مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است. آخرین مجلد منتخبی خلاصه از 21 جلد قبلی است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 22 رسید. در قطع جیبی هر عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نـظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن

نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

2-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش معرفی کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

3-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه» همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

در حال حاضر هم –

مولف همه این 22 جلد را در سایت خود تحت عنوان « معارف قرآن در المیزان» در دو نسخه PDF و WORD در اینترنت جهت مطالعه و دانلود و کپی برداری قرار داده که با جستجو در «گوگل» این سایت قابل مشاهده است.

در سال های اخیر موسسه قرآنی تفسیر جوان نسخه های جیبی آن را که در 77 جلد تحت عنوان « تفسیر علامه یا تفسیر موضوعی المیزان» تهیه شده در سایت «www.Tafsirejavan.com » خود قرارداده تا همگان سریعا به آن دسترسی داشته باشند. اخیرا نیز موسسه قرآنی قائمیه «www.Ghaemiyeh.com » در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سایت خود با شیوه بسیار جامع و با فهرست دیجیتالی استفاده کرده که علاوه بر نسخه PDF از چند فرمت دیگر نیز امکاناتی برای سهولت دانلود و کپی برداری فراهم آورده است!)

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر مبارک ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

هدف از تالیف این منتخب

سی سال و اندی در آماده کردن و تالیف 22 جلد « معارف قرآن در المیزان » سپری شد که همه به هدف آسان کردن مراجعه فارسی زبانان به معارف و حکمت های قرآن کریم بود. این منتخب برگزیده ای از 21 جلد قبلی است که به منظور شناساندن مطالب آنها تهیه شده است تا باصطلاح مشهور خوانندگان آن را بچشند و در دهانشان مزه کند، آن وقت برای خواندن اصل این مطالب در 21 جلد در خود اشتیاق لازم را پیدا کنند.

« معارف قرآن در المیزان » که به منزله یک « دائرة المعارف قرآن» برای فارسی زبانان در همه موضوعات قرآنی است، در 21 مجلد آماده به چاپ شد و 3 جلد اول آن در سالهای 1370 بوسیله« سازمان تبلیغات اسلامی» چاپ و نشر گردید. 5 جلد آن نیز در سال 1390 از طرف « موسسه قرآنی تفسیر جوان» چاپ و در دسترس همگان قرار گرفت.

اما انگیزه ای که تالیف این تک جلد « منتخب» را ضروری نمود کوتاهی عمرما و درازی شب چاپ بود، که اگر به همین منوال پیش رود انتظار مطالعه محققین جوان و استفاده آنها از تمامی مجلدات تالیف شده به سال های بسیارطولانی می کشد لذا برای تسریع در این امر دو جایگزین در نظر گرفته شد:

اولاَ - این که مولف همه این 22 جلد را در سایت خود تحت عنوان « معارف قرآن در المیزان» در دو نسخه PDF و WORD در اینترنت جهت مطالعه و دانلود و کپی برداری قرار داد که با جستجو در «گوگل» این سایت قابل مشاهده است.

( در این زمینه قبلاَ موسسه قرآنی تفسیر جوان نسخه های جیبی آن را که در 77 جلد تحت عنوان « تفسیر علامه یا تفسیر موضوعی المیزان» تهیه شده در سایت « www.Tafsirejavan.com » خود قرارداد تا همگان سریعا به آن دسترسی داشته باشند. اخیرا نیز موسسه قرآنی قائمیه «www.Ghaemiyeh.com » در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سایت خود با شیوه بسیار جامع و با فهرست دیجیتالی استفاده کرده که علاوه بر نسخه PDF از چند فرمت دیگر نیز امکاناتی برای سهولت دانلود و کپی برداری فراهم آورده است!)

ثانیا - انتخابی از مطالب 21 جلد در یک مجلد تحت عنوان « منتخب معارف قرآن در المیزان » جایگزین مناسبی برای ارائه نمونه ای از محتویات این مجلدات به محققان جوان و علاقمندان به المیزان به نظر رسید و اینک انجام شد.

نام گذاری این کتاب نشان می دهد که این کتاب تنها منتخبی است که بر اساس ذوق مولف ( پس از سالهای طولانی انس با المیزان،) تهیه شده، نه یک برگزیده یا منتخب ( بدان معنی که بقیه گوهرهای پر بهای دریای المیزان جای انتخاب نداشته است و....)

هدف از نام گذاری این کتاب به « منتخب معارف قرآن در المیزان» نیز به این حقیقت بر می گردد همان طورکه در بالا گفته شد 3 جلد این مجلدات قبلا تحت عنوان « معارف قرآن در المیزان» در سالهای 1370 به بعد چاپ شده بود. چون اغلب علاقمندان به المیزان قبلاً با این نام مانوس بودند این مجلد بدین نام نامیده شد.

برای 77 جلد جیبی از نام « تفسیر موضوعی المیزان» استفاده شده است که نشان دهنده ماهیت این کار قرآنی است.

در حال حاضر اغلب نویسندگان و مؤلفین دانشمند تحت همان نام قبلی «معارف قرآن در المیزان» در خیلی از سایت های اینترنتی از مطالب گرانقدر این مجلدات بهره برداری و استفاده می کنند.

و همه توفیقات از جانب اوست! أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمین!

سید مهدی حبیبی امین

فروردین 1391

درباره قـرآن کـریم

مفهـوم حروف مقطّعه در قرآن

اشاره

« حم عسق ! » (1 و 2 / شوری)

1-حروف مقطعه، به عنوان رابط مطالب سوره ها

با در نظر گرفتن این که بعضی از حروف مقطعه تنها در آغاز یک سوره آمده و بعضی از آن ها در شروع چندین سوره آمده اند، اگر کمی در این سوره هائی که سرآغازش یکی است، مانند سوره های « الم، المر، طس و حم » دقت شود، مشاهده می شود که سوره هائی که حرف مقطعه اول آن یکی است، از نظر مضمون نیز شباهت به هم دارند و سیاقشان یک سیاق است، به طوری که شباهت بین آن ها در سایر سـوره ها دیـده نمـی شـود!

مؤید این معنا، شباهتی است که در آیات اول بیشتر این سوره ها مشاهده می شود. مثلاً در سوره های «حم» آیه اول آن یا عبارت «تِلْکَ ایاتُ الْکِتابِ،» است، یا عبارتی دیگر که این معنا را می رساند. نظیر آن آیه های اول سوره هائی است که با «المر» افتتاح شده است که فرموده: «تِلْکَ ایاتُ الْکِتابِ،» و یا عبارتی در همین معنا و نیز نظیر این در «طس»ها دیــده شده و یا سوره هائــی که با «الم» آغاز شده، که در بیشتر آن ها نبــودن «ریب» در این کتــاب آمـده است و یا عبارتــی که همین معنــا را می رسانــد.

با در نظر گرفتن این شباهت ها ممکن است آدمی حدس بزند که بین این حروف آغاز شده، ارتباط خاصی باشد!

مؤید این حدس آن است که می بینیم سوره اعراف که با «المص» آغاز است و نیز می بینیم سوره رعد که با حروف «المر» افتتاح شده، مطالب هر دو قسم سوره های «الم» و «الر» را دارد.

2-حروف مقطعه، به عنوان کد یا رمز بین خدا و رسولش

از آن چه در بالا گفته شد، استفاده می شود که این حروف رموزی هستند بین خدای تعالی و پیامبرش صلی الله علیه و آله، رموزی که از ما پنهان شده است و فهم عادی ما راهی به درک آن ها ندارد، مگر به همین مقدار که حدس بزنیم بین این حروف و مضامینی که در سوره های هر یک آمده، ارتباط خاصی وجود دارد!

و ای بسا اگر اهل تحقیق در مشترکات این حروف دقت کنند و مضامین سوره هائی که بعضی از این حروف در ابتدائش آمده، با یکدیگر مقایسه کنند، رموز بیشتــری برایشان کشـف شود!

و ای بسا معنی آن روایتی هم که اهل سنت از علی علیه السلام نقل کرده اند، همین باشد و آن روایت به طوری که در مجمع البیان آمده، این است که آن جناب فرمود: « برای هر کتـابی نقاط برجسته و چکیده ای هست و چکیده قرآن حروف الفباست!»⁽¹⁾

سوره استثنائی فاتحة الکتاب

این سوره کلام خدای سبحان است، اما به نیابت از طرف بنده اش! زبان حال بنده اش است در مقام عبادت و اظهار عبودیت، که چگونه خدایش را ثناء می گوید، و چگـونه اظهار بندگی می کند!

بنابراین این سوره اصلاً برای عبادت درست شده است و در قرآن کریم هـیـچ سـوره ای نـظیـر آن دیـده نمـی شـود. چنـد نـکتـه دربـاره آن مـورد نظـر است:

1 - سوره حمد از اول تا به آخرش کلام خداست، اما در مقام نیابت از بنده اش و این که بنده اش وقتی روی دل متوجه به سوی او می سازد و خود را در مقام عبودیت قرار می دهد، چـه می گوید!

2 - این سوره به دو قسمت تقسیم شده است: نصفی از آن برای خدا و نصف دیـگـری بـرای بنـده خـدا!

3 - این سوره مشتمل بر تمامی معارف قرآنی است و با همه کوتاهی اش به تمامی معارف قرآنی اشعار دارد:

برای پی بردن به عظمت این سوره که در نماز مسلمین خوانده می شود، باید آن را با آن چه که در نماز سایر ادیان خوانده می شود، مقایسه کرد!⁽¹⁾

بسـم اللّـه الـرحمن الـرحیم

« بِـسْــمِ الـلّـهِ الـرَّحْــمـنِ الـرَّحـیمِ ! » (1 / حـمد)

بسم اللّه الرحمن الرحیم جزو سوره فاتحة الکتاب است، رسول خدا صلی الله علیه و آله همواره آن را می خواند و آیــه اول سوره به حسابش می آورد و فاتحة الکتاب را « سبع مثانی» می نامید. ( ازعلی علیه السلام به نقل کتاب عیون)

چون سوره حمد را می خوانید « بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم» را هم یکی از آیاتش بدانید و آن را بخوانید، چون سوره حمد « ام القرآن» و « سبع مثانی» است و « بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم» یکی از آیات این سوره است. ( از رسول اللّه به نقل ابی هریره وسیله دارقطنـی)

این مــردم را چه می شــود؟ خدا آنــان را بکشد! به بزرگ ترین آیه از آیات خدا پرداخته و پنـداشتنـد کـه گفتـن آن آیـه بدعــت اسـت!!؟ (از امـام صـادق علیه السلام در خصال)

محترم ترین آیه را از کتاب خدا دزدیدند و آن آیه «بسم اللّه الرحمن الرحیم» است، که بر بنــده خدا لازم است در آغــاز هر کار آن را بگوید، چه بزرگ و چه کوچک، تا مبارک شود! ( از امام باقر علیه السلام)

روایات از ائمه اهل بیت علیهم السلام در این معنا بسیار زیاد است، که همگی دلالت دارند بر ایـن کــه « بسم اللّه الرحمن الرحیم» جزو هر سوره از سوره های قرآن است، مگـر سوره برائت - که بسم اللّه ندارد!

در روایـات اهل سنــت و جماعــت نیز در این زمینــه روایاتــی وارد شــده اســت:

« ... در همین لحظه پیش سوره ای بر من نازل شد! آن گاه شروع کردند به خواندن: بسم اللّـه الـرحمـن الـرحیـم..! » (نقل از قول رسول اللّه بوسیله انس در صحیح مسلم)

« رســول خدا غالبــا اول و آخــر سـوره را نمی فهمیــد کجاســت، تا آن که آیـه «بسم اللّه الرحمن الرحیم» نازل می شــد و بین دو ســوره قــرار می گرفــت.» (از ابن عباس به نقل ابی داود)⁽¹⁾

تأثیر روحانی صوت قرآن در انسان

قرآن مجید می فرماید:

اول این آیــات، قـرآن را وصف می کند و می گوید:

که کلمــه «تَقْشَعِرُّ» به معنای جمــع شدن پوست بدن اســت به شــدت و از ترسی که در اثر شنیــدن خبر دهشت آور و یا از دیدن صحنه ای مهیب، به آدم دست می دهد و این جمــع شدن پوســت بــدن انسان ها در اثر شنیــدن قرآن، تنهــا به خاطر این است که خود را در برابـر عظمت پروردگارشان مشاهده می کنند.

پــس در چنین وضعی وقتی کلام خــدای خود را می شنونــد متوجه ساحت عظمت و کبریائی او گشتــه و خشیت بر دلهایشان احاطــه می یابد و پوست بدنهایشان شـروع به جمع شدن می کند: «ثُمَّ تَلینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ اِلی ذِکْرِ اللّهِ! » (23 / زمر)

«تلین» بـه مـعـنـای سکـون و آرامـش است. می فـرماید:

در جمله قبلی که جمع شدن پوست ها را بیان می کرد، سخنی از قلوب به میان نمی آورد، برای این که مراد به قلوب، جانها و نفوس است، که عکس العمل جانها در برابر قرآن همانا خشیت و ترس است!

این حالت جمع شدن پوست از شنیدن قرآن، که به ایشان دست می دهد و آن حالت سکونت پوست ها و قلب ها در مقابل یاد خدا، خود هدایت خداست. ( این تعریف دیگری است بـرای هدایت از طریق لازمه آن!)

خداوند تعالی با هدایت خود هر که از بندگانش را بخواهد هدایت می کند و آن بندگان کسانی هستند که استعدادشان برای اهتداء باطل نگشته است و سرگرم کارهائی چون فسق و ظلم، که مانع هدایتند، نیستند.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله فرمود:

نفی تحریف و اختلاف در قرآن

« اَفَـلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُـرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فیهِ اخْتِلافا کَثیرا!» (82 / نساء)

« چرا در یکایک آیه های این قرآن دقت نمی کنند با اینکه اگر از ناحیه غیر خدا بود، اختلاف فراوان در آن می یافتند !»

قرآن مجید دعوت می کند که مردم در آن تدبر، در آیه به آیه آن تأمل، در احکام نازل شده یا حکمت بیان شده یا قصه و موعظه یا مطالب دیگر آن تحقیق کنند و خلاصه بــه تمام آیــات مربوط به آن اعم از مکی و مدنی و محکم و متشابه، مراجعه کنند و آیات را به یکدیگــر ضمیمه نمایند، تا برایشان واضح شود که اختلافی بین آیات نیست!

وقتــی در قرآن تدبــر شــود، روشن خواهد شــد که آیات جدیــد قرآن، آیات قدیمی را تصدیق می کند و بدون آن که هیچ گونــه اختلافی بین آیــات فرض شــود، آیات شاهد یکدیگرند!

در قرآن به هیچ وجه اختلاف راه ندارد! نه به صورت تناقض - که یک عده از آیات عده دیگر را نفی کنند و با یکدیگر منافات و مدافعه داشته باشند - و نه به صورت تفاوت - که مثلاً دو آیه از نظر تشابه بیان یا متانت معانی و مقاصد با هم اختلاف داشته باشند - که بعضی از آیات از لحاظ پی ریزی و ریشه و اساس محکم تر و شدیدتر از پاره ای دیگر باشند:

« کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُود... - کتابی است که آیات آن به هم شباهت و حقایق مکرری دارد، که از شدت تأثیر آن پوست بدن ها می لرزد...! » (23 / زمر)

همین عدم اختلاف در قـرآن، مردم را به این مطلب رهبری می کند که قرآن کتابی است که از طرف خدای تعالی نـازل شده و از طرف غیـر خدا نـیست، چـرا که اگر از جانب غیر خدا بود از اختلاف زیاد سالم نمی ماند!⁽¹⁾

شمول همه جانبه قرآن

هیچ شخص متدبر در قرآن نمی تواند بی درنگ از مشاهده این حقیقت صرف نظر نمـاید که قرآن کتابی است که در تمام شئون مربوط به انسان مداخله کرده است، مانند:

1 - در معارف مبدأ، معاد، خلق و ایجاد،

2 - در فضایل اخلاقـی عمومـی انسانـی،

3 - در قوانین اجتماعی و فردی، که حاکم بر نوع انسان است و هیچ مطلب کوچـک و بزرگ از نظرش مخفـی نمانده اسـت،

4 - قصص و مطالب عبرت انگیز و مواعظ و نصایح!

ص:21

قرآن مجید همه این ها را با بیانی معجزآسا آورده و همه مردم دنیا را دعوت کرده است که مثل آن را بیاورند. این معارف و حقایق، در ضمن آیاتی نازل شده که در مدت قریب 23 سال، در حالات مختلف، در شب و روز، در حضر و در سفر، در جنگ و صلح، در سختی و خوشی، در تنگی و گشایش نازل شده اند، ولی با این وصف، نه در بلاغت خارق العاده و معجز آسا، نه در معارف عالیه و حکمت های بلند پایه، نه در قوانین اجتماعی و فردی این کتاب، در هیچ کدام این ها، هیچ گونه اختلافی وجود ندارد، بلکه آخرین آیه منعطف به همان حقیقتی است که اولین آیه تقریر کرده است و شاخ و برگ هــا و تفصیلات قــرآن، برگشت به همــان دارد که در رگ و پــی و ریشــه آن ثابــت و برقــرار است!

تفصیلات قانونگزاری و حکمت های قرآن، وقتی که تجزیه و تحلیل شود، همه به نکته مرکزی توحید خالص برمی گردد، توحید خالص قرآن را هم وقتی به صورت ترکیب درآوریم، عینا همان می شود که از تفصیلات استفاده می کنیم. این خصوصیت و شأن خاص قرآن است!

کسی که در قرآن تدبر کند و آن طور که باید و شاید تدبر کند، با شعور زنده و قضاوت فطری خود حکم خواهد کرد که کسی که این سخنان را گفته از کسانی نیست که مرور ایام و تحول و تکاملی که در موجودات مؤثر است، در او مؤثر باشد، بلکه گوینده آن خدای واحد قهار است!⁽¹⁾

جاودانگی و ثبـات قرآن

« اَفَـلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُـرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فیهِ اخْتِلافا کَثیرا!» (82 / نساء)

« چرا در یکایک آیه های این قرآن دقت نمی کنند با اینکه اگر از ناحیه غیر خدا بود، اختلاف فراوان در آن می یافتند!»

از آیه فوق چند مطلب واضح است:

1- قرآن کتابی است کـه فهم هــای عـادی می تواننــد آن را بـفهمند، و بـه مطـالب آن بـرسنـد،

2 - آیات قرآن مفسر یکدیگرند،

3- قـرآن کتابــی اســت که قابــل نســخ و ابطــال، یا تکمیــل و تهذیب نیست و هیچ حاکمی به هیچ وجه نمی توانــد بر آن حکومــت کند!

