فرمائید ، بظاهرش می فهماند که نشان دادن ملکوت به ابراهیم مقدمه بوده برای اینکه نعمت یقین را بر او افاضه فرماید ، پس معلوم می شود یقین هیچ وقت از مشاهده ملکوت جدا نیست ، همچنانکه از ظاهر آیه:

« کلا لو تعلمون علم الیقین لترون الجحیم!»(5و6/تکاثر)

« نه، اگر شما به علم یقین می دانستید حتما دوزخ را می دیدید!»

و آیات:

« کلا بل ران علی قلوبهم ما کانوا یکسبون کلا انهم عن ربهم یومئذ لمحجوبون ... کلا ان کتاب الابرار لفی علیین و ما ادریک ما علیون کتاب مرقوم، یشهده المقربون!»(14و15/مطففین)

« نه، اینها همه بهانه است علت واقعی کفرشان این است که اعمال زشتشان بر دلهاشان چیره گشت! نه، ایشان امروز از پروردگار خود در پس پرده اند ... نه، بدرستی که کتاب ابرار در علیین است و تو نمی دانی علیین چیست؟ کتابی است نوشته شده، که تنها مقربین آن را می بینند!»

این معنا استفاده می شود ، چون این آیات دلالت دارد بر اینکه مقربین کسانی هستند که از پروردگار خود در حجاب نیستند ، یعنی در دل ، پرده ای مانع از

دیدن پروردگارشان ندارند و این پرده عبارتست از معصیت و جهل و شک و دلواپسی، بلکه آنان اهل یقین بخدا هستند و کسانی هستند که علیین را می بینند، همچنان که دوزخ را می بینند .

و سخن کوتاه اینکه امام باید انسانی دارای یقین باشد ، انسانی که عالم ملکوت برایش مکشوف باشد و با کلماتی از خدای سبحان برایش محقق گشته باشد ،

ملکوت عبارتست از همان امر و امر عبارتست از ناحیه باطن این عالم .

با در نظر گرفتن این حقیقت ، بخوبی می فهمیم که جمله:« یهدون بامرنا!» دلالتی روشن دارد ، بر اینکه آنچه که امر هدایت متعلق بدان می شود ، عبارتست از دلها ، و اعمالی که بفرمان دلها از اعضاء سر می زند ، پس امام کسی است که باطن دلها و اعمال و حقیقت آن پیش رویش حاضر است و از او غایب نیست و معلوم است که دلها و اعمال نیز مانند سایر موجودات دارای دو ناحیه است، ظاهر و باطن و چون گفتیم باطن دلها و اعمال برای امام حاضر است ، لا جرم امام بتمامی اعمال بندگان چه خیرش و چه شرش آگاه است ، گوئی هر کس هر چه می کند در پیش روی امام می کند .

و نیز امام مهیمن و مشرف بر هر دو سبیل ، یعنی سبیل سعادت و سبیل شقاوت است ، که خدای تعالی در این باره می فرماید:

« یوم ندعوا کل اناس بامامهم!»(71/اسری)

« روزی که هر دسته مردم را با امامشان می خوانیم!»

منظور از این امام ، امام حق است ، نه نامه اعمال ، که بعضی ها از ظاهر آن پنداشته اند .

پس بحکم این آیه امام کسی است که در روزی که باطن ها ظاهر می شود ، مردم را بطرف خدا سوق می دهد ، همچنانکه در ظاهر و باطن دنیا نیز مردم را بسوی خدا سوق می داد و آیه شریفه علاوه بر این نکته این را نیز می فهماند : که پست امامت پستی نیست که دوره ای از دوره های بشری و عصری از آن اعصار از آن خالی باشد بلکه در تمام ادوار و اعصار باید وجود داشته باشد ، مگر اینکه نسل بشر بکلی از روی زمین برچیده شود!

خواهی پرسید : این نکته از کجای آیه استفاده می شود ؟ می گوئیم : از کلمه « کل اناس » که این جمله می فهماند در هر دوره و هر جا که انسانهائی باشند ، امامی نیز هست که شاهد بر اعمال ایشانست .

