مشخصات کتاب

سرشناسه : موحدی، محمدرضا، ۱۳۴۵ -

عنوان و نام پدیدآور : داستان پیامبران برگرفته از تفسیر روض الجنان/به کوشش محمدرضا موحدی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری : ۲ ج.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت شیخ ابوالفتوح رازی رحمه الله؛ ۱۹، ۲۰.

شابک : دفتر اول: ۹۵۰۰ ریال ؛ دفتر دوم: ۹۰۰۰ ریال

یادداشت : کتاب حاضر گزیده ای بازنوشته از تفسیر "روض الجنان و روح الجنان" ابوالفتح رازی معروف به تفسیر ابوالفتوح رازی، می باشد.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : دفتر اول: حضرت موسی و نوح.--دفتر دوم: حضرت یوسف و سلیمان.-

عنوان دیگر : تفسیر روض الجنان

عنوان دیگر : روض الجنان و روح الجنان. برگزیده.

موضوع : ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، قرن ۶ق. روض الجنان و روح الجنان -- اقتباسها.

موضوع : داستان های مذهبی -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، قرن ۶ق. روض الجنان و روح الجنان. برگزیده.

شناسه افزوده : موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و انتشارات.

رده بندی کنگره : BP۸۸/م۷۴د۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۰۲۶۵۴

اشاره

یادداشت دبیر علمی کنگره

یادداشت دبیر علمی کنگرهشهر ری، یکی از پایگاه های کهن تشیّع و مَهد رشد و بالندگی عالمانی چون کلینی، صدوق، ابوالفتوح رازی و... بوده است. طرح گرامیداشت بزرگان و عالمان ری، از نیمه دوم سال ۱۳۸۰، در دستور کار آستان حضرت عبدالعظیم علیه السلام و مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحدیث قرار گرفت. نخستین همایش از این سلسله، در بهار ۱۳۸۲ با برپایی کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم علیه السلام آغاز شد و اکنون، دومین همایش از این سلسله، به بزرگداشت شیخ ابوالفتوح رازی رحمه الله مفسّر قرن ششم هجری، اختصاص دارد. دبیرخانه علمی کنگره بزرگداشت شیخ ابوالفتوح رازی، از نیمه دوم سال ۱۳۸۲ و پس از برگزاری کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام با اهداف زیر، کار خود را آغاز کرد: ۱. معرّفی و بزرگداشت شخصیت علمی و معنوی شیخ ابوالفتوح رازی، ۲. تحقیق و پژوهش در میراث به جا مانده از آن مفسّر و دانشمند کم نظیر، ۳. شناخت جایگاه و تأثیر تفسیر ابوالفتوح بر سایر تفاسیر (اعم از تفاسیر شیعه و اهل سنّت)، ۴ . ترویج معارف قرآنی و حدیث اهل بیت علیهم السلام، محصولات علمی کنگره که در این بیست ماه به ثمر رسیده اند و هنگام برپایی

.

کنگره عرضه می شوند، از این قرارند: یک . مجموعه آثار کنگره ۲۰ جلد دو . ویژه نامه های مجلات ۴ مجلّه سه . خبرنامه کنگره ۴ شماره چهار . لوح فشرده متن تفسیر ابوالفتوح و مجموعه آثار کنگره فهرست مجموعه آثار کنگره که به صورت مکتوب در بیست مجلّد عرضه می گردد، در نُه حوزه، بدین شرح است: ۱ . مجموعه مقالات کنگره۴ جلد ۲ . شناخت نامه ابوالفتوح رازی ۳ جلد ۳ . تصحیح کتاب «تحقیق در تفسیر ابوالفتوح رازی» تألیف دکتر عسکر حقوقی۳ جلد ۴ . نمایه موضوعی و فهرست های فنّی تفسیر ابوالفتوح رازی۳ جلد ۵ . پژوهش نامه تفسیر ابوالفتوح رازی۱ جلد ۶ . زندگی نامه ابوالفتوح رازی۱ جلد ۷ . مأخذشناسی ابوالفتوح رازی و تفسیر وی۱ جلد ۸ . حواشی علاّمه شعرانی بر تفسیر ابوالفتوح۲ جلد ۹ . بازنویسی داستان های تفسیر ابوالفتوح۲ جلد تفسیر ابوالفتوح، حاوی داستان های بسیار است که مرحوم دکتر عسکر حقوقی، اکثر آنها را در یک جلد در کتاب خود آورده است. با توجّه به سازندگی داستان، مجموعه ای از این قصه ها که حاوی مطالب اخلاقی و معنوی (بویژه در

.

ضمن شرح احوال پیامبران و پیشوایان دینی) است، گزینش و برای استفاده بهتر جوانان، با ادبیاتی امروزین، بازنویسی شده است. این مجموعه در دو جلد رقعی عرضه می گردد. *** در پایان، از همه فرهیختگان و اندیشه مندان، سازمان ها و نهادهای علمی ـ پژوهشی و دست اندرکاران امور اجرایی که در به ثمر رسیدن این همایشْ سهم داشته اند، سپاس گزاری می شود، و بویژه از: تولیت محترم آستان حضرت عبدالعظیم علیه السلام و ریاست محترم مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحدیث، شورای عالی سیاست گذاری و شورای علمی کنگره، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، مدیران عالی آستان حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، مدیران و محققان مرکز تحقیقات دارالحدیث ، سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، دانشکده علوم حدیث. مهـدی مهـریـزی دبیر کمیته علمی تابستان ۱۳۸۴

.

. .

پیش گفتار

پیش گفتارتفسیر ابوالفتوح رازی در فاصله سال های ۵۱۰ تا ۵۵۶ هجری قمری، نوشته شده است و نخستین تفسیر مفصل و دراز دامنِ فارسی است که بر مذاق تشیّع به نگارش درآمده است، اگرچه می دانیم که نوشتن تفسیر بر قرآن کریم به زبان فارسی، سابقه ای بس قدیمی تر از تفسیر ابوالفتوح دارد. شاید بتوان ترجمه تفسیر طبری (با عنوان: جامع البیان عن تأویل آی القرآن) را که در قرن چهارم هجری، به فرمان منصور بن نوح سامانی و به همّت دانشمندان ماوراءالنهر، صورت گرفت، نخستین تفسیر کامل به زبان فارسی دانست که البته هم متن اصلی و هم ترجمه آن به دست ایرانیان اهل سنّت انجام پذیرفته بود. پس از آن نیز تفسیرهایی چون: تفسیر پاک، تفسیر معروف به کمبریج، تفسیر شُنقشی، تفسیر بر عُشری از قرآن مجید، تاج التراجم شهپور اسفراینی، تفسیر سورآبادی و مشهورتر از همه، تفسیر کشف الأسرار و عُدّة الأبرار اثر جاویدانِ رشیدالدین میبدی، همه بیانگر اشتیاق و علاقه فراوان ایرانیانِ فارسی زبان به قرآن کریم است. مؤلف تفسیر حاضر نیز در بستر چنین محیطی که برای فارسی زبانان فراهم آمده و با تکیه بر میراثی که از دو قرن پیش تا روزگارِ وی باز مانده بود، دست به کتابت چنین تفسیر گرانسنگی زده است. نام کامل مؤلف، جمال الدین حسین بن علی بن محمّد بن احمد خزاعی است. اَجدادش در

.

قرن های اولیه اسلام از عربستان به نیشابور مهاجرت کرده اند و بعدها بازماندگان آنان در ری اقامت گزیدند و جمال الدین نیز در سده ششم از هجرت در ری به دنیا آمد و رشد کرد. متأسفانه جز نام چند تن از استادان حدیث و نیز برخی شاگردانِ مؤلف، اطلاع دیگری از چند و چونِ زندگی او نداریم. درباره تفسیر بیست جلدی او، پژوهش های بسیاری به انجام رسیده که جویندگانش می توانند گردآمده همه آنها را در مجموعه کاملی که همزمان با برگزاری کنگره ابوالفتوح رازی، انتشار یافته است، مشاهده کنند. امّا از آن همه مطالب و پژوهش های ارزنده، می توان فی الجمله به این جمله های خلاصه شده بسنده کرد که: تفسیر ابوالفتوح رازی با توجّه به حجم عظیم آن و نیز با عنایت به اینکه به زبان فارسیِ منطقه ری (در قرن ششم) نوشته شده است، دربردارنده نکات بسیار مهم تفسیری، فقهی، روایی و کلامی است که هر یک در جای خود مورد بررسی قرار گرفته است. این کتاب همچنین اشعار فراوانی را به زبان عربی و فارسی در خود جای داده است. اشعار عربی بیشتر جهت استشهاد (شاهد آوردن برای مبحثی لُغوی یا...) به کار رفته اند و اشعار فارسی بیشتر جهت تقریب به ذهن و تلطیف مبحث. با توجّه به اینکه مفسّر ما در قرن ششم، از شعرِ شاعرانِ معروفِ پیش از خود (یعنی شاعران قرون چهارم تا پایان قرن پنجم) سود جسته است و از سوی دیگر اطلاعات ما فارسی زبانان درباره شاعران آن قرون، بسیار اندک است، هر بیت و هر مصراعِ ذکر شده در این اثر، می تواند راهگشای برخی ابهام های ادبی مربوط به آن دوره باشد. همچنین نثر ساده کتاب که گاه به

.