اگر قرآن قابلیت تکمیل یا ابطال را داشته باشد ناچار و به حکم ضرورت باید قابل یک نوع تحول و تغییر باشد، ولی قرآن که دارای اختلاف نیست، پس تحول و تغییر در آن راه ندارد و چون قابل تحول و تغییر نیست، نتیجه آن است که قابل نسخ و ابطـال و امثـال آن نیز نمی باشد!⁽¹⁾

ناسخ و منسوخ در قرآن

« ما نَنْسَخْ مِنْ ایَةٍ اَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها اَوْ مِثْلِها...!»

« ما هیچ آیتی را نسخ نمی کنیم و از یادها نمی بریم، مگر آن که بهتر از آن و یا مثل آن را، می آوریم...! » (106 بقره)

نسخ، یا تمام شدن عمـر حکمی از احکام

این آیه مربوط به مسئله « نسخ» است. معلوم است که «نسخ» به آن معنائی که در اصطلاح فقها معروف است، از این آیه گرفته شده است، یعنی « کشف از تمام شدن عمـر حکمی از احکام! »

از نظــر آیه نامبرده، نسخ باعث نمی شود که خود «آیت» نسخ شده و به کلی از عالم هستی نابود گردد، بلکه «حکم» در آن عمرش کوتاه است، چون به وضعی وابسته است که با نسخ، آن صفت از بین مـی رود و آن صفت، «صفت آیت» و «علامت بودن» است.

پس با نسخ، «اثر آن آیت» از بین می رود و اما «خود آن آیت» باقی است، حال اثر آن یا تکلیف شرعی است و یا هر چیز دیگر!

آیه فوق کلمه «نسخ» و «نسیان» را کنار هم قرار داده است و چنین معنی می دهد که ما عین یک آیــت را به کلی از بین نمی بریــم و یا آن که یـادش را از دل های شما نمی بریــم مگر این که آیتــی بهتر از آن یا مثــل آن را می آوریم!

آیت چیست؟

و امـا این که آیت بـودن یک آیت بـه چیست؟

باید گفته شود: آیت ها مختلف و حیثیات نیز مختلف و جهات نیز مختلف است:

ـ انبیاء خدا و اولیاء او نیز آیات او هستند، بدان جهت که هم با زبان و هم با عمـل خـود، بشـر را بـه سـوی خـدا دعوت می کنند!

بنابراین، کلمه «آیت» مفهومی داردکه دارای « شدت و ضعف» است.

ـ بعضــی آیات از بعض دیگــر در آیت بــودن بزرگ تــر هستنــد:

« لَقَدْرَای مِنْ ایاتِ رَبِّهِ الْکُبْری! » (18/نجم)

از لحاظ « جهات » نیز اختلاف آیات وجود دارد:

نسخ جهــات آیت

با توجه به توضیحات بالا، «نسخ آیت» نیز دو جور است :

1 ـ نسخ یک آیت به همان یک «جهت» که دارد، مثل این که به کلی آن را نابود کند،

2 ـ نسخ آیتی که از چند جهت آیت است، فقط از یک جهت خاص نسخ می شود و جهت دیگرش را به آیت بودن باقی بگذارد، مانند آیات قرآنی، که هم از نظر بلاغت آیت و معجزه است و هم از نظر حکم، آن گاه «جهت حکمی» آن را نسخ کند و جهت دیگرش هم چنان آیت باشد!

تشخیص آیات منسوخ

آیات منسوخ نوعا لحنی دارند که به طور اشاره می فهمانند که به زودی نسخ خـواهند شـد و حکـم در آن بـرای ابـد دوام نـدارد، مانند آیه :

که به روشنی می فهماند که حکـم عفــو، گذشــت دائمی نیست و به زودی حکم دیگر خواهد آمد، که بعدها به صورت حکم جهاد آمد.⁽¹⁾

تأویل قرآن و محکمات و متشابهات

مباحث تاریخی در محکمات و متشابهات و تأویل

« هُوَالَّــذی اَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتــابَ مِنْهُ ایاتٌ مُحْکَمــاتٌ هُنَّ اُمُ الْکِتابِ وَ اُخَرُ مُتَشابِهاتٌ... .» (7/آل عمران)

مفسریــن در بیان « محکمــات و متشابهــات» قرآن اختــلاف شدیــدی کرده انــد و دچــار انحرافــات دامنه داری شده اند. ایــن اختلاف و انحــراف سابقه طولانــی دارد و از زمان مفسرین صحابه و تــابعیــن آغـاز شـــده و تـا ایـــن دوره و زمـان بـه سیـر خــود ادامـــه داده اســت!

سبب روشن و عمده ای که این انحراف را پدید و این مشاجرات و منازعات را به وجود آورده، همانا خلط و اشتباهی است که از آنان بین بحث و گفتگو در «محکمات و متشابهات» با بحث و گفتگو در «تأویل» شده، یعنی آن دو بحث را جدا نکرده و با هم در آمیخته اند. در اثر این خلط و اشتباه، اختلاف عجیبی در طرز طرح مسئلـه و چگـونگی بحث از آن و نتیجـه ای که از آن گرفته می شود، پدیدار گشته است.

اینک کلیه این مباحث تاریخی را در چند مورد زیر خلاصه و بیان می کنیم:

ماهیت آیات محکم و متشابه

اشاره

آیات قرآنی به دو بخش « محکم» و « متشابه» تقسیم می شوند. این تقسیم به لحاظ مدلولی است که هر یک از آیات، خود جداگانه دارند. یعنی اگر به لحاظ مدلول شخصی تشابهی داشت « متشابه» و اگر نداشت « محکم» هستند.

متشابهــات بــا رجــوع بــه محکمــات تشــابــه شــان رفــع شـــده و مـــراد از آن هــا معلــوم می گـردد.

1- محکم

البته این نحو از اتقان، مخصوص به یک دسته از آیات قرآنی است و تمامی آیات آن چنیـن احکـامـی را دارا نیستند.

در آیه شریفه، محکمات را به « اُمُّ الْکِتاب» توصیف کرده است، پس این دسته از آیـات نسبت بـه آیات دیگر سمت « مادر» و مرجعیت را دارند.

تمامی آیات محکم در میان خود اختلافی ندارند، یعنی با هم در افاده معانی متفق می باشند.

نمونه یک آیه محکم:

ـ « لَیْــــسَ کَـمِـثْلِـه شَـــــیْ ءٌ - هیــچ چیـــزی مثــل او نیســت! یــا خــداونــد شبیــه چیــزی نیســـت!»

(11 / شوری)

2- متشـا بــــه

« متشابه» آن آیاتی است که در نظر ابتدائی مصداق و مدلول واقعی آن برای شنونده روشن نیست، یعنی با مصادیق دیگر اشتباه می شود و این تشابه به حال خود هست تا وقتی که آن را به محکمات رجوع داده و معانی واقعی هر یک را روشن کنیم، که پس از معلــوم شدن، خود این آیه متشابــه برگشته و آیـه ای محکم می شود.

نمونه یک آیه متشابه:

ـ « اَلرَّحْمــنُ عَلَـــی الْعَـرْشِ اسْتَـوی- خداوند بر کرسی قرار گرفته است !» (5/طه)

که در نظر ابتدائی برای شنونده تردید حاصل می شود و برایش معنای حقیقی آن روشن نیست، لکن وقتی به آیه محکمی مانند آیه:

« لَیْسَ کَمِثْلِه شَیْ ء - خداوند شبیه چیزی نیست! » (11 / شوری)

رجوع شد، معلوم می شود که استقرار خداوند بر عرش، نحوه استقرار جسمانی که تکیه بر مکان باشد، نیست، بلکه منظور تسلط و احاطه بـر ملـک است.

یـا مـاننـد آیـه متشـابـه:

که با شنیدن این آیه انسان تردید می کند و منظور از نگاه کردن به خدا را نمی فهمد که چگونه خواهد شد؟ ولی وقتی به آیه:

مـراجعـه می کنـد، معلـوم می شـود که مقصـود از آن نگـاه کردن جسمانی نیست.

قسمتی از آیات و روایات در این زمینه نقل می شود:

(7 تا 9 / آل عمران)

امــام صــادق علیه السلام فـــرمــــود:

راسخـون در علـم همـانا آل محمــــد صلی الله علیه و آله می بــاشنــد!» (نقــل از تفسیــر عیاشــی)

دلیل وجود آیات متشابه در قرآن

وجود «متشابه» در قرآن حتمی و ضروری می باشد.

این ضرورت وجود ناشی از وجود «تأویل» است، همان تأویلی که موجب شده بعض آیات قرآنی مفسر و بیان کننده بعض دیگر باشند!

خداوند متعال در قرآن شریف تذکر داده که این کتاب دارای تأویلی است که معارف و قوانین و احکام و سایر موضوعات قرآنی به آن ارتباط دارند، ولی ضمنـا یادآور شده که تـوانائی درک آن را فقط نفوس مطهره دارند!

کمال تطهیر الهی که خداوند انسان را برای رسیدن به آن دعوت فرموده، فقط در عده معدودی پیدا می شود، ولی مؤمنین دیگر هر یک به حسب مقام و درجه خود از آن بهـره مندی دارند، البته به همان اندازه که در قلوبشان وارد می شود!

قرآن شریف راه رسیدن به این سعادت عظمی را تنها از راه معرفت النفس ممکن می دانــد، لذا برای تربیت انسان ها و ایجاد علم و عمل در آن ها، آن ها را با حقایق جهان - مبدأ و معاد و عالم وجود - آشنا می سازد، تا معرفت حقیقی به نفس و وجود خود پیدا کنند. از لحاظ عملی نیز قوانین اجتماعی برای آن ها معین می فرماید تا با قلبی فارغ به جهان علم و عرفان نزدیک شوند!

هدایت های دینی بر اساس علم و دانش و نفی تقلید کورانه بنا شده است. خدای تعالی ابتدا حقایق معارف را به طور واضح شرح داده و سپس ارتباط خاص معارف با قوانین را روشن فرموده است. لذا یک دسته از آیات قرآن به انسان می فهماند که او موجودی است که خداوند سبحان با دست خود او را آفریده، در آفریدن و بقای او ملائکه و مخلوقــات دیگرش را از آسمان و زمیــن و نبات و حیــوان و مکــان و زمــان و غیر آن واسطه قرار داده و به او اعلام کرده که خواه و ناخواه به سوی معاد و وعده گاهی که در پیش دارد، سیر خواهد کرد و در آن جا به پاداش یا عذاب ناشی از اعمال و کردارش خواهـــد رسیــــد!

از طرف دیگر عامه مردم فهمشان از حدود محسوسات تجاوز نکرده و به علم مافــوق طبیعت نمی رســد و فهماندن مفاهیم عالی هم به انسان ها جز از راه معلومــات ذهنی که در خـلال حیات و زندگــی دنیوی تحصیــل کرده، ممکــن نیست...!

خـلاصه این که:

ـ اختلاف فهم ها و عمومی بودن موضوع هدایت از یک طرف و وجود تأویل در قرآن، از طرف دیگر، تماماً نشان می دهد که - بیانات قرآنی جنبه مثالی دارند برای رسانیدن حقایق به فهم های عمومی، از راه معلومات ذهنی آنان!

آیات قرآنی به لحاظ مشتمل بودن بر معارف اصلی و یا ملاکها و مصالح احکام، مورد «تشابه» واقع می گردند، ولی از نظر اشتمال بر خود احکام و قوانین به هیچ وجه محـل تشابه نیست!

لذا باید معانی حقه را در قالب های مختلف بریزند و با امثله گوناگون ایراد کنند، به طوری که بعضی بعض دیگر را تفسیرکند، تا در این صورت به واسطه تدافع و اختلافی که در بین آن هاست، مطالب روشن شود:

1 - تمام آن ها مثالهائی هستند که در ماوراء خود حقایق مسلمی دارند و مقصــود اصلی فهماندن آن حقایق است.

2 - فقط مقدار لازم از خصوصیات را باید طرح کرد، زیرا بعضی از مثلها بعض خصوصیات موجود در یکی دیگر را نفی می کند و آن یکی دیگر برخی از خصوصیات این یکی را.

پس تشابهی که در یک آیه واقع است با محکم و استوار بودن آیه دیگری مرتفع خواهد شد!

مفهوم تأویل قرآن

1 - بــرای تمــام قــرآن، اعـم از آیـات محکـم و متشابـه، تأویـل وجـــود دارد!

2 - این تأویل از قبیل مفاهیم لفظی نیست، بلکه امور خارجی است، که نسبت آن به معارف بیان شده، نسبت «ممثل» است به «مثال.»

3 - تمامی معارف قرآن مثل هائی است که برای تأویلی که از آن ها نزد خداوندمتعال موجــود است، زده شده اســت. البته خود بیانــات لفظی قرآنی هـم نسبت بـه معـارف و مقـاصدشان جنبـه مثلی دارند.

4 - ممکن است مطهرین و پاکان به تأویل قرآن برسند و دانائی پیدا کنند. مطهـریـن از جملـه راسـخـیـن در علمـنـد.

نمونه ای برای درک تـأویل حوادث ( داستان خضر و موسی "ع" )

برای روشن شدن مطلب، داستان موسی علیه السلام را نقل می کنیم که برای یادگیری تـأویـل حـوادث نزد حضرت خـضر رفـــت:

در این داستان، خداوند سبحان از زبان خضر، هنگامی که با ایرادهای موسی مواجه می شود، نقل می فرماید، که گفت:

هم چنین پس از خاتمـه بیان و تشریــح عناوین قضایا باز نقل می کند، که به او گفت:

چنان که ملاحظه می شود در این دو جا که لفظ «تأویل» استعمال شده، مقصود از آن بیان صور و عناوین اصلی است که در سه مورد مربوط به سؤال بر حضرت موسی مخفی بوده و از آن غفلت داشته است، که به واسطه غفلت و توجه نداشتن به آن ها عناوین دیگری را جایگزین آن ها کرده بود و به آن سبب آن چه را در موارد سه گانه از حضرت خضر مشاهده نمود، مورد ایرادش واقع شد.

ظاهر حوادث در داستان موسی و خضر علیه السلام

1 - قضیه ای است که در آیه شریفه فرموده: هردو رفتند، چون در کشتی نشستند، خضر آن کشتی را شکست و معیوب کرد.

2 - وقتی از دریا گذشتند، در ساحل به پسری برخورد کردند و خضر بی گفتگــو آن پســر را بـه قتــل رسانید.

3 - وارد قریــه ای شدند و از اهــل آن طعام خواستند، ندادند و چون خواستنــد از آن جا خارج شونــد، چشمشــان به دیــواری که قریب به انهدام بود، افتـاد، خضر آن دیــوار را تعمیـر کرد.

ایرادهائی که موسی بر ظـاهر عملکـرد خضر گـرفت

1 - موسی گفت: آیاکشتی را شکستی تا اهلش را در دریا غرق کنی؟ کار بدی کردی!

2 - موســی گفت: آیا نفــس محترمی را که کســی را نکشته بود، بی گناه کشتی؟ همانا که کـار بسیار قبیحـی را مرتکب شدی!

3 - موسی گفت: آیا روا بود که تو این زحمت را بیخود کشیدی؟ اگر این کار را جای دیگر می کردی در برابر به مزدی نایل می شدی!

تأویل حوادث از زبان خضر علیه السلام

تأویل های سه گانه ای که حضرت خضر برای حضرت موسی بیــان کــرد و صور و عناویــن حقیقی آن هــا را روشــن و آشکــار نمـود، به شرح زیر بود:

1 - نخســت فرمود: اما آن کشتــی را که شکستم، صاحبانــش فقیرانی بودند که با آن کسب و ارتــزاق می نمودند و چون پادشاه کشتی های بی عیب را غصب می کــرد، خواستــم آن را معیــوب کنـم تــا آن را غصــب نکنــد و برای آنــان بماند.

2 - بار دوم فرمود: اما آن پسر، پدر و مادرش مؤمن بودند، ترسیدیم اگر این پســر باقی بماند آن ها را فریــب داده و از دین برگرداند، بدین جهت او را به قتل رساندم، که ایمان آن دو محفوظ مانــد و خواستیم عوض دهد پروردگارشــان آنها را فرزند بهتر و صالح تـر از جهت طهــارت باطنـی و ارحام دوستی!

3 - سرانجام برای سومین ایراد چنین پاسخ داد:

اما آن دیوار را که تعمیر کردم بدین جهت بود که دیوار متعلق به دو طفل یتیمی در آن شهر بود و در زیر آن گنجی از آنان نهفته بود و پدرشان آدم صالحی بود، پروردگار تو خواست تا آنان به حد رشد رسیده و به لطف و رحمت الهی گنجشان را استخراج نمایند!

حضــرت خضر پس از بیــان سه تأویل فــوق، به طور یک بیــان سربسته و کلی از جمیــع اعتراضـات حضرت مـوسی پـاســخ داد و فـرمود:

به طــوری که از ایــن آیــات برمی آیـد، منظــور اصلـی از « تأویل» رجوعی است کــه « شــی ء» نسبــت به صـورت و عنــوان خود پیـدا می کند.

سه مورد زیر، نتیجه مباحث مربوط در این زمینه می باشد:

1 - معنــای این که آیــه ای دارای «تأویــل» باشــد و به آن رجــوع کند، غیر آن است که « متشابــه» باشد و به آیه محکم دیگری رجوع کند.

2 - تأویل داشتن مختص آیات متشابه نیست، بلکه تمامی آیات قرآنی، اعم از محکم و متشابه، دارای تأویلند.

3 - «تأویل» از نوع مفاهیمــی که مدلــول لفــظ هستنــد نیســت، بلکــه از امـور خـارجـی و عینـی اسـت.

آیـا علم به تأویل مختص خداست؟

آیه قرآنی می فرماید:

در این که آیا غیر از خدا کسان دیگر نیز تأویل قرآن را می دانند یا نه، بین مفسرین مورد اختلاف شدیدی قرار گرفته است و در واقع حرف « واو » که بین دو عبارت در آیه واقع شده - « وَ ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ اِلاَّ اللّهُ و الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ...!» منشأ تمـامی این اختـلاف هاست، که گـروهی آن را واو عطـف مـی دانند و گـروهی نمی دانند!

بعضی از قدمای مفسرین و طایفه شافعی و معظم مفسرین شیعه (واو) را عطف دانسته اند، لذا معنای آیه را چنین فهمیده اند که راسخون در علم هم به تأویل آیـات مـتـشـابـه آشـنـائـی دارنـد!

لکن بیشتر قدما و هم چنین طایفه حنفی از اهل سنت، (واو) را عطف ندانسته و معتقدند علم تأویل مختص خداست.

اگر دقت کنیم، ملاحظه می شود که در مسئله مورد بحث اشتباهی شده و خلطی روی داده است و این اشتباه سبب حرفهای بی اساسی شده که زده اند. آن اشتباه این است که طرفین بحث «تأویل» آیه را به «معنا و مفهوم لفظی» خلط کرده و هر دو را یکی دانسته اند. در حالی که تأویل قرآن، آن حقایق خارجی است کـه تکیـه گاه آیـات قـرآن می بـاشد!

