مشخصات کتاب

سرشناسه : آریان فر، محمدرضا، 1334 -

عنوان و نام پدیدآور : لیلو [کتاب]/ محمدرضا آریان فر.

مشخصات نشر : اصفهان : حوزه هنری استان اصفهان ، 1397.

کلیه حقوق اثر متعلق به حوزه هنری استان اصفهان می باشد.

مشخصات ظاهری : 124 ص.

شابک : 978-964-190-251-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

موضوع : داستان های کوتاه فارسی -- قرن 14

رده بندی کنگره : PIR7929 /ر86 ل9 1390

رده بندی دیویی : 8فا3/62

شماره کتابشناسی ملی : 2629156

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحیم

لیلو

با سنگ به گاهِ خوابِ ماهیان

دو داستان بلند

محمدرضا آریان فر

واحد آفرینش های ادبی

حوزه هنری استان اصفهان

لیلو

نویسنده: محمد رضا آریان فر

سر ویراستار: غلام حسین مردانیان

ویراستار: محمد اسماعیل حاجی عللیان

مدیر داخلی نشر: الهام متفکر

طراحی جلد: حسین نوروزی

صفحه آرایی: محمد علی ناصحی

مدیر فنی و ناظر چاپ: امیر مسعود حلاج

لیتوگرافی: سروش چاپ: پارسا صحافی: سپاهان

چاپ اول: 1397

شمارگان: 1000 نسخه

شابک: 0-000- 000- 600 -978

0-000- 000- 600 -ISBN: 978

قیمت: 90000 ریال

کلیه حقوق اثر متعلق به حوزه هنری استان اصفهان می باشد.

نقل و چاپ نوشته ها منوط به اجازه رسمی است.

فیپا

نشانی: اصفهان، خیابان استانداری کوچه سعدی ساختمان سعدی - حوزه هنری استان اصفهان تلفن: 32220056

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم زهرا روؤفی

تقدیر:

زیر رگباری از گریه،

روسریِ تو را دیدم، می خندید

می دانم

سر بر شانه ام می گذاری

فرامرز سه دهی «دختران آبادی»

سپاس دارِ:

غلام رضا حشمتی، ابراهیم بیاتی و سیّد صادق فاضلی

به پاسِ روایتِ اتفاقات جنگ در اهواز و محمد اسماعیل حاجی علیان، فرامرز طالبی و عبد الحمید چینی ساز برای خوانش صمیمانه ی این اوراق.

فهرست:

داستان اوّل لیلو...9

داستان دوم سنگ به گاهِ خوابِ ماهیان...69

داستان اوّل: لیلو

دم دمای صبح مینی بوس به اهواز رسید. تا پا از پا رکاب روی زمین گذاشت، باد پاییزی به صورتش خورد و دانه های عرق پیشانی اش را خُنک کرد. راننده سر از پنجره بیرون آورد و گفت: «ئی سه راهِ خرمشهره»

اشاره کرد به جاده ای که سمت خرمشهر می رفت. نگاهِ میدانکِ خالی کرد. بعد نگاهش دوید سوی خرمشهر. راننده پیاده شد. نگاهی به مینی بوس انداخت و لُنگ ریش ریشِ کهنه ای را که انداخته بود دور گردنش روی لکه های سیاه چسبیده به شیشه کشید.

لیلو نگاهش هنوز به جاده، بند ساک را روی شانه جابه جا کرد. دست توی ساک کرد. چهره ی سبزه اش را به لبخندی باز کرد. برگشت طرفِ راننده و گفت: «بایس برُم عبّاره»

دست راننده روی جلو پنجره ی مینی بوس خشک شد. پرسید: «آخر آسفالت؟»

راننده لُنگ را قد مُشت جمع کرد. به اولِ خیابان کمپلو اشاره کرد.

لُنگ را باز کرد. چهار تا کرد. به بدنه ی مینی بوس کشید.

لیلو انگشت زیر بند حمایل روی شانه راستش انداخت. نگاهِ آسمان کرد.

خورشید، درشت و تند، از پسِ غُبار شرجی بیرون می آمد. درختان بیعار و کُناری که صف سایه شان خیسِ شرجی بود تا انحنای راهِ خاکی کارگاه سنگ تراشی کج می شد. لیلو از راننده دور که می شد، هنوز نگاهش دنبال سایه ی خیسِ درختان بود. به حوض میان میدان رسید، راننده را دید که کاسه ی آرنج روی بدنه ی مینی بوس می کشید. ساک را روی تکه سبز چمن گذاشت. نشست لب حوض. شرجی صبح گاهی با تابش نوری که از تیغه ی ابرها می گذشت، سبک می شد. سبک در هوا می گشت و او را که زبان برخشکی لبش می کشید به مِحرِزی می برد.

شنبه ها روزِ آب یاری نخلستان شان بود. صدای موتورِ آب تا نیمه های روز روستای مِحرِزی را پُر می کرد. آب، گل آلود و خروشان، در نخلستان جاری می شد. لیلو، کرت به کرت، پا به پای آب می دوید. با بیل نوک تیز خاکِ سرِ راه آب را باز می کرد و تا صلات ظهر نخلستان سیراب می شد. آب مثل اشکِ چشم صاف بود. نه مثل گنداب سبزِ این حوض. دیواره ی سمنتی حوض پُر تریشه ی سیاه خزه بود. دورتر بالِ لرزان جلبک ها بر سطح حوض شناور شده بود. بوی گس رُطب، لحظه ای گذرا، جانش را پر کرد. لبخندی زد. لجن را پس زد. مشتی آب به سر و صورتش پاشید. بوی ماندگی برگ های لهیده در بینی اش جان گرفت و تریشه ی نازک، میله میله بر پیشانی اش نشست. باز دست برد توی آب، امّا با جهیدن قورباغه ای، دست اش را پس کشید.

به صورتش آبی زد. دست کرد توی ساک. چهره اش باز شد. دو بسته کوچک ته ساک بود.

لیلو قبل از ساعت خاموشی، توی خوابگاه پادگان هوا نیروز اصفهان، وقتی صحبت خرید هدیه را پیش کشید هم خدمتی ها بهش گفتند هم

سعادت آباