مشخصات کتاب

سرشناسه : موحدی، محمدرضا، ۱۳۴۵ -

عنوان و نام پدیدآور : داستان پیامبران برگرفته از تفسیر روض الجنان/به کوشش محمدرضا موحدی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری : ۲ ج.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت شیخ ابوالفتوح رازی رحمه الله؛ ۱۹، ۲۰.

شابک : دفتر اول: ۹۵۰۰ ریال ؛ دفتر دوم: ۹۰۰۰ ریال

یادداشت : کتاب حاضر گزیده ای بازنوشته از تفسیر "روض الجنان و روح الجنان" ابوالفتح رازی معروف به تفسیر ابوالفتوح رازی، می باشد.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : دفتر اول: حضرت موسی و نوح.--دفتر دوم: حضرت یوسف و سلیمان.-

عنوان دیگر : تفسیر روض الجنان

عنوان دیگر : روض الجنان و روح الجنان. برگزیده.

موضوع : ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، قرن ۶ق. روض الجنان و روح الجنان -- اقتباسها.

موضوع : داستان های مذهبی -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، قرن ۶ق. روض الجنان و روح الجنان. برگزیده.

شناسه افزوده : موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و انتشارات.

رده بندی کنگره : BP۸۸/م۷۴د۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۰۲۶۵۴

اشاره

یادداشت دبیر علمی کنگره

یادداشت دبیر علمی کنگرهشهر ری، یکی از پایگاه های کهن تشیّع و مَهد رشد و بالندگی عالمانی چون کلینی، صدوق، ابوالفتوح رازی و... بوده است. طرح گرامیداشت بزرگان و عالمان ری، از نیمه دوم سال ۱۳۸۰، در دستور کار آستان حضرت عبدالعظیم علیه السلام و مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحدیث قرار گرفت. نخستین همایش از این سلسله، در بهار ۱۳۸۲ با برپایی کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم علیه السلام آغاز شد و اکنون، دومین همایش از این سلسله، به بزرگداشت شیخ ابوالفتوح رازی رحمه الله مفسّر قرن ششم هجری، اختصاص دارد. دبیرخانه علمی کنگره بزرگداشت شیخ ابوالفتوح رازی، از نیمه دوم سال ۱۳۸۲ و پس از برگزاری کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام با اهداف زیر، کار خود را آغاز کرد: ۱. معرّفی و بزرگداشت شخصیت علمی و معنوی شیخ ابوالفتوح رازی، ۲. تحقیق و پژوهش در میراث به جا مانده از آن مفسّر و دانشمند کم نظیر، ۳. شناخت جایگاه و تأثیر تفسیر ابوالفتوح بر سایر تفاسیر (اعم از تفاسیر شیعه و اهل سنّت)، ۴ . ترویج معارف قرآنی و حدیث اهل بیت علیهم السلام، محصولات علمی کنگره که در این بیست ماه به ثمر رسیده اند و هنگام برپایی

.

کنگره عرضه می شوند، از این قرارند: یک . مجموعه آثار کنگره ۲۰ جلد دو . ویژه نامه های مجلات ۴ مجلّه سه . خبرنامه کنگره ۴ شماره چهار . لوح فشرده متن تفسیر ابوالفتوح و مجموعه آثار کنگره فهرست مجموعه آثار کنگره که به صورت مکتوب در بیست مجلّد عرضه می گردد، در نُه حوزه، بدین شرح است: ۱ . مجموعه مقالات کنگره۴ جلد ۲ . شناخت نامه ابوالفتوح رازی ۳ جلد ۳ . تصحیح کتاب «تحقیق در تفسیر ابوالفتوح رازی» تألیف دکتر عسکر حقوقی۳ جلد ۴ . نمایه موضوعی و فهرست های فنّی تفسیر ابوالفتوح رازی۳ جلد ۵ . پژوهش نامه تفسیر ابوالفتوح رازی۱ جلد ۶ . زندگی نامه ابوالفتوح رازی۱ جلد ۷ . مأخذشناسی ابوالفتوح رازی و تفسیر وی۱ جلد ۸ . حواشی علاّمه شعرانی بر تفسیر ابوالفتوح۲ جلد ۹ . بازنویسی داستان های تفسیر ابوالفتوح۲ جلد تفسیر ابوالفتوح، حاوی داستان های بسیار است که مرحوم دکتر عسکر حقوقی، اکثر آنها را در یک جلد در کتاب خود آورده است. با توجّه به سازندگی داستان، مجموعه ای از این قصه ها که حاوی مطالب اخلاقی و معنوی (بویژه در

.

ضمن شرح احوال پیامبران و پیشوایان دینی) است، گزینش و برای استفاده بهتر جوانان، با ادبیاتی امروزین، بازنویسی شده است. این مجموعه در دو جلد رقعی عرضه می گردد. *** در پایان، از همه فرهیختگان و اندیشه مندان، سازمان ها و نهادهای علمی ـ پژوهشی و دست اندرکاران امور اجرایی که در به ثمر رسیدن این همایشْ سهم داشته اند، سپاس گزاری می شود، و بویژه از: تولیت محترم آستان حضرت عبدالعظیم علیه السلام و ریاست محترم مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحدیث، شورای عالی سیاست گذاری و شورای علمی کنگره، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، مدیران عالی آستان حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، مدیران و محققان مرکز تحقیقات دارالحدیث ، سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، دانشکده علوم حدیث. مهـدی مهـریـزی دبیر کمیته علمی تابستان ۱۳۸۴

.

. .

پیش گفتار

پیش گفتارتفسیر ابوالفتوح رازی در فاصله سال های ۵۱۰ تا ۵۵۶ هجری قمری، نوشته شده است و نخستین تفسیر مفصل و دراز دامنِ فارسی است که بر مذاق تشیّع به نگارش درآمده است، اگرچه می دانیم که نوشتن تفسیر بر قرآن کریم به زبان فارسی، سابقه ای بس قدیمی تر از تفسیر ابوالفتوح دارد. شاید بتوان ترجمه تفسیر طبری (با عنوان: جامع البیان عن تأویل آی القرآن) را که در قرن چهارم هجری، به فرمان منصور بن نوح سامانی و به همّت دانشمندان ماوراءالنهر، صورت گرفت، نخستین تفسیر کامل به زبان فارسی دانست که البته هم متن اصلی و هم ترجمه آن به دست ایرانیان اهل سنّت انجام پذیرفته بود. پس از آن نیز تفسیرهایی چون: تفسیر پاک، تفسیر معروف به کمبریج، تفسیر شُنقشی، تفسیر بر عُشری از قرآن مجید، تاج التراجم شهپور اسفراینی، تفسیر سورآبادی و مشهورتر از همه، تفسیر کشف الأسرار و عُدّة الأبرار اثر جاویدانِ رشیدالدین میبدی، همه بیانگر اشتیاق و علاقه فراوان ایرانیانِ فارسی زبان به قرآن کریم است. مؤلف تفسیر حاضر نیز در بستر چنین محیطی که برای فارسی زبانان فراهم آمده و با تکیه بر میراثی که از دو قرن پیش تا روزگارِ وی باز مانده بود، دست به کتابت چنین تفسیر گرانسنگی زده است. نام کامل مؤلف، جمال الدین حسین بن علی بن محمّد بن احمد خزاعی است. اَجدادش در

.

قرن های اولیه اسلام از عربستان به نیشابور مهاجرت کرده اند و بعدها بازماندگان آنان در ری اقامت گزیدند و جمال الدین نیز در سده ششم از هجرت در ری به دنیا آمد و رشد کرد. متأسفانه جز نام چند تن از استادان حدیث و نیز برخی شاگردانِ مؤلف، اطلاع دیگری از چند و چونِ زندگی او نداریم. درباره تفسیر بیست جلدی او، پژوهش های بسیاری به انجام رسیده که جویندگانش می توانند گردآمده همه آنها را در مجموعه کاملی که همزمان با برگزاری کنگره ابوالفتوح رازی، انتشار یافته است، مشاهده کنند. امّا از آن همه مطالب و پژوهش های ارزنده، می توان فی الجمله به این جمله های خلاصه شده بسنده کرد که: تفسیر ابوالفتوح رازی با توجّه به حجم عظیم آن و نیز با عنایت به اینکه به زبان فارسیِ منطقه ری (در قرن ششم) نوشته شده است، دربردارنده نکات بسیار مهم تفسیری، فقهی، روایی و کلامی است که هر یک در جای خود مورد بررسی قرار گرفته است. این کتاب همچنین اشعار فراوانی را به زبان عربی و فارسی در خود جای داده است. اشعار عربی بیشتر جهت استشهاد (شاهد آوردن برای مبحثی لُغوی یا...) به کار رفته اند و اشعار فارسی بیشتر جهت تقریب به ذهن و تلطیف مبحث. با توجّه به اینکه مفسّر ما در قرن ششم، از شعرِ شاعرانِ معروفِ پیش از خود (یعنی شاعران قرون چهارم تا پایان قرن پنجم) سود جسته است و از سوی دیگر اطلاعات ما فارسی زبانان درباره شاعران آن قرون، بسیار اندک است، هر بیت و هر مصراعِ ذکر شده در این اثر، می تواند راهگشای برخی ابهام های ادبی مربوط به آن دوره باشد. همچنین نثر ساده کتاب که گاه به

.