تجویز علم به تأویل به غیر خدای تعالی

واقعیت این است که، قرآن شریف علم به تأویل را برای غیر حق تعالی تجویز می کند، اما نه به وسیله این آیه و ( واو) وسط آن، زیرا در این آیه در مقام تقسیم کتاب به « محکم و متشابه» و مخصوصاً بیان حال مردم نسبت به اخذ و پیروی آن است، یعنی روشن می کند که مردم در برابر «محکم و متشابه» قرآن دو تیره هستند، عده ای به واسطه انحراف و زیغ قلبی مایل به پیروی متشابه هستند، ولی دسته دیگر که راسخون در علمند، به واسطه ثبات در علم از محکمات پیروی کرده و بـه متشابهات تنها ایمان قلبی دارند!

بنابراین قصــد ابتدائی از ذکر «راسخون در علم» در آیه مورد بحث، برای بیان حــال آن هــا نسبت به قــرآن است و زائد بــر آن از قصد نخستیــن آیه خــارج است!

پــس خـود این آیه در صـدد شـرکت دادن آن هــا در علــم تأویل نیست و آیه مزبور علم به تأویل را منحصر به ذات اقدس الهی می داند. ولی آیات دیگری هست که به طور دلیل منفصل، امکان علم تأویل را به راسخون در علم می دهد، چون علم غیب که در آیه: « بگو، جز خداوند کس دیگری از ساکنان آسمانها و زمین دانائی به غیب ندارد...،» (65 / نمل) مختص خدای تعالی شمرده شده، ولی در آیه زیر آن را به اذن الهـی بـرای پیـامبر کـه مورد رضایت و خشنودی حضرتش می باشد، ثابت کرده است:

« خداوند عالم و دانای به غیب است بر عالم غیبش کسی را مطلع نخواهد کرد مگر آن کس را که از رسولان برگزیده است!»(26 و27/ جن)

مفاسد طلب تأویل متشابهات و پیروی آن ها

« ... فَاَمَّا الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْـنَـةِ وَ ابْـتِـغـاءَ تَـأْویلِـهِ!»

« کسانی که در دلهایشان تمایل به باطل است، آیات متشابه را دنبال می کنند تا فتنه برانگیزند و تأویل آن را به دست آورند، با این که جز خدا کسی تأویل آن را نمی داند...!» (7 / آل عمران)

ایـن آیات به طور کنایه متعرض حال منافقین و منحرفین قلبــی شــده و ضمنا مسلمانان را به ثبات و استواری در آن چه از معارف دین فهمیده اند، دعوت کرده و آنان را به « تسلیــم و ایمــان» به چیزهائــی که برایشان روشن نشده و مشتبــه اسـت، فـراخوانــده اســــت.

در پایان خاطر نشان ساخته که اساس تمام مفاسدی که در مجتمع مسلمانان پیش آمده و نظام سعادت آن ها را مختل ساخته، همانا پیروی متشابهات و خواستن تـأویـل آن ها بـوده اسـت!

یعنی پیروی متشابهات و طلب تأویل آن ها تنها چیزی است که هدایت دینی را به گمراهی و ضلالت مبدل ساخته و اجتماع مسلمانان را به افتراق، و اتحادشان را به دشمنـی تبدیل کرده است!⁽¹⁾

در مبحث عشق

عشـق خـالص و عشـاق مخلص خـدا

« ... وَالَّذینَ امَنُوا اَشَدُّ حُبّا لِلّهِ...! » (۱۶۵ / بقره)

« ... کسانی که به خدا ایمان آورده اند به او محبت شدید دارند...! »

وقتی ایمان بنده خدا رو به شدت و زیادی می گذارد دلش مجذوب تفکر درباره پروردگارش می شود، همیشه دوست می دارد به یاد او باشد و اسمای حسنای محبوب خود را در نظر بگیرد، صفات جمیل او را بشمارد ـ پروردگار من چنین است، محبوب من چنان است - این جذبه و شور هم چنان در او رو به زیادت و شدت می گذارد. این مراقبت و به یاد محبوب بودن، رو به ترقی می رود تا آن جا که وقتی به عبادت او می ایستد، طوری بنــدگی می کنــد، که گــوئــی او را می بیند و او برای بنده اش در حال جذبه و محبــت و تمــرکــز قوی تجلــی می کنـد و هـــم او را می بینــد و هــم آهنــگ آن محبت به خدا نیز در دلش رو به شـدت می گـذارد.

علتش هم این است که انسان مفطور به حب جمیل است. ساده تر بگوئیم: عشق به جمــال و زیبــاپسنــدی فطــری بشــر است، هم چنــان که خـود خدای تعالی فرموده:

«... وَ الَّذینَ امَنُوا اَشَدُّ حُبّا لِلّهِ...!» (۱۶۵ / بقره)

چنیــن کســی در تمــامی حــرکــات و سکنــاتش از فرستاده خدا پیروی می کند.

باز این محبت هم چنان زیاد می شود و شدت می یابد تا جائی که پیوند دل را از هر چیز می گسلد و تنها با محبوب متّصل می کند.

چنین بنده ای به هیچ چیز برنمی خورد و در کنار هیچ چیز نمی ایستد، که نصیبی از جمال و زیبایی داشته باشد، مگر آن که آن جمال را نمونه ای از جمال لایتناهی و حسن بی حـدّ و کمــال فناناپذیر خـدایش می بینــد.

این جاست، که به کلّی نحوه ادراک و طرز فکر و طرز رفتارش عوض می شود، یعنی هیچ چیزی را نمی بیند مگر آن که خدای سبحان را قبل از آن و با آن می بیند و موجودات در نظـرش از مرتبه استقلال ساقط می شوند.⁽¹⁾

مصـادیـق دوستـی و حبّ

اشاره

« ... وَالَّذینَ امَنُوا اَشَدُّ حُبّا لِلّهِ...! » (۱۶۵ / بقره)

« ... کسانی که به خدا ایمان آورده اند به او محبت شدید دارند...! »

یکی از حقایقی که ما در وجدان خود می یابیم و کسی نمی تواند منکر آن شود، حقیقتی است که نام آن را «حبّ» و به فارسی «دوستی» می گذاریم، مانند دوست داشتن غـذا، زنان، مال، جاه و علم که دوستی این ها پنج مصداق از مصادیق حبّ اند، که هیچ شکی در وجود آن در دل خـــود نــداریــم.

و نیز شکی نیست، در این که ما کلمه دوستــی و حــبّ را در این پنــج مصــداق به یــک معنــا و بر سبیــل اشتــراک معنـوی استعمال می کنیم نه برسبیل اشتراک لفظی.

حال باید دید با این که حبّ در این پنج مصداق معانی مختلفی دارد، چرا کلمه «حبّ» در همه به یــک جور صـادق است ؟

1ـ دوسـت داشتــن غــذا

در مورد حب مخصوص به غذا و میوه دقت کنیم، خواهیم دید که اگر غذا یا میوه ای را دوست می داریم بدان جهـت است که با طــرز کار دستگــاه گوارشی ما ارتباط دارد.

اگــر فعــالیت این دستگاه نبود و بدن در استکمال خود حاجتی به طعام نداشت، قطعــا مــا نیــز طعــام را دوســت نمی داشتیــم و طعــام محبــوب مــا نمــی شـــد.

پس حبّ به غذا در حقیقت حبّ ما به غذا نیست، بلکه حبّ دستگاه گوارش به فعالیت خودش است. این دستگاه می خواهد انجام وظیفه کند و سوخت و ساز بدن را به بدن بــرســانــد. همین خــواستــن عبارت از حبّ به غذاست، که ما آن را به خود نسبت می دهیم و می گوئیم ما غذا را دوست می داریم و این مائیم که از فلان غذا خوشمان می آیـد، در حــالی که این طــور نیســت، بلکه خوش آمدن و لذّت بردن از غذا کار دستگــاه گــوارشی است، نـه از ما.

اگر ما از طعم و مزه و بوی فلان غذا خوشمان می آید، همین هم مربوط به دستگاه گــوارش است، چـون حس ذائقه یکی از خدمتگزاران دستگاه گوارش است، نه خود آن.

پس منظور ما از لذت، لذت ذائقه نیست، بلکه آن رضایت خاصی است که دستگاه گوارش از کار خود احساس می کند.

عمل تغذی اثـر نیـروئی است که خــــدا در انســان بــه ودیعــت سپــرده است.

2ـ دوســت داشتــن همســــر

در مورد محبت زنان اگر نیک بنگــریــم می بینیــم کــه ایــن حــب کــار ما نیست بلکــه کــــار دستگــاه تنـاسلـی ماست، به این معنا که دستگاه تناسلی تشنه عمل لقاح می شود و آن را دوست می دارد. چون این عمل با همسری انجام می شود، می گوئیم من همسرم را دوست می دارم. در حالی که اگر واقع قضیه را بشکافیم می بینیم پای من در کار نیست بلکه دستگاه تناسلی ذاتــاً عمــل خــود را دوســت مــی دارد و بــه تبــع آن همســر را دوست می دارد چــون عملــش با او قـابــل انجــــام است.

عمـل لقاح اثر نیرویی است که خدای تعالی در هر جانداری به ودیعت نهاده است.

دوست داشتن ـ رابطه بین انسـان و کمـال

حبّ به غذا و حبّ به همسر، برگشتش به یک حبّ است، برای این که دستگاه گوارش و دستگــاه تنـاسلــی به هم مـربـوطنــد و کمــالی هم که از کـــار این دو دستگاه حاصل می شــود، به هــم ارتبــاط دارنــد.

احتمال دارد که حبّ عبارت باشد از یک تعلق، که خاص این دو مورد است و در غیر این دو مورد اصلاً یافت نشود ولکن آزمایش از راه آثار این احتمال را دفع می کند، زیرا این تعلق که نامش حبّ است، اثری در دارنده اش دارد و آن این است که قوه (استعداد) را به سوی فعلیّت، اگر فعلیّت، نداشته باشد می کشاند، اگر فعلیّت داشته باشد، به سوی ترک آن جذب می کند. این دو خاصیت و یا یک خاصیت را در تمامی موارد قوای ادراکی احسـاس می کنیـم، که حـب آن قـوا را به سـوی افعـالش به حـرکت درمـی آورد.

قوه باصره، سامعه، حافظه، متخیله و سایر قوا و حواس ظاهری و باطنی که در ماست ـ چه قوای فاعله و چه منفعله ـ همه این حالت را دارند، که هر یک خود را دوست می دارد و این دوستی او را به سوی فعلش جذب می کند، چشم را به سوی دیدن آن چه دوست دارد، جــذب می کنـد و گـوش را به سـوی شنیـدن و هم چنین هر قـوه دیگر را.

این نیست مگر به خاطر این که کار هر قوه کمال اوست. هر قوه ای با کار مخصوص به خود، نقص خـود را تکمیل نموده و حاجت طبیعــی خــود را برمی آورد.

این جاست که معنا و مفهوم حب مال، حب جاه و حب علم برای ما روشن می گردد، چون انسان با هر یک از مال و جاه و علم، استکمال می کند، و به همین جهت آن ها را دوســت مـی دارد، پس نتیجـه می گیـریـم که حـبّ تعلقـی است خـاص و انجذابی است شعوری و مخصوص، بین انسان و کمال او.⁽¹⁾

در آفت یهود و دوستی با اهل کتاب

تاریخ انحطاط جوامع اسلامی و ارتباط آن با دوستی اهل کتاب

« یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری أَوْلِیاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ!» (51/مائده)

« هان ای کسانی که ایمان آوردید، یهود و نصارا را دوستان خود مگیرید که آنان دوست یکدیگرند و کسی که (از شما) آنان را دوست بدارد خود او نیز از ایشان است، چون خدا مردم ستمکار را به سوی حق هدایت نمی کند!»

خطاب های قرآنی که قرآن کریم به امر آن اهتمام دارد و در تأکید و تشدید آن مبالغه دارد، لحن سخن در آنها خالی از دلالت بر این معنا نیست که عوامل و اسباب موجود، همه دست به دست هم داده اند که آینده مسلمین را به تباهی و سقوط و دَرَک هلاکت و ابتلاء به خشم الهی بکشانند، مانند تأکید و مبالغه ای که از آیات ربا و آیات مودت ذی القربی و غیر آنها به چشم می خورد.

اصولاً طبع خطاب این دلالت را دارد، برای اینکه اگر متکلم حکیم مأمورین خود را به یک مسأله بی اهمیت و حقیری امر کند و دنبالش در تأکید و اصرار بر آن امر مبالغه نماید، شنونده احساس می کند که این امر بی اهمیت این همه تأکید نمی خواهد، پس حتما کاسه ای زیر نیم کاسه هست و هم چنین اگر فردی از مأمورین را مخاطب قراردهد که شأن آن مخاطب این نباشدکه مخاطب به مثل چنین خطابی شود، مثلاً یک عالم ربانی و صاحب قدم صدق در زهد و عبادت را از ارتکاب رسواترین فجور آن هم در انظار هزاران بیننده نهی کند، هر شنونده ای می فهمد که قضیه خالی از مطلب نیست و حتما مطلب مهمی و مهلکــه عظیمـی در شـرف تکـویـن اسـت کـه این گوینده حکیم این طور سخن می گوید.

خطاب های قرآنی که چنین لحنی را دارد، دنبال آن خطاب حوادثی را ذکر می کند که آنچه از لحن کلام فهمیده می شد را تأیید و تصدیق کند و بلکه بر آن دلالت نماید هر چند که شنوندگان، چه بسا، در اولین لحظه ای که خطاب را می شنوند یعنی درهمان روز نزول متوجه اشارات و دلالات آن خطاب نشوند .

مثلاً قرآن کریم امر کرده به مودّت قُربای رسول خدا (ص) و در آن مبالغه کرده، حتی آن را پاداش و اجر رسالت و راه به سوی خدای سبحان شمرده، چیزی نمی گذرد که می بینیم امت اسلام در اهل بیت آن جناب فجایعی و مظالمی را روا می دارند که اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور اکید به آنان داده بود به اینکه قربای مرا به سخت ترین وجهی از بین ببرید، بیشتر از آنچه کردند، نمی کردند!!

و نیز می بینیم که قرآن کریم از اختلاف نهی نموده و سپس در آن مبالغه ای کرده که بیش از آن تصور ندارد، بعد می بینیم که امت اسلام آن چنان متفرق و دست خوش انشعاب و اختـلاف می شــود که حتـی از انشعـاب واقع در یهود و نصارا گذرانید یعنی به هفتاد و سه فرقه منشعب گشت، تازه این اختلاف ها اختلاف در مذهب و معارف علمی دین است، امـا اختـلافی کـه در سنـت های اجتماعی و تأسیس حکومت ها و غیر این مسائل به پا کـردنـد قابل تحدید و حصـر نیســت.

و نیز قرآن کریم از حکم کردن به غیر ما انزل اللّه نهی کرده و از القای اختلاف بین طبقات و از طغیان و از پیروی هوای نفس و اموری غیر از این ها نهی نموده و در آنها تشـدیـد کـرده، بعـدا می بینیـم کـه در اثـر ارتکـاب این امور چه حوادثی واقع می شود!

مسأله نهی از ولایت کفار و دوستی با یهود و نصارا از همین قسم دستورات است، از نواهی مؤکده ای است که در قرآن کریم آمده بلکه بعید نیست که کسی ادعا کند تشدیدی که در نهی از ولایت کفار و اهل کتاب شده آنقدر شدید است که هیچ تشدیدی در سایر نواهی فرعی به پایه آن نمی رسد.

تشدید در آن به حدی رسیده که خدای سبحان دوستداران اهل کتاب و کفار را از اسلام بیرون و در زمره خود کفار دانسته و فرموده: « وَ مَنْ یَتَوَلَّهُـمْ مِنْکُمْ فَاِنَّــهُ مِنْهُمْ!» (51/مائده) و نیز خدای تعالی آنان را از خود نفی کرده و فرموده:« وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّهِ فِی شَیٍْ!» (28/آل عمران)

و نیــز نــه یـک بـار و دو بــار بلکــه بــه نهــایت درجـه تحـذیـرشـان کــرده و فرموده: « وَ یَحْذُرُکُمُ اللّهُ نَفْسَهْ! »(28/آل عمران) و ما در آنجا که پیرامون این آیه در المیزان بحث می کردیم گفتیم: مــدلـول آن این اسـت کـه محـذوری کـه از آن تحـذیـر کـرده حتمـا واقـع خـواهـد شـد و به هیچ وجه تبدیل پـــذیر نیست!

و اگر خواننده عزیز در سیره عمومی اسلامی که کتاب و سنت آن را تنظیم و سپس در بین مسلمین اجرا نموده دقت کند و سپس در سیره فاسدی که امروز برمسلمین تحمیل شده به دقت بنگـرد آن وقت آیه شریفه:

« ... فَسَــوْفَ یَــأْتِـی اللّـهُ بِقَـوْمٍ یُحِبُّهُــمْ وَ یُحِبُّـونَُه اَذِلَّـــةٍ عَلَــی الْمُؤْمِنینَ اَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرینَ یُجاهِدُونَ فی سَبیلِ اللّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لاآئِمٍ...!»(54 / مائده)

را به دقت مطالعه نماید، در می یابد که تمامی رذائلی که جامعه ما مسلمانان را پر کرده و امروز بر ما حکومت می کند و همه آنها - که ما از کفار اقتباس کرده ایم و به تدریج در بین ما منتشر گشته و استقرار یافته است ـ ضد آن اوصافی است که خدای تعالی برای مردمی ذکر کرده که در آیه وعده آمدنشان را داده، چون تمامی رذائل عملی در یک کلمه خلاصه می شود و آن این است که جامعه ما خدا را دوست ندارد و خدای تعالی نیز این جامعه را دوست ندارد، جامعه ما ذلیل در برابر کفار و ستمگر نسبت به مؤمنین است و در راه خدا جهاد نمی کند و از ملامت هر ملامت گری می هراسد.

این همان معنائی است که قرآن کریم از چهره مسلمانـان آن روز خوانده بود و اگر خواستی بگـو خدای علیم خبیر چنین آینـده ای را برای امـت اسـلام از غیب خبر داده بود و پیش بینی کرده بود که به زودی امت اسلام از دین مرتد می شود، البته منظور از این ارتداد، ارتداد اصطلاحی یعنی برگشتن به کفر صریح و اعلام بیزاری از اسلام نیست بلکـه منظـور ارتـداد تنـزیلـی اسـت کـه جملـه « وَ مَـنْ یَتَـوَلَّهُـمْ مِنْکُــمْ فَــاِنَّــهُ مِنْهُــمْ اِنَّ اللّـهَ لا یَهْـدِی الْقَــوْمَ الظّـالِمیـنَ! » (51/مائده) آن را بیـان می کنـد.