و معلوم است که چنین مقامی یعنی مقام امامت با این شرافت و عظمتی که دارد ، هرگز در کسی یافت نمی شود ، مگر آنکه ذاتا سعید و پاک باشد ، که قرآن کریم در این باره می فرماید:

« أ فمن یهدی الی الحق احق ان یتبع؟ امن لا یهدی الا ان یهدی؟»(35/یونس)

« آیا کسی که به سوی حق هدایت می کند سزاوارتر است به این که مردم پیرویش کنند و یا آن کس که خود محتاج به هدایت دیگران است تا هدایتش نکنند راه را پیدا نمی کند؟»

توضیح اینکه در این آیه میان هادی به سوی حق و بین کسی که تا دیگران هدایتش نکنند راه را پیدا نمی کند ، مقابله انداخته و این مقابله اقتضاء دارد که هادی بسوی حق کسی باشد که چون دومی محتاج به هدایت دیگران نباشد ، بلکه خودش راه را پیدا کند و نیز این مقابله اقتضاء می کند ، که دومی نیز مشخصات اولی را نداشته باشد ، یعنی هادی بسوی حق نباشد .

از این دو استفاده دو نتیجه عاید می شود : اول اینکه امام باید معصوم از هر ضلالت و گناهی باشد و گر نه مهتدی بنفس نخواهد بود ، بلکه محتاج بهدایت غیر خواهد بود و آیه شریفه از مشخصات امام اینرا بیان کرد : که او محتاج بهدایت احدی نیست ، پس امام معصوم است!

آیه شریفه:

« و جعلنا هم ائمة یهدون بامرنا و اوحینا الیهم فعل الخیرات و اقام الصلوة و ایتاء الزکوة و کانوا لنا عابدین!»(73/انبیا)

« ایشان را امامان کردیم که به امر ما هدایت کنند و به ایشان وحی کردیم فعل خیرات و اقامه نماز و دادن زکات را و ایشان همواره پرستندگان مایند!»

نیز بر این معنا دلالت دارد ، چون می فهماند عمل امام هر چه باشد خیراتی است که خودش بسوی آنها هدایت شده ، نه بهدایت دیگران ، بلکه بهدایت خود و بتایید الهی و تسدید ربانی ، چون در آیه نمی فرماید:« و اوحینا الیهم ان افعلوا الخیرات - ما به ایشان وحی کردیم که خیرات را انجام دهید!» بلکه فرموده: « فعل الخیرات را به ایشان وحی کردیم!» و میانه این دو تعبیر فرقی است روشن ، زیرا در اولی می فهماند که امامان آنچه می کنند خیرات است و موجی باطنی و تایید آسمانی است و اما در وحی این دلالت نیست ، یعنی نمی فهماند که این خیرات از امامان تحقق هم یافته ، تنها می فرماید : ما بایشان گفته ایم کار خوب کنند و اما کار خوب می کنند یا نمی کنند نسبت بان ساکت است و در تعبیر دومی فرقی میانه امام و مردم عادی نیست چون خدا بهمه بندگانش دستور داده که کار خوب کنند - البته بعضی می کنند و بعضی نمی کنند ، ولی تعبیر اولی می رساند که این دستور را انجام هم داده اند و جز خیرات چیزی از ایشان سر نمی زند .

دوم اینکه عکس نتیجه اول نیز بدست می آید و آن اینست که هر کس معصوم نباشد ، او امام و هادی بسوی حق نخواهد بود .

با این بیان روشن گردید که مراد بکلمه« ظالمین» در آیه مورد بحث که ابراهیم درخواست کرد امامت را بذریه من نیز بده و خدای تعالی در پاسخش فرمود: « این عهد من به ظالمین نمی رسد!»(124/بقره) مطلق هر کسی است که ظلمی از او صادر شود ، هر چند آن کسی که یک ظلم و آنهم ظلمی بسیار کوچک مرتکب شده باشد ، حال چه اینکه آن ظلم شرک باشد و چه معصیت ، چه اینکه در همه عمرش باشد و چه اینکه در ابتداء باشد و بعد توبه کرده و صالح شده باشد ، هیچیک از این افراد نمی توانند امام باشند ، پس امام تنها آن کسی است که در تمامی عمرش حتی کوچکترین ظلمی را مرتکب نشده باشد .

در اینجا بد نیست به یک سرگذشت اشاره کنم و آن این است که شخصی از یکی از اساتید ما پرسید : به چه بیانی این آیه دلالت بر عصمت امام دارد؟ او در جواب فرمود: مردم بحکم عقل از یکی از چهار قسم بیرون نیستند و قسم پنجمی هم برای این تقسیم نیست، یا در تمامی عمر ظالمند و یا در تمامی عمر ظالم نیستند ، یا در اول عمر ظالم و در آخر توبه کارند و یا بعکس، در اول صالح و در آخر ظالمند و ابراهیم علیه السلام شأنش اجل از این است که از خدای تعالی درخواست کند که مقام امامت را بدسته اول و چهارم، از ذریه اش بدهد، پس بطور قطع دعای ابراهیم شامل حال این دو دسته نیست .