ندرت به صنایع ادبی آغشته می شود (و اصطلاحا آن را «سبک بینابین» می نامند)، منبع بسیار گرانبهایی جهت مطالعات سبک شناسانه و واژه شناسی است. بسیاری از کاربردهای نحوی و نیز صرفی (بویژه در مورد کاربرد اَفعال)، ضمن اشتراک با سایر کتب علمی این دوره، ویژگی های منطقه ای و بومی دارد و نشانگر لهجه محلیِ رازی است که در پهلَویِ شمالی و ولایات اطرافِ ری و شهمیرزاد و سنگسر و... معمول بوده و هست. ⁽¹⁾طرح مباحث نحوی، صرفی و لغت شناسیِ عربی نیز که در این اثر همراه با استدلال های ادیبانه و روشنگری های ماهرانه، صورت گرفته است، براستی در فهم بهتر سخنِ وحی و اعجاز بلاغیِ آن، به خواننده کنجکاو کمک های شایان توجّه می کند. برای نمونه بخش کوتاهی از نوشته این مفسر را درباره نام های مراحل زندگی آدمی که حاکی از تسلّط کامل او بر لغت عربی و دقایق آن است، ببینید: ... آن گه چون ولادت او نزدیک شود «جنین» گویند او را، چون بزاید «ولید» گویند او را، چون شیر خورَد «رضیع» گویند او را، چون از شیرش باز کنند «فطیم» گویند او را، چون مهترک شود «صبیّ» گویند او را، چون بزرگ شود «یافع» گویند او را، چون برتر شود «ناشی» گویند او را، چون تمام بالیده شود «مترعرع» گویند. چون از آن حالت درگذرد «حَزَوَّر» گویند او را، چون به

.

حُلم نزدیک شود «مُراهق» گویند او را، چون به حُلم رسد «مُحتلم» گویند او را. آن گه «بالغ» گویند او را، چون مرد شود آن گه «اَمْرَد» گویند، چون شارب سبز کند «طارّ» گویند او را، چون آغازِ محاسن کند «باقِل» گویند او را. چون ستبر شود «مُسْبَطَّر» گویند او را... آن گه چون خط دارد «مختطّ» گویند او را، چون پیوسته کند «مجتمع» گویند، چون تمام در آرد «صُمُّل» گویند...، آن گه «مستویّ» گویند او را میان سی ساله و چهل سال، آن گه «مُصْعِد» گویند و «شابّ» جامع بُوَد این اسماء را. چون آغاز سپیدی کند «مُلَهْوِر» گویند او را، چون آمیخته شود «اشمط» گویند، آن گه «کهْل» گویند، چون پیر شود «اَشْیَب» گویند، آن گه «شیخ» گویند. آن گه «حوقَل» گویند، پس «همّ»، آن گه «هَرِم»، آن گه «خَرِف»، آن گه چون بمیرد «میّت». ⁽¹⁾امّا آنچه بیش از همه در این اثر، حائز اهمّیت است، نگاه واقع بینانه و به دور از غلوّ و مبالغه نویسنده به مطالبی است که مفسران پیش از او، درباره مباحث مختلف تفسیری و نیز داستانِ زندگی پیامبران گفته و نوشته اند . مؤلف با حفظِ احترامی که برای راویان و روایت های ایشان قائل است، و با علم کامل به درجه سندیّت آن روایات، پس از نقل پاره ای از آنها، با احترام و

.

ادب بسیار، برخی از گفته های مشهور درباره پیامبران را نامقبول و مطرود می داند و دلائل خود را نیز ذکر می کند. آنچه این مفسّر در پردازش داستان های پیامبران انجام داده است، کاملاً با انگیزه های اصلی برای ذکرِ قصص و عبرت آموزی از آنها، مطابقت دارد؛ چرا که می دانیم آدمی از دیرباز برای تفهیم بهتر و ماندگارترِ اندیشه های خود و نیز برای پذیرش آسان تر بایدها و نبایدهای دینی و عرفی، از قالب داستان و حکایت بهره می گرفته است و این فراورده های داستانی را گاه به نثر و گاه به صورت منظوم، از نسلی به نسل دیگر انتقال داده است. بی شک آنچه خواننده داستان های پیامبران در لابه لای گفتار و کردار این بزرگمردان می خواند، خواسته و ناخواسته او را به مرام و آیین دینی دعوت می کند و چنین فراخوانی غیر مستقیم و با بهره گیری از شیوه های هنری، مقصودی اصلی در قرآن کریم و به تَبَع آن در تفاسیر قرآنی بوده است. آنچه اینک فرا روی شماست، گزیده ای است باز نوشته از تفسیر روض الجنان و روح الجنان معروف به تفسیر ابوالفتوح رازی که تنها داستان پیامبران را ـ آن گونه که در جای جایِ تفسیر آمده ـ در خود جای داده است. به دیگر بیان، در این بازنویسی بخش های ویژه ای از تفسیر ابوالفتوح رازی که به زندگانی پیامبران و سرنوشت ایشان مربوط بوده، از مواضع مختلف تفسیر و بر مبنای اثری که سالیان پیش مرحوم دکتر عسکر حقوقی به انجام رسانده بود، ⁽¹⁾یک جا گرد آمده و به زبانی ساده و نزدیک به فهم و زبان امروزیان برگردانیده شده است.

.

اگر چه پیش از این گفتیم که نثر این تفسیر، ساده و آزاد از قیودِ تکلّف است، امّا باید توجّه داشت این سادگی نسبت به سایر نثرهای قرن ششم سنجیده می شود. یعنی نباید گمان برد که نثر ساده قرنِ ششم هجری، با ویژگی های سبک شناسانه آن دوره و آن منطقه، و نیز فاصله زمانیِ بسیار طولانی که میان ما و زبانِ آن دوره افتاده است، همچنان برای خواننده امروزی، کاملاً مفهوم خواهد بود. به همین دلیل است که ما، اکنون نثرهای ساده و مُرسلی همچون تاریخ بلعمی، قابوس نامه، سفرنامه ناصرخسرو و... را در کلاس های دانشگاهی و به کمک استاد ادبیات می خوانیم. در مجموعه حاضر نیز آنچه به ما جسارتِ بازآفرینی بخش هایی از تفسیر ابوالفتوح را بخشید، همین انگیزه ساده تر ساختن متن و بیرون آوردنِ جامه کهنگی از عبارات و مفاهیمِ متن بوده است. در این ساده سازی سعی بر آن بوده تا حتی المقدور اصالت متن و زیبایی توأم با سادگی آن دست نخورده باقی بماند و تنها عباراتی بازگردانیده شود که برای خواننده امروزی، ناآشنا یا نامفهوم باشد. واژگانی از متن که نیاز به مراجعه به فرهنگ لغت داشته، در همان متن، معادل امروزی یافته است و تنها برخی واژگان یا اصطلاحات و یا نام های خاص، در پاورقی توضیح داده شده است. در ابتدا تصمیم بر آن بود که همه داستان های مربوط به پیامبران در مجموعه ای شامل چند جلد بازنویسی شود، امّا در مراحل بعد ترجیح داده شد تا گزینشی در میان این داستان ها انجام پذیرد و تنها برخی از آنها، بازنویسی شود. با این امید که در صورت مقبولیت، آغازی باشد برای کارهایی دیگر در این زمینه.

.

در همین جا باید از زحمت های خانم ها: عابدینی، فضلی و ناجی که در مراحل مختلف بازنویسی، به این مجموعه یاری رساندند، تشکّر و قدردانی کنم همچنین سپاس خود را دریغ نمی دارم از دست اندرکاران کمیته علمی کنگره ابوالفتوح رازی که انگیزش اصلی و فراهم آوردن مقدمات لازم مرهون همّت ایشان بوده است. محمّدرضا موحّدی تابستان ۱۳۸۴

.

. .

داستان یوسف .

. .

داستان یوسف

آغاز داستان: خواب دیدن یوسف

داستان یوسف ⁽¹⁾آغاز داستان: خواب دیدن یوسفداستان یوسف و یعقوب را چنین حکایت کرده اند: در خانه یعقوب درختی بود که هرگاه یعقوب صاحب پسری می شد، از آن درخت نیز شاخه ای می رویید و همراه با رشد آن پسر، آن شاخه نیز رشد می کرد و بلند می شد، به طوری که وقتی آن فرزند مردی رشید گشته بود آن شاخه نیز شاخه ای سترگ و قوی شده بود. آن گاه یعقوب علیه السلام آن شاخه را می برید و به آن فرزند می داد و می گفت: پسرم، این شاخه عصای توست؛ زیرا با تو روییده و با تو بالیده است. اما زمانی که یازدهمین پسر یعقوب علیه السلام، یعنی یوسف به دنیا آمد، هیچ شاخه ای از آن درخت نرویید. وقتی یوسف بزرگ شد دریافت ده برادر بزرگ تر او هرکدام چوبی و عصایی دارند، اما پدر به او عصایی نداده است. پس پیش یعقوب علیه السلام رفت و گفت: پدر، همه برادران من عصایی دارند، چرا

.