ندرت به صنایع ادبی آغشته می شود (و اصطلاحا آن را «سبک بینابین» می نامند)، منبع بسیار گرانبهایی جهت مطالعات سبک شناسانه و واژه شناسی است. بسیاری از کاربردهای نحوی و نیز صرفی (بویژه در مورد کاربرد اَفعال)، ضمن اشتراک با سایر کتب علمی این دوره، ویژگی های منطقه ای و بومی دارد و نشانگر لهجه محلیِ رازی است که در پهلَویِ شمالی و ولایات اطرافِ ری و شهمیرزاد و سنگسر و... معمول بوده و هست. ⁽¹⁾طرح مباحث نحوی، صرفی و لغت شناسیِ عربی نیز که در این اثر همراه با استدلال های ادیبانه و روشنگری های ماهرانه، صورت گرفته است، براستی در فهم بهتر سخنِ وحی و اعجاز بلاغیِ آن، به خواننده کنجکاو کمک های شایان توجّه می کند. برای نمونه بخش کوتاهی از نوشته این مفسر را درباره نام های مراحل زندگی آدمی که حاکی از تسلّط کامل او بر لغت عربی و دقایق آن است، ببینید: ... آن گه چون ولادت او نزدیک شود «جنین» گویند او را، چون بزاید «ولید» گویند او را، چون شیر خورَد «رضیع» گویند او را، چون از شیرش باز کنند «فطیم» گویند او را، چون مهترک شود «صبیّ» گویند او را، چون بزرگ شود «یافع» گویند او را، چون برتر شود «ناشی» گویند او را، چون تمام بالیده شود «مترعرع» گویند. چون از آن حالت درگذرد «حَزَوَّر» گویند او را، چون به

.

حُلم نزدیک شود «مُراهق» گویند او را، چون به حُلم رسد «مُحتلم» گویند او را. آن گه «بالغ» گویند او را، چون مرد شود آن گه «اَمْرَد» گویند، چون شارب سبز کند «طارّ» گویند او را، چون آغازِ محاسن کند «باقِل» گویند او را. چون ستبر شود «مُسْبَطَّر» گویند او را... آن گه چون خط دارد «مختطّ» گویند او را، چون پیوسته کند «مجتمع» گویند، چون تمام در آرد «صُمُّل» گویند...، آن گه «مستویّ» گویند او را میان سی ساله و چهل سال، آن گه «مُصْعِد» گویند و «شابّ» جامع بُوَد این اسماء را. چون آغاز سپیدی کند «مُلَهْوِر» گویند او را، چون آمیخته شود «اشمط» گویند، آن گه «کهْل» گویند، چون پیر شود «اَشْیَب» گویند، آن گه «شیخ» گویند. آن گه «حوقَل» گویند، پس «همّ»، آن گه «هَرِم»، آن گه «خَرِف»، آن گه چون بمیرد «میّت». ⁽¹⁾امّا آنچه بیش از همه در این اثر، حائز اهمّیت است، نگاه واقع بینانه و به دور از غلوّ و مبالغه نویسنده به مطالبی است که مفسران پیش از او، درباره مباحث مختلف تفسیری و نیز داستانِ زندگی پیامبران گفته و نوشته اند . مؤلف با حفظِ احترامی که برای راویان و روایت های ایشان قائل است، و با علم کامل به درجه سندیّت آن روایات، پس از نقل پاره ای از آنها، با احترام و

.

ادب بسیار، برخی از گفته های مشهور درباره پیامبران را نامقبول و مطرود می داند و دلائل خود را نیز ذکر می کند. آنچه این مفسّر در پردازش داستان های پیامبران انجام داده است، کاملاً با انگیزه های اصلی برای ذکرِ قصص و عبرت آموزی از آنها، مطابقت دارد؛ چرا که می دانیم آدمی از دیرباز برای تفهیم بهتر و ماندگارترِ اندیشه های خود و نیز برای پذیرش آسان تر بایدها و نبایدهای دینی و عرفی، از قالب داستان و حکایت بهره می گرفته است و این فراورده های داستانی را گاه به نثر و گاه به صورت منظوم، از نسلی به نسل دیگر انتقال داده است. بی شک آنچه خواننده داستان های پیامبران در لابه لای گفتار و کردار این بزرگمردان می خواند، خواسته و ناخواسته او را به مرام و آیین دینی دعوت می کند و چنین فراخوانی غیر مستقیم و با بهره گیری از شیوه های هنری، مقصودی اصلی در قرآن کریم و به تَبَع آن در تفاسیر قرآنی بوده است. آنچه اینک فرا روی شماست، گزیده ای است باز نوشته از تفسیر روض الجنان و روح الجنان معروف به تفسیر ابوالفتوح رازی که تنها داستان پیامبران را ـ آن گونه که در جای جایِ تفسیر آمده ـ در خود جای داده است. به دیگر بیان، در این بازنویسی بخش های ویژه ای از تفسیر ابوالفتوح رازی که به زندگانی پیامبران و سرنوشت ایشان مربوط بوده، از مواضع مختلف تفسیر و بر مبنای اثری که سالیان پیش مرحوم دکتر عسکر حقوقی به انجام رسانده بود، ⁽¹⁾یک جا گرد آمده و به زبانی ساده و نزدیک به فهم و زبان امروزیان برگردانیده شده است.

.

اگر چه پیش از این گفتیم که نثر این تفسیر، ساده و آزاد از قیودِ تکلّف است، امّا باید توجّه داشت این سادگی نسبت به سایر نثرهای قرن ششم سنجیده می شود. یعنی نباید گمان برد که نثر ساده قرنِ ششم هجری، با ویژگی های سبک شناسانه آن دوره و آن منطقه، و نیز فاصله زمانیِ بسیار طولانی که میان ما و زبانِ آن دوره افتاده است، همچنان برای خواننده امروزی، کاملاً مفهوم خواهد بود. به همین دلیل است که ما، اکنون نثرهای ساده و مُرسلی همچون تاریخ بلعمی، قابوس نامه، سفرنامه ناصرخسرو و... را در کلاس های دانشگاهی و به کمک استاد ادبیات می خوانیم. در مجموعه حاضر نیز آنچه به ما جسارتِ بازآفرینی بخش هایی از تفسیر ابوالفتوح را بخشید، همین انگیزه ساده تر ساختن متن و بیرون آوردنِ جامه کهنگی از عبارات و مفاهیمِ متن بوده است. در این ساده سازی سعی بر آن بوده تا حتی المقدور اصالت متن و زیبایی توأم با سادگی آن دست نخورده باقی بماند و تنها عباراتی بازگردانیده شود که برای خواننده امروزی، ناآشنا یا نامفهوم باشد. واژگانی از متن که نیاز به مراجعه به فرهنگ لغت داشته، در همان متن، معادل امروزی یافته است و تنها برخی واژگان یا اصطلاحات و یا نام های خاص، در پاورقی توضیح داده شده است. در ابتدا تصمیم بر آن بود که همه داستان های مربوط به پیامبران در مجموعه ای شامل چند جلد بازنویسی شود، امّا در مراحل بعد ترجیح داده شد تا گزینشی در میان این داستان ها انجام پذیرد و تنها برخی از آنها، بازنویسی شود. با این امید که در صورت مقبولیت، آغازی باشد برای کارهایی دیگر در این زمینه.

.

در همین جا باید از زحمت های خانم ها: عابدینی، فضلی و ناجی که در مراحل مختلف بازنویسی، به این مجموعه یاری رساندند، تشکّر و قدردانی کنم همچنین سپاس خود را دریغ نمی دارم از دست اندرکاران کمیته علمی کنگره ابوالفتوح رازی که انگیزش اصلی و فراهم آوردن مقدمات لازم مرهون همّت ایشان بوده است. محمّدرضا موحّدی تابستان ۱۳۸۴

.

. .

آغاز داستان موسی

اشاره

داستان موسی

.

. .

خواب دیدن فرعون

آغاز داستان موسی ⁽¹⁾خواب دیدن فرعونچون فرعون عمری طولانی یافت، بر سرزمین خود ظلم و ستم بسیار کرد. از این رو، خداوند اراده کرد تا موسی را به پیامبری قوم بنی اسرائیل بفرستد. در همین دوران، فرعون شبی در خواب دید که از بیت المقدس آتشی پدیدار گشت و اطراف و گرداگرد خانه او را فراگرفت، آن گاه آتش در خانه وی و قبطیان افتاد و خانه ها را سوزاند، لیکن هیچ گزند و آسیبی به قوم بنی اسرائیل نرساند. فرعون از این خواب بترسید. بامداد کسی فرستاد و کاهنان و خوابگزاران را نزد خود طلبید و خواب خویش را بر آنان بیان کرد. آنان گفتند: این خواب نشان دهنده آن است که در میان بنی اسرائیل فرزندی به دنیا آید که تو و قوم تو را به هلاکت رساند و مملکت تو به دست وی نابود گردد. فرعون قابله های مصر را فراخواند و آنان را بر زنان آبستن بنی اسرائیل گماشت. آن

.

گاه دستور داد زنان و مردان را از یکدیگر جدا سازند و گفت: «وای بر کسی که با زن خلوت کند». از آن پس به هنگامی که فرزندی به دنیا می آمد، اگر دختر بود، او را رها می ساخت و اگر پسر بود او را می کشت. چند سال بدین طریق عمل کرد و پسران را کشت. بدین روی بر مردان بنی اسرائیل مرگ افتاد و بسیاری مردند. قبطیان نزد فرعون آمدند و گفتند: پیران بنی اسرائیل از بین رفته اند و تو فرزندان آنان را می کشی، بیم آن است نسل بنی اسرائیل تمام شود و فردی باقی نماند که در خدمت ما باشد، پس ما باید خود چاره ای بیندیشیم. فرعون گفت: چاره آن است که یک سال باید کودکان را کشت و یک سال آنان را باقی نهاد. بر این طریق عمل کردند. خداوند چنین قضا کرد که هارون در سال امن زاده شد و از این رو یک سال از موسی بزرگ تر بود. چون سال قتل و هراس فرارسید، مادر موسی، وی را باردار گشت، پس هراسان و دلتنگ شد. بر پایه روایتی، کسانی که علم کتب اوایل می دانستند به فرعون گفتند: ما در کتاب ها چنین دیده ایم که سلطنت تو به دست کودکی از نسل عمران نابود می گردد. عمران مردی مؤمن بود و در خفا به خداوند ایمان داشت و البته از مقربان فرعون بود. فرعون به او گفت: «نمی خواهم که ساعتی در شب و روز از نزد من غایب شوی». عمران گفت: «این چنین کنم». زین پس شب ها در نزدیکی فرعون می خوابید. یکی از شب ها فرعون در بستر خود خوابیده بود و عمران نیز نزدیک وی. خدای تعالی فرشته ای را فرستاد تا مادر موسی را برگیرد و نزدیک عمران برد. فرشته چنین کرد و او را نزدیک عمران که خفته بود، نهاد. عمران از خواب بیدار شد، مادر موسی را در جایگاه فرعون به

.

نزدیک خویش دید. پرسید: «تو چگونه اینجا آمدی، در حالی که همه درها بسته است و پرده داران و دربانان بر آنجا نشسته اند؟» گفت: «نمی دانم، من خود نیامده ام، مرا به اینجا آورده اند.» عمران دریافت که این کار خدای است. بر بالین فرعون با او خلوت کرد و او موسی را باردار شد؛ آن گاه فرشته مادر موسی را در همان شب به جایگاه خود بازگرداند. بدان هنگام که آثار حاملگی بر مادر موسی ظاهر شد، عمران بر خود ترسید، از آن رو که فرعون با وی عهد و پیمان بسته بود که به هیچ روی گرد زنان نگردد و با آنان خلوت نکند و او این عهد را پذیرفته بود. چون حمل آشکار شد، مردم چنان از آن سخن گفتند که به گوش فرعون نیز رسید. گفت: «این را راست نمی پندارم، از آن رو که من لحظه ای عمران را ترک نساخته ام». آن گاه از میان مقرّبان خود گروهی زنان معتمد را گسیل کرد تا چگونگی آن را دریابند. آنان رفتند و به جستجو پرداختند. به فرمان خداوند کودک در پشت مادر قرار گرفت. پس آنان بازگشتند و سوگند خوردند که آن سخنان حقیقت ندارد. فرعون دستور داد تا آن سخن چینان را عذاب کنند و خود در نکوداشت و نواخت عمران افزود. روزگار این سان سپری شد تا بدان گاه که موسی زاده شد. این خبر که زن عمران پسری بزاده است، چنان پیاپی گردید که فرعون از آن آگاه شد. دگربار نگهبانان و درباریان خود را روانه ساخت تا حقیقت حال را دریابند. کسی به مادر موسی خبر داد که گماشتگانِ فرعون برای جستن حقیقت بدین جای آیند. مادر کودک را برداشت و در تنور نهاد. آن گاه سر تنور را پوشانید و خود

.

از خانه گریخت. خواهر وی، خاله موسی، به خانه آمد. از این حال بی خبر بود. آتشی افروخت و در تنور نهاد تا نان بپزد. آتش تنور در هوا شعله می کشید. فرعونیان به خانه آمدند و همه جا را زیر و زبر کردند، هیچ نیافتند. به سر تنور نزدیک شدند. از آن رو که آتشی عظیم در آن شعله می کشید دیگر حتی گمان نکردند کودک در تنور باشد. مادر موسی را یافتند و هیچ ندیدند. بازگشتند و به فرعون خبر دادند. پس از رفتن آنان مادرِ موسی از خواهرِ خود پرسید: «کودک را چه کردی؟» گفت: «من کودک را ندیدم.» گفت: «کودک در تنور بود. همانا در تنور آتش نهادی و کودک را سوزاندی؟» و به زاری پرداخت. آن گاه به سر تنور نزدیک شد و به درون آن نگاه کرد. موسی علیه السلام در میان تنور نشسته بود و آتش گرد او زبانه می کشید و به وی گزندی نمی رساند. مادر موسی شادمان گشت و دریافت خداوند در این کار سرّی پنهان کرده است. کودک را برگرفت. محدّثان نقل کرده اند که: فرعون در خواب دید آتشی از بیت المقدس پدیدار گشت و اطراف مصر را گرفت، آن گاه قبطیان و خانه های آنان را سوزاند، لیکن به بنی اسرائیل گزندی نرساند. علمای قوم خود را طلبید و تعبیر این خواب را از آنان پرسید. تعبیرگرانِ خواب به فرعون گفتند: «در مصر کودکی به دنیا آید که تو و قوم تو به دست وی نابود گردید و این زمان آغاز ولادت اوست.» فرعون دستور داد گروهی را بر زنان آبستن بنی اسرائیل بگمارند تا هر کودکی که به دنیا آمد، پسران را بکشند و دختران را باقی گذارند.

.

در خبر آمده است که در جستجو برای یافتن موسی نود هزار کودک کشته شد. عبداللّه بن عباس نیز گفته است: «چون بنی اسرائیل در مصر بسیار شدند بر مردمان ظلم و تکبر کردند، آشکارا و بی پرده به گناه و معصیت پرداختند و برگزیدگان آنان از امر به معروف و نهی از منکر دست کشیدند. بدین روی خداوند قبطیان را بر آنان گمارد. قبطیان، بنی اسرائیل را به اسارت گرفتند و به کارهای بی اجر و مزد واداشتند. اوضاع چنین بود تا آن گاه که خداوند با فرستادن موسی آنان را برهانید.» چنان که گفته آمد هنگامی که آثار حمل بر مادر موسی آشکار شد، به فرعون خبر دادند که زن عمران آبستن است. او گروهی از زنان را فرستاد تا حقیقت را دریابند. آنان رفتند و جستجو کردند، لیکن هیچ اثری از حمل ندیدند، از آن رو که هرگاه دست بر شکم مادر موسی می نهادند، کودک به پشت وی می رفت و می چسبید، آن چنان که اثر وی معلوم نمی شد. بازگشتند و به فرعون گفتند: «هیچ اثری نیست و این سخن بر حقیقت نیست.» از جمله قابلگانی که آنان را برای وضع حمل گماشته بودند، قابله ای بود که با مادر موسی دوستی داشت. آن گاه که وقت وضع حمل نزدیک شد و درد زادن مادر موسی را گرفت، وی کسی فرستاد و این قابله را حاضر کرد. به قابله گفت: «بدان که چنین وضعی پیش آمده است. دوستی و الفت ما باید به هنگامی که ممکن باشد برای من سودی رساند، اینک مرا بر این وضع یاری ده و این سخن پوشیده دار.» قابله گفت: «همچنین کنم» و با خود اندیشید: «اگر مولود پسر باشد، فرعون را آگاه سازم.» چون موسی به دنیا آمد، نوری از

.

چشمان او تابید که آنان را متحیر ساخت و مهر او زیاده از اندازه در دل قابله افتاد. رو سوی مادر موسی کرد و گفت: «قصد من این بود که اگر این مولود پسر باشد، یا کودک را بکشم یا فرعون را آگاه سازم. اینک چون او را دیدم، مهر او در دل من افتاد و این نور سیمای او گواهی دهد که دشمن ما و فرعون این کودک است و نابودی و هلاکت ما و فرعون به دست او باشد، لیکن محبّت او مرا رها نمی کند تا بتوانم آزاری به او رسانم. او را از فرعون و قوم فرعون محفوظ دار.» قابله از خانه مادر موسی بیرون آمد. در این هنگام برخی از جاسوسان او را دیدند و فرعون را از این امر آگاه ساختند. فرعون برای یافتن حقیقت کسی را فرستاد. شخصی مادر موسی را آگاه کرد. وی موسی را در خرقه پیچید و در تنور قرار داد. خاله موسی به خانه آمد. آتش در تنور افروخت و تنور را گرم کرد تا بپزد. قوم فرعون به خانه آمدند و جستند و نگریستند، لیکن هیچ کودکی ندیدند. آن گاه با دیدن تنوری که آتش از آن شعله می کشید، خانه را ترک کردند. چون مادر موسی بازگشت از خواهر خود پرسید: «کودک را چه کردی؟» گفت: «او را ندیدم.» گفت: «من او را در تنور نهادم.» آن گاه به درون تنور نگاه کردند؛ موسی در میان آتش بود، آتش گرد وی می گردید و زبانه می کشید، اما به موسی آسیبی نمی رساند. شادمان شدند و موسی را بیرون آوردند. اهل معنی گفته اند: «خدای تعالی بر مادر موسی چنین واقعه ای را پیش آورد تا آن گاه که به وی می گوید: موسی را در آب بیفکن مطمئن باشد آن

.