آن گاه خدای سبحان جامعه اسلامی را - که چنین وصفی به خود خواهند گرفت - وعــده داده کـه قـومـی را خـواهـد آورد که دوستشـان دارد و آن قـوم نیـز خـدا را دوسـت دارنـد، مــردمــی کـه در بـرابـر مـؤمنیـن ذلیـل و در مقابل کفار شکست ناپذیرند مردمی که در راه خدا جهاد نموده، از ملامت هیچ مـلامت گـری پروا نمی کنند، و این اوصافی که برای آن قوم برشمرده - همانطور که قبلاً توجه کردید ـ اوصاف جامعی است که جامعه اسلامی امروز ما فاقد آن است و با دقت و باریک بینی در هر یک از آن اوصاف که متقابلاً ضد آن اوصاف نیز اوصاف جامعی است که رذائلی بسیــار از آنها منشعــب می شــود، رذائلـی کـه فعـلاً جـامعـه اســلامی مـا گرفتار آن اســت و خـــدای تعــالی در صـــدر اسـلام از وضـع امــروز مــا خـبــر داده اسـت!.

( تاریخ نگارش این مطلب روزهای قبل از انقلاب اسلامی ایران است. ما خــواننـده عـزیز را بــه مطـالعه کامل این مطلـب در المیـزان جلد پنجم صفحه: 643 دعـوت می کنـیم! )⁽¹⁾

هشداری در مورد طعام و زنان اهل کتاب

« وَ مَــنْ یَکْفُــرْ بِـالاْیمــانِ فَقَـدْ حَبِـطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ!» (5 / مــائـده)

« و هر کس منکر ایمان باشد اعمالش باطل می شود و در آخرت از زیانکاران اســت!»

آیه مورد بحث متصل به ما قبل خودش است و می خواهد مؤمنین را از خطری که ممکن است در اثر سهل انگاری در امر خدا و معاشرت آزادانه با کفار متوجه آنان شود برحذر بدارد و بفهماند که اگر در جملات قبل، طعام اهل کتاب و ازدواج با زنان عفیف آنان را بر شما مؤمنین حلال کردیم برای این بود که در معاشرت شما با اهل کتاب تخفیف و تسهیلی فراهم آوریم، تا این وسیله ای بشود که شما با اخلاق اسلامی خود با یهود و نصارا معاشرت کنید و آنــان را شیفتــه اســلام بسازید و داعـی آنـان باشد به سوی علم نافع و عمل صالح.

پس غرض از تشریع حکم مورد بحث این بوده، نه این که مسلمین این حکم را بهانه و وسیله قرار دهند برای این که خود را در پرتگاه هوا و هوس ها ساقط نموده، در دوستی و عشق ورزیدن با زنان یهودی و نصرانی بی بندوبار شوند و عاشق جمال آنان شده، در نتیجه خواه نا خواه خلق و خوی آنان را نیز متابعت نمایند و چیزی نگذرد که خلق و خوی یهودیت و نصرانیت حاکم بر مسلمین گشته و بر خلق و خوی اسلامی مسلط گردد و آن را تحت الشعاع خود کند و فساد آنان بر صلاح اسلام چیره گردد، که این خود بلای بزرگی است، که مسلمانان را به قهقرا برمی گرداند، در نتیجه حکمی را که خدا در تشریعش بر مسلمانان منت نهاده بود را فتنه و محنت و مهلکه مسلمین کرده، تخفیف الهی را به صورت عذاب درآورد.

به همین جهت خدای تعالی بعد از بیان حلیت طعام اهل کتاب و زنان پاکدامن ایشان، مسلمانان را از بی بندوباری در تنعم به این نعمت، حلال بودن طعام و زنان اهل کتاب برحذر داشته، تا بی بند و باریشان کارشان را به کفر ایمان و ترک ارکان دین و اعراض از حق نکشاند، زیرا اگر چنین کنند باعث می شوند که اعمالشان حبط شود و در آخرت نتیجه ای از تلاش زندگی خود نبینند.⁽¹⁾

عرصه دخالت یهود در روایات اسلامی

در بحث از روایات راجع به قرآن و اخبار معلوم شده که روایات اسرائیلیه یا به اصطلاح مشهور «اسرائیلیات» که یهود داخل در روایات ما کرده است و هم چنین نظایر آن، غالبا در مسائل اعتقادی است، نه فقهی!

به منظور تشخیص روایات راست از دروغ، دستور صریح یا نزدیک به صریح است که آن ها را به قرآن عرضه کنند، تا راست از دروغ و حق از باطل معلوم گردد. معلوم است که اگر در روایات دسیسه و دستبردی شده باشد، تنها در اخبار مربوط به فقه و احکام نیست، بلکه اگر دشمن داعی به دسیسه در اخبار داشته، داعـی اش در اخبـار مربـوط به اصـول و معـارف اعتقـادی و قصص انبیاء و امم گـذشتــه و هم چنین در اوصـاف مبدأ و معاد قوی تر و بیشتر بوده است.⁽²⁾

زندگی آخرتی در بهشت

زندگی آخرت در دنیا

« لَقَدْ کُنْـتَ فی غَفْلَـةٍ مِنْ هـذا فَکَشَفْنا عَنْـکَ غِطـاءَکَ فَبَصَـرُکَ الْیَـوْمَ حَدیـدٌ ! » (22 / ق)

« تو از این زندگــی غافل بودی، ما پرده ات را کنار زدیم، اینک دیدگانت خیره شده است!»

زندگی آخرت در دنیا نیز هست، لکن پرده ای میانه ما و آن حائل شده است! ( به جان خودم! اگر در قرآن کریم در این باره هیچ آیه ای نبود بجز آیه فوق کافی بود، چون لغت غفلت در موردی استعمال می شود که آدمی از چیزی که پیش روی او و حاضر نزد او است بی خبر بماند، نه در مورد چیزی که اصلاً وجود ندارد و بعدها موجود می شود!)

پس معلوم می شود زندگی آخرت در دنیا نیز هست، لکن پرده ای میانه ما و آن حائل شده است. دیگر این که کشف غطاء و پرده برداری از چیزی می شود که موجود و در پس پرده است، اگر آنچه در قیامت آدمی می بیند، در دنیا نباشد، صحیح نیست در آن روز به انسانها بگویند: تو از این زندگی در غفلت بودی و این زندگی برایت مستور و در پرده بود، ما پرده ات را برداشتیم و در نتیجه غفلتت مبدل به مشاهده گشت!⁽¹⁾

مفهوم لقاء و لقاءاللّه

« مَـنْ کـانَ یَـرْجُوا لِـقاءَ الـلّهِ فَـاِنَّ اَجَـلَ الـلّهِ لاَتٍ وَ هُـوَ الـسَّمیعُ الْـعَلیمُ !» (5 / عنکبـوت)

« کســی که امیــد دیدار خــدا دارد بدانــد که اجــل خدا رسیدنــی اســت و او شنــوا و داناســت!»

مراد از «لِقاءُاللّه» قرار گرفتن بنده است در موقفی که دیگر بین او و بین پروردگارش حجابی نباشد، همچنان که روز قیامت نیز این چنین است، چون روز قیامت روز ظـهور حقایـق است.

لقاء هر چیز علم یافتن به وجود او است و روز قیامت مردم به حقانیت خدا علم پیدا می کنند و لقای علمی برایشان حاصل می شود.

«اَجَلَ اللّه» عبارت است از آن غایتی که خدا برای لقای خود معین فرموده است، آن آمدنــی است و هیـچ شکــی در آن نیست.

« وَ یَعْلَمُونَ اَنَّ الـلّـهَ هُـوَ الْحَقُّ الْمُبینُ! » (25 / نور)

« آن روز دیگــر علم پیدا می کنند که خدا حقی اسـت مبین !»⁽¹⁾

قیـافه مـؤمـن در قیامت و نظـاره او به جمال حـق

« وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ. اِلی رَبِّها ناظِرَةٌ !» (22 و 23 / قیامت)

« در امــروز کــه قیــامـت به پــا می شــود، وجــوهـی زیبــا و خــرّم اسـت و مسرّت و بشاشیّت درونی از چهره ها نمایان است و جمال حق را نظاره می کنند !»

مراد به نظر کردن به خدای تعالی نظر کردن حسی که با چشم سر باشد نیست، چون برهان قاطع قائم است بر محال بودن دیدن خدای تعالی، بلکه مراد از نظر قلبی و دیدن قلب به وسیله حقیقت ایمان است.

این طائفه دل هایشان متوجّه پروردگارشان است و هیچ سببی از اسباب دل هایشان را از یاد خدا به خود مشغول نمی کند - چون آن روز کلیه سبب ها از سببیّت ساقط اند - در هیچ موقفی از مواقف آن روز نمی ایستند و هیچ مرحله ای از مراحل آن جا را طی نمی کنند، مگر آن که رحمت الهی شامل حالشان است و از فزع آن روز ایمن اند، هیچ مشهدی از مشاهد جنّت را شهود نمی کنند و به هیچ نعمتی از نعمت هایش متنعّم نمی شوند، مگر آن که در همان حال پروردگار خود را مشاهده می کنند، چون نظر به هیچ چیز نمی کنند و هیچ چیزی را نمی بینند، مگر از این دریچه که آیت خدای سبحان است و معلوم است که نظر کردن به آیت از آن جهت که آیت است، عینا نظر کردن به صاحب آیت یعنی خدای سبحان است.⁽¹⁾

لـذت غـذا و لذت نکاح در دنیا و در آخرت،حقیقت و فلسفه آن

« زُیِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الاَْنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیوةِ الدُّنْیا وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَئابِ.» (14 / آل عمـران)

«علاقه به شهوات یعنی زنان و فرزندان و گنجینه های پر از طلا و نقره و اسبان نشان دار و چارپایان و مزرعه ها علاقه ای است که به وسوسه شیطان بیش از آن مقدار که لازم است در دل مردم سر می کشد با این که همه این ها وسیله زندگی مــوقـت دنیــا اسـت. و سـرانجــام نیـک نــزد خــدا است!»

عالم خلقت برای این که موجودات را به راهی که می خواهد بیندازد و آن ها را مسخر خود کند و مخصوصا در تسخیر جانداران یعنی حیوان و انسان، لذائذی در افعال آن ها و قوای فعاله آن ها قرار داده، تا به خاطر رسیدن به آن لذائذ او را به سوی عمل روانه کند و او خودش نمی داند چرا این قدر برای خوردن و عمل زناشوئی می دود، خیال می کند هدف لذت بردن او است، در حالی که با این لذت و این گول زنک، او را کوک کرده اند، تا خلقت به هدف خود که بقای شخص و نوع انسان است برسد.

و مسلما اگر خلقت انسان و غذا و شهوت جنسی این رابطه یعنی لذت گیری را در آدمی ننهاده بود هیچ انسانی به دنبال آن نمی رفت، نه برای تحصیل غذا این همه تلاش می کرد و نه برای عمل جنسی آن همه مشقات را می پذیرفت و هر چه مثلاً به او می گفتند اگر غذا نخوری باقی نمی مانی و اگر جماع نکنی جنس بشر باقی نمی ماند، زیر بار نمی رفت و در نتیجه غرض خلقت باطل می شد، ولیکن خدای تعالی لذت غذا و لذت جماع را در او به ودیعت نهاد، تا آرامش خود را در به دست آوردن آن دو بداند و تا غذا و شهوت جنسی را به دست نیاورد آرام نگیرد و برای به دست آوردنش هر مشقت و مصیبت و بلائی را به جان بخرد و نه تنها به جان بخرد، بلکه در جمع آوری مال و سایر شهوات به دیگران فخر هم بفروشد و خلاصه او به مشتی گول زنک دل خوش باشد و نظام خلقت به هدف خود برسد.

پس معلوم شد که منظور خدای تعالی از این تدبیر غیر از این نبوده، که فرد و نسل بشــر باقی بماند، فـرد، با غــذا خوردنش و نسل، با جمـاع کردنش.

این غرض خلقت و اما برای خود انسان باقی نمی ماند مگر خیال.

آیـا لذایـذ و شهـوات دنیـا در بهشت ادامه دارد؟

خوب، وقتی معلوم شد که این لذائذ دنیوی مقصود اصلی در خلقت نیست، بلکه برای غرضی محدود و زمان دار است، با این اشکال مواجه می شود که در قیامت وجود این لـذائذ چه معنا دارد، با این که بقای آن زندگی نه بستگـی به خـوردن دارد و نه به جماع.

باز تکرار می کنیم که لذت خوردن و نوشیدن و همه لذائذ مربوط به تغذی برای حفظ بدن از آفت تحلیل رفتن و از فساد ترکیب آن یعنی مردن است و لذت جماع و همه لذائذ مــربــوط به آن که امــوری بسیــار است برای تولید مثل و حفظ نوع از فنا و اضمحلال می باشد.

پس اگر برای انسان وجودی فرض کنیم که عدم و فنا در دنبالش نیست و حیاتی فرض کنیم که از هر شر و مکروهی ایمن است، دیگر چه فایده ای می توان در وجــود قوای بدنی یک انسان آخرتی تصور کرد؟ و چه ثمره ای در داشتن جهاز هاضمه، تنفس، تنــاســل، مثانه، طحال و کبد و امثال آن می تواند باشد؟ با این که گفتیم همه این جهــازهــا بــرای بقـا تا زمـانی محـــدود است، نه بــرای بـقـای جــاودانی و ابــدی.

و اما جواب از این اشکال این است که خدای سبحان آن چه از لذائذ دنیا و نعمت های مربوط به آن لذائذ را خلق کرده که انسان ها را مجذوب خود کند و در نتیجه به سوی زنــدگی در دنیــا و متعلقـات آن کشیــده شـوند، هم چنان که در کلام مجیدش فرمود:

«اِنّا جَعَلْنــا ما عَلَی الاَْرْضِ زینَةً لَها ،» (7 / کهف) و نیز فرموده:

«اَلْمالُ وَالْبَنُونَ زینَةُ الْحَیوةِ الدُّنْیا،» (46 / کهف) و نیز فرموده:

«تَبْتَغُونَ عَــــرَضَ الْحَیــــوةِ الــدُّنْیــــا،» (94 / نســــاء)

و نیــز در آیــه ای که می بینید و جــامـع ترین آیـه نسبت به فرض ما است فرموده:

«وَ لا تَمُــدَّنَّ عَیْنَیْــکَ اِلــی مــا مَتَّعْنــا بِه اَزْواجــا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیوةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ رِزْقُ رَبِّـکَ خَیْـرٌ وَ اَبْقــی!» (131 / طه) و نیز فرموده:

«وَ ما اوُتیتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَمَتاعُ الْحَیوةِ الدُّنْیا وَ زینَتُها وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ وَ اَبْقی اَفَلا تَعْقِلُونَ؟» (60 / قصص)

و آیاتی دیگر از این قبیل که همه این نکته را بیان می کنند که نعمت های موجود در دنیا و لذائذ مربوط به هر یک از آن ها اموری است مقصود للغیر، نه مقصود بالذات، وسیلــه هــائی است بــرای زنــدگی محدود دنیا، که از چند روزه دنیا تجاوز نمی کند و اگر مســألــه زنــدگی مطــرح نبــود این نعمت ها نه خلــق می شــد و نه ارزشی داشت، حقیقت امر همین است.

ولیکن این را هم باید دانست که آن چه از هستی انسان باقی می ماند همین وجودی است که چند صباحی در دنیا زندگی کرده، با دگرگونی ها و تحولاتش مسیری را از نقص به کمال طی نموده و این قسمت از وجود انسان همان روحی است که از بدن منشأ گــرفته و بر بدن حکم می راند.

بدنی که عبارت است از مجموع اجزائی که از عناصر روی زمین درست شده و نیز قــوای فعــالــه ای که در بــدن است، به طــوری که اگر فرض کنیم غذا و شهوت (و یا علاقه جذب عناصر زمین به ســوی بــدن) نمی بود، وجــود انسان هم دوام نمی یافت.

پس فرض نبود غذا و سایر شهوات، فرض نبود انسان است، نه فرض استمرار نیافتن وجودش، (دقت بفرمائید!)

پس انسان در حقیقت همان موجودی است که با زاد و ولد منشعب می شود، می خورد و می نوشد و ازدواج می کند و در همه چیز تصرف نموده، می گیرد، می دهد، حس می کند، خیال می کند، تعقل می نماید، خرسند و مسرور و شادمان می شود و هر مــلائمــی را به خــود جلب می کند، خودی که عبارت است از مجموع این ها که گفتیم، مجمــوعی کــه بعضــی از آن هــا مقــدمــه بعضی دیگر است و انسان بین مقدمه و ذی المقـدمه حرکتی دوری دارد.

چیــزی کــه بــر حســب طبیعــت مقــدمــه کمال او بود، با دخالت شعور و اختیارش کمال حقیقتش می شود.

و وقتی خدا او را از دار فانی دنیا به دار بقا منتقل کرد و خلود و جاودانگی برایش نوشت، حال یا خلود در عذاب و یا در نعمت و ثواب، این انتقال و خلود، ابطال وجود او نمی تواند باشد بلکه اثبات وجود دنیائی او است،

هر چه بود حالا هم همان است، با این تفاوت که در دنیا در معرض دگرگونی و زوال بود، ولی در آخرت دگرگونی ندارد، هر چه هست همیشه همان خواهد بود، قهرا یا همیشه به نعمت هائی از سنخ نعمت های دنیا (منهای زوال و تغییر،) متنعم و یا به نقمت ها و مصائبی از سنخ عذاب های دنیا (ولی منهای زوال و تغییر،) معذب خواهد بود و چون نعمت های دنیا عبارت بود از شهوت جنسی، لذت طعام، شراب، لباس، مسکن، همنشین، مســرت و شــادی و امثــال این ها، در آخــرت هم قهرا همین ها خواهد بود.

پس انسان آخرت هم همان انسان دنیا است، مایحتاج آخرتش هم همان مایحتاج دنیــا است، آن چــه در دنیا وسیله استکمالش بوده همان در آخرت هم وسیله استکمال او است، مطالب و مقــاصــدش هم همــان مطالب و مقاصد است، تنها فرقی که بین دنیا و آخــرت اســت مســألــه بقــــا و زوال اسـت.

ایــن آن چیـزی اسـت که از کــلام خــدای سبحــــان ظــاهــر می شــــود!

و کوتاه سخن این که زندگی دنیا عبارت است از وجود دنیوی انسان، به ضمیمه آن چــه از خــوبــی ها و بــدی ها که کسب کــرده و آن چــه کــه به نظــر خــودش خیبت و خسران است.

در نتیجه در آخرت یا لذائذی که کسب کرده به او می دهند و یا از آن محرومش می کنند و یا به نعمت های بهشت برخوردارش می ســازند و یا بــه عذاب آتش گــرفتــارش می کنند.