من ندارم؟ برای من نیز از خدا عصایی بخواه. یعقوب دعا کرد و خداوند متعال دعایش را اجابت کرد و جبرئیل را با عصایی از زبرجد سبز بهشتی فرستاد. شبی یوسف علیه السلام در خواب دید که او و برادرانش عصای خود را به زمین فرومی کنند. ناگهان عصای او شروع به روییدن می کند و چنان رشد می کند که سر به آسمان می ساید و تا کرانه های افق شاخ و برگ می گستراند، اما عصای برادران همچون چوب خشکی بر جای مانده است. ناگاه باد تندی می وزد و عصای برادران را از جای می کند و به دریا می اندازد اما عصای یوسف یا همان درخت تناور همچنان بر جای می ماند. یوسف هراسان از خواب برخاست. یعقوب علیه السلام گفت: نور چشمم، چه شده است؟ یوسف علیه السلام خواب خود را برای پدرش تعریف کرد. یعقوب علیه السلامگفت: ای پسر راحیل ⁽¹⁾، خواب خوبی دیده ای و تعبیرش این است که تو بزرگ و سید ما خواهی شد و بر همه ما برتری خواهی یافت. برادران یوسف هم این داستان را شنیدند و از او کینه به دل گرفتند. در قصه یوسف و یعقوب علیهماالسلام آورده اند که یوسف خواب عصا را در هفت سالگی و خواب خورشید و ماه و ستارگان را در دوازده سالگی دیده است. از آن پس یعقوب لحظه ای چشم از یوسف برنمی داشت و شب ها هم او را نزد خود می خواباند. شبی ـ که گفته اند شب جمعه بوده است ـ یوسف در خواب دید که یازده ستاره، و ماه و آفتاب از آسمان نزد او آمدند و در برابر او

.

سجده کردند. ترسان از خواب برخاست و به یعقوب گفت: پدر، خواب عجیبی دیده ام. یعقوب علیه السلام پرسید: چه دیدی؟ یوسف علیه السلامگفت: در خواب دیدم که درهای آسمان باز شد و از آن نوری عظیم تابید به گونه ای که همه جهان را روشن کرد؛ کوه ها و صحراها از آن پرنور و دریاها مواج شدند. سپس لباسی نورانی بر من پوشاندند که دنیا از نور و زیبایی او نور می گرفت و کلید گنج های زمین را به من دادند. آن گاه یازده ستاره و ماه و آفتاب در برابر من سجده کردند. یعقوب علیه السلام در تعبیر خواب یوسف علیه السلام به او گفت که خداوند تو را برمی گزیند و علم تعبیر خواب بر تو ارزانی خواهد داشت. نیز گفت: این خواب دلیل آن است که خدای تعالی بر تو و آل یعقوب علیه السلام نعمت تمام می کند همچنان که بر پدرانت، ابراهیم و اسحاق، تمام کرد و ایشان را به پیغمبری برگزید. خداوند محکم کار و داناست. آنچه کند به حکمت کند. بعضی عقیده دارند که منظور از «سجده در خواب»، خضوع و خشوع است و نیز گفته اند که میان خوابی که یوسف درباره عصا دید و این خواب، هفت سال فاصله بوده است. یعقوب علیه السلام گفت: پسرم، مبادا این خواب را به برادرانت بگویی که شیطان همواره در کمین و آماده دشمنی با مردمان است ولی ترسم که در دل برادرانت کینه ای سازد و آنان را با تو دشمن کند. آورده اند که یعقوب علیه السلام به یوسف گفت که این خواب را برای کسی بازگو مکن و خود برای همسرش تعریف کرد و از او قول گرفت که به کسی نگوید. همین که یعقوب علیه السلام رفت و فرزندان او به

.

خانه بازگشتند، همسر یعقوب آن داستان را برای فرزندانش بازگو کرد و در نتیجه حسادت برادران یوسف نسبت به او بیشتر شد. برادران با خود گفتند: این پسر بچه هوای پادشاهی در سر دارد. یک بار در مورد عصا آن گونه خواب می بیند و اکنون ماه و ستارگان بر او سجده می کنند. حتما ماه و آفتاب، پدر و مادر و یازده ستاره ما یازده برادر هستیم. علاوه بر تمام اینها، فرزندان یعقوب می دانستند که پدر، یوسف را بیش از همه آنان دوست دارد و همین امر، بیش از هر چیز حسادت آنان را برمی انگیخت. پس تصمیم گرفتند که حیله ای اندیشند و این دُردانه برتری طلب پدر را از سر راه خود بردارند، همانطور که خداوند در داستان یوسف علیه السلاماز زبان یعقوب علیه السلام می گوید: «فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً» و «کید» خواستن آزار و رنج برای کسی است که موجب خشم شده باشد. حق تعالی در قرآن یادآوری می کند که در قصه یوسف و برادرانش، نشانه ها، پندها و رهنمودهایی برای خداپرستان است. یوسف علیه السلام یازده برادر داشت. اسامی آنان: روبیل ـ که برادر بزرگ تر بود ـ و شمعون، لاوی، یهودا، ریالون و یسجر بود که مادر آنان لیا دختر لیان بود، او دختردایی یعقوب علیه السلام بوده است. یعقوب علیه السلام چهار پسر دیگر نیز از دو کنیز دیگر داشت. نام یکی زلفه و نام یکی بلهه و نام پسران آن دو: دان، تقتالی، جاد و اشتر بود. پس از آنکه لیا فوت کرد، یعقوب علیه السلام، خواهر وی، راحیل را به همسری گرفت و از راحیل یوسف و بنیامین به دنیا آمدند. بنابراین یعقوب علیه السلام دوازده پسر داشت که ده تن از آنان با یوسف علیه السلامآن

.

دشمنی بنا نهادند. از نشانه های یوسف علیه السلامآن بود که خداوندِ حکیم از حسن و زیبایی چندان بهره اش داد که از اهل روزگار خود ممتاز شد. برخی گفته اند آن زمان که خداوند زیبایی را میان آدمیان تقسیم می کرد، دو سوم آن را به یوسف علیه السلامو یک سوم آن را به همه جهانیان اختصاص داد. برخی دیگر نیز روایت کرده اند که خداوند زیبایی را ده قسمت کرد. نه قسمت به یوسف علیه السلامداد و یک قسمت به همه جهان. ابوسعید خدری از حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلمروایت کرده است که گفت: شب معراج که مرا به آسمان بردند، یوسف را دیدم. از جبرئیل پرسیدم که او کیست؟ گفت یوسف علیه السلام است. یاران رسول پرسیدند: او را چگونه دیدی؟ رسول صلی الله علیه و آله وسلم گفت مانند ماه شب چهارده. انس بن مالک از حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلم روایت کرده است که گفت نیمی از حسن و زیبایی را به یوسف و مادرش دادند و روایتگران گفته اند که یوسف علیه السلامدر زیبایی بدان مرتبه بود که هنگامی که از کوه های مصر می گذشت نور صورت وی همچون آفتاب بر دامن کوه ها می تابید. همچنین گفته اند که خدای تعالی صورت یک یک پیغمبران را به آدم نشان داد. در طبقه ششم یوسف را دید که تاج وقار بر سر نهاده و پیراهن های بهشتی پوشیده و تازیانه پادشاهان به دست گرفته و ردای بزرگی و کرامت بر دوش افکنده است و هفتادهزار فرشته در سمت راست و هفتادهزار فرشته در طرف چپ در خدمت وی ایستاده اند و جماعتی نیز از امت پیغمبران از پشت سر وی به تسبیح و تهلیل مشغولند و در برابر او نیز درختی است که آن را درخت

.

سعادت می خواندند و هرجا یوسف علیه السلام می رفت، آن درخت نیز با او می رفت. آدم علیه السلام گفت: بار خدایا، این کدام یک از فرزندان من است؟ جواب آمد: ای آدم، این مرد به علت آنچه من به او خواهم داد، محسود بشر است. آدم پرسید: خداوندا، چه چیزی به او خواهی داد؟ جواب شنید: بهره ای تام از زیبایی و حُسن. آدم علیه السلام یوسف علیه السلام را در بر گرفت و چشمان وی را بوسید و گفت: «لا تأسف یا بنی و أنت یوسف؛ پسرم، افسوس مخور که یوسف هستی.» پس اول کسی که یوسف علیه السلام را دید آدم علیه السلام بود. و گویند یوسف علیه السلام در حُسن و زیبایی و نورانیت شبیه به آدم بوده است، پیش از آنکه از درخت ممنوعه بخورد و وقتی آدم از میوه آن درخت خورد، آن نور از چهره اش رفت و خداوند آن نور را به یوسف علیه السلام داد. و نیز گفته اند که یوسف علیه السلام چنان زیبایی و نوری داشت که در شب، صورت وی همچون روز می درخشید و رنگی سفید و رویی زیبا و مویی پیچان و چشمانی درشت و ساقی ستبر و ساعدی قوی و دندان هایی خرد داشت و میان باریک بود. بر گونه راستش خالی سیاه و میان دو چشمش علامتی سفید داشت؛ گویی ماه تابان بود. به وقت خندیدن یا سخن گفتن از دندان هایش نور می تافت و هیچ وصف کننده و مداحی نمی توانست او را آن چنان که شاید و باید، وصف کند. گفته اند که یوسف علیه السلام زیبایی اش را از جدّش اسحاق علیه السلام ارث برده بود و اسحاق علیه السلام از مادرش ساره، و خداوند متعال ساره را به صورت حورالعین آفریده بود، اگرچه صفا و روشنی حورالعین را نداشت. اما یوسف علیه السلاماز

.

روشنی رنگ و لطافت پوست و اندام در حدّی بود که اگر سبزی می خورد، سبزی از زیر پوستش پیدا بود که به گلوی او فرومی رفت و ساره نیز این زیبایی را از حوا به ارث برده بود. عبداللّه بن مسعود روایت کرده است که حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلم فرمود که جبرئیل علیه السلام پیغام آورد که خداوند متعال می گوید: «من زیبایی یوسف علیه السلام را از نورِ کرسی دادم و زیبایی تو را از نورِ عرش.» از برخی علما پرسیدند که یوسف علیه السلامزیباتر بود یا محمد صلی الله علیه و آله وسلم؟ گفتند: در انسان های اوّلین یوسف و در انسان های آخرین محمد صلی الله علیه و آله وسلم. و نیز از نشانه های یوسف علیه السلام علم تعبیر خواب بود که خواب را هرچه تعبیر می کرد، همان روی می داد. القصه، برادران یوسف با خود گفتند: یوسف و برادرش، بنیامین، نزد پدر از ما عزیزترند و پدر آنان را بیش از ما دوست دارد، در حالی که ما بیشتر هستیم (ده نفر بودند). روشن است که پدر ما گمراه شده و در اشتباه است. منظور آنان از «گمراهی» اشتباه در نظر و فکر و تدبیر بود و نه گمراهی در دین. و برخی گفته اند که منظور آنان از «ضلال» یا «گمراهی» فرط محبت یعقوب علیه السلام نسبت به یوسف علیه السلام بوده است. آن گاه همگی با هم مشورت و چاره اندیشی کردند و در نهایت گفتند: چاره آن است که راهی پیدا کنیم و او را از پدر دور کنیم. یکی از آنان گفت: یوسف را بکشید یا او را به سرزمینی دور ببرید تا پدر مطمئن شود که دیگر او را نخواهد دید و دلش با شما بماند. آن گاه پس از کشتن یوسف توبه کرده،

.

گروهی صالح و نیک کردار باشید. در این صورت میان شما و پدر نیز اصلاح خواهد شد. اختلاف نظر است در اینکه گوینده این سخن که بود. بعضی می گویند که شمعون بوده و برخی عقیده دارند که دان این سخن را گفته است. یکی دیگر گفت: یوسف را مکشید که کشتن برادر گناه بزرگی است. اگر عزم خود را بر این کار استوار و قطعی کرده اید، او را در چاه افکنید. بالاخره تصمیم گرفتند به هر حیله ای باید میان او و پدر جدایی اندازند. پس گفتند باید اجازه یوسف را از پدر بخواهیم تا با ما به چراگاه آید. باز اندیشیدند: پدر، ما را بر او امین نمی داند و او را به ما نمی سپارد. چاره آن است که یوسف را برانگیزیم تا با ما بیاید. ابتدا نزد یوسف آمدند و با یکدیگر کشتی گرفتند و انواع بازی ها از جستن و سنگ دستی و سلاح بازی کردند. یوسف علیه السلامپرسید: هر روز در چراگاه این بازی ها می کنید؟ گفتند: از این بیشتر و خوش تر. اگر می خواهی با ما بیا تا ما را تماشا کنی و تو هم ساعتی در آنجا بازی کنی. بدین سان یوسف را تشویق کردند تا او مصمم شد که با آنان برود. آن گاه همگی نزد پدر آمدند و عادت آنان این بود که هرگاه چیزی می خواستند، همگی نزد پدر بر پای می ایستادند. یعقوب علیه السلام پرسید: چه می خواهید و برای چه آمده اید؟ گفتند: ای پدر، چرا ما را بر یوسف امین نمی داری؟ حال اینکه ما خیرخواه او هستیم و به او خیانت نمی کنیم. او را فردا با ما به چراگاه بفرست تا بازی کند. ما قول می دهیم که او را به دقت نگاه داریم و از او مواظبت کنیم. یعقوب علیه السلامگفت: اگر شما یوسف را ببرید من دلتنگ

.

می شوم. علاوه بر آن می ترسم که شما از او غفلت کنید و گرگ او را بخورد. میان راویان داستان اختلاف نظر است در علت اینکه چرا یعقوب علیه السلامگفت: «گرگ او را بخورد». در حالی که این پیش گویی و غیب گویی است. چند جواب در این مسأله وارد است. یکی آنکه آن سرزمین پر از حیوانات وحشی بود و چون آنجا گرگ زیاد بود، یعقوب علیه السلامآن سخن بگفت. وجهی دیگر آن است که خداوند متعال بر دل او انداخت و این سخن را بر زبانش جاری ساخت تا آنان به وقت عذر آوردن، عاجز شوند. برخی گفته اند که یعقوب علیه السلامدر خواب دید که یوسف علیه السلام را گرگ خورده است. بعضی دیگر گفته اند که در خواب دید که یوسف علیه السلام را ببرند و بازنیارند و چون پرسیده شود که او را کجا بردید، گویند که گرگ او را خورد. بعضی نیز گویند که یعقوب علیه السلام در خواب دید که ده گرگ بر گرد یوسف برآمده بودند و به او حمله می کردند و از میان آن گرگان، یکی آن حملات را از یوسف دفع می کرد. ناگهان زمین شکافت و یوسف در زمین فرورفت و پس از سه روز از آنجا برآمد. یعقوب علیه السلام پس از آنکه این خواب را دید، یوسف علیه السلام را از برادرانش دور نگاه می داشت. القصه، برادران یوسف به پدر گفتند که چگونه ممکن است که گرگ او را بخورد در حالی که ما ده مرد قوی با او هستیم؟ و یعقوب علیه السلام به هر حال، خواست آنان را برآورده کرد و یوسف علیه السلام را با آنان فرستاد. راویان گویند که وقتی برادران یوسف به مکر و حیله، او را از پدر جدا کردند و یعقوب علیه السلامبه آنان گفت که می ترسم گرگ او را بخورد، آنان گفتند: چگونه گرگ او را بخورد در حالی که ما ده مرد قوی با او هستیم و شمعون با

.

ماست ـ و شمعون مردی بود که اگر خشمگین می شد و نعره می زد، حیوانی نبود که فریادش بشنود و از پا نیفتد و اگر آبستن بود بچه اش می افکند ـ و یهودا در میان ماست و او چون خشم گیرد، شیر از هم بدرد. وقتی یعقوب علیه السلام این سخن از آنان شنید، ساکت شد. یوسف علیه السلام پیش پدر آمد و گفت: ای پدر، مرا با برادرانم به صحرا فرست. یعقوب علیه السلام پرسید: حتما می خواهی به صحرا روی؟ یوسف علیه السلام گفت: آری. و یعقوب اجازه داد. فردای آن روز، یوسف علیه السلام لباس پوشید و کمری بست و چوبدستی به دست گرفت و با برادران از خانه بیرون آمد. یعقوب علیه السلامسلّه (سبد) برداشت که آن سبدی بود که ابراهیم علیه السلام توشه اسحاق را در آن می نهاد و یعقوب چند گونه غذا برای یوسف در آن گذاشت و فرزندان خود را در مورد یوسف به نیکی و خیر سفارش کرد و گفت: ای فرزندان من، این فرزند دلبند من نزد شما امانت است. از خدا بترسید و درباره او هیچ خیانت و جنایت روا مدارید. شما را به خدا که مراقب او باشید. اگر گرسنه شد، غذایش دهید و اگر تشنه بود آبش دهید و بر او مهربانی کنید و او را از چشم خود دور مکنید و در هنگام راه رفتن او را خسته مکنید. گفتند: او برادر ماست و ما نسبت به او برادری دلسوزانه داریم و او یکی از ماست و حتی از ما بر ما عزیزتر، زیرا که تو او را دوست تر می داری. یعقوب علیه السلام مقداری از راه را با ایشان به صحرا رفت و آنان را به خدا سپرد و یوسف را در آغوش گرفت و چشمانش را بوسید و گفت: تو را به خدا و برادرانت سپردم و از آنان عهد و پیمان گرفتم که تو را اذیت نکنند و سالم برگردانند.

.

کیدِ برادران

کیدِ برادرانبرادران یوسف او را به صحرا بردند. تا زمانی که پدر با آنان بود و از نگاه او دور نشده بودند، یوسف را بر دوش گرفته بودند و اکرام می کردند، اما وقتی که مقداری از راه را رفتند و از شهر دور شده به وسط بیابان رسیدند و از پدر دور شدند، لحن سخنانشان تغییر کرد و به او ستم می کردند و شروع به زدن او کردند. هرگاه که برادری او را می زد، او به برادر دیگر پناه می برد، اما او نیز یوسف را می زد و می راند. مقداری از غذایی را که پدر برای یوسف تدارک دیده بود، خود بخوردند و مقداری به سگان دادند و یوسف را پیاده می دواندند و گرسنه و تشنه می زدند و یوسف می گریست و می گفت: پدر، بی خبری که با یوسف تو چه می کنند. در آن حال حتی فرشتگان بر حال یوسف گریستند. وقتی که تصمیمشان بر این استوار شد که یوسف را بکشند، یهودا که پسرخاله یوسف بود، گفت: مگر نه به من قول دادید که یوسف را نکشید. گفتند آری، قول داده ایم. اکنون او را چه کنیم؟ گفت: او را در چاهی افکنید که در رهگذر کاروانیان است، شاید که یکی از کاروانیان او را بردارد. یوسف را به کنار چاه آوردند و آن چاه در سرزمینی میان اردن و مصر بود. گفته اند که از آنجا تا خانه یعقوب سه فرسنگ فاصله بوده و بر مسیر کاروان ها بوده است. چاهی تاریک و سر تنگ و ته گشاد که یوسف نتواند از آن بیرون آید و نیز گفته اند آب چاه شور بوده و سام بن نوح آن را کنده بود. وقتی یوسف را به کنار آن چاه آوردند، پیراهن از تنش بیرون آوردند و

.

دستانش را بستند. یوسف گفت: ای برادران، پیراهنم را به من بازگردانید که تا وقتی زنده ام مرا بپوشاند و وقتی مُردَم کفن من باشد و دستم را باز کنید تا حشرات زمین را از خود برانم. برادرانش پاسخ دادند: آن یازده ستاره و ماه و آفتاب را که در خواب بر تو سجده کرده اند، صدا کن تا دست های تو را باز کنند و پیراهنت دهند. آن گاه ریسمانی بر کمرش بستند و او را به چاه انداختند و چون به میانه چاه رسید، طناب را بریدند تا در ته چاه افتد. خداوند در میان آب، سنگی بزرگ و نرم پدید آورد که یوسف بر آن سنگ افتاد و رنجشی به او نرسید. در روایت دیگری آمده است که خداوند متعال به جبرئیل فرمان داد که یوسف را دریاب. جبرئیل با یک پر زدن به زمین آمد و در وسط چاه یوسف را گرفت و بر آن سنگ گذاشت و به او آرامش و دلداری داد و اتفاقاتی را که قرار بود بیافتد برایش گفت. وقتی برادران یوسف صدای افتادن او را در ته چاه شنیدند، او را صدا کردند و یوسف جواب داد. فهمیدند که هنوز زنده است و خواستند که او را سنگسار کنند. یهودا اجازه نداد و گفت: مگر با من عهد نکردید که او را نکشید؟ برادران یوسف را رها کردند و رفتند. آورده اند که وقتی یوسف علیه السلام را در چاه انداختند، آن چاه که تاریک و آبش شور بود روشن شد و آبش خوشگوار شد. یوسف به جای آب و غذا از آن آب می خورد و خداوند فرشته ای را نزد یوسف فرستاد که انیس و همدم او باشد و از تنهایی و تاریکی چاه وحشت زده نشود. آن فرشته بندها را از یوسف باز کرد و پیراهنی از حریر بهشت بر تنش پوشانید.

.

در روایتی دیگر این گونه آمده است که وقتی ابراهیم علیه السلام را در آتش انداختند، او را برهنه کردند و دست و پایش را بستند. آتش بندهای او را سوزاند و جبرئیل پیراهنی از حریر بهشت برایش آورد و بر تنش پوشاند. ابراهیم آن پیراهن را به اسحاق داد و اسحاق به یعقوب و یعقوب می خواست که آن پیراهن به یوسف رسد. آن را در تعویذی گذاشت و بر گردن یوسف بست. آن فرشته آن تعویذ را شکافت و پیراهن را بر یوسف پوشانید. روایتی دیگر آن است که آن فرشته از بهشت بهی آورد که یوسف خورد. وقتی شب شد آن فرشته می خواست برود. یوسف علیه السلام گفت: اگر تو بروی من تنها می مانم و وحشت زده می شوم. گفت: من به تو دعایی می آموزم که اگر بخوانی وحشت تو از بین می رود. بگو: «یا صریخ المستصرخین یا غوث المستغیثین یا مفرّج کروب المکروبین قد تَری مکانی و تَعرِفَ حالی و لا یَخفی علیک شی ءُ مِن اَمری» ⁽¹⁾. یوسف علیه السلام این دعا را خواند و خداوند هفتاد هزار فرشته نزد او فرستاد تا او را از تنهایی بیرون آورند. یهودا نیز هر روز برای او آب و غذا می آورد و در چاه می انداخت. یوسف سه روز در چاه بود. روز چهارم جبرئیل آمد و گفت: چه کسی تو را در چاه انداخت؟ گفت: برادران. پرسید: چرا؟ گفت: به علت دوستی پدر، با من حسادت کردند. پرسید: آیا می خواهی که از این چاه بیرون بیایی؟ گفت:

.

آری. گفت: بگو «یا صانعَ کلِّ مصنوعٍ و یا مونسَ کلِّ وحیدِ یا غالبا غیرَ مغلوب و یا حیا لا یموت و یا محیی الموتی لا اله الا انت اللهم انی اسألک بأن لک الحمد و لا اله الا انت بدیع السماوات و الارض ذاالجلال و الاکرام أن تصلی علی محمد و آل محمد و أن تجعل لی من امری فرجا و مخرجا و ارزقنی من حیث لا احتسب» ⁽¹⁾. یوسف علیه السلام این سخنان را گفت و خداوند او را از چاه نجات داد و مملکت مصر را به او بخشید، از آنجایی که هرگز به اندیشه اش خطور نمی کرد. مفسران گفته اند که وقتی یوسف علیه السلام از پدر جدا شد، شش ساله بود و وقتی باز به پدر رسید چهل ساله. حَسنِ بصری گفته است که وقتی یوسف علیه السلامدر چاه افتاد، هفده ساله بود و هشتاد سال در بند غلامی و زندان و پادشاهی گذراند و پس از وصال پدر نیز بیست و سه سال دیگر زیست و زمانی که وفات یافت صد و بیست سال داشت. یعقوب علیه السلام بعد از رفتن فرزندان، تمام روز در اندیشه و انتظار بود که با یوسف چه خواهند کرد. وقتی برادران یوسف او را در چاه انداختند،

.

بزغاله ای را از گله گرفتند و آن را کشتند و پیراهن یوسف علیه السلام را در خون آن بزغاله آغشتند و به سمت خانه بازگشتند. یعقوب علیه السلام از فرط نگرانی بر سر راه به انتظار ایستاده بود. وقتی که فرزندان یعقوب علیه السلام، پدر را دیدند همگی شروع به گریه و ناله و فریاد کردند. یعقوب علیه السلام فهمید که اتفاقی افتاده است. یوسف علیه السلام را میان آنان ندید. پرسید: یوسف علیه السلام کجاست؟ فرزندانش ناگهان شروع به زدن و دریدن جامه های خود کردند و گفتند: ما به بازی می دویدیم تا از یکدیگر سبقت گیریم و یوسف را نزدیک بار و بنه خود رها کردیم. وقتی که بازگشتیم، دیدیم که گرگ او را خورده است. اگرچه می دانیم ـ با اینکه ما راست می گوییم ـ تو سخن ما را باور نمی کنی. اهل اشارت و نکته سنجان گفته اند که بدان علت شب هنگام بازگشتند که تاریک باشد و شرم آن دروغ در چهره های آنان هویدا نشود و در سخن گفتن عاجز نشوند و ازینجاست که گفته اند که اگر از کسی چیزی می خواهی در شب مخواه که حیا در چشم است و چون هوا تاریک باشد، حیا مانع ردّ خواست تو نشود و ممکن است که خواسته تو را رد کنند. اگر نیز از کسی عذر خواهی در روز مخواه که حیا مانع شود و در عذر خواستن فروخواهی ماند؛ و این گریه دروغ که اینان کردند، به راستی که آبروی تمام گریه ها را برد. القصه، برادران یوسف آن پیراهن خون آلود را به پدر دادند و گفتند: بفرما، اگر سخن ما را باور نمی کنی این پیراهن خون آلود اوست. پیراهن یوسف را آغشته به خون دروغین (خون بزغاله) به پدر دادند.

.

یعقوب علیه السلام پیراهن یوسف را گرفت و گفت: چه گرگ بزرگوار و با حوصله ای بوده است که یوسف را دریده اما پیراهن او را پاره نکرده و به آن آسیبی نرسانده است! فرزندان یعقوب علیه السلامبا شنیدن این سخن یکّه خوردند و از دلیل و عذر آوردن درماندند. گفتند: دزدان او را کشتند. یعقوب علیه السلام گفت: سبحان اللّه ، دزدان او را کشتند و پیراهن او را رها کردند و نبردند و حال اینکه حمله دزدان برای پیراهن او بوده نه برای کشتن او. گفته اند که پیراهن یوسف علیه السلام سه بار نشانه و حجت بوده است. آن پیراهن که در آن روز خون آلود آوردند و یعقوب دانست که دروغ می گویند. دوم آنجا که زلیخا با او درآویخت و پیراهن او از پشت بدرید و دانستند که زلیخا دروغ می گوید و سوم روزی که بر صورت یعقوب علیه السلام انداختند و چشمان وی بینا شد. یعقوب علیه السلام آن پیراهن را گرفت و بر سر و چشم نهاد و بوسید. ناگهان نعره ای زد و بیهوش افتاد. فردای آن روز که فرزندان یعقوب به چراگاه رفتند، با هم گفتند: دیدی که پدر چگونه ما را دروغگو و شرمسار کرد؟ چاره آن است که یوسف علیه السلام را از چاه بیرون آوریم و تکه تکه کنیم و استخوان های او را پیش پدر ببریم تا سخن ما راست شود. یهودا گفت: مگر به من قول ندادید که یوسف را نکشید؟ و آنان را منع کرد. شب هنگام که به خانه برگشتند، یعقوب علیه السلامگفت: اگر راست می گویید، آن گرگی که یوسف را خورده است بگیرید و پیش من آورید. پسران یعقوب علیه السلام چوب و طناب برداشتند و به صحرا رفتند. گرگی را گرفتند و دست و پای او را بستند و پیش یعقوب بر

.

یوسف در چاه

زمین انداختند. یعقوب علیه السلامگفت: دست و پای او را باز کنید. پسرانش گرگ را باز کردند. یعقوب علیه السلامگفت: ای گرگ جلو بیا. آن گرگ جلو آمد و پیش یعقوب علیه السلام ایستاد و یعقوب علیه السلام گفت: ای گرگ، خجالت نکشیدی که فرزند من و میوه دل من و روشنایی چشم مرا خوردی؟ گرگ به سخن گفتن آمد و گفت: به موی سفید تو سوگند که من فرزند تو را نخورده ام و گوشت و خون شما پیغمبران بر ما حرام است. من مظلومم و دروغ به من بسته اند. من در این سرزمین غریبم. یعقوب علیه السلام پرسید: چرا به این سرزمین آمده ای؟ گفت: من اینجا خویشاوندانی دارم و برای دیدن آنان آمده بودم. این پسران تو مرا گرفتند و بستند و پیش تو آوردند و این دروغ را به من بستند. در آن وقت، یعقوب علیه السلام گفت: نفس شما این کار را در نظر شما آراست. کار من و چاره من امروز صبوری و نیکی است و صبر درست و کامل آن است که با آن جزع و زاری نباشد و خدایی هست که از او یاری می خواهم از آنچه شما می گویید.

یوسف در چاهیوسف علیه السلام سه روز در آن چاه ماند. روز چهارم کاروانی که برای تجارت از مَدْیَن به مصر می رفت، نزدیک آن چاه فرود آمد. آن چاه کمی با جاده فاصله داشت. مردی عرب به نام مالک بن الزعر که از بلاد مدین بود، فرستادند تا برای آنان آب بیاورد. مالک به کنار چاه آمد و دلو را به چاه انداخت تا آب بکشد. یوسف علیه السلام طناب را گرفت و از چاه بیرون آمد. مرد آب کش کودکی دید

.

که زیباترین انسان روزگار بود. با خود گفت: این کودکی زیبایی است و او را برای فروش از دیگران پنهان کرد. برخی عقیده دارند که یوسف علیه السلامرا پنهان نکردند بلکه حقیقت داستان او را پنهان کردند و گفتند این غلام را اهل این آبادی به ما داده اند تا برای ایشان بفروشیم. روز بعد یهودا مانند هر روز به سر چاه آمد و برای یوسف علیه السلام غذا آورد. یوسف را صدا کرد، اما جواب نشنید و فهمید که در چاه نیست. دنبال او می گشت تا آن کاروان را دید و یوسف را میان آنان یافت. یهودا برادرانش را خبر کرد. آنان نزد مالک آمدند و گفتند: این غلام از ما گریخته است. مالک گفت: اگر بخواهید او را به شما برمی گردانم و اگر مایل باشید او را از شما می خرم. گفتند: این غلام دزد و گریزپاست و ما نمی خواهیم که نزد ما برگردد. او را می فروشیم. مالک گفت: با این عیب ها این غلام را به چه قیمتی می فروشید؟ گفتند: به هر قیمتی که تو می خواهی به شرط آنکه او را از این ولایت ببری تا نزدیک ما نیاید. مالک گفت: بالاخره او را چند می فروشید؟ گفتند: هرچه تو بگویی. برادران یوسف او را به اندک بهایی فروختند. علما در مبلغ فروش یوسف علیه السلام اختلاف دارند. عبداللّه بن عباس و عده ای دیگر گفته اند که بیست درهم بوده است. مجاهد ۲۲ درهم و عکرمه چهل درهم ذکر کرده است. بعضی دیگر گفته اند که هیجده درهم بود و برخی از اهل معنا گفته اند که زیر ده درهم بوده است. بالاخره برادران یوسف مبلغ را قبول کردند و میان یکدیگر تقسیم کردند. یوسف علیه السلام به آنان نگاه می کرد و جرأت نداشت که بگوید حقیقت خلاف این

.

است، زیرا می ترسید او را بکشند و برای آن او را به این بهای اندک فروختند که در یوسف زاهد بودند؛ یعنی به او رغبتی نداشتند همانگونه که زاهد، به دنیا رغبتی ندارد. در خبر آمده است که روزی یوسف در آینه نگاه کرد. دیدنِ آن جمال، خودپسندی او را برانگیخت و گفت: اگر من بنده بودم، هیچ کس نمی توانست بر من قیمت گذارد. او را به همین امتحان کردند و بهای او را به او نشان دادند: چند درهم قابل شمارش و اندک. آن گاه آن کاروان از آنجا حرکت کرد و برادران یوسف با کاروان می رفتند و می گفتند: مراقب این غلام باشید که دزد و گریزنده و دروغگوست و او را با این عیب ها فروخته ایم. مالک، یوسف را بر شتری نشاند و روی به مصر نهادند. راه آنان از نزدیک قبر راحیل، مادر یوسف می گذشت. وقتی که یوسف علیه السلاماز دور قبر مادرش را دید خود را از شتر بر زمین انداخت و بر سر مزار مادر آمد و گریان می گفت: ای مادر، کاشکی می توانستی سر از خاک برداری و ببینی که با فرزند تو چه معامله ای می کنند و از سر دلتنگی هرچه با او کرده بودند، بر سر آن قبر می گفت که ای مادر خبر نداری که برادران بی رحم مرا از پدر جدا کردند و با سیلی صورتم را سیاه کردند و در بیابان به من سنگ زدند و در چاهم انداختند و مانند بردگان مرا به حراج فروختند و اکنون همچون اسیران از شهری به شهر دیگر می برند. می گویند: وقتی یوسف علیه السلام این سخنان می گفت، هاتفی از پشت سر او ندا داد: «واصبر و ما صبرک الا باللّه ».

.

خریداری یوسف

مالک بن زعر به شتر نگاه کرد و یوسف را ندید. اندیشید: راست گفتند که این غلام گریزپاست. آن گاه در میان کاروانیان می گشت و یوسف را صدا می کرد و می گفت: غلامی را که خریدم فرار کرد. ناگهان او را بر سر آن قبر دیدند. او را گرفتند و می زدند و می گفتند: تا ندیده بودیم که فرار می کنی، حرف آنان را که می گفتند تو گریزنده ای باور نمی کردیم. گفت: من فرار نکردم. این قبر مادر من است که بر سر آن آمده ام. حرفش را باور نکردند و بندی سنگین بر پایش بستند و او را بر شتر نشاندند و به مصر بردند. از مالک زعر نقل کرده اند که گفته است: در طول راه و در هر منزلی که فرود آمدیم برکت او بر من و مرکب من نازل می شد و هر بامداد و شبانگاه می شنیدم که فرشتگان بر او سلام می کردند، اما آنان را نمی دیدم. تا وقتی که در راه بودیم، هر روز ابری سفید می آمد و بر بالای سر او سایه می انداخت و هرجا که یوسف علیه السلاممی رفت، آن ابر با او می رفت و هرگاه که می ایستاد آن ابر هم می ایستاد.

خریداری یوسفوقتی به شهر رسیدند، مالک زعر، یوسف علیه السلام را به گرمابه برد و لباس نو پوشاند و او را به شکلی تازه در بازار عرضه کرد. خزانه دار پادشاه که لقبش عزیز و نامش قطفیر بود، او را خرید. گفته اند او اطفر بن رحیب نام داشت. در آن روزگار، پادشاه مصر الریان بن الورید از فرزندان سام بن نوح بود. گفته اند این پادشاه به یوسف علیه السلام ایمان آورد و این ملک پیش از یوسف علیه السلام از دنیا رفت

.

و پس از او پادشاهی به قابوس بن مصعب رسید و یوسف علیه السلام او را به ایمان دعوت کرد اما او ایمان نیاورد و ابا کرد. عبداللّه به عباس رضی الله عنه گفته است: وقتی کاروان به مصر رسید، قطفیر به استقبال کاروان رفت و یوسف علیه السلام را به بیست دینار و یک جفت کفش و دو کمان خرید. وهب بن منبه گفته است که وقتی که یوسف علیه السلام را به بازار آوردند و برای فروش عرضه کردند، چشم ها بر جمال او خیره ماند که به زیبایی او ندیده بودند و هرکس بر بهای او چیزی زیادتر پیشنهاد می داد و بهای او آنقدر افزوده شد تا به جایی رسید که برابر وزن او طلا و مشک و حریر و نقره می دادند. قطفیر عزیز، یوسف را خرید و به خانه برد. زنی داشت فکا نام دختر بنوس؛ به وی گفت: این غلام را به خوبی نگاه دار که شاید نفعی و خیری از این غلام به ما برسد یا آنکه او را به فرزندی بگیریم که ما فرزند نداریم. همان گونه که خداوند متعال در قرآن حکایت می کند که چون عزیز، یوسف علیه السلام را خرید و به خانه برد، به همسرش گفت: این غلام را گرامی دار و مقامش را در جایی نیکو قرار ده که امید دارم از این غلام ما را سود رسد یا او را فرزند گیریم (که ایشان را فرزند نبود). این چنین یوسف را در زمین تمکین داد ـ چنان که عزیز پس از آنکه او را خرید، تمکین یافت و بر اسباب خود مالک شد ـ ما او را به اسباب توفیق تمکین دادیم تا او را از چاه بر تخت و گاه برآوردیم و خدای جل جلاله در کار خود غالب است ـ و کسی نمی تواند بر او غلبه کند ـ ولیکن بیشتر مردمان نمی دانند؛ و زمانی که به رشدِ تمام و کامل خود

.

در خانه عزیز مصر

رسید، ما او را حکمت و علم دادیم و همین گونه نیکوکاران را جزا و پاداش می دهیم. وقتی یوسف علیه السلام به خانه عزیز رفت و عزیز او را به زن خود سپرد و چشم زن عزیز که نامش زلیخا بود بر حسن و جمال بی حد یوسف افتاد، محبت یوسف بر دل او نشست و هرچه می گذشت حسن یوسف و محبت زلیخا بیشتر می شد. تا وقتی که زلیخا صبر و قوت و طاقت داشت، این عشق پنهان می داشت و چون از حد گذشت و به اوج رسید، آن را بر یوسف اظهار کرد و او را به گناه دعوت کرد؛ یعنی آن کس که یوسف به غلامی در خانه او بود، او را از نفس او مطالبه کرد؛ یعنی خواست تا او را از دست او فراگیرد.