خدایی که موسی را در آتش حفظ می کند، در آب نیز او را حفظ خواهد کرد.» بر پایه روایتی دیگر، وقتی مادر موسی دریافت که قوم فرعون بر در خانه وی آمدند، مضطرب شد و عقل و خرد خود را از دست داد. نمی دانست کودک را چه کند. پس او را در تنور انداخت و خود گریخت. قوم فرعون آمدند و پرسیدند: «این زن (قابله) اینجا چه کار داشت؟» خواهر موسی گفت: «با ما آشنا بود.» در این هنگام مادر بازگشت. قوم فرعون رفتند؛ چراکه چیزی نیافتند. مادر موسی از دختر خود پرسید: «کودک را چه کردم؟» گفت: «نمی دانم.» پس از ساعتی آوای او از تنور به گوش رسید، برخاستند و نگریستند؛ آتش بر موسی سرد شده بود و او را گزند نمی رساند. او را بیرون آوردند و مهر خود به پنهان ساختند. آن گاه که جستجو برای یافتن موسی شدت یافت، خداوند به مادر موسی وحی کرد: «او را در تابوتی بگذار و در رود نیل افکن.» مادر موسی رفت و به نجاری قبطی گفت: «برای من تابوتی بدین اندازه بساز.» درودگر پرسید: «آن را برای چه می خواهی؟» گفت: «بدان نیاز دارم.» درودگر اصرار و پافشاری کرد. مادر موسی نمی خواست دروغ گوید، از این رو گفت: «کودکی دارم و بر جان او می ترسم. می خواهم آن را از فرعون در تابوت پنهان سازم.» نجار تابوت را ساخت، آن گاه در پی مادر موسی رفت و خانه وی را یافت. نجّار بر آن شد گماشتگان فرعون را آگاه سازد، اما خداوند زبانش را بست تا هرگاه خواست سخن گوید، نتواند. با دست اشاره کرد و کسی درنمی یافت او چه می گوید، بدان سبب که بسیار اشاره کرد و هیچ کس سخن او را نفهمید،

.

گفتند: «او دیوانه است.» او را زدند و بیرون کردند. به دکان بازگشت، زبانش گشاده شد. بازگشت، زبانش بسته شد و چشمانش کور گشت. نه چیزی می دید و نه می توانست سخن گوید. او را دگرباره زدند و بیرون کردند. هنگامی که به دکان بازگشت زبانش گشاده شد و چون رفت خبر دهد، زبانش بسته شد. با خود اندیشید و گفت: «این کودک همان کودکی است که فرعون در طلب اوست و این نشانه ها بیان می کند او بر حق است. اگر خداوند زبان من بازگرداند به او ایمان آرم. خداوند چنین کرد و درباره او گفت: «وَ قالَ رَجُلٌ مُو?مِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ» ⁽¹⁾. نجّار رفت و مادر موسی را از قصه خود آگاه کرد. مادر موسی تابوت را به قیر آغشته کرد و موسی را در آن نهاد و در رود نیل افکند. در مصر از رود نیل شعبه های چندی جدا کرده بودند. فرعون شعبه ای بزرگ از رود نیل را به خانه خود آورده بود. بستانی ساخته و حوضی را در آنجا ایجاد کرده بود. آب به درون حوض وارد می شد و از راهی دیگر به رود نیل می پیوست. فرعون بر کنار این حوض تختی برای گردش و خرمی نهاده بود و با آسیه آنجا نشسته بود. خداوند بر آن تابوت فرشته ای گماشت تا آن را به شعبه خانه فرعون رانَد. هنگامی که تابوت به بستان وارد شد و در داخل حوض قرار گرفت، فرعون آن را دید و گفت: «آن را بگیرید.» تابوت را از آب گرفتند و نزد فرعون بردند. قفلی بر روی آن قرار داشت. هرچه کوشیدند تا آن را بشکنند یا بگشایند،

.

نتوانستند. آسیه گفت: «آن را به من دهید.» به او دادند و او قفل را شکست و در تابوت نگریست. کودکی دید که از میان چشمان او نوری می تابید و او انگشت در دهان نهاده بود و شیر می مکید. خدا مودّت و مهر او را در دل آسیه افکند. او را پیش فرعون برد. فرعون با دیدن کودک به او مهر ورزید و او را نگاه داشت. امّا روایتی دیگر چنین است که: بر اندام آسیه برصی پیدا شده بود که طبیبان از درمان آن عاجز بودند. فرعون طبیبان و عالمان را گرد آورد. گروهی از عالمان که کتب اوایل خوانده بودند به او گفتند: «ما در کتب اوایل چنین خوانده ایم که داروی این بیماری از رود نیل به دست آید، بدین سان که در این تاریخ، در فلان سال و فلان ماه و فلان روز، در این رود کودکی را درون تابوتی یابند که آب دهان آن کودک این بیماری را درمان کند.» فرعون نگهبانانی بر رود نیل گماشت. آنان همچنان بر رود نیل ماندند تا چنین تابوتی را یافتند. آن را گرفتند و پیش فرعون بردند. چون آسیه سر تابوت را باز کرد، موسی را در آغوش گرفت و آب دهان او را بر آن برص مالید. خداوند همان لحظه وی را شفا داد. موی را در آغوش گرفت و بوسید و مهر او در دل گرفت. گروهی با دیدن کودک به فرعون گفتند: «ما چنین می پنداریم که این همان مولودی است که تو در جستجوی او بودی. او را باید بکشی.» فرعون بر آن شد تا کودک را بکشد. آسیه گفت: «قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ لا تَقْتُلُوهُ عَسی أَنْ یَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً» ⁽¹⁾؛ این کودک روشنایی چشم من است، او را نکش، باشد که

.

برای ما سودمند باشد یا او را به فرزندی گیریم. فرعون گفت: «اینک چون تو شفاعت می کنی او را به تو بخشیدم. او روشنایی چشم توست، از آن من نیست.» اهل اشارت گفته اند: «خداوند آسیه را به سبب این سخن هدایت کرد و اگر فرعون نیز چنین گفته بود، او را نیز هدایت می کرد، امّا از آن رو که قساوت بر فرعون چیره بود، آنچه سبب لطف او بود برنگزید.» به آسیه گفتند: «نام کودک را چه می گذاری؟» گفت: «موسی، بدان رو که او را از میان آب و درخت یافتند.» خداوند بر موسی نعمت هایی می شمارد بدین سان: دستی از خود بر تو افکندم و چنان کردم که هر کس تو را ببیند، دوستت بدارد، آن گونه که فرعون تو را دوست داشت؛ آن کسی که دشمن تر از او نبود. این سخنِ عبداللّه بن عباس است. در خبری چنین آمده که خداوند به موسی مسحه ای از جمال داد، چنان که هر کس او را می دید، او را دوست می داشت. محدّثی دیگر گفته است: «خدای تعالی ملاحتی در چشم موسی نهاد که هر کس او را می دید، او را دوست می داشت.» پرورش، غذا، طعام و آشامیدنیِ تو به عنایت من بود، آن گاه که خواهرت می رفت، وی گفت: «شما را بر خاندانی راه نمایم که او را درپذیرند.» این امر آن هنگامی بود که آسیه موسی را گرفت و به فرزندی پذیرفت. آن گاه فردی را فرستاد و دایگان را طلبید. موسی شیر هیچ کس را نگرفت، از این رو در مصر به جستجوی دایه ای پرداختند تا او را شیر دهد. خواهر موسی علیه السلام، به نام

.

مریم، رفت و به آنان گفت: «آیا شما را بر خانه ای راه نمایم که او را کفالت کنند و درپذیرند؟» گفتند: «آری». مادر موسی رفت و پستان در دهان او نهاد. او پس از آنکه شیر هیچ کس را نمی گرفت، پستان مادر گرفت و شیر خورد. آسیه گفت: «تو باید اینجا بیایی و دایه این کودک شوی.» مادر موسی گفت: «من اینجا نمی توانم بیایم، از آن رو که من کودکان دیگری دارم و خانه ام پریشان و نابسامان می گردد، لیک اگر او را به من دهی ضمانت می کنم که او را شیر دهم و به خوبی نگاه دارم.» چون دیدند که جز از شیر او نمی گیرد به ناگزیر او را به مادرش دادند. ما تو را به مادر بازگرداندیم تا چشم او روشن شود و غمگین نباشد. این از جمله نعمت هایی است که خداوند بر موسی می شمارد. و از دیگر نعمت ها آن است که مردی قبطی را کشتی و ما تو را از غم برهانیدیم. چون موسی هراسان و ترسان از آن بود که وی را می طلبند تا به قصاص قبطی بکشند (این ماجرا در جای خود خواهد آمد ان شاءاللّه ). همچنین تو را سخت آزمودیم؛ یعنی با تو معامله آزمایندگان کردیم تا تو را برای نبوت خالص کنیم. پس سال ها در مدین اقامت کردی، آن هنگام که به شعیب نزدیک شدی. گفتند: «ده سال در مدین اقامت کرد. مدین شهری بود که شعیب در آنجا ساکن بود و از آنجا تا مصر هشت منزل راه است.» وهب گفته است: «بیست و هشت سال در مدین اقامت کرد؛ ده سال مزدوری شعیب و هجده سال با دختر شعیب بود تا آن هنگام که فرزندان بزاد.»

.

موسی پسر فرعون و کشتن قبطی!

موسی پسر فرعون و کشتن قبطی!در خبر آمده است: هنگامی که موسی علیه السلام بزرگ شد، به مانند فرعون جامه می پوشید و بر مرکبان خاص فرعون می نشست و او را موسی بن فرعون می خواندند. روزی فرعون بر مرکب نشست و موسی علیه السلامغایب شد. هنگامی که بازگشت، پرسید: فرعون کجا رفت؟ گفتند: فلان جا است. بر مرکب نشست و بر پی فرعون رفت. چاشتگاه به آنجا رسید، شهر خالی بود و مردم همه خفته بودند. اهل حدیث گفته اند: «گروهی از بنی اسرائیل پیرو موسی علیه السلامبودند، گرد او می گشتند و فرمان او را گردن می نهادند. چون موسی علیه السلام بزرگ شد و اندیشه اش نیرو گرفت، ظلم فرعون را دید و بر آنچه فرعون انجام می داد، منکر شد و انکار خویش را اظهار می کرد. فرعون را از این سخنان موسی آگاه کردند. بدین روی موسی هراسان بود و پیش فرعون نمی رفت. روزی پوشیده و به هنگام بی خبری مردم شهر به آنجا وارد شد.» چون موسی علیه السلام در کودکی تپانچه ای بر روی فرعون زده بود، فرعون گفت: این جوان دشمن من است، همان که در جستجوی وی کودکان

.

بسیاری را کشتم.» آن گاه بر آن شد تا او را بکشد. آسیه گفت: او کودک است و طفلی نادان، نمی داند چه انجام دهد. او را نباید مؤاخذه کرد. گفت: چنین نیست. آسیه گفت: اگر می خواهی که کودک بودنِ موسی را دریابی دستور ده تا طبقی یاقوت و اندکی آتش آورند تا ببینی او کدامیک را دست می گیرد. چنین کرد. موسی دست پیش برد و پاره ای آتش برداشت و در دهان نهاد. زبانش سوخت و بندی بر زبانش افتاد. پس از این رویداد، فرعون از جسارت موسی درگذشت، امّا دستور داد که موسی را از خانه و شهر بیرون کردند. زین پس موسی به شهر نزدیک نشد تا آن گاه که بزرگ شد. بدین هنگام به شهر مصر وارد گشت و در حالی که مردم مصر از او غافل شده بودند و او را به فراموشی سپرده بودند.» از امیرالمؤمنین علی بن أبیطالب علیه السلام، چنین روایت کرده اند: «روز عید بود و مردم به شادمانی و بازی سرگرم بودند. موسی دو مرد را دید که به یکدیگر آمیخته بودند و نزاع می کردند. یکی از آنان بنی اسرائیلی و پیروِ او و دیگری قبطی و از دشمنان وی.» مفسران گفته اند: «مرد بنی اسرائیلی سامری بود و مرد قبطی طبّاخ فرعون و نامش فلیون بود.» برخی گفته اند: «مرد قبطی نانوای فرعون بود و نامش قابور بود که مرد اسرائیلی را به بیگاری گرفته بود تا هیزم به مطبخ فرعون ببرد.» برخی مفسّران گفته اند: «چون موسی علیه السلام بزرگ شد، بنی اسرائیل بر گرد او جمع شدند و تحت حمایت او بودند، بدان سان که اصحاب فرعون نمی توانستند در حضور وی شخصی را به بیگاری وادارند؛ چراکه او در خود

.

نیروی عظیم داشت و چون پسرخوانده فرعون بود،۱ کسی جرأت نمی کرد با او به ستیزه و مباحثه پردازد. روزی در کنار شهر راه می رفت. دید که مردی قبطی از مردی اسرائیلی بیگاری می کشد. اسرائیلی هنگامی که موسی را دید از او کمک خواست. موسی گفت: از او دست بدار. گفت: چنین نکنم، از آن رو که به مطبخ پدرت هیزم می برد و در این هنگام کس دیگری برای این کار نیست. » موسی علیه السلامخشمگین شد و برای مرافعه مشتی بر قبطی زد تا او دست از اسرائیلی بدارد. قصد موسی کشتن قبطی نبود. قبطی با آن مشت کشته شد. چون مرد کشته شد، موسی علیه السلام ترسید و پشیمان شد و گفت: «کشتن این قبطی بی قصد و بی اختیار من از عمل شیطان بود.» آن گاه او را در زیر هیزم ها پنهان کرد و رفت. خداوند، موسی را به خاطرِ توبه و احساس پشیمانی از کار ناخوبِ خود بخشید، چراکه موسی در مناجات خود گفت: «بار خدایا، من با این کار بر خود ستم کردم. مرا بیامرز.» خدا نیز که غفور و رحیم است، او را آمرزید. قبطی را کشته یافتند و کسی درنیافت او را چه شخصی کشته است. موسی گفت: «خدایا، با این نعمتی که بر من عطا کردی عهد می کنم که یار مرد گناهکار نباشم.» هنگامی که قبطیان، مردی را از نامداران خود کشته شده یافتند، پیش فرعون رفتند و گفتند: «اسرائیلیان مردی را از ما کشتند.» فرعون پرسید: «می دانید او را که کشته است؟» گفتند: «نه» گفت: «بی هیچ دلیل و شاهدی بی گناهی را نمی توان کشت، بروید و جستجو کنید و قاتل را بیابید تا او را

.

قصاص کنیم.» آنان رفتند و جستند، لیکن حقیقت را نیافتند. موسی دگر روز در شهر ترسان و اندیشناک از اینکه خبر کشته شدن قبطی آشکار گردد، راه می رفت. اخبار را گوش داشت و اطراف را می کاوید. به ناگاه همان مردی را که دیروز از او یاری خواسته بود، دید که دگرباره با مردی قبطی آویخته بود. مرد اسرائیلی از موسی فریادرسی خواست. موسی که از واقعه دیروز دلتنگ و هراسان بود، گفت: «تو مردی نادان هستی. اگر پنداری که من هر روز برای تو با کسی درآویزم طمع خام داری، این حال از تو و نادانی تو ظاهر است.» آن گاه برای آنکه اسرائیلی را از دست قبطی برهاند، رو سوی آنان نهاد. اسرائیلی به موسی نگاه کرد. او را همچون دیروز خشمناک دید. به سبب کم خردی و نیز از آن رو که موسی زبان به ملامت و سرزنش وی گشوده بود، پنداشت که موسی قصد کشتن او را دارد. پس شتاب کرد و پیش از آنکه موسی به قبطی دست زند و او را دور سازد، رو به موسی نهاد و گفت: «ای موسی، می خواهی مرا بکشی، چنان که دیروز مردی را کشتی. تو می خواهی که در زمین مردی جبّار و قاتل باشی و نه از نیکوکاران.» چون اسرائیلی این سخن را گفت، موسی بازماند و به سوی او نرفت. سخنان اسرائیلی را تکذیب نکرد. از آنجا دور شد و آنان را رها ساخت. قبطی با شنیدن آن سخن و دیدن آن وضع دریافت که آن مرد را موسی کشته است. آن گاه رفت و فرعون را آگاه ساخت. فرعون کسانی را فرستاد تا موسی را بگیرند. آنان برای گرفتن موسی به راه افتادند. از یاران و پیروان موسی کسی از این حال خبر یافت. شتاب کرد و به موسی خبر داد. گفت: «ای

.

موسی، قوم فرعون برای کشتن تو با یکدیگر مشورت می کنند. می خواهند تو را بکشند. تو را نصیحت می کنم که از شهر بیرون بروی». موسی علیه السلام هراسان و نگران از شهر بیرون شد و دائما مراقب کسانی بود که در جستجوی او بودند و پس و پیش خود را می نگرید. به خدا پناه برد و گفت: «خدایا، مرا از این ستمکاران برهان.» آن گاه رو سوی مَدْین نهاد تا از سرزمین فرعون بیرون شود. روی به جانب مدین نهاد، لیکن راه آنجا را نمی شناخت. از خدا خواست راه به او بنماید و او را هدایت کند. گفت: «همانا آفریدگارم راه راست را به من نشان دهد.»

.

ورود موسی به شهر مدین و قبول دامادی شعیب

ورود موسی به شهر مدین و قبول دامادی شعیبموسی علیه السلام بی زاد و توشه، بی مرکب، بی رفیق و بی راهنما از شهر بیرون رفت، در حالی که تنها نعلینی بر پا داشت. برخی نیز گفته اند که پابرهنه بود. از مصر تا مدین هشت روز راه است، همان فاصله ای که میان بصره و کوفه است. موسی راه را نمی شناخت. هنگامی که از خداوند هدایت خواست، فرشته ای را بر اسبی نشسته و نیزه ای در دست به جانب موسی فرستاد. فرشته از موسی پرسید: «ای موسی، کجا می روی؟» گفت: «به مدین می روم.» پرسید: «راه را می شناسی؟» گفت: «نه». گفت: «برو که من همراه و راهنمای تو هستم.» موسی علیه السلام با فرشته همراه شد. در راه غذای او فقط برگ درخت بود. چون به سر چشمه آب مدین رسید، آنجا چاهی بود که اهل مدین از آنجا آب می کشیدند و چهارپایان خود را آب می دادند، گروهی از مردمان را آنجا دید که به گوسفندان خود آب می دادند. جز اینان دو زن را یافت که گوسفندان خود را جمع می کردند و با هم می آوردند تا پراکنده نشوند. موسی علیه السلاماز آنان پرسید: «کار شما چیست؟ چرا گوسفندان خود را سیراب نمی کنید، حال آنکه

.

مردم گوسفندان خود را آب می دهند.» گفتند: «تا هنگامی که مردم بازنگردند ما نمی توانیم گوسفندان خود را آب دهیم.» پرسید: «چرا چنین است؟» گفتند: «از آن رو که ما دو زن ناتوانیم و نمی توانیم در میان آنان داخل شویم.» پرسید: «آیا هیچ مردی ندارید؟» گفتند: «ما پدری پیر داریم.» موسی علیه السلام پرسید: «چاه دیگری نیست؟» گفتند: «چاهی است، لیکن متروک است و سنگی بزرگ بر سر آن قرار دارد که ده مرد نمی توانند آن را بردارند. چهل مرد باید تا بتوانند سنگ را کنار نهند.» موسی گفت: «نشانم دهید.» آنجا رفت و دست پیش برد و سنگ را از سر آن چاه برداشت. به داخل چاه نگاه کرد. آب فاصله بسیاری تا سر چاه داشت. پرسید: «دلو و ریسمان دارید؟» گفتند: «نه». پرسید: «اندکی آب دارید؟» گفتند: «برای خوردن در این قریه آب هست.» گفت: «به من دهید.» آب را از آنان گرفت و در دهان گرداند، آن گاه آب را در چاه ریخت. آب تا سر چاه بالا آمد، بدان گونه که گوسفندان خود رفتند و آب آشامیدند و فربه شدند و پستان ها پر شیر کردند. بر پایه روایتی دیگر، آن دو، دلو و ریسمان داشتند. موسی دلو و ریسمان را از آنان گرفت و به کنار چاه آمد. مردم را به نیروی خویش از آنجا دور کرد و آب کشید و گوسفندان را سیراب کرد. آن گاه آن دو زن به خانه بازگشتند. موسی خسته و ناتوان در زیر سایه درختی آرمید. گفت: «خدایا، من به خیری که تو بر من فرستی محتاجم.» مفسران گفته اند: «در این هنگام از خدا نان جو خواست؛ چراکه به آن محتاج بود.» امام باقر علیه السلام گفته اند: «واللّه که این را نگفت، جز آنکه او به نیم خرما نیاز داشت.»

.

هنگامی که آن دو زن به خانه رفتند، پدر از آنان پرسید: «چگونه است که امروز پیش از آن زمانی آمده اید که هر روز می آمدید؟ مگر گوسفندان را آب نداده اید؟» گفتند: «داده ایم» و از ماجرای خود سخن گفتند. پرسید: «چگونه مردی بود؟» گفتند: «مردی صالح و رحیم بود.» آن گاه به یکی از آنان گفت: «برو و او را بیاور تا مزدش را بدهیم.» یکی از آنان برخاست و رفت. مفسران در نام پدر آنان اختلاف دارند. برخی چون مجاهد، ضحاک، سدی و حسن او را شعیب علیه السلام می دانند. حق تعالی از این خصلت نیکوی موسی سخن گفته است: یکی از آن دو خواهر شرم زده نزد موسی رفت. گفته اند: «رویش را بسته بود.» برخی گفته اند: «آستین بر روی خود گرفته بود.» به موسی گفت: «پدرم برای آنکه مزد تو را بدهد، تو را نزد خود می خواند.» موسی برخاست و در پی دختر به راه افتاد. اگر ناگزیر نبود نمی رفت و می گفت: «من مزدی نمی خواهم.» دختر در پیش می رفت و موسی به دنبال او. بادی برخاست و جامه از اندام دختر افکند. موسی گفت: «در پشت سر من قرار گیر تا من از پیش بروم.» گفت: «تو راه را می شناسی؟» گفت: «هرگاه که راه را به اشتباه روم، سنگی از جانب راه راست بینداز تا من از آن سو بروم.» موسی به خدمت شعیب رسید و قصه خود را به او گفت. شعیب به او بشارت داد و به او گفت: «نترس که از دست ستمگران نجات یافته ای، از آن رو که فرعون بر این سرزمین فرمانرواییّ و سلطه ای ندارد.» یکی از آن دو دختر به شعیب گفت: «ای پدر، این مرد را به خدمت گیر؛ چراکه بهترین فردی است

.

که می توانی او را به خدمت گیری. او مردی است نیرومند و امین.» پدر پرسید: «نیرو و امانت او را چگونه دریافتی؟» گفت: «از آنجا دریافتم که سنگی را که گروهی بسیار نمی توانستند بردارند، او به تنهایی برداشت و کنار نهاد. او را از اینجا امین شناختم که در راه مرا در پشت سر خود قرار داد تا به اندام من نگاه نکند.» پس از آن شعیب علیه السلام به موسی گفت: «من می خواهم که از این دختران خود یکی را به تو بدهم.» او گفت: «من چیزی ندارم تا به مهر او دهم.» شعیب گفت: «از تو چیزی نمی خواهم، چراکه تو هیچ نداری، لیکن باید هشت سال برای من کار کنی و آنچه اجرت آن باشد مهر او قرار دهی. اگر چنان که ده سال مزدوری کنی، دو سال افزون تر خدمت کرده باشی و این کرمی است از جانب تو و من نمی خواهم که رنجی بر تو بنهم و ان شاءاللّه که مرا از جمله صالحان و شایستگان و وفاکنندگان به عهد و پیمان بیابی.» نام یکی از این دختران صفوره بود و نام دیگری رالیا. شعیب صفوره را به موسی داد. بعضی دیگر از مفسران گفته اند: «دختر بزرگ تر صفوره نام داشت و دختر کوچک تر صفیرا.» موسی به شعیب گفت: «مرا به شبانی می فرمایی، از این رو برای من باید عصایی باشد تا با آن گوسفندان را برانم و از درّندگان محفوظ دارم.» اهل اخبار و سیره درباره آن عصا اختلاف دارند. برخی گفته اند: «آن عصا بود که آدم علیه السلام از بهشت آورد و هنگامی که آدم از دنیا رفت، جبرئیل علیه السلامعصای او را برداشت. چون موسی علیه السلام از شعیب علیه السلام عصا خواست، جبرئیل آمد و آن

.

عصا را به شعیب علیه السلام آورد و گفت: عصا را به موسی بده. » مفسران دیگر گفته اند: «این عصا نسل به نسل از پدر به فرزند رسید تا به شعیب علیه السلامرسید و شعیب آن را به موسی داد.» مفسّری دیگر گفته است: «روزی فرشته ای در ظاهر مردی آمد و آن عصا را نزد شعیب نهاد. آن هنگام که شعیب به دختر خود گفت: در آن خانه چند عصا نهاده است. برو و یکی را بردار و به موسی بده. دختر به خانه رفت و آن عصا را برداشت و آورد تا به موسی دهد. شعیب عصا را دید و گفت: این عصا را کنار گذار و عصای دیگری بیاور. دختر عصا را بازگرداند و بینداخت و خواست تا عصای دیگر بردارد، همان عصا به دست او آمد. عصا را آورد. پدر گفت: این همان است. بار دگر آن را بازگرداند، لیکن همان عصا به دست او آمد، پس به پدر گفت: من چنین قصد نمی کنم، اما جز این چوب به دست من نمی آید. شعیب گفت: عصا را به موسی بده. چنین کرد. چون موسی رفت شعیب پشیمان شد و گفت: این عصا را روزی مردی به من داد و در دست من امانت است. اگر روزی باز گردد و عصا را بخواهد جایز نباشد. برخاست و در پس موسی رفت و گفت: این عصا امانت است. آن را بازگردان و عصای دیگری بگیر. موسی گفت: «این عصا به دست من نیک است و نمی خواهم آن را از دست بدهم. آن گاه گفتند: حاکمی میان ما باید حکم کند. توافق کردند که اول کسی که بیاید او را حاکم کنند. حق تعالی فرشته ای را در ظاهر مردی فرستاد. آنان گفتند: میان ما حکیّت کن. و ماجرا را بر او بیان کردند. او گفت: حُکمِ من آن است که عصا برای کسی است که چون عصا را بر زمین

.

قرار دهد، آن را بردارد. فرشته عصا را گرفت و به زمین نهاد و گفت: بردارید. شعیب نتوانست، لیکن موسی علیه السلامآن را از زمین برداشت و بر دوش نهاد. حاکم گفت: این عصا برای توست. موسی رفت و به حکم آن حاکم عصا برای او ماند.» برخی مفسّران چنین نقل کرده اند: «عبداللّه بن عباس گفت: شعیب خانه ای داشت که در آن هیچ کس جز او و دختران او، زن موسی، داخل نمی شد. در آن خانه سیزده عصا بود و شعیب یازده پسر داشت. هرگاه که یکی از پسران او رشد می کرد و بالغ می شد، به او می گفت: برو و از آن عصا یکی برگیر. او می رفت و هنگامی که عصایی برمی داشت، آتشی افروخته می شد و او را می سوزاند. به همین سان تمام پسران به هلاکت رسیدند. آن گاه که شعیب دختر خود را به موسی داد، به دختر گفت: برو و عصایی بیاور که او به دست گیرد. او رفت و عصایی برداشت و آورد. هیچ آسیبی به او نرسید. شادمان شد و گفت: «بشارت باد تو را که شوهر تو پیامبری خواهد بود و این عصا برای کار بزرگی است. عصا را به موسی داد و به او گفت: از اینجا که بروی به مکانی خواهی رسید که آنجا دو راه یکی از جانب راست و دیگری از جانب چپ پدید می آید. تو بر جانب چپ برو، اگرچه بر جانب راست گیاه بیشتری باشد، از آن رو که در آن مرغزار اژدهایی بزرگ است و کسی جرأت نمی کند آنجا برود که آن اژدها انسان و چهارپایان را از بین می برد. موسی به آنجا که رسید، گوسفندان به جانب راست رفتند و او هرچه کوشید آنان را از آن راه بازگرداند نتوانست، از این رو خود نیز در پی گوسفندان رفت. چمنزاری با

.

گیاه بسیار دید. گوسفندان را به چرا فرستاد و خود خوابید و عصا را در زمین فروکرد. اژدهایی آمد و قصد جان گوسفندان کرد. عصا جانوری گشت و با آن اژدها برآویخت و او را کشت و بر زمین افکند. موسی از خواب برخاست. عصا را خون آلود دید و اژدها را کشته شده یافت. شادمان شد. بازگشت و شعیب را آگاه کرد. شعیب به دختر خود گفت: همسر تو پیامبری است و با این عصا کاری بزرگ خواهد کرد. شعیب دریافت موسی مردی نیک و امین است. همچنین خیر بسیاری در گوسفندان دید، از این رو بر آن شد در حق موسی نیکی کند، پس به او گفت: در این سال هر گوسفندی که به رنگ ابلق به دنیا آید برای تو خواهد بود. خداوند به موسی وحی کرد: عصای خود را بر آبی که گوسفندان از آن می آشامند بزن. موسی علیه السلامعصا را بر آب زد. گوسفندان از آن آب خوردند، هر گوسفندی که به دنیا آمد به رنگ ابلق بود. شعیب دریافت که این روزی موسی است که خداوند به او داده است، پس تمام گوسفندان را به موسی داد.» مفسّری گفته است: «هنگامی که موسی علیه السلام زمان ده سال را به پایان برد، شعیب دختر خود را به او داد و موسی ده سال دیگر و جمعا بیست سال نزد شعیب اقامت کرد. پس از این زمان از شعیب اذن خواست تا به مصر برود و مادر و خواهر خود را ببیند. شعیب اجازه داد. موسی برخاست و به همراه اهل خود با مال و گوسفندان روی به جانب مصر نهاد. فصل زمستان بود و همسر او آبستن بود و زمان زادن او نزدیک. موسی تنها در بیابان می رفت و راه را

.

نمی شناخت. در جانب راست بر مسیر کوه طور قرار گرفت. شب تاریک و بسیار سردی بود. درد زادن زن را فراگرفت و موسی نتوانست آتشی برافروزد. به جانب کوه طور نگاه کرد، آتشی دید. به زن گفت: من از دور آتشی دیدم. اندکی درنگ کن تا بروم و خبری بیاورم یا پاره ای آتش آورم. هنگامی که موسی به آتش رسید، او را از جانب راستِ وادی ندا کردند. خداوند موسی را به کلام خود ندا کرد؛ کلامی که در درخت آفرید. از درخت به موسی این چنین خطاب کرد: من پروردگار جهانیانم. نیز ندا کرد که عصا را بینداز. موسی عصا را افکند. عصا ماری گشت. چون موسی دید عصا مار گشت و جنبید روی به فرار نهاد و آنجا نماند. ندا آمد: ای موسی، نترس و بازگرد که تو از جمله ایمن یافتگانی و دست در گریبان کن تا بی هیچ بیماری و مرضی، سفید بیرون آید. چون تو دست سفید از گریبان بیرون آری، ترسی در تو پدید می آید، از این رو بار دگر دست در گریبان کن تا دست تو به وضع پیش خود بازگردد و ترس تو از بین برود.

.

خلع نعلین در وادی مقدس

خلع نعلین در وادی مقدسدر تفسیر «إِذْ رَأی ناراً» ⁽¹⁾چنین گفته اند: «موسی علیه السلام دختر شعیب را گرفت و مدتی آنجا اقامت کرد. آن گاه از شعیب رخصت طلبید تا به دیدار مادر رود. شعیب به او اجازه داد. موسی به همراه زن آبستن خود به راه افتاد. در شبی تاریک از شب های زمستان او راه را به خطا رفت. شبی بود سرد با باران و رعد و برق. شب آدینه بود. درد زادن زن را فراگرفت. موسی خواست آتش افروزد، سنگ و آهن بر هم زد، آتشی از آن پدید نیامد. موسی علیه السلامخشمگین شد و آهن و سنگ را به زمین افکند. سنگ و آهن به صدا درآمدند و گفتند: ای موسی، بنده تو نیستیم و جز به فرمان خدا آتش نیفروزیم. امشب تمام آتش های جهان خاموش اند. موسی متحیر شد. نگاه کرد و از دور آتش دید. به همراهان خود گفت: اینجا بمانید که من از دور آتشی دیدم. شاید بتوانم اندکی از آن را اینجا آورم یا بتوانم راهی برای یافتن آتش بیابم یا شاید کسی را بیابم که مرا به آتش راه نماید. در پی آتش روانه شد؛ درختی دید سبز که از آن آتش زبانه می کشید، تسبیح فرشتگان را شنید و نوری عظیم دید. ترسید و

.

شگفت زده بر جای ماند. خداوند به او آرامش داد. از آن درخت ندا آمد: ای موسی من خدای توام. نعلین از پای درآور ». عبداللّه بن عباس گفته است: «بدان سبب به او گفتند: نعلین از پای درآور که نعلین او از پوست مرداری بود». عبداللّه بن مسعود به خانه ابوموسی اشعری رفت. هنگام خواندن نماز بود. ابوموسی به عبداللّه گفت: پیش رو نماز کن . عبداللّه گفت: در خانه تو، تو خود باید جلو روی و نعلین از پای درآوری . عبداللّه مسعود به او گفت: در وادی مقدس است که باید نعلین درآوری . یعنی خلع نعلین موسی را. گفته اند: «خلع نعلین موسی در وادی مقدس بود». مفسّران گفته اند: «بدان سبب خداوند به موسی گفت: نعلین از پای درآور که بر آن زمین مقدس قدم گذارد، برای آن که زمین را دو بار پاک کرده بودند». برخی از مفسران گفته اند: «برای آن که برهنه پا بودن نشانه تواضع است و خدا می خواست در آن سرزمین مقدس مسجد و کعبه بنا کند، از این رو گفت: اینجا همان کن که در مسجد می کنند». اهل اشارت گفته اند: «نعل کنایه ای از اهل و خاندان است؛ یعنی خود را از اشتغال به زن و فرزند رها سازد». خداوند تعالی به موسی گفت: «ای موسی من تو را برگزیدم، گوش به وحی من کن». وحی این بود که خدا از کلام خود این کلمات را در آن درخت آفرید: «إنّی أنا اللّه »؛ منم که خدایم و جز من خدایی نیست، مرا بپرست و در عبادت شریک مساز کسی را. نماز به پای دار برای آن که مرا ستایش کنی. قیامت خواهد آمد و من زمان ظهور آن را پنهان کرده ام،

.

برای آن که جزای هر نفسی متناسب با کردار او باشد. آن کسی که ایمان ندارد، نباید تو را از ایمان به قیامت بازدارد. کافران نباید تو را از ایمان به قیامت و بیان آن و اعمالی که برای تو در روز قیامت سودمند است بازدارند. کسانی که در پی هوای نفس و تابع شهواتند نابود خواهند شد». آن گاه پرسید: «ای موسی آنچه در دست راست داری چیست؟» موسی گفت: «این عصا و چوبِ سفر من است». گفت: «آن را چه می کنی؟» گفت: «به هنگام رفتن و استراحت بر آن تکیه می کنم. به هنگامی که می خواهم از جوی بپرم یا برای گوسفندان از درخت برگ ریزم، از آن بهره می جویم و نیازهای دیگری را نیز با آن رفع می سازم». عبداللّه بن عباس گفته است: «موسی علیه السلام توشه و کالای خود را بر آن عصا می نهاد و عصا را بر دوش می گذاشت؛ هنگامی که خسته می شد، عصا همانند مرکب او بود و موسی بر روی آن می نشست؛ در راه که گام می زد عصا انیس و همدم موسی بود و موسی با عصا گفتگو می کرد و سخن می گفت؛ هنگامی که خوراک نداشت عصا را بر زمین می زد و آنچه از طعام می خواست به دست می آورد؛ اگر تشنه می شد، عصا را بر زمین می زد، چشمه آب می جوشید و او سیراب می شد؛ هنگامی که در زمینی می نشست که از آفتاب آزار می دید، آن عصا را بر زمین فرومی کرد، بی درنگ عصا شاخه می کشید، برگ می آورد و سایه می گستراند؛ اگر میوه آرزو می کرد، خدا بر آن عصا شاخه ها آشکار می کرد و میوه بر آن شاخه ها می آفرید؛ هنگامی که می خوابید عصا همچون شبانی از گوسفندان محافظت می کرد و درندگان را از آنان دور می ساخت؛ آن

.

هنگام که موسی به چاه آبی می رسید و دلو و ریسمان نداشت، عصا را به آن چاه فرومی کرد، عصا دراز می شد و به شکل دلو می گشت و موسی برای خود و گوسفندان خود آب بالا می آورد؛ هنگامی که موسی در شب به جایی فرود می آمد، عصا را بر زمین می زد و عصا همچون مشعلی فروزان آنجا را روشن می کرد و آن گاه که او در زمین پرنشیب و پست راه می رفت، عصا دراز می شد و چون در زمین بالا می رفت عصا کوتاه می شد». خداوند گفت: «ای موسی این عصا را بینداز». موسی چنین کرد، ناگاه دید که عصا ماری شد و حرکت کرد. اهل اشارت گفته اند: «هنگامی که موسی عصا را انداخت، عصا ماری شد و قصد جان موسی کرد. موسی گریخت. خداوند گفت: «ای موسی این مگر همان نیست که گفتی چوب من است؟ آیا کسی را دیده ای که از عصای خود بگریزد؟» گفت: خدایا این چه حالی است؟ گفت: این برای آن است که دریابی جز من به کسی نباید اعتماد کنی، و هر کس جز بر من اعتماد کند چنین حالی می یابد . آن گاه گفت: عصای خود را برگیر و از آن نترس، ما آن را به وضع اول بازمی گردانیم . در جای دیگر خداوند گفت: دست در گریبان کن تا دستت بی هیچ بیماری و آفتی از پیسی، سفید بیرون آید. تا ما بزرگ ترین آیات خود را به تو نشان دهیم، و از آیات خود آیت بزرگتری به تو نماییم». برخی مفسران گفته اند: «خداوند گفت: دست را در زیر بغل ببر»، برخی دگر گفته اند: «دست در زیر بازو ببر». زیرا خدا گفت: «وادخل یدک فی جیبک؛ دست در گریبان

.