و به عبارتی روشن تر، آدمی در بقایش به حسب طبیعت، سعادت و شقاوتی دارد، هم بقای شخصیتش و هم بقای نوعش و این سعادت و شقاوت منوط به فعل طبیعی او، یعنی أکل و شرب و نکاح او است و همین فعل طبیعی به وسیله لذائذی که در آن قرار داده اند آرایش و مشاطه گری شده، لذائذی که جنبه مقدمیت دارد. این به حسب طبیعت آدمی و خارج از اختیار او است و اما وقتی می خواهد با فعل اختیاری خود طلب کمال کند و شعور و اراده خود را به کار بیندازد، موجودی می شود که دیگر کمالش منحصر در لذائذ طبیعی نیست، بلکه همان چیزی است که با شعور و اراده خود انتخاب کرده است.

پس آن چه خارج از شعور و مشیت او است، از قبیل: خوشگلی، خوش لباسی، بلندی، خوش صورتی، خوش خطی، سفیدی، لذت بخشی غذا، خانه، همسرش و امثال این ها، کمال او شمرده نمی شود، هر چند که نوعی کمال طبیعی هست و هم چنین عکس آن نقص خود او شمرده نمی شود، هر چند که نقص طبیعی هست، هم چنان که خود را می بینیم که از تصور لذائذ لذت می بریم، هر چند که در خارج وجود نداشته باشد.

همین لذائذ مقدمی است که کمال حقیقی انسان می شود، هر چند که از نظر طبیعت کمال مقدمی است، حال اگر خدای سبحان این انسان را بقایی جاودانه بدهد، سعادتش همان لذائذی است که در دنیا می خواست و شقاوتش همان چیزهائی است که در دنیا نمی خواست، حــال چــه لــذت به حسب طبیعت لذت مقدمی باشد و چه لذت حقیقی و اصلـی باشد.

و چون این بدیهی است که خیر هر شخص عبارت است از چیزهائی که علم بدان دارد و آن را می خواهد و شر او عبارت است از چیزی که آن را می شناسد ولی نمی خــواهد.

پس به دست آمد که سعادت انسان در آخرت به همین است که به آن چه از لذائذ که در دنیا می خواست برسد، چه خوردنیش و چه نوشیدنش و چه لذائذ جنسیش و چه لذائذی که در دنیا به تصورش نمی رسید و در عقلش نمی گنجید و در آخرت عقلش به آن دست می یابد و رسیدن به این لذائذ همان بهشت است و شقاوتش به نرسیدن به آن ها است، که همان آتش است!⁽¹⁾

جمع شدن افراد خانواده های صالح در بهشت

« ... جَنّتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ ءَابائِهِمْ وَ اَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیّتِهِمْ وَ الْمَلئِکَةُ یَدْخُلُــونَ عَلَیْهِــمْ مِنْ کُــلِّ بابٍ !»

« سَلمٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ...!» (19 تا 24 / رعد)

« ... بهشت هــای جاودانــی که خودشان هر که از پدران و همسران و فــرزنــدانشان شایستـه بوده داخل آن شوند و فرشتگان از هــر دری بــر آن هــا وارد می شــــــونــد!»

« درود بر شمــا بــرای آن صبری که کردیــد، چه نیک است عاقبت آن ســرای...!»

آیه مورد بحث در قبال آیه: « یَصِلُونَ ما اَمَرَ اللّهُ بِه اَنْ یُوصَلَ!» (21 / رعد) قرار گرفته و عاقبت این حق « صله رحم » را که اولوالالباب بدان عمل نمودند بیان می کند و ایشان را نوید می دهد بــه این که به زودی به صلحای ارحام و دودمانشان ـ از قبیل پدران و مادران و ذریه ها و برادران و خواهران و غیر ایشان - می پیوندند.

جمله: « ءَابائِهِمْ وَ اَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیّتِهِمْ » با این که اسم مادران در آن نیست مع ذلک همه نامبردگان بالا را شامل است، چون مادران همسران پدرانندکه کلمه ازواج شامل ایشان است و برادران و خواهران و عموها و دائی ها و اولاد آنان هم جزو ذریه های پدرانند، کـه کلمه «ءَابائِهِمْ» شامل آنان می شود.

در آیه شریفه اختصار لطیفی بکار رفته است.⁽¹⁾

با همسرانتان با هم داخل بهشت شوید!

« اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ اَنْتُمْ وَ اَزْواجُکُمْ تُحْبَروُنَ...!»

« داخــل بهشــت شویــد هـم خودتــان و هم همسرانتــان و به ســرور پردازید...! » (68 تا 70 / زخرف)

ظاهر این که امر می فرماید به داخل شدن در بهشت، این است که مراد از ازواج همان همسران مؤمن در دنیا باشد، نه حورالعین، چون حورالعین در بهشت هستند و خارج آن نیستند تا با این فرمان داخل بهشت شوند.

و کلمه «تُحْبَروُنَ» به معنای سروری است که آثارش در وجهه انسان نمودار باشد. معنای جمله این است که: داخل بهشت شوید شما و همسران مؤمنتان در حالی که خوشحــال باشید، آن چنــان که آثار خوشحالــی در وجهــه شما نمــودار باشـــد و یا آن چنان که بهتریــن قیافــه را دارا باشید.⁽¹⁾

قرین بودن با حوریان بهشتی، نه زناشوئی!

« مُتَّکِئیـنَ عَلی سُـرُرٍ مَصْفُوفَــةٍ وَ زَوَّجْناهُــمْ بِحُــورٍ عینٍ !»

« بهشتیان در حالی می خورند و می نوشند که بر کرسی های بهم پیوسته تکیه داده اند و ما ایشان را با حورالعین تزویج کرده ایم!»

(20 / طور)

ایشـان بر پشتی هــا و بالش هــا تکیه دارنــد، در حالــی که بر روی مبلهــای ردیف هــم، قرار گرفتـه باشنــد و مـا ایشــان را بـا حـــورالعیــن تــزویــج کـرده ایـم.

منظــور از تزویـج، قرین شـدن دو نفـر با همنـد. معنـای جمله این است که: ما ایشان را قرین حورالعین کردیم، نه این که میان آنان عقـد زناشویی برقرار ساختیم.⁽²⁾

مشـاهـده کیفیت زنده شدن مردگان

« وَ اِذْ قالَ اِبْراهیمُ رَبِّ اَرِنی کَیْفَ تُحْیِـی الْمَـوْتی...!»(260 / بقره)

« بـه یـادآر آن زمـان را کـه ابـراهیـم گفت:

فـــرمـــود: - مگـــر ایمـــان نــــداری؟!

عـرضـه داشت: - بله، ولی می خواهم قلبم آرامش یابد!

فرمود:

این قصه آن طور که در ابتداء به نظر می رسد، یک داستان ساده نیست و اگر به این سادگی ها بود کافی بود خود خدای تعالی مرده ای را، هر چه باشد، مرغ یا حیوانی دیگر، پیش روی ابراهیم علیه السلام زنده کند، ولی ملاحظه می کنید که خصوصیات و قیود خاصی بـه شــرح زیـر در آن گنجـانیـده شــده اسـت:

1 ـ مرده ای که می خواهد زنده کند "مرغ " باشد،

2 ـ مــرغ خــاص و بـه عــدد خـاص بــاشـــد.

3 ـ مرغ ها زنده باشند،

4 ـ ابــــراهیــم شخصـــا آن هــــا را بکشـــد،

5 ـ خــودش آن هـا را بـه هـم مخلــوط کنــد، بــه طــوری کــه اجــزاء بــدن آن هـا به هــم آمیختــه گردد،

6 ـ گـوشت های درهـم شـده را چهار قسمت کنـد،

7 ـ هـر قسمتـی را در محلـی دور از قسمت هـای دیگـر بگـذارد، مثــلاً هـر یـک را بر قله کـوهـی بگـذارد،

8 ـ عمل زنده کردن به دست خود ابراهیم علیه السلام انجام شود، یعنی به دست کسی که درخواست کرده است،

9 ـ با دعوت و دعای ابراهیم آن هـا زنـده شـونـد،

10 ـ هر چهار مرغ نزد ابراهیم علیه السلام حاضر شوند!

این خصوصیات ارتباطی با سؤال ابراهیم علیه السلام دارد. در درخواست ابراهیم علیه السلام دو مـوضـوع وجـود داشـت:

1 ـ آن جناب خواسته است "اِحیاء" را بدان جهت که فعل خدای سبحان است مشـاهـده کنـد نـه بدان جهت کـه وصـف اجـزاء مـاده است که می خواهد حامل حیات شود. لذا اقتضا داشت این امر به دست خود او اجرا شود، لذا فرمود:

و هر قسمتی را بر سر کوهی بگـذار! سپس آن ها را بخوان...!

در ایـن جــا، خـدای تعـالی دویـدن مـرغـان بـه سـوی ابـراهیـم را کـه همـان "زنـــده شـــدن " مـرغـان است مــربـوط بــه دعــوت ابراهیم کرد.

پس معلوم می شود آن سببی که حیات را به مرده ای که قرار است زنده شود، افاضه می کند همان "دعوت" ابراهیم است.

با این که ما می دانیم هیچ احیائی بدون امر خدای تعالی نیست پس معلوم می شود "دعوت" ابراهیم به " امر" خدا به نحوی متصل به امر خدا بوده است که زنده شدن مرغان گوئی هم از ناحیه امر خدا بوده و هم از ناحیه دعوت او... و این جا بود که ابراهیم علیه السلام کیفیت زنده شدن مرغان یعنی " افاضه حیات" از " امرخدا " به آن مردگان را مشاهده کرد.

و اگر " دعوت " ابراهیم متصل به " امر خدا " یعنی آن امر " کُنْ " که بخواهد چیزی را ایجاد کند می فرماید: " کُنْ! " نبــود و گفتــار او مـاننــد گفتــار ما بود و به امر خدا اتصال نداشت، خود او نیز مثل ما می شد و هزار بار هم به چیزی می گفت " کُنْ " چیزی موجود نمی شد!

2 ـ خصوصیت دوم موضوع مربوط می شود به تعداد و کثرت مردگان، یعنی وقتی جسدهای متعددی بپوسند و اجزایشان متلاشی شود و کسی بفهمد این خاک از آن چه مرده ای است و همه در ظلمت فنا گم گشته باشند که نه در خارج خبری از آن ها باقی باشد و نه در ذهن ها... با چنیــن وضعــی چگــونــه قدرت زنده کننده به یک یک آن ها جداگانه احاطه پیدا می کند در حالی که محــاطی باقی نمــانــده تا کسی بدان احـاطه پیدا کند؟

خدای تعالی وقتی موجودی از موجودات جاندار را ایجاد می کند و یا زندگی را دوباره به اجزاء ماده مرده آن برمی گرداند، ایجادش نخست به روح صاحب حیات آن تعلــق می گیــرد و آن گــاه بــه تبــع آن البتــه اجــزاء مــادی آن نیــز موجود می شــود و همان روابطــی را که قبــلاً بیـن اجــزاء بــود مجــددا برقرار می گردد، چون آن روابط نزد خــدا محفـوظ است و این مائیم که احــاطــه به آن روابــط نـداریم.

پس تعیُّن جسد به وسیله تعیُّن روح است و جسد بلافاصله بعد از تعیُّن روح متعین می شود و هیچ چیزی نمی تواند جلوگیرش شود! و به همین فوریت اشاره می کند آن جـا کـــه می فــرمــایــد:

«ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتینَکَ سَعْیا!» (260/بقره)

« سپس آن ها را بخوان که با سرعت و بلافاصله به سوی تو می آیند!»⁽¹⁾

در آزادی، حکومت و جامعه

برداشت غلط از مفهوم آزادی در اسلام

« لا اِکْــراهَ فِــی الــدّیــنِ! » (۲۵۶ / بقـــره)

یکی از عجایب این است که بعضی از اهل بحث و مفسرین با زور و زحمت خواسته اند اثبات کنند که در اسلام عقیده آزاد است و استدلال کرده اند به آیه شریفه:«لا اِکْـراهَ فِـی الــدّیــنِ!» و آیــاتـی دیگــر نظیـــر آن.

در حالی که ما در ذیل تفسیر همین آیه در المیزان گفتیم که آیه چه می خواهد بفرماید، آنچه در اینجا اضافه می کنیم این است که گفتیم: توحید اساس تمامی نوامیس و احکام اسلامی است و با این حال چطور ممکن است که اسلام آزادی در عقیده را تشریع کرده باشد؟

و اگر آیه بالا نخواهد چنین چیزی را تشریع کند آیا تناقض صریح نخواهد بود؟ قطعـا تنـاقـض است و آزادی در عقیـده در اسـلام مثـل ایـن می مـانـد کـه دنیـای متمـدن امروز قوانین تشریع بکند و آن گاه در آخر این یک قانون را هم اضافه کند که مـردم در عمـل به این قـوانیـن آزادنـد، اگر خواستند، عمل بکنند و اگر نخواستند نکنند.

و به عبارتی دیگر، عقیده که عبارت است از درک تصدیقی، اگر در ذهن انسان پیدا شود، این حاصل شدنش عمل اختیاری انسان نیست، تا بشود فلان شخص را از فلان عقیده، منع و یا در آن عقیده دیگر آزاد گذاشت، بلکه آنچه در مورد عقاید می شود تحت تکلیف در آید لوازم عملی آن است، یعنی بعضی از کارها را که با مقتضای فلان عقیده منافات دارد منع و بعضی دیگر را که مطابق مقتضای آن عقیده است تجویز کرد، مثلاً شخصی را وادار کرد به اینکه مردم را به سوی فلان عقیده دعوت کند و با آوردن دلیل های محکم قانعشان کند که باید آن عقیده را بپذیرند و یا آن عقیده دیگر را نپذیرند و یا وادار کرد آن عقیده را با ذکر ادله اش به صورت کتابی

بنویسد و منتشر کند و فلان عقیده ای که مردم داشتند باطل و فاسد سازد، اعمالی هم که طبق عقیده خود می کنند باطل و نادرست جلـوه دهـد .

پس آنچه بکن و نکن بر می دارد، لوازم عملی به عقاید است، نه خود عقاید و معلوم است که وقتی لوازم عملی نامبرده، با مواد قانون دایر در اجتماع مخالفت داشت و یا با اصلی که قانون متکی بر آن است ناسازگاری داشت، حتما قانون از چنان عملی جلوگیری خواهد کرد، پس آیه شریفه: « لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ! » تنها در این مقام است که بفهماند، اعتقاد اکراه بردار نیست، نه می تواند منظور این باشد که« اسلام کسی را مجبور به اعتقاد به معارف خود نکرده،» و نه می تواند این باشد که« مردم در اعتقاد آزادند،» و اسلام در تشریع خود جز بر دین توحید تکیه نکرده، دین توحیدی که اصول سه گانه اش توحید صانع و نبوت انبیا و روز رستاخیز است. همین اصل است که مسلمانان و یهود و نصارا و مجوس و بالآخره اهل کتاب بر آن اتحاد و اجتماع دارند، پس حریت هم تنها در این سه اصل است و نمی تواند در غیر آن باشد، زیرا گفتیم آزادی در غیر این اصول یعنی ویران کردن اصل دین!

بلـه، البتـه در ایـن میـان حـریتـی دیگـر هسـت و آن حـریـت از جهـت اظهـار عقیـده در هنگـام بحث است که ان شاءاللّه در جای خود در باره اش بحث خواهیم کرد.⁽¹⁾

هدف از تأسیس حکومت در اسلام

شرع اسلام، برای حفظ احکام اسلامی، حکومتی تأسیس کرده و اولی الامری معین نموده و از آن هم گذشته، تمامی افراد را بر یکدیگر مسلط نموده و حق حاکمیت داده، تا یک فرد (هرچند از طبقه پائین اجتماع باشد،) بتواند فرد دیگری را (هر چند که از طبقات بالای اجتماع باشد،) امر به معروف و نهی از منکر کند.

این تسلط را با دمیدن روح دعوت دینی، زنده نگه داشته است، چون دعوت دینی که وظیفه علمای امت است، متضمن انذار و تبشیرهایی به عقاب و ثواب در آخرت است و به این تـرتیب اسـاس تربیت جـامعه را بر پایه تلقین معارف مبدأ و معاد بنا نهاده است.

این است آنچه که هدف همت اسلام از تعلیمات دینی است، که خاتم پیامبران آن را آورده و هم در عهد خود آن جناب و هم بعد از آن جناب تجربه شد و خود آن حضرت آن را در مدت نبوتش پیاده کرد و حتی یک نقطـه ضعـف در آن دیـده نشد، بعد از آن جناب هم تا مدتی به آن احکام عمل شد...!⁽¹⁾

شعار اجتماع اسلامی: پیروی از حق، نه از اکثریت

تنها شعار اجتماع اسلامی، پیروی از حق است (هم در اعتقاد و هم در عمل،) ولی جوامع به اصطلاح متمدن حاضر، شعارشان پیروی از خواست اکثریت است، چه آن خواست حق باشد و چه باطل، اختلاف این دو شعار باعث اختلاف هدف جامعه ای است که با این دو شعار تشکیل می شود و هدف اجتماع اسلامی سعادت حقیقی انسان است، یعنی آنچه که عقل سلیم آن را سعادت می داند و یا به عبارت دیگر هدفش این است که همه ابعاد انسان را تعدیل کند و عدالت را در تمامی قوای او رعایت نماید، یعنی هم مشتهیات و خواسته های جسم او را به مقداری که از معرفت خدایش باز ندارد به او بدهد و هم جنبه معنویتش را اشباع کند و بلکه خواسته های مادیش را وسیله و مقدمه ای برای رسیدنش به معرفت اللّه قرار دهد و این بالاترین سعادت و بزرگترین آرامش است که تمامی قوای او به سعادت (مخصــوصــی کــه دارنــد،) می رسنــد (هر چنـد کـه امـروز خود ما مسلمانان هم نمی توانیم سعادت مورد نظر اسلام را آن طــور که باید درک کنیـم، برای این کــه تــربیــت اسلامی، تربیت صــد در صــد اســلامی نبوده است.)

و به همین جهت اسلام قوانین خود را بر اساس مراعات جانب عقل وضع نمود، چون طبیعت و فطرت عقل بر پیروی حق است و نیز از هر چیزی که مایه فساد عقل است به شدیدترین وجه جلوگیری نموده و ضمانت اجرای تمامی احکامش را به عهده اجتماع گذاشت (چه احکام مربوط به عقاید را و چه احکام مربوط به اخلاق و اعمال را،) علاوه بر اینکه حکومت و مقام ولایت اسلامی را نیز مأمور کرد تا سیاسات و حدود و امثال آن را با کمال مراقبت و تحفّظ اجرا کند. معلوم است که چنین نظامی موافق طبع عموم مردم امروز نیست، فرو رفتگی بشر در شهوات و هوا و هوسها و آرزوهائی که در دو طبقه مرفه و فقیر می بینیم هرگز نمی گذارد بشر چنین نظامی را بپذیرد، بشری که بدست خود، آزادی خود را در کام گیری و خوش گذرانی و سبعیت و درندگی سلب می کند، چنین نظامی آن گاه موافق طبع عموم مردم می شود که در نشر

دعوت و گسترش تربیت اسلامی شدیدا مجاهدت شود، همان طور که وقتی می خواهد به اهداف بلند دیگر برسد، مسأله را سرسری نگرفته و تصمیم را قطعی می کند و تخصص کافی به دست می آورد و به طور دائم در حفظ آن می کوشد.

و اما هدف تمدن حاضر عبارت است از کام گیری های مادی و پرواضح است که لازمه دنبال کردن این هدف این است که زندگی بشر مادی و احساسی شود یعنی تنها پیرو چیزی باشد که طبع او متمایل بدان باشد، چه اینکه عقل آن را موافق با حق بداند و چه نداند و تنهــا در مــواردی از عقل پیروی کند کـه مخالف با غرض و هدفش نبـاشد .

و به همین جهت است که می بینیم تمدن عصر حاضر قوانین خود را مطابق هوا و هوس اکثریت افراد وضع و اجرا می کند و در نتیجه از میان قوانینی که مربوط به معارف اعتقادی و اخلاق و اعمال وضع می کند تنها قوانین مربوط به اعمال، ضامن اجرا دارد و اما آن دو دسته دیگر هیچ ضامن اجرائی ندارد و مردم در مورد اخلاق و عقایدشان آزاد خواهند بود و اگر آن دو دسته قوانین را پیروی نکنند کسی نیست که مورد مؤاخذه اش قرار دهد، مگر آنکه آزادی در یکی از موارد اخلاق و عقاید، مزاحم قانون باشد که در این صورت فقط از آن آزادی جلوگیری می شود.

و لازمه این آزادی این است که مردم در چنین جامعه ای به آنچه موافق طبعشان باشد عادت کنند نظیر شهوات رذیله و خشمهای غیر مجاز و نتیجه این اعتیاد هم این است که کم کم هر یک از خوب و بد جای خود را به دیگری بدهد یعنی بسیاری از بدیها که دین خدا آن را زشت می داند در نظر مردم خوب و بسیاری از خوبیهای واقعی در نظر آنان زشت شود و مردم در به بازی گرفتن فضائل اخلاقی و معارف عالی عقیدتی آزاد باشند و اگر کسی به ایشان اعتراض کند در پاسخ آزادی قانونی را به رخ بکشنــد .

لازمه سخن مذکور این است که تحولی در طرز فکر نیز پیدا شود یعنی فکر هم از مجرای عقلی خارج شده و در مجرای احساس و عاطفه بیفتد و در نتیجه بسیاری از کارهائی که از نظر عقل فسق و فجور است، از نظر میل ها و احساسات، تقوا و جوانمردی و خوش اخلاقی و خوشروئی شمرده شود، نظیر بسیاری از روابطی که بین جوانان اروپا و بین مردان و زنان آنجا برقرار است که زنان شوهردار با مردان اجنبی و دختران باکره با جوانان و زنان بی شوهر با سگها و مردان با اولاد خویش و اقوامشان و نیز روابطی که مردان اروپا با محارم خود یعنی خواهر و مادر دارند، و نیز نظیر صحنه هائی که اروپائیان در شب نشینی ها و مجالس رقص برپا می کنند و فجایع

دیگـری کـه زبــان هـر انســـان مــؤدب بـه آداب دینـی، از ذکــر آن شــرم مـی دارد!

و چه بسا که خوی و عادات دینی در نظر آنان عجیب و غریب و مضحک بیاید و به عکس آنچه درطریق دینی معمول نیست به نظرشان امری عادی باشد، همه این ها به خاطراختلافی است که درنوع تفکر و ادراک وجوددارد (نوع تفکردینی و نوع تفکر مادی،) و در سنت های احساسی که صاحبان تفکر مادی برای خود باب می کنند (همان طور که گفتیم،) عقل و نیروی تعقل دخالتی ندارد مگر به مقداری که راه زندگی را برای کامروائی و لذت بردن هموار کند، پس در سنت های احساسی تنها هدف نهائی که هیچ چیز دیگری نمی تواند معارض آن باشد، همان لذت بردن است و بس و تنها چیزی که می تواند جلو شهوترانی و لذت بردن را بگیرد، لذت دیگران است.

پس در این گونه نظام ها هر چیزی را که انسان بخواهد قانونی است، هر چند انتحار و دوئل و امثال آن باشد، مگر آنکه خواست یک فرد مزاحم با خواست جامعه باشد، که در آن صورت دیگر قانونی نیست.

و اگر خواننده محترم به دقت اختلاف نامبرده را مورد نظر قرار بدهد آن وقت کاملاً متوجه می شود که چرا نظام اجتماعی غربی با مذاق بشر سازگارتر از نظام اجتماعی دینی است، چیزی که هست این را هم باید متوجه باشد که این سازگارتر بودن مخصوص نظام اجتماعی غربی نیست و مردم تنها آن را بر سنت های دینی ترجیح نمی دهند، بلکه همه سنت های غیر دینی دایر در دنیا همین طور است، از قدیم الایام نیز همین طور بوده، حتی مردم سنت های بَدَوی و صحرانشینی را هم مانند سنت های غربی بر سنت های دینی ترجیح می دادند، برای اینکه دین صحیح همواره به سوی حق دعوت می کرده و اولین پیشنهادش به بشر این بوده که در برابر حـق خـاضـع بـاشنـد، و بــدوی هـا از قـدیـم تـرین اعصــار در بـرابـر بـت و لـذائـذ مــادی خضـوع داشتند.

و اگر خواننده، حق این تأمل و دقت را ادا کند آن وقت خواهد دید که تمدن عصر حاضر نیز معجونی است مرکب از سنت های بت پرستی قدیم، با این تفاوت که بت پرستی قـدیـم جنبـه فـردی داشـت و در عصـر حاضر به شکل اجتماعی در آمده و از مـرحلـه سـادگی بـه مـرحلـه پیچیـدگــی فنـی در آمده است.

و اینکه گفتیم اساس نظام دین اسلام پیروی از حق است نــه مـوافقت طبع، روشن ترین و واضح تــرین بیــان بـیانات قــرآن کــریــم است که اینک چند آیـه از آن بیـانـات از نظــر خـواننـده مـی گــذرد:

« هُوَالَّذی اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ...!» (۲۸ / فتح)

«وَ اللّهُ یَقْضـی بِالْحَقِّ...!» (۲۰ / مؤمن)

و دربـــــاره مــؤمنیــن فـــرمـــوده:

«وَ تَـواصَـــوْا بِالْحَــقِّ...!» (۳ / عصر)

«لَقَدْ جِئْناکُمْ بِالْحَقِّ وَ لکِنَّ اَکْثَـرَکُمْ لِلْحَــقِّ کارِهُـونَ!» (۷۸/ زخرف)

در این آیه مـلاحظه می فرمائید این اعتراف که حق موافق میل بیشتــر مــردم نیست و در جــای دیگر مسأله پیروی از خــواست اکثــریت را رد نمــوده و فرمود: پیــروی از خــواسـت اکثـریـت ، ســر از فسـاد در مـی آورد، و آن ایــن آیـه است کـه :

« بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ اَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ اَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمواتُ وَ الاَْرْضُ وَ مَـنْ فیهِنَّ بَـلْ اَتَیْنـاهُـمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ !» (۷۱ / مؤمنون)

و جریان حوادث هم مضمــون ایـن آیـه را تصـدیـق کـرد و دیـدیـم کـه چگـونـه فساد مادیگری روز به روز بیشتر و روی هم انباشتـه تر شـد!

و در جـای دیگـر فرموده:

« فَمــا ذا بَعْـدَ الْحَقِّ اِلاَّ الضَّـلالُ فَاَنّی تُصْرَفُونَ! » (۳۲ / یونس)

و آیات قرآنی در این معنا و قریب به این معنا بسیار زیاد است و اگر بخواهی به بیش از آنچه ما آوردیم آشنا شوید می توانید سوره یونس را مطالعه کنید که بیش از بیست و چنــد بـار کلمـه حــق در آن تکرار شــده است.⁽¹⁾

دستور مراقبت از نفس و جامعه

«یــاَیُّهَــاالَّذیــنَ ءَامَنُــواْ عَلَیْکُــمْ اَنْفُسَکُــمْ لا یَضُرُّکُــمْ مَــنْ ضَــلَّ اِذَا اهْتَــدَیْتُــمْ اِلَــی اللّهِ مَــرْجِعُکُــــمْ جَمیعـــا فَیُنَبِّئُکُــمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ!» (105 / مائده)

« ای کسانی که ایمان آورده اید بر شما باد رعایت نفس خودتان، چه آنان که گمراه شده اند گمراهیشان بشما ضرر نمی رساند اگر شما خود راه را از دست ندهید، بـازگشـت همـه شمـا به خـداسـت و پـس از آن آگـاهتـان می کنـد بـه آنچـه عمـل می کـردیـد!»

خدای تعالی در این آیه مؤمنین را امر می کند به اینکه بخود بپردازند و مراقب راه هدایت خود باشند و از ضلالت کسانی از مردم که گمراه شده اند نهراسند و بدانند که خدای تعالی حاکم بر جمیع مــردم است، در هــر کسـی بــر حسب عملش حکم می کند.

می توان گفت: روی سخن در جمله « یاَیُّهَاالَّذینَ ءَامَنُواْ !» مجتمع مؤمنین است و در نتیجه مراد از اینکه فرمود: « عَلَیْکُمْ اَنْفُسَکُمْ !» اصلاح وضع اجتماعی جامعه اسلامی و مهتدی به هدایت الهیه دین شدن و معارف دینیه و عمل صالح و شعائر عامه اسلامیه را حفظ کردن است، چنانکه فرمود: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعا وَ لا تَفَرَّقُوا!» و مراد از این اعتصام دسته جمعی، همان اخذ بــه کتاب و سنت است و نیز بنابراین حمل، مراد از « لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ اِذَا اهْتَدَ یْتُمْ !» این است که جامعه مسلمین ایمن است از اضرار مجتمعات گمراه و غیر مسلمان، بنابراین جائز نیست مسلمین از دیدن اینکه مجتمعات گمراه بشری همه در شهوات و تمتع از مزایای زندگی باطل خود فرو رفته اند نسبت به هدایت دینی خود دلسرد گردند، زیرا مرجع همه شان بسوی خداست و بزودی خدای تعالی آنــان را به آنچــه که کرده و می کنند خبرمی دهد.

بنا بر این احتمال، آیه شـریفه مـورد بحث جاری مجرای آیه های زیر خـواهـد بود. :

« لا یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّـبُ الـَّذیـنَ کَفَـرُوا فِـی الْبِـلادِ مَتـاعٌ قَلیـلٌ ثُــمَّ مَـأْویهُـمْ جَهَنَّــمُ وَ بِئْـسَ الْمِهـادُ !» (196 و 197 / آل عمران)

و همچنیـن آیـه:

« وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ اِلی ما مَتَّعْنا بِه اَزْواجا مِنْهُمْ زَهْـرَةَ الْحَیـوةِ الـدُّنْیا !» (131 / طــه)

جامعه اسلامی تحت محافظت و مراقبت دائم الهی:

در اینجا ممکن است از جمله «لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ اِذَا اهْتَدَیْتُمْ!» (105 / مائده) از نظر اینکه منفی درآن یعنی جمله: « گمراهان به شما ضرر نمی رسانند،» مطلق است و صفت و عمـل معینـی از آنهـا نیست این معنـا را استفـاده کـرد کـه کفـار هیـچ وقـت نمی توانند بـه جـامعـه اسـلامی پـرداختـه و آن را به صورت جامعه غیراسلامی درآورند، به عبارت دیگر ممکن است معنای آیه این باشد که: شما ای مسلمین هدایت خود را حفظ کنید و بدانید کــه گمـراهـان هیچـوقت نمی توانند با قـــوه قهریـه خــود مجتمـع اسـلامـی شمـا را بـه یک مجتمـع غیـر اسلامی تبدیل کنند.

بنابراین احتمال، آیه مورد بحث در مقام بیان مطلبی است که آیه « الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ !» و آیه: « لَنْ یَضُرُّوکُمْ اِلاّ اَذًی وَ اِنْ یُقاتِلُوکُمْ یُــوَلُّــوکُــمُ الاَْدْبـــارَ!» درصــدد بیــــان آننــد.⁽¹⁾

حکم مسلمانان امروز در سرزمین شرک

« وَ مَنْ یُهاجِرْ فی سَبیلِ اللّهِ یَجِدْ فِی الاَْرْضِ مُراغَما کَثیرا وَسَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِه مُهاجِرا اِلَی اللّهِ وَ رَسُولِه ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ اَجْرُهُ عَلَی اللّهِ وَ کانَ اللّهُ غَفُورا رَحیما!» (100 / نساء)

« و کسی که در راه خدا از وطن چشم می پوشد و مهاجرت می کند، اگر به موانعی برمی خورد به گشایش هائی نیز برخورد می نماید، و کسی که هجرت کنان از خانه خویش به سوی خدا و رسولش درآید و در همین بین مرگـش فرا رسد، پاداشش بـه عهــده خــدا افتــاده و مغفــرت و رحمــت کــار خــدا و صفــت او اســت!»

این آیات از نظر مضمون اختصاص به زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و مردم آن زمان ندارد، بلکه در همه زمان ها جریان خواهد داشت، هرچند که سبب نزولش حالتی بوده که مسلمین در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و در خصوص شبه جزیره عربستان و در فاصله زمانــی بیــن هجــرت به مدینه و بیــن فتح مکــه داشته انــد.

ص:84

آن روز شبه جزیره عربستان به دو منطقه تقسیم می شده: یکی سرزمین اسلام که عبارت بوده از مدینه و قراء اطراف آن، که جماعتی از مسلمانان در آن زندگی می کرده اند و آزادانه مراسم دینی خود را انجام می دادند و مشرکین و یهود و نصارائی که آن جا بودند، مزاحمتی برای آنان فراهم نمی کردند، حال یا این که کاری به کار مسلمانان نداشتند، یا این که با مسلمانان پیمان و معاهده ای داشته اند.

قسمت دوم، سرزمیــن شرک بود که عبــارت بود از مکــه و اطــراف آن، که در تحت سیطــره مشرکین متعصــب در بت پرستــی قرار داشت.

و مردم این قسمت مزاحم مسلمانان بودند و در کار دینداری آنان دردسر ایجاد می کردند و برای برگرداندن مؤمنین از دین اسلام به سوی شرک، به بدترین جنایات و شکنجه ها دست می زدند.

و این عمومیت ملاک، اختصاص به مسأله مورد بحث ندارد بلکه ملاک هائی که در اسلام هست، در همه زمان ها حاکم است و بر هر مسلمانی واجب است تا آن جا که برایش امکان دارد، این ملاک ها را برپا دارد، یعنی تا آن جا که می تواند معالم دین را بیاموزد (و خود را به استضعاف نزند،) و باز تا حدی که می تواند شعائر دین را بپا داشته به احکــام آن عمل کند و سیطــره کفر را بهانــه برای ترک آن وظایف قرار ندهد.

و به فرضی که در سرزمینی زندگی می کند که سیطره کفر بدان حد باشد که نه اجازه آموزش معالم دین را به او بدهد و نه بتواند شعائر آن را بپا داشته و احکامش را عملی سازد باید از آن سرزمین کوچ کرده به جائی دیگر مهاجرت نماید، حال چه این که سرزمیــن اول نام و عنوانش دار شــرک باشد یا نباشــد و چه این کــه سرزمین دوم نام و عنوانش دار اسلام باشد و یا نباشد.⁽¹⁾

اراده الهی درانتقال حکومت به مستضعفین زمین

« وَ نُریدُ اَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذیــنَ اسْتُضْعِفُــوا فِــی الاَْرْضِ....!»

(5 / قصص)

در این آیه آن جّو و محیطی که موسی علیه السلام در آن متولد شد، تصویر شده است، که تمامــی آن اسباب و شرایطــی که بنی اسرائیــل را محکوم به فنا می کرد بر او نیز احاطــه داشــت و خداونــد سبحــان او را از میان همه آن اسبـاب سالــم به در آورد.

خدای سبحان می فرماید:

« اینــان می خواهنــد شمــا را با سحــر خــود از سرزمین تــان بیرون کننــد و راه و رســم زندگی تــان را بــه دســت فراموشی و نابــودی بسپارنــد.» (63 / طه)

این آیه شریفه نقشه ای را که فرعون در زیر پرده برای بنی اسرائیل کشیده بود تصویر می نماید، و آن این بود که از بنی اسرائیل یک نفر نفس کش در روی زمین باقی نگذارد، و این نقشه را تا آن جا پیش برده بود که قدرتش به تمامی شئون هستی و زندگی آنان احاطه یافته بود و ترسش همه جوانب وجود آنان را پر کرده بود، و آن قدر آن بیچارگان را خوار ساخته بود که حکم نابودی شان را می داد.

البته این ظاهر امر بود، ولی در باطن امر، اراده الهی به این تعلق گرفته بود که آنان را از یوغ فرعون نجات دهد و ثقل نعمتی را که آل فرعون و آن یاغیان گردن کش را گران بار ساخته بود، از آنان بگیرد و به بنی اسرائیل منتقل کند، همان بنی اسرائیل خوار و بیچاره دست فرعون، و تمامی آن اسباب و نقشه هائی که علیه بنی اسرائیل جریان می یافت، همه را به نفع آنان به جریان بیندازد، و آن چه به نفع آل فرعون جریان می یافت، به ضرر آنان تمامش کند، آری خدا حکم می کند و کسی هم نیست که حکمش را عقب اندازد.

غــرض سوره قصص بیــان این وعــده جمیل به مؤمنین صدر اسلام است که قبل از هجرت به مدینه در مکه بودند. همان اندک عــده ای که مشرکین و فراعنه قریش ایشــان را ضعیف و ناچیــز می شمردند، اقلیتــی که در مکــه در بین ایــن طاغیــان در سخت تریــن شرایط به سر می بردنــد، و فتنه هــا و شدایدی پشت سر می گذاشتند. خداوند متعال عین همان سنتی را که در بنی اسرائیل جاری کرد در میان مؤمنین صدر اسلام نیز جاری کرد و ایشان را به ملک و عزت و سلطنت رسانید و رسول اللّه صلی الله علیه و آله را دوباره به وطن خـود برگردانید!