باقی می ماند دوم و سوم ، یعنی آنکسی که در تمامی عمرش ظلم نمی کند و آن کسیکه اگر در اول عمر ظلم کرده ، در آخر توبه کرده است ، از این دو قسم ، قسم دوم را خدا نفی کرده ، باقی می ماند یک قسم و آن کسی است که در تمامی عمرش هیچ ظلمی مرتکب نشده ، پس از چهار قسم بالا دو قسمش را ابراهیم از خدا نخواست و از دو قسمی که خواست یک قسمش مستجاب شد و آن کسی است که در تمامی عمر معصوم باشد .

از بیانیکه گذشت چند مطلب روشن گردید:

اول : این که امامت مقامی است که باید از طرف خدای تعالی معین و جعل شود .

دوم : این که امام باید به عصمت الهی معصوم بوده باشد.

سوم : این که زمین مادامی که موجودی به نام انسان بر روی آن هست، ممکن نیست از وجود امام خالی باشد.

چهارم : این که امام باید مؤید از طرف پروردگار باشد.

پنجم : این که اعمال بندگان خدا هرگز از نظر امام پوشیده نیست و امام بدانچه که مردم می کنند آگاه است.

ششم : این که امام باید به تمامی مایحتاج انسانها علم داشته باشد، چه در امر معاش و دنیایشان و چه در امر معاد و دینشان.

هفتم : این که محال است با وجود امام کسی پیدا شود که از نظر فضائل نفسانی مافوق امام باشد.

و این هفت مسئله از امهات و رؤس مسائل امامت است ، که از آیه مورد بحث در صورتی که منضم با آیات دیگر شود استفاده می شود( و خدا راهنما است!)

حال خواهی گفت : اگر هدایت امام بامر خدا باشد ، یعنی هدایتش بسوی حق باشد ، که آن هم ملازم با اهتداء ذاتی او است ، همچنانکه از آیه:« أ فمن یهدی الی الحق احق ان یتبع ...!»(35/یونس) استفاده گردید ، باید همه انبیاء امام هم باشند ، برای این که نبوت هیچ پیغمبری جز با اهتداء از جانب خدای تعالی و بدون اینکه از کسی بگیرد و یا بیاموزد ، تمام نمی شود و وقتی بنا شد موهبت نبوت مستلزم داشتن موهبت امامت باشد، دوباره اشکال، عود می کند و بخودتان برمی گردد که با آنکه ابراهیم سالها بود که دارای مقام نبوت بود و بحکم گفتار شما امامت را هم داشت ، دیگر چه معنا دارد به او بگوئید حالا که خوب از امتحان در آمدی، تو را امام می کنیم؟

در جواب می گوئیم: آنچه از بیان سابق بدست آمد ، بیانی که از آیه استفاده کردیم ، تنها این بود که هدایت بحق که همان امامت است ، مستلزم اهتداء بحق است و اما عکس آنرا که هر کس دارای اهتداء بحق است باید بتواند دیگرانرا هم بحق هدایت کند و خلاصه باید امام باشد ، هنوز بیان نکردیم .

در آیه شریفه:

« و وهبنا له اسحق و یعقوب، کلا هدینا و نوحا هدینا من قبل و من ذریته داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون و کذلک نجزی المحسنین!

و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس کل من الصالحین !

و اسمعیل و الیسع و یونس و لوطا و کلا فضلنا علی العالمین !

و من آبائهم و ذریاتهم و اخوانهم و اجتبیناهم و هدیناهم الی صراط مستقیم !

ذلک هدی الله یهدی به من یشاء من عباده و لو اشرکوا لحبط عنهم ما کانوا یعملون!

اولئک الذین آتیناهم الکتاب و الحکم و النبوة فان یکفر بها هؤلاء فقد وکلنا بها قوما لیسوا بها بکافرین !

اولئک الذین هدی الله فبهدیهم اقتده!»(84تا90/انعام)

هم این ملازمه نیامده ، بلکه تنها اهتداء بحق آمده ، بدون اینکه هدایت غیر بحق را هم آورده باشد .

اینک برای اطمینان خاطر خواننده عزیز ، ترجمه آیات را می آوریم تا خود بدقت در آن تدبر کند:

« ما اسحاق و یعقوب را به ابراهیم دادیم و همه ایشانرا هدایت کردیم نوح را هم قبلا