کن». بر پایه روایتی دیگر: جناح کنایه از برادر است؛ یعنی دست در آستین برادرت هارون کن». به قول جمله مفسران، موسی علیه السلام دست در بغل کرد و بیرون آورد، آن چنان نوری از دست وی می تابید که بر آفتاب غلبه کرد. خداوند به موسی نبوت داد و معجزات خود را آشکار ساخت؛ آن گاه به او گفت: «اینک به نزدیک فرعون برو و او را دعوت کن؛ چرا که فرعون نافرمان و سرکش شده است. او بنده ضعیف و ناتوانی است و دعوی خدایی می کند». دو معجزه و برهان نبوت موسی، عصا و ید بیضا بود. خدا به او گفت: «این دو معجزه برای تو حجتی است در برابر فرعون و قوم او، از آن رو که آنان گروهی تبه کار و کافرند و از فرمان خدا سرکشی کرده اند». موسی علیه السلام گفت: «خدایا من یکی از آنان را کشته ام و می ترسم که آنان مرا بکشند. برادر من، هارون، از من گشاده زبان تر و دارای فصاحت بیشتری است، او را با من همراه کن تا یار من شود؛ چراکه می ترسم آنان مرا دروغگو دانند». حق تعالی خواسته موسی را اجابت کرد و گفت: «ما تو را با برادرت هارون نیرو دهیم، و به شما حجت و برهانی دهیم که هیچ کس بر شما غالب نتواند شد و شما و پیروان شما با آیات و معجزات ما بر آنان غلبه یابید». هنگامی که موسی با آیات و معجزاتِ خدا به نزد فرعون رفت، فرعون به او گفت: «آنچه تو آورده ای جادو و سحر است و ما سخنان تو را از اجداد خود نشنیده ایم». موسی علیه السلام گفت: «خدای من داناتر است به آن کس که او حق بیاورده است از نزدیک تو و او عالم است و می داند چه کسی در آخرت از

.

ثواب و نعیم او بهره خواهد برد. چنین خواهد بود که ظالمان و ستمگران پیروز و رستگار نخواهند شد. فرعون به قوم خود گفت: «ای اعیان و اشراف، من جز خود برای شما خدایی نمی شناسم». آن گاه به وزیر خود، هامان، گفت: «آتش برافروز و برای من خشت پخته بساز. پس از آن برای من قصری رفیع بنا کن تا من از بالای آن قصر بر احوال خدای موسی مطلع شوم و او را ببینم. چنین می پندارم که موسی در اینکه می گوید: «من پیغامبرم و خدایی دارم که مرا به سوی شما فرستاده است» دروغ می گوید. اهل سیره گفته اند: «هنگامی که فرعون به وزیر خود، هامان، گفت که قصری بلند بنا کند، هامان جز مزدوران و بردگان پنجاه هزار مرد بنا و استادان صنعت بنا و نجار و کارگر و آهنگر را جمع کرد. آن گروه به ساختن قصر وی پرداختند و چنان آن را بلند افراشتند که در تمام زمین بنایی از آن بلندتر نبود. هنگامی که ساختن بنا به پایان رسید فرعون بر بالای آن رفت و تیر در کمان نهاد و آن را پرتاب کرد. گفته اند: «برای امتحان و فریب او، تیر خون آلود بازگشت». فرعون پنداشت که دشمن را کشته است، گفت: «از خدای موسی فارغ شدم». حق تعالی به جبرئیل فرمود پری بر آن قصر زند. جبرئیل چنین کرد و قصر سه تکه شد. یک پاره از قصر بر لشکریان فرعون فرود آمد و هزار مرد کشته شد. یک پاره از آن در دریا ریخته شد و پاره ای دیگر در مغرب افتاد. از آن کسانی که در ساختن قصر کار کرده بودند هیچ کس باقی نماند و همه به هلاکت رسیدند.

.

خداوند در قرآن احوال ایشان را چنین بیان می کند: فرعون و لشکریانش بر روی زمین تکبر و گردن کشی کردند و چنین پنداشتند که آنان به سوی ما بازنخواهند گشت. ما او و لشکریانش را عذاب کردیم و به دریا افکندیم. بنگر عاقبت کار ظالمان و کافران به کجا رسید و چگونه بود. ما آنان را امامان و پیشوایانی قرار دادیم تا مردم را به دوزخ خوانند و روز قیامت کسی به آنان یاری و مدد نرساند و هیچ کس ناصر و یار آنان نباشد. ما در دنیا بر ایشان لعنت کردیم. آنان در روز قیامت از فریب خوردگان و زیان دیدگان خواهند بود. پس از آنکه امت های پیشین را به هلاکت رساندیم، به موسی کتاب تورات را دادیم، تا برای مردم بصیرت و حجت باشد و لطف و رحمتی، تا در آن اندیشه کنند. ما به او وحی کردیم و او را از اوامر و نواهی آگاه ساختیم، آن گاه با او عهد بستیم. تو از جمله حاضران در آنجا نبودی تا بر آنچه در آنجا گذشت آگاه باشی. لیکن ما گروهی را آفریدیم و عمرشان طولانی کردیم؛ آنان با گذشت عمر، عهد ما فراموش کردند و امر ما را ترک کردند.

.

رسالت موسی و هارون و دعوت از فرعون

رسالت موسی و هارون و دعوت از فرعونآن هنگام که خداوند به موسی و هارون رسالت داد، آنان به مصر آمدند و به مدت یک سال بر در خانه فرعون اقامت کردند، لیکن به نزد وی نرفتند و کسی فرعون را از این امر آگاه نکرد. روزی دربان خانه فرعون به نزد فرعون رفت و گفت: یک سال است که دو مرد بر در خانه تو نشسته اند و می گویند که ما رسولان خدای جهانیم». فرعون گفت: «آنان را به داخل آورید تا ساعتی بر آنان بخندیم». مفسران گفته اند: «موسی و هارون یک سال بر در خانه فرعون اقامت کردند، هیچ کس به آنان توجه نکرد و هر کس سخنان آنان را شنید گفت: «این دو دیوانه اند و سخنی ناشایست می گویند». آنان خدا را نمی شناختند تا رسول او را باور کنند. موسی و هارون همچنین می بودند تا آنکه یک روز بذله گوی فرعون پیش او سخنی می گفت. در میان سخن خود گفت: «فلان کس هزار بار دیوانه تر از آن دو دیوانه ای است که دعوی پیامبری خدا می کنند و بر در این خانه یک سال است که مقیم اند». فرعون پرسید: «چه می گویی؟» گفت: «اینکه شنیدی». رنگ چهره فرعون دگرگون گردید و از این

.

سخن ترسید. گفت: «آن دو را به داخل آورید تا دریابیم که هستند و چه می گویند». موسی و هارون را به داخل آوردند. فرعون به آن دو نگاه کرد. موسی را شناخت. از آن رو که در نزد وی بزرگ شده بود. رو به موسی کرد و گفت: «تو همانی نیستی که من تو را پروردم در حالی که کودکی خرد بودی؟!» آن گاه زبان به ملامتش گشود و گفت: «این حق نعمت من و پاداش تربیت من است که مردی از آن ما را کشتی و گریختی. اینک بازآمده ای و می گویی: پیامبر هستم ؟!» موسی علیه السلامبرای کشتن آن قبطی عذر خواست و گفت: «من نمی دانستم آن مرد از آن مشت خواهد مرد». همچنین از تربیت من سخن گفتی، اگر تو بنی اسرائیل را نمی کشتی، من را پدر و مادرم پرورش می دادند. باید از کشتن دست می کشیدی تا آنان مرا بپرورند. آنان را نباید هراسان و نگران می ساختی، بدان گونه که آنان به ناگزیر و از روی ترس مرا در تابوت قرار دهند و به رود نیل افکنند تا تو مرا از آب بگیری و بپروری». بعضی از مفسران گفته اند: «مراد موسی یادآوری گناه و جنایت فرعون بود. گفت: از نعمت خود یاد می کنی و گناه خود را به فراموشی سپرده ای ». مفسران گفته اند این بدان معناست که مرا پرورش دادی لیکن قوم مرا اسیر و بنده کردی. هر کس که قوم او را ذلیل کنند او خود نیز ذلیل شود، پس این چه نعمتی است. آنچه تو با قوم من کردی، آن نعمت را از بین برد. چون موسی این را گفت، فرعون پرسید: «خدای جهانیان چه باشد که تو دعوی می کنی که رسول او هستی؟» موسی گفت: «او خدای آسمان ها و زمین است و آنچه در میان آن است. اگر شما یقین دانید». فرعون برای سخن

.