خداوند سبحان این قسمت از تاریخ را که ذکر می کند به ایشان وعده می دهد که به زودی بر آن ها منت نهاده و پیشوایان مردم قرارشان خواهد داد و وارث همین فراعنه خواهد کرد، و در زمین مکنت شان می دهد و به طاغیان قوم آن چه را که از آن بیم داشتنــد، نشان می دهد:

« ما بعضــی از اخبار موســی و فرعــون را بر تو می خوانیـم، خواندنــی به حـــق! بــرای ایــن کــه ایـن قـوم که به آیــات ما ایمــان آورده انـد، در آن تـدبـر کنند، قومی که تو را پیروی می کنند و در دست فراعنه قریش ذلیل و خوار گشته اند...!» (3 / قصص)⁽¹⁾

جامعه موعود و مهدی موعود

« وَعَـدَ اللّهُ الَّذیــنَ امَنُوا مِنْکُــمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الاَْرْضِ...!» (55 / نور)

خدای سبحان به کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام می دهند وعده می دهد که به زودی جامعه ای بر ایشان تکوین می کند که جامعه به تمام معنی صالحی باشد: از لکـه ننـگ کفــر و نفــاق و فسق پاک باشد، زمیـــن

را ارث بــرد، در عـقایــد افـراد آن و اعمالشان جز دین حق چیزی حاکم نباشــد، ایمن زندگــی کنند، ترســی از دشمنــی داخلــی یا خارجــی نداشتـه باشنـد، از کید نیرنــگ بازان و ظلــم ستمگران و زورگـویــی زورگـویــان؛ آزاد باشنــد!

و این مجتمع طیب و طاهر با صفاتی که از فضیلت و قداست دارد هرگز تاکنون در دنیا منعقد نشده است و دنیا از روزی که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله مبعوث به رسالت گشته تاکنون چنین جامعه ای را به خود ندیده است، لاجرم اگر مصداقی پیدا کند، در روزگــار مهدی علیه السلام خواهــد بود، چون اخبار متواتره ای که از رسول خـدا«ص» و ائمه اهل بیت علیهم السلام در خصوصیات آن جناب وارد شده از انعقاد چنین جامعه ای خبر می دهد، البته این در صورتی است که روی سخن را متوجه مجتمع سالم بدانیم، نه تنها حضرت مهدی علیه السلام!

حق مطلب این است که:

ـ اگر واقعا بخواهیم حق معنای آیه را به آن بدهیم ( و همه تعصبات را کنار بگذاریم!) آیه شریفه جز با اجتماعی که به وسیله ظهور مهدی علیه السلام به زودی منعقد می شـود، قـابل انطباق با هیچ مجتمعی دیگر نیست!

در روایات اسلامی، عیاشی از علی بن الحسین علیه السلام روایت کرده که وقتی این آیه را تـلاوت مـی کـرد، فـرمـود:

« ایشان، به خدا سوگند، شیعیان ما اهل بیتند، که خدا این وعده خود را در حق ایشان به وسیله مردی از ما منجز می سازد و او مهدی این امت است و او کسی است که رسول خدا (ص) درباره اش فرمود:

ـ اگر از دنیا نماند مگر یک روز، خدا آن روز را آن قدر طولانی می سازد تا مردی از عترتم قیام کند، که نامش نام من است، زمین را پر از عدل و داد کند، آن چنان که پر از ظلم و جور شده باشد!»⁽¹⁾

منافقین بعد از رحلت پیامبر

چرا بعد از رحلت رسول الله از منافقین خبری نیست؟!

استمرار نفاق تنها تا نزدیکی رحلت رسول اللّه «ص» نبود و چنان نبود که در نزدیکی های رحلت نفاق منافقین از دل هایشان پریده باشد!

بله، تنها اثری که رحلت رسول خدا «ص» در وضع منافقین داشت، این بود که دیگر وحیی نبود تا از نفاق آنان پرده بردارد! علاوه بر این، با انعقاد خلافت، دیگر انگیزه ای بـرای اظهار نفاق باقی نماند، دیگر برای چه کسی می خواستند دسیسه و توطئه کنند!!؟

آیا این متوقف شدن آثار نفاق برای این بود که بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله تمامی منـافقیـن مـوفق به اسـلام واقعـی و خلـوص ایمان شدند؟

آیا صنادید نفاق از مرگ آن جناب چنان تأثری یافتند که در زندگی آن جناب آن چنـان متـأثر نشده بودند؟؟

و یا برای این بود که بعد از رحلت یا قبل از آن، با اولیاء حکومت اسلامی زد و بند سری کردند و چیزی دادند و چیزی گرفتند؟ این را دادند که دیگر آن دسیسه ها که قبل از رحلت داشتند نکنند و این را گرفتند که حکومت آرزوهایشان را برآورده سازد؟ و یا بعد از رحلت، مصالحه ای تصادفی بین منافقین و مسلمین واقع شد و همه آن دو دسته یک راه را برگزیدند و در نتیجه تصادم و برخوردی پیش نیامد؟! شاید اگر به قدر کافی پیرامون حوادث آخر عمر رسول اللّه صلی الله علیه و آله دقت کنیم و فتنه های بعد از رحلت آن جناب را درست بررسی نماییم، به جواب شافی و کافی این چند سؤال برسیم!

( توجه! منظور از طرح این سؤال ها تنها این بود که به طور اجمال راه بحث را نشان داده بـاشیم!⁽¹⁾

مشخصه یک جامعه صالح

« اَلَّذینَ اِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الاَْرْضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَ...!» (41 / حج)

این آیه توصیفی است از مؤمنین صدر اسلام، عموم مؤمنین آن روز، بلکه عامه مسلمین تا روز قیامت!

خصیصه ای که در آیه ذکر می شود، خصیصه هر مسلمانی اسـت، هـر چنـد کـه قـرن هـا بعد بـه وجـود آیـد، یـعنی:

ـ « ... همان کسانی که اگر در زمین استقرارشان دهیم، نماز به پا کنند و زکات دهند و به معـــروف وادارنــد و از منکـر باز دارنـد و سرانجــام همه کارها با خداست!»

پس طبع هر مسلمان، از آن جهت که مسلمان است، صلاح و سداد است، هر چند احیانا بر خلاف طبعش کاری بر خلاف صلاح انجام دهد!

مراد به تمکین و استقرار آنان در زمین، این است که ایشان را در زمین نیرومند کند، به طوری که هر کاری را که بخواهد بتوانند انجام دهند و هیچ مانعی یا مزاحمی نتوانـد سد راه آنان شود.

در توصیف آنان می فرماید: یکی از صفات ایشان این است که اگر در زمین تمکنی پیدا کنند و در اختیار کردن هر قسم زندگی که بخواهند آزادی داده شوند، در میان همه انواع و انحاء زندگی، یک زندگی صالح را انتخاب می کنند و جامعه ای صالح به وجود می آورند که در آن جامعه نماز به پا داشته شود و زکات داده شود و امر به معروف و نهی از منکر اجرا شود!⁽¹⁾

شعائر اللّه و تقوای دلها

« ... ذلِـکَ وَ مَـنْ یُـعَظِّمْ شَعائِرَ الـلّهِ فَاِنَّها مِنْ تَـقْوَی الْـقُلُوبِ!»

« ... چنین و هر کس قربانی های خدا را بزرگ دارد این از پرهیزگاری دلها است!» (33 / حج)

«... فَاِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ! » یعنی تعظیم شعائر الهی از تقوی است و اضافه تقوی به قلوب اشاره است به اینکه حقیقت تقوی و احتراز و اجتناب از غضب خدای تعالی و تورع از محارم او، امری است معنوی که قائم است به دلها و منظور از قلب، دل و نفس است.

پس تقوی، قائم به اعمال - که عبارت است از حرکات و سکنات بدنی - نیست، چون حرکات و سکنات در اطاعت و معصیت مشترک است، مثلاً دست زدن و لمس کردن بدن جنس مخالف در نکاح و زنا و همچنین بی جان کردن در جنایت و در قصاص و نیز نماز برای خــــدا و برای ریا و امثال اینها از نظر اسکلت ظاهری یکی

است، پس اگر یکی حلال و دیگری حرام، یکی زشت و دیگری معروف است، به خاطر همان امر معنوی درونی و تقوای قلبی است، نه خود عمل و نه عناوینی که از افعال انتزاع می شود، مـانند احـسان و اطاعت و امثال آن.⁽¹⁾

نمونه های قرآنی انسان ها

« لَیْسَ الْبِرَّ اَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ امَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ وَ ...! »

« نیکی آن نیست که روی خود را به طرف مشرق و یا مغرب بکنید، بلکه نیکی برای کسی است که به خدا و روز آخرت و ملائکه و کتاب آسمانی و پیغمبران ایمان داشته باشد و مال خود را با آنکه دوستش می دارد به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان و دریوزگان و بردگان بدهد و نماز را بپا دارد و زکات بدهد و کسانیند که به عهد خود وقتی عهدی می بندند وفا می کنند و از فقر و بیماری و جنگ، خویشتن دارند، اینان هستند که راست گفتند و همینهایند که تقوی دارند!» (177 / بقره)

ایــن از دأب قــرآن در تمـامی بیـانـاتش است که وقتــی می خـواهد مقامات معنــوی را بیـان کنـد، با شــرح احــوال و تعریف رجال دارنده آن مقام، بیان می کند و به بیـان مفهـوم تنهـا قنـاعـت نمی کند.

جمله « وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ امَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ!» تعریف ابرار(نیکان) و بیان حقیقت حال ایشان است که هم در مرتبه اعتقاد تعریفشان می کند و هم در مرتبه اعمال و هم اخلاق.

دربـاره اعـتقادشان مـی فــرماید: « مَـنْ امَـنَ بِاللّهِ !»

درباره اعمالشان می فرماید: « اُولئِکَ الَّذینَ صَدَقُوا !»

اخلاقشان می فرماید: « وَ اُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ !»

در تعریف اوّلی که از ایشان کرده، فرموده:

« کسانی هستند که ایمان بـه خـدا و روز جزا و ملائکه و کتاب و انبیاء علیهم السلام دارند!»

این تعریف شامل تمامی معارف حقه ای است که خدای سبحان ایمان به آنها را از بندگان خود خواسته و مراد به این ایمان، ایمان کامل است که اثرش هرگز از آن جدا نمی شـود و تخـلف نمی کند، نه در قلب و نـه در جوارح.

در قلب تخلف نمی کند چون صاحب آن دچار شک و اضطراب و یا اعتراض و یا در پیشامدی ناگوار دچار خشم نمی گردد و در اخلاق و اعمال هم تخلف نـمی کند، چـون وقتی ایـمان کامل در دل پیــدا شد، اخـلاق و اعـمال هم اصــلاح می شـود.

از رســـول خــدا صلی الله علیه و آله روایــت شــده کــه هــر کس بــه ایـن آیــه عمــل کند ایمــان خــود را به کمال رسانده باشد.⁽¹⁾

اعمال، گناه و توبه

نسخه برداری از اعمال انسان ها

« هــذا کِتــابُنــا یَنْطِـقُ عَلَیْکُـمْ بِالْحَـقِّ اِنّا کُنّا نَسْتَنْسِخُ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ!» (29/جاثیه)

«این کتاب ما است که به حق بر شما سخن می گوید ما همواره آن چه شما می کردید استنساخ می کردیم!»

لازمه این که می فرماید: « ما همواره آن چه شما می کردید استنساخ می کردیم،» این است که اعمال ما نسخــه اصلــی باشــد و از آن هــا نسخــه بردارنــد. یا به عبارتــی دیگــر: اعمال در اصــل کتابـی باشد و از آن کتـاب نقل شود.

لازمه این که گفتیم باید اعمال، خود کتابی باشد تا از آن استنساخ کنند، این است که مراد از جمله « آن چه شما می کردید،» اعمال خارجی انسان ها باشد، بدین جهت که در لوح محفوظ است. (چون هر حادثه ای، از آن جمله اعمال انسان ها هم یکی از آن حوادث است، قبل از حدوثش در لوح محفوظ نوشته شده،) در نتیجه استنساخ اعمال عبارت می شـود از نسخه برداری آن و مقدمات و حوادث و عواملی که در آن اعمال دخیل بوده، از کتاب لوح محفوظ .

بنابراین، نامه اعمال در عین این که نامه اعمال است، جزئی از لوح محفوظ نیز هست، چون از آن جا نسخه برداری شده، آن وقت معنای این که می گوییم ملائکه اعمال را می نویسند این می شــود که ملائکــه آن چه را که از لوح محفوظ نزد خود دارند، با اعمال بندگان مقابله و تطبیــق می کننــد.

ایـن همـان معنایـی اسـت کـــه در روایـــات از طـــرق شیعـــه از امـام صــادق علیه السلام و از طـرق اهــل سنـــت از ابـــن عبــاس نیـــز نقـــل شـــده اســـــت.

بنابراین توجیه، جمله: « هــذا کِتــابُنــا یَنْطِـقُ عَلَیْکُـمْ بِالْحَـقِّ! » خطابی است که خــدای تعالی در روز جمــع، یعنی روز قیامــت، به اهل جمــع می کند، امروز آن را در قــرآن برای ما حکایــت کرده، در نتیجــه معنایش ایــن می شــود: آن روز به ایشــان گفتــه می شود ایـن کتــاب ما اســت که علیــه شما چنیـن و چنـان می گویـد.

اشاره با کلمه «هذا» اشاره به نامه اعمال است، که بنا بر توجیه ما در عین حال اشاره به لوح محفوظ نیز هست. اگر کتاب را بر ضمیر خدای تعالی اضافه کرد و فرمود این کتاب ما است، از این نظر بوده که نامه اعمال به امر خدای تعالی نوشته می شود و چون گفتیم نامه اعمال لوح محفوظ نیز هست، به عنوان احترام آن را کتاب ما خوانده است.

و معنای جمله: «یَنْطِـقُ عَلَیْکُـمْ بِالْحَـقِّ،» این است که کتاب ما شهادت می دهد بر آن چه که کرده اید و دلالت می کند بر آن، دلالتی روشن و توأم با حق.

جمله « اِنّا کُنّا نَسْتَنْسِخُ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ! » تعلیل می کند که چگونه کتاب علیه ایشان به حق نطق می کند، معنایش این است که: چون کتاب ما دلالت می کند بر عمل شما، دلالتی بر حق، بدون این که از آن تخلف کنــد، چون کتاب ما لوح محفوظ است که بر تمامی جهات واقعــی اعمال شمـا احاطه دارد.

و اگر نامه اعمال خلائق را طوری به ایشان نشان ندهد که جای شک و راه تکذیبی باقی گذارد و ممکن است شهادت آن را تکذیب کنند و بگویند کتاب شما غلط نوشته، ما چنین و چنان نکرده ایم، به همین جهت می فرماید کتاب ما به حق گواهی می دهد:

« یَوْمَ تَجِـدُ کُلُّ نَـفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَرا وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ اَمَدا بَعیدا!» (30/آل عمران)⁽¹⁾

برای هــر فرد نویسنـده و نگهبانی است!

« اِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمّا عَلَیْها حافِظٌ !» (4 / طارق)

« هیـچ انسانی نیست مگر آن که نــگــهبــانـی بــر او مـوکـل است!»

مراد از موکل شدن نگهبانی برای حفظ نفس، این است که فرشتگانی اعمال خوب و بد هر کسی را می نویسند، به همان نیت و نحوه ای که صادر شده می نویسند، تا بر طبق آن در قیامت حساب و جزا داده بشوند، پس منظور از حافظ، فرشته و منظور از محفوظ عمل آدمی است، هم چنان که در جای دیگر فرموده: « اِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظینَ ،کِراما کاتِبینَ، یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ! » (13 / انفطار)

بعید نیست که مراد از حفظ نفس، حفظ خود نفس و اعمال آن باشد و منظور از «حافظ،» جنس آن بوده باشد، که در این صورت چنین افاده می کند که جان های انسان ها بعد از مردن نیز محفوظ است و با مردن نابود و فاسد نمی شود، تا روزی که خدای سبحان بدن ها را دوباره زنده کند، در آن روز جان ها به کالبدها برگشته دوباره انسان به عینه و شخصه همان انسان دنیا خواهدشد، آن گاه طبق آن چه اعمالش اقتضا دارد جزا داده خواهــد شد، چون اعمال او نیز نزد خدا محفوظ است، چه خیرش و چه شرش.

بسیاری از آیات قرآن که دلالت بر حفظ اشیا دارد این نظریه را تأیید می کند، مانند آیه: « قُلْ یَتَوَفّکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذی وُکِّلَ بِکُمْ ! » (11 / سجده) و آیه: « اَللّهُ یَتَوَفَّی الاَْنْفُسَ حیــنَ مَـوْتِـها وَ الَّتی لَــمْ تَمُتْ فی مَنامِها فَیُمْسِکُ الَّتی قَضی عَلَیْهَا الْمَوْتَ! » (42 / زمر)

ظاهر آیه ای که در سوره انفطار بود و می گفت وظیفه ملائکه حافظ حفظ نامه های اعمال است، با این نظریه منافات ندارد، برای این که حفظ جان ها هم مصداقی از نوشتن نامه است، هم چنان که از آیه: «اِنّا کُنّا نَسْتَنْسِخُ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ،» (29 / جاثیه) این معنا استفـــاده می شود.⁽¹⁾

ضبط و حفظ گفتار انسان

« ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلاّ لَدَیْهِ رَقیبٌ عَتیدٌ!» (18/ ق)

« هیچ سخنی در فضای دهان نمی آورد مگر آن که در همان جا مراقبی آماده است!»

کلمه «رَقـــیبٌ» به معنای محافظ و کلمه «عَتـــیدٌ» بـه معنـای کسـی است کـه فـراهـم کننـده مقـدمـات آن ضبـط و حفـظ است، خلاصه یکی مقدمات را برای دیگری فراهم می کنــد تا او از نتیجـه کار وی آگاه شــود.

و این آیه شریفه بعد از جمله «اِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ،» که آن نیز درباره فرشتگان موکل است، دوباره راجع به مراقبت دو فرشته سخن گفته با این که جمله اول تمامی کارهای انسان را شامل می شد و جمله دوم تنها راجع به تکلم انسان است، از باب ذکر خاص بعداز عام است که در همه جا می فهماند گوینده نسبت به خاص عنایتی بیشتردارد.⁽¹⁾

تکرار عمل صالح و نتایج آن

اصلاح اخلاق و خوی های نفس و تحصیل ملکات فاضله، در دو طرف علم و عمل و پاک کردن دل از خوی های زشت، تنها و تنها یک راه دارد، آن هم عبارت است از تکرار عمل صالح و مداومت بر آن، البته عملی که مناسب با آن خوی پسندیده است، باید آن عمل را آن قدر تکرار کند و در موارد جزئی که پیش می آید آن را انجام دهد تا رفته رفته اثرش در نفس روی هم قرارگیرد و در صفحه دل نقش ببندد و نقشی که به این زودی ها زائل نشود و یا اصلاً زوال نپذیرد.