در خانه عزیز مصرمفسران در تفصیل مراوده زلیخا از یوسف سخن های بسیار گفته اند. عبداللّه عباس رضی الله عنهگفته است که اصرار زلیخا بر وصال یوسف این گونه بود که نزد یوسف نشست و به او گفت: ای یوسف، موی تو چه زیباست. یوسف علیه السلامجواب داد: اولین چیزی که در خاک می پوسد این موی است. گفت: ای یوسف، روی تو چه زیباست. جواب داد: خداوند این صورت را در رحم مادر خلق کرد. گفت: یوسف زیبایی تو تن مرا لاغر کرده است. جواب داد: شیطان تو را در این امر یاری می کند. گفت: عشق تو آتش در دل من زد؛ آن آتش را بنشان. جواب داد که اگر آتش تو را بنشانم به آتش دوزخ می سوزم. گفت: برخیز و در آن اتاق رو و آبی بیاور که من تشنه شده ام. جواب داد: کسی

.

به آن اتاق می رود که کلید خانه به دست اوست. گفت: ای یوسف، در آن اتاق بستر حریر پهن کرده ام. برخیز و در آن اتاق بیا و مراد من از خود بده. جواب داد: پس نصیب من از بهشت چه می شود؟ گفت: برخیز و با من در آن پرده درآی. هیچ کس به آن پرده راه ندارد. جواب داد: هیچ پرده ای مرا از خدا نمی پوشاند. گفت: ای یوسف، دست بر دل من بگذار تا از دست تو شفا یابم. جواب داد: عزیز به این اولی تر است. گفت: نظرت چیست که شربتی به عزیز دهم که در آن زیبق و زر سوده باشد تا اعضایش پاره پاره شود و بمیرد. آن گاه او را در چیزی بپیچم و در نهانخانه اندازم تا کسی او را نبیند و پادشاهی او را به تو دهم؟ جواب داد: چگونه از جزا و عقاب خدا رهایی می یابی؟ گفت: ای یوسف، اگر به اندازه تو طلا و جواهر به تو دهم تا در رضای خدای خود صرف کنی، چه می گویی؟ جواب داد: ای زن، مرا رها کن. برخی دیگر از مفسران گفته اند: مراوده زلیخا از یوسف این گونه بود که خود را می آراست و بر او عرضه می کرد و زیبایی های خود را نزد یوسف بیان می کرد و او را به خود دعوت می کرد، یک بار با تطمیع و یک بار با تهدید. می گفت: ای یوسف، روی من زیبا نیست؟ یوسف جواب می داد: در خاک پوسیده خواهد شد. می گفت: موی من زیبا نیست؟ جواب می داد: با خاک یکسان شود. وقتی زلیخا پیش یوسف می نشست، یوسف رویش را به جانب دیگر می گرداند و چون زلیخا به آن طرف دیگر می رفت، یوسف برمی خاست. زلیخا دستور داد تا اتاقی ساختند، زیر و بالا و دیوارهای آن همه از آینه. به یوسف گفت: آن اتاق را تا کنون دیده ای؟ یوسف به آن اتاق رفت.

.

زلیخا آمد و پیش یوسف نشست. یوسف روی خود را به طرف دیگر چرخاند. وقتی نگاه کرد، زلیخا را در آینه دید روی به هر سو چرخاند، همچنان او را می دید. خواست که از آنجا بیرون آید، همه درها را بسته یافت. زلیخا گفت: خود را برای تو مهیا کرده ام. یوسف علیه السلامگفت: به خدا پناه می برم؛ یعنی پناه به خدا می برم از آنکه من چنین کاری انجام دهم و تو چنین اندیشه ای کنی. همسر تو سید و خواجه من است و ولی نعمت من؛ یعنی شوهر تو مرا نیکو داشت و اکرام کرد و اگر من این اندیشه را به ذهن راه دهم ظالم هستم و ظالمان، رستگاری و پیروزی و دوامی ندارند. اما اصحاب حدیث و روایت گفته اند که شیطان آمد و یک دست بر پهلوی این و یک دست بر پهلوی آن نهاد و آن دو را در یک جا جمع کرد و چون با هم نشستند، زلیخا آن قدر فریب و خدعه به کار برد و تضرع و زاری کرد که یوسف نرم شد و عزم بر معصیت کرد و همت هر دو را بر یک وجه تفسیر کرده اند و آن «عزم» است. گفته اند هر دو بر معصیت عزم کردند و یوسف علیه السلامدر کنار زلیخا نشست که جای زانیان و خیانت کنندگان باشد. وقتی که یوسف علیه السلامعزم بر معصیت جزم کرد و تصمیم قطعی برای انجام آن کار گرفت و خواست که با زلیخا خلوت کند، خداوند به او برهانی نشان داد. درباره اینکه برهان پروردگار چه بوده است، سخنان بسیار گفته اند. یکی آنکه جبرئیل بانگی برآورد و او را ترساند و از این کار منع کرد. قولی دیگر آن است که فرشته ای از آسمان ندا داد که یوسف، نام تو در آسمان از جمله صدیقان و پیغمبران است اما تو در زمین در جای خیانت کنندگان نشسته ای.

.

به روایتی دیگر، دریچه ای در مقابل یوسف پدید آمد و یعقوب را دید که از روی تهدید انگشت به دندان گرفته است. روایت دیگر آن است که فرشته ای به صورت یعقوب از پشت او در آمد و لگدی بر پشت او زد چنان که بر پیشانی او عرق نشست. البته این سخنان بیهوده که عقل و شرع و قرآن و اخبار، پیغمبران علیهم السلام را از آن مبرا و منزه دانسته اند، نزد ما شایسته و مقبول نیست؛ چرا که ایشان از گناه معصوم و مطهر و پاکیزه اند و لغزش صغیره و کبیره از ایشان روا نیست و حتی ادله عقلی نیز بر عصمت آنان دلالت می کند؛ زیرا که در عقل مقرر است که جواز و امکان گناه کبیره و صغیره از آنان بعید است. اگر آنان جواز و امکان انجام گناهان کبیره و صغیره را دارا باشند، مکلفان از قبول سخن و وعظ آنان دوری و خودداری خواهند کرد، حال اینکه غرض خداوند از بعثت انبیا قبول سخن ایشان و فرمانبرداری از ایشان و اجابت دعوتشان است. پس خداوند باید نبی را از آنچه که او را بدنام می سازد، منزّه و معصوم دارد، خاصه زنا که از بزرگ ترین گناهان کبیره و خطاهاست و ریشه گناهان بسیار است و واجب است که پیامبر از آن منزه باشد که بیش از هر چیز موجب دوری و تنفیر مردم خواهد بود. خداوند در قرآن می فرماید: ما چنین کنیم که کردیم تا بدی و فحشا را از او دور کنیم؛ یعنی همان طور که آن برهان را نشان دادیم و این لطف را در حق یوسف کردیم بازهم الطاف خود نازل کنیم و آیات و نشانه ها بنماییم. وقتی که زلیخا یوسف علیه السلام را در آن سرا دید، درها را بست و در او آویخت

.

و به او اصرار می کرد، یوسف علیه السلام نیز از او دوری و از خواسته اش خودداری می کرد. عبداللّه بن احمد طائی از جد خود و جدش از حضرت زین العابدین، علی بن الحسین علیهماالسلام روایت کرده است که وقتی زلیخا به یوسف اصرار می کرد، رفت و بر بتی که در کنار اتاق بود پرده ای انداخت. یوسف پرسید: چرا این کار را کردی؟ گفت: او معبود من است. از او خجالت می کشم که در حضورش معصیت کنم. یوسف علیه السلام گفت: عجب از تو! از جامدی که نمی بیند و نمی شنود و هیچ سودی به تو نمی رساند، شرم داری، آنگاه [انتظار داری که ]من شرم نداشته باشم از خدایی که خالق و رازق و ولی نعمت و آگاه و عالم بر احوال پنهان و آشکار من است؟ گفته اند که برهان رب این بوده است. و نیز گفته اند که یوسف فرار کرد و از یکی از درهای آن اتاق بیرون آمد و زلیخا به دنبال او می دوید در حالی که هردو به طرف در می رفتند. وقتی یوسف به در خانه رسید، زلیخا پیراهن او را کشید و یوسف علیه السلام نیز پیراهن خود را می کشید تا از دست او برهد و فرار کند. پیراهن یوسف علیه السلام پاره شد و یوسف به سرعت از آنجا بیرون آمد و زلیخا در حالی که تکه پاره شده پیراهن یوسف در دستش بود، به دنبال او می رفت. از قضا عزیز بر بیرون در ایستاده بود. زلیخا در سخن گفتن پیش دستی کرد تا سوء ظن را از خود رفع کند، گفت: چه جزا و مکافاتی جز زندان و یا عذابی دردناک سزاوار آن کس است که برای خانواده تو بدی و سوء می خواهد؛ یعنی زنا. یوسف علیه السلام گفت: او مراوده کرد و با خدعه و فریب و استمتاع از من تقاضای معصیت کرد و وقتی از او فرار کردم بر من آویخت و پیراهن مرا پاره کرد. عزیز که شوهر زلیخا

.