هر چند به دست آوردن ملکه علمی، در اختیار آدمی نیست، ولی مقدمات تحصیل آن در اختیار آدمی است و مـی توانـد با انجـام آن مقــدمــات، ملکـه را تحصیـل کنـد.

برای تهذیب اخلاق و کسب فضائل اخلاقی، راه منحصر به فرد تکرار عمل است، این تکرار عمل از دو طریق دست می دهد: طریقه اول در نظر گرفتن فوائد دنیوی آن است که در این جا موردنظر ما نیست.

طریق دوم تهذیب اخلاق این است که آدمی فوائد آخرتی آن را درنظر بگیرد و این طریقه، طریقه قرآن است که ذکرش در قرآن مکرر آمده، مانند آیه:

« اِنَّ اللّــهَ اشْتَــری مِــنَ الْمُــؤْمِنیــنَ اَنْفُسَهُــمْ وَ اَمْــوالَهُــمْ بِــاَنَّ لَهُــمُ الْجَنَّـــةَ!»

« خدا ازمؤمنین جان ها و مالهاشان را خرید، در مقابل این که بهشت داشته باشند!» (111/توبه)

و آیه:

« اِنَّما یُوَفَّی الصّابِروُنَ اَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ!»

« صابــران اجر خــود را به تمــام و کمــال و بـدون حساب خواهند گرفت!» (10 / زمر) و آیه:

« اِنَّ الظّــالِمیـــــنَ لَهُــمْ عَــذابٌ اَلیــــــمٌ !»

« به درستی ستمکاران عذابی دردناک دارند !» (21 / شوری)

و امثـال ایـن آیـات بـا فنـون مـختلف، بسیـار اسـت.⁽¹⁾

ماهیت اعمال شایسته و اعمال ناشایست

« اِلاّ مَنْ تابَ وَ امَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحا فَاُولآئِکَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللّـهُ غَفُـــورا رَحیـما!» (70 / فرقان)

« مگر آن که توبه کند و مؤمن شود و عمل شایسته کند آن گاه خدا بدی های این گــروه را به نیکی هــا مبدل کنــد که خدا آمرزگار و رحیم اسـت!»

نفس فعل و حرکات و سکناتی که فعل از آن تشکیل شده در گناه و ثواب یکی است. مثلاً عمل زنا و نکاح چه فرقی با هم دارند که یکی گناه شده و دیگری ثواب، با این که حرکات و سکناتی که عمل از آن تشکیل یافته در هر دو یکی است؟ و هم چنین خوردن کـــه در حلال و حــرام یکی است؟

اگر دقت کنیم خواهیم دید تفاوت این دو در موافقت و مخالفت خدا است، مخالفت و موافقتی که در انسان اثر گذاشته و در نامه اعمالش نوشته می شود، نه خود نفس فعل، چون نفس عمل و حرکات و سکنات که یا آن را زنا می گوییم و یا نکاح، به هرحال فانی شــده از بین می رود و تا یک جزئــش فانی نشود نوبــت به جزء بعدی اش نمی رسد و پــر واضــح است که وقتی خود فعــل از بین رفــت عنوانی هم که مــا به آن بدهیــم چـه خـوب و چـه بد فانی می شود.

و حال آن که ما می گوییم: عمل انسان چون سایه دنبالش هست، پس مقصود آثار عمل است که یا مستوجب عقاب است و یا ثواب و همواره با آدمی هست تا در روز «تُبْلَی السَّرائِر» خود را نمایان کند.⁽²⁾

ارتباط بین اعمال انسان ها با حوادث عالم

« وَ یاقَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوآا اِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمآءَ عَلَیْکُمْ مِدْرارا وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً اِلی قُوَّتِکُمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمینَ!» (52 / هود)

« و نیز گفت: ای مردم از پروردگارتان طلب مغفرت نموده، سپس برگردید تا باران سودمند آسمان را پی در پی به سویتان بفرستد و نیرویی بر نیرویتان بیفزاید و زنهـار، بـه نـابکـاری و عصیان روی از خـدای رحمـان مگـردانیــد! »

این آیه می فهماند ارتباطی کامل بین اعمال انسان ها با حوادث عالم برقرار است، حوادثی که با زندگی انسان ها تماس دارد، اعمال صالح باعث می شود که خیرات عالم زیاد شود و برکات نازل گردد و اعمال زشت باعث می شود بلاها و محنت ها پشت سر هم بر سر انسان ها فرود آید و نقمت و بدبختی و هلاکت به سوی او جلب شود. این نکته از آیات دیگر قرآنی نیز استفاده می شود از آن جمله آیه زیر همین مطلب را به طور صریح خاطرنشان نموده، می فرماید:

« وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُری امَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّمآءِ وَ الاَْرْضِ!» (96 / اعراف)⁽¹⁾

تأثیر گناهان در بروز مصایب اجتماعی

« وَ مـا اَصـابَکُـمْ مِـنْ مُصیبَـةٍ فَبِمـا کَسَبَـتْ اَیْـدیکُـمْ وَ یَعْفُـوا عَـنْ کَثیـرٍ!» (30 / شوری)

کلمه «مُصیبَتْ» به معنای هر ناملایمی است که به انسان برسد، گویی از راه دور به قصد آدمی حرکت کرده، تا به او رسیده است و مراد از جمله: « ما کَسَبَتْ اَیْدیکُمْ - آنچه دست هــای شمــا کســب کــرده!» گنــاهــان و زشتی هـاست و معنای جلمه:« وَ یَعْفُوا عَنْ کَثیرٍ!» این است که خـداونـد از بسیاری از همان گنـاهـان و زشتی هایتان می بخشاید.

خطاب دراین آیه اجتماعی و متوجه به جامعه است و مانند خطاب های دیگر منحصر به خطاهای جزئی و به فرد فرد اجتماع نیست و لازمه اش این است که مراد به مصیبت هم مصایب عمومی و همگانی، از قبیل قحطی و گرانی و وبا و زلزله و امثال آن باشد. پس مراد از آیه این شد که مصایب و ناملایماتی که متوجه جامعه شما می شود، همه به خاطر گناهانی است که مرتکب می شوید و خدا از بسیاری از آن گناهان در می گذرد و شما را به جرم آن نمی گیرد.

آیه شریفه در معنای آیات زیر است: « ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ اَیْدِی النّاسِ لِیُذیقَهُمْ بَعْـضَ الَّذی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ - اگر فساد در خشکی و دریا پیدا شود به خاطر گناهانی است که مردم می کنند و پیدا شدن آن برای این است که خـداوند نمونه ای از آثار شوم اعمالشان را به ایشان بچشاند، شاید برگردند!» (41 / روم)

« وَ لَــوْ اَنَّ اَهْــلَ الْقُــری آ امَنُــوا وَ اتَّقَــوْا لَفَتَحْنــا عَلَیْهِمْ بَــرَکــاتٍ مِــنَ السَّمــآءِ وَ الاَْرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا - و اگر مردم شهرها ایمان می آوردند و تقوی پیشه خود می کردند، ما بــرکــت هایی از آسمــان و زمیــن بــه رویشــان می گشــودیــم، امــا به جــای ایمــان و تقوی تکذیب کردند!» (96 / اعراف)

و « اِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ - خدا نعمت های هیــچ قــومی را دگــرگــون نمی ســازد، تا آن که خــودشــان وضع خود را دگرگون کنند و رفتار خود را تغییر دهند!» (11 / رعد)

و آیات دیگری که همـه دلالـت دارد بـر ایـن کـه بیـن اعـمال آدمی و نظام عالم ارتباطی خاص برقرار است.

اگر جوامع بشری عقاید و اعمال خود را بر طبق آنچه که فطرت اقتضاء دارد وفق دهد، خیرات به سویش سرازیر و درهای برکات به رویش باز می شود و اگر در ایــن دو مــرحلــه به ســوی فســاد بگــراینـد، زمیــن و آسمــان هم تباه می شود و زنــدگــی شــان را تبــاه می کنــــد.⁽¹⁾

شرط جهالــت در ارتکــاب محرمات

« ثُمَّ اِنَّ رَبَّکَ لِلَّذینَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ اَصْلَحُوا اِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحیمٌ !» (119/نحل)

«آنگاه پروردگارت نسبت به کسانی که از روی نادانی بدی کرده و از پی آن توبه نموده و به صلاح آمده اند پروردگارت از پی آن آمرزگار و رحیم است!»

کلمه جهالت و جهل در معنا یکی است که در اصل در مقابل علم بوده، لیکن جهالت در بسیاری از موارد، در معنای عدم انکشاف تام واقع، استعمال می شود، هر چند که شخص بطور کلی خالی از علم نباشد، خلاصه آن کسی را هم که بطوری که تکلیف بر او صحیح باشد علم دارد ولی واقع بطور کامل برایش مکشوف نیست جاهل می گویند، مانند کسی که مرتکب محرمات می شود با اینکه می داند حرام است ولیکن هواهای نفسانی بر او غلبه نموده به معصیت وادارش می کند و نمی گذارد که در حقیقت به این مخالفت و عصیان و عواقب وخیم آن بیندیشد، بطوری که اگر اجازه اش می داد و بطور کامل بصیرت می یافت هرگز مرتکب آنها نمی شد، چنین کسی را هم جاهل می گویند با اینکــه علم به حــرام بــودن آن کارهــا دارد ولیکـن حـقیقـت امـر برایش پنهان است.

مراد از جهالت در آیه مورد بحث همین معنا است، زیرا اگر به معنای اول یعنی نادانی می بود و آن عمل سوء که در آیه آمده حکم و یا موضوعش برای آنان مجهول بــود دیگر ارتکاب آنها معصیــت نمی شد تا محتــاج به توبه و آمرزش و رحمت باشند.

اگر توبه را در اول، مقید به اصلاح نموده و سپس در آخر ضمیر را به توبه تنها برگردانده و فرموده: بعد از توبه و نفرموده: بعد از توبه و اصلاح برای این بوده که دلالت کند بر اینکه شمــول مغفــرت و رحمت تنها از آثار توبه است، نه توبه و اصلاح . اگـر تـوبـه را مقیـد بـه اصـلاح کـرد بـرای ایـن بـود کـه تـوبـه شان مـعلــوم شـود و هــویـدا گـردد، کـه راستـی تـوبـه کـرده انـد و جـدا از راه خـطا و گناه بـــرگشتـه انـد و تـــوبـه شـان صـــرف صــورت و خـالـی از مـعنـــا نبـوده اسـت.⁽¹⁾

بخشیده شدن گناهان حاجی

« فَـمَنْ تَـعَجَّلَ فـی یَوْمَیْنِ فَلا اِثْمَ عَـلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا اِثْمَ عَـلَیْهِ لِمَنِ اتَّـقی!» (203 / بقره)

« کسی که عمل حج را تمام کرده، گناهانش بخشوده شده است، چه اینکه در آن دو روز تعجیل کند و چه اینکه تأخیر کند! »

اینکه در هر دو جا فرمود: «لا اِثْمَ عَلَیْهِ» جنس اثم و گناه را از حاجی نفی می کند و هیچگونه قیدی هم در کلام نیاورده است. از اینجا روشن می شود که آیه شریفه در مقام بیان تخییر میان تأخیر و تعجیل نیست نمی خواهد بفرماید حاجی مخیر است بین اینکه تأخیر کند و یا تعجیل، بلکه منظور بیان این جهت است که گناهان او آمرزیده شده، چه تأخیر کند و چه تعجیل.

و امــا اینکــه فــرمــود: «لِمَنِ اتَّقی» منظــور این نیســت که تعجیل و تأخیر را بیان کند، مراد این است که حکم نامبرده مخصوص مردم با تقوا است، اما کسانی که تقــوا نــدارنــد ایــن آمــرزش را نــدارنـد.

حکم نامبرده تنها برای کسی است که از محرمات احرام و یا از بعضی از آنها پرهیز کرده باشد و اما کسی که پرهیز نکرده، واجب است در منا بماند و مشغول ذکر خدا در ایام معدودات باشد و اتفاقا این معنا در بعضی از روایات وارده از ائمه اهل بیت علیهم السلام هم آمده است.⁽¹⁾

توبه های مشکل

توبه یعنی (برگشت با اختیار) از کار بد به اطاعت خدا و بندگی وی و این در موقعی صحیح است که انسان در حال اختیار باشد یعنی در زندگانی دنیا، اما آن جا که بنده هیــچ گونــه اختیــاری در انتخــاب راه صــلاح و طلاح یا سعادت و شقاوت ندارد، جای توبه نیست.

یا توبه ای که مربوط به حقوق مردم باشد، زیرا توبه، در مورد آن چه که متعلق به حقوق خدای تعالی است، بود. اما در حقوق مردم که فقط رضایت خود صاحبان حقوق شرط است، توبه بی ثمر است، چون خداوند نیز برای حقوقی که در اموال و اعراض و نفوسشان برای آنان قرار داده، احترام قائل است و تعدی به هریک از آن ها را ظلم و عدوان شمرده و حاشا که وی روا بدارد بدون گناهی چیزی از آن ها را از ایشان بگیرند، یا خود ظلمی بکند که دیگران را نهی فرموده است.

تنهــا اسلام پذیرفتــن ـ یعنی توبــه از شرک ـ است که تمــام گناهان پیشین را محــو می کند. آیــات مطلقی که راجع به بخشش همه گناهان است بر ایــن حمل شده: « قُلْ یا عِبادِیَ الَّذیــنَ اَسْرَفُــوا... اِنَّ اللّــهَ یَغْفِــرُ الذُّنُــوبَ جَمیعا...!» (53 تا 61 / زمر)

از همیــن باب است توبه کسی که آئین زشتی بنیان گذارده، یا مردمان را از راه حق و حقیقت گمراه ساخته است. در روایـت دارد که بر گــردن چنین کسی گنــاه همه کسانــی است که گمراه شده اند و عمــل به آن آئین نموده انــد، زیرا حقیقت توبه و رجوع در امثال این موارد محقق نمی شود، چون با این گناه خشت کجی نهــاده که آثارش جاوید است و خــودش هم نمی توانــد آثار آن را، مانند گناهانــی فقط بین خود و خـدای خود بود، زایل کند.⁽¹⁾

تــرک انفـاق : گنــاه کبیـره

«... وَ ما لِلظّالِمینَ مِنْ اَنْصارٍ!» (270 / بقره)

این جمله به چند نکته دلالت دارد:

اول اینکه مراد از ظلم در خصوص این آیه، ظلم به فقرا و خودداری از انفاق بر آنان و حبس حقوق ایشان است، نه مطلق معصیت، برای اینکه مطلق معصیت انصار دارد و می توان با کفاره آنها را از نامه عمل محو کرد و یا به وسیله شفیعان که یکی از آنها" توبه" است و یکی دیگر" اجتناب از کبائر" است و یکی دیگر" شفیعان روز محشر" می باشند، از خطر کیفر آنان رهایی یافت، البته همه این انصار در ظلمهایی است که تنها جنبه حق اللَّه دارند، نه حق الناس!

نکته دومی که جمله: «... وَ ما لِلظّالِمینَ مِنْ اَنْصارٍ! » بر آن دلالت دارد این است که ظلم مورد بحث در آیه، یعنی ترک انفاق، کفّاره نمی پذیرد، پس معلوم می شود ترک انفاق از گناهان کبیره است، چون اگر از گناهان صغیره بود کفاره می پذیرفت و نیز توبه هم نمی پذیرد، چون حق الناس است. مؤید این معنا روایاتی است که فرموده: توبه در حقوق الناس قبول نیست، مگر آن که حق را به مستحق برگردانند، و نیز شفاعت در قیامـت هم شامـل آن نمی شود.

سوم: این که این ظلم در هر کس یافت شود یعنی هرکس نافرمانی خدا را بکند و حق فقرا را ندهد چنین کسی مورد رضایت خدا و مصداق «...اِلاّ لِمَنِ ارْتَضی...!» (28 / انبیاء) نخواهدبود.

چهارم: این که امتناع ورزیدن از اصل انفاق بر فقرا، در صورتی که فقرایی باشند و احتیــاج به کمک داشتــه باشند از گناهــان کبیره مهلک تر است و خدای تعالی بعضی از اقسام این خودداری را شک به خدا و کفــر به آخرت خوانده است، مانند امتناع از دادن زکــات و فــرمــوده: « ... وَ وَیْــلٌ لِلْمُشْــرِکیــنَ، اَلَّذینَ لا یُـؤْتُونَ الزَّکوةَ وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُـــمْ کــافِــرُونَ! » (6 ـ 7 / فصّلت)⁽¹⁾

رسول الله و اهل بیت

مشخصات فردی و زندگی خصوصیات رسول الله«ص»

1ـ خنده رسول اللّه «ص»

2ـ شوخی رسول اللّه «ص»

3 ـ گریه رسول اللّه «ص»

4ـ آرایـــش رســـول اللّه «ص»

5ـ نظافت رسول اللّه «ص»

6ـ مسواک کردن رسول اللّه «ص»

7ـ عطر رسول اللّه «ص»

8ـ نگهداری از پوست بدن

نماز رسول اللّه «ص»

1ـ تعداد، و اوقات نمازهای رسول اللّه «ص»

رسول اللّه تعداد 50 رکعت در روز و شب نماز می خواند، به شرح زیر:

(راوی گوید: من به امام صادق علیه السلام عرض کردم:)

فرمود: نه! ولکــن تو را عــذاب می کنــد به تــرک سنــت رســـول خـدا صلی الله علیه و آله وسلم

از روایت فوق استفاده می شود:

( دو رکعت نماز نشسته بعد از عِشاء «عَتَمَة» جزو پنجاه رکعت نماز یومیه نیست، بلکه متمم آن است و برای این است که با آن - بنابر این که دو رکعت نشسته یک رکعت ایستاده حساب می شود - عدد نمازها به 51 برسد و نیز برای این تشریع شده که بدل از نماز یک رکعتی «وَتْر» باشد! بدین معنی که اگر کسی ده رکعت نافله شب را خواند و مرگ مهلتش نداد که یک رکعت نماز «وَتْر» را بخوانـد، این دو رکعت نشسته «عَتَمَـة» به جـای آن حسـاب شود!)

حضرت ابی عبداللّه علیه السلام فرمـود:

(ابی بصیر می گوید، عرض کردم:)

عرض کردم:

( ممکن است مقصود امام علیه السلام از این که فرمود رسول اللّه «ص» این دو رکعت نماز را نخواند، این باشدکه آن حضرت به طور دائمی این نماز را نمی خواند، بلکه گاهی می خواند و گاهی نمی خوانــد، کما این که از بعضــی از احادیــث دیگر این معنا استفاده می شود.)

2 ـ کیفیت نماز خواندن رسول اللّه «ص»