بود، به یوسف علیه السلام گفت: هردوی شما مدعی هستید. تو بر دعوی خود گواهی داری؟ یوسف علیه السلام گفت: بله. در این که گواه یوسف چه بوده است، اختلاف نظر وجود دارد. مفسّران گفته اند کودکی آنجا در گهواره بود یوسف علیه السلام گفت: گواه من این کودک است که در گهواره خوابیده. عزیز گفت: کودکی در گهواره چگونه گواهی دهد؟ یوسف گفت: او برای من گواهی خواهد داد. آنگاه پیش گهواره رفتند. یوسف علیه السلامگفت: ای کودک، هرچه دیدی بگو. به فرمان خدا آن کودک به سخن گفتن آمد و با زبانی شیوا گفت: اگر پیراهن یوسف از جلو پاره شده است، زن راست می گوید و مرد دروغ گوست و اگر پیراهن یوسف از پشت پاره شده، زن دروغگوست و مرد راست می گوید. از آنجا که پیراهن یوسف از پشت پاره شده بود، عزیز به زلیخا گفت: این از جمله فریب های شما زنان است و شما مکر و فریب بسیار دارید. در داستان ها آمده است که پس از اینکه یوسف علیه السلام به پادشاهی رسید و خداوند او را به پیغمبری مبعوث کرد، روزی جبرئیل نزد یوسف نشسته بود. جوانی از خدمتکاران آشپزخانه وارد شد که جامه ای کهنه پوشیده بود و یکی از وسایل آشپزخانه را در دست داشت و از مقابل یوسف گذشت جبرئیل علیه السلامگفت: ای یوسف، این جوان را می شناسی؟ گفت: نه. گفت این کودکی است که در گهواره برای تو گواهی داد. یوسف علیه السلام گفت: بنابراین حق او بر ما مسلم است. دستور داد که او را آوردند و به جای آن لباس ها خلعتی گرانبها به او پوشاند و او را وزیر خود کرد.

.

عزیز گفت: ای یوسف، از این سخن و اتفاق درگذر و این داستان را پنهان کن و به زلیخا گفت: استغفار کن و برای گناهت از خداوند آمرزش بخواه که تو از جمله خطا کنندگان هستی. برخی زنان مصر که مفسران گفته اند زن ساقی، نانوا، زندانبان و ستوربان ملک بوده اند، همانطور که زنان در این گونه سخنان عادت به سخن چینی دارند، بایکدیگر گفتند: زن عزیز (یعنی عزیز خزانه دار که نامش قطفیر بود) عاشق غلام خود شده و پنهانی او را خواسته و فریب داده است. او از راه درست منحرف و گمراه شده است. وقتی که سخنان آنان به گوش زن عزیز مصر، زلیخا رسید و بدگویی آنان را درباره خود شنید، میهمانی ای ترتیب داد و چهل زن از جمله آنان را دعوت کرد و برای میهمانان جایگاهی با بالش های نرم و گرانبها تهیه کرد، تا پس از صرف غذا بر آن تکیه زنند. آنگاه به دست هرکدام از ایشان کاردی داد. سپس یوسف را جامه ای سفید پوشانید و به او گفت: اگر من بر تو حقی دارم، به پاس آن از آنجا بیرون بیا و از مقابل این زنان بگذر و مطمئن باش که از این کار هیچ زیانی متوجه تو نخواهد بود. برخی نیز گفته اند که زنان را در جایی نشانده بود که مسیر یوسف بود و او برای انجام کارش از آنجا رد می شد. آنگاه به بهانه کاری به او گفت که به آن اتاق برو و فلان کار را انجام بده. یوسف علیه السلام از مقابل آن زنان رد شد و به اتاق رفت. گفته اند که از این جهت یوسف را جامه سفید پوشانید تا نگویند که او در لباس گرانبها زیباست؛ چرا که زیبایی ای که به لباس باشد، موقتی است و با درآوردن لباس از بین می رود، اما زیبایی یوسف

.

به گونه ای بود که اگر لباس گرانقیمت می پوشید، آن لباس از زیبایی او آراسته می شد. برخی نیز گفته اند که زنان را بر سکویی نشاند که اتاق یوسف در آنجا قرار داشت و به یوسف گفت که بیرون بیا و یوسف علیه السلام بیرون آمد. حکایت کرده اند که زلیخا به آن زنان گفت که من این جوان را می خواهم. گفته ام که از اینجا بگذرد. وقتی او از مقابل شما می گذرد تکه ای از این ترنج که در دست شماست برای من ببرید و به او دهید. وقتی آن زنان یوسف را دیدند، زیبایی او چشم آنان را خیره کرد و از شدت حیرت دست های خود را بریدند؛ چرا که با مشاهده یوسف از خود بیخود شده و درد بریدن دست هایشان را حس نمی کردند. آن گاه از سر تعجب و حیرت گفتند: برکت باد؛ یعنی منزه و پاک است خداوندی که این چنین مخلوقی می آفریند. آن گاه گفتند: ما او را از این تهمتی که به او زده اند منزه و مبرا می دانیم چرا که در سیمای او نشانه خیر و عفت و صلاح به چشم می خورد. او یک انسان نیست. چنین شخصی خریدنی نیست و نمی تواند بنده باشد. او نیست مگر فرشته ای بزرگوار. آن زنان که تا وقتی یوسف را ندیده بودند، زبان ملامت بر زلیخا دراز می داشتند وقتی یوسف را دیدند شروع کردند به ملامت کردن خود و فهمیدند خود به ملامت سزاوار ترند و زلیخا به مقصودش رسید و عذرش روشن شد. زلیخا گفت: این همان کسی است که مرا در حق او ملامت کردید. آنگاه اقرار کرد که من او را به معصیت فراخواندم و او خودداری و امتناع کرد. آن زنان به زلیخا گفتند: که چرا او را مطیع خود نمی سازی؟ آنگاه زلیخا گفت که اگر آنچه من از او می خواهم و به او فرمان می دهم انجام ندهد او را به زندان

.

یوسف در زندان

خواهند انداخت و از ذلیلان و خواران خواهد بود. آن زنان نیز سخن زلیخا را در باره زندانی کردن یوسف تأیید کردند.

یوسف در زندانیوسف علیه السلام از زنان روی برگرداند و با خداوند متعال مناجات کرد: ای پروردگار من، زندان را از آنچه آنان مرا به انجام آن دعوت می کنند، دوست تر می دارم و اگر به لطف خود مکر ایشان را از من بر نگردانی و مرا به حال خود رها کنی، من به خواسته ایشان میل می کنم و اگر لطف تو مرا در نیابد از زمره جاهلان باشم. خداوندِ سمیع، دعای او را اجابت کرد و کید و مکر آنان را از او دور کرد. بدین سان که مکر و حیله آنان را راه نجات یوسف قرار داد؛ پس از آنکه نشانه ها و دلایل یوسف را دیدند و با وجود اینکه فهمیدند زلیخا مجرم است، یوسف را زندانی کردند تا مردم این گونه برداشت کنند که یوسف گناهکار بوده است و زلیخا بی گناه. گفته اند که دلیل زلیخا برای زندانی کردن یوسف، این بود که به شوهرش گفت: من او را به گناه دعوت کردم اما نمی توانم به هرکس که رسیدم عذر خود را شرح دهم. یا به من اجازه بده که در میان مردم روم و آشکارا عذر خود را برای همه توضیح دهم یا او را زندانی کن تا او هم درباره من با کسی سخن نگوید و مردم این داستان را فراموش کنند. عزیز پیش ملک آمد و گفت: غلامی دارم که گناهی مرتکب شده است. دستور بده تا او را به زندان اندازند. پادشاه دستور داد تا یوسف را به زندان ببرند و همزمان دو جوان دیگر را

.

نیز که یکی سفره دار و دیگری ساقی پادشاه بود، به زندان انداختند. نام سفره دار مجلث و نام شرابدار بنو بود (و برخی نیز گفته اند که آن دو غلام پادشاه بودند). گفته اند که سبب خشم پادشاه بر آن دو این بود که به وی خبر دادند که سفره دار در فکر آن است که در غذای تو زهر بریزد و ساقی نیز از آن خبر دارد و باهم در این کار دست دارند. پادشاه از آنجا این خبر را دریافت که گروهی از اهل مصر و رعایا که از پادشاه رنجیده بودند و می خواستند به پادشاه زهر بدهند، اما نشد. بدین ترتیب که این دو غلام را با غذا و شراب و وعده مال بسیار فریب دادند. سفره دار هم مال و هم زهر را گرفت و زهر را در غذای پادشاه ریخت، اما ساقی پشیمان شد، نه مال را گرفت و نه زهر را. هنگامی که موقع صرف غذای پادشاه فرارسید سفره دار و ساقی بر طبق عادت آمدند و غذا و شراب آوردند. ساقی گفت: ای پادشاه از این غذا مخور که زهر آلود است. سفره دار گفت: ای پادشاه، آن شراب نیز که در دست اوست زهر آلود است. پادشاه از ساقی پرسید: آیا چنین است؟ ساقی گفت: دروغ می گوید. سفره دار گفت: او هم دروغ می گوید. پادشاه به ساقی گفت که آن شراب را بخور. او شراب را خورد و آسیبی به وی نرسید، زیرا در آن زهر نبود. آنگاه به سفره دار گفت: این غذا را بخور. سفره دار از آن کار خودداری کرد. پادشاه فرمان داد که چهارپایی بیاورند و این غذا را به او دهند. حیوان غذا را خورد و فوراً مرد. پادشاه دستور داد که هردو را به زندان اندازند. یوسف علیه السلام در زندان تعبیر خواب می کرد؛ چون زندانیان از دل تنگی و اضطراب خواب های آشفته بسیار می بینند. هر روز صبح که زندانیان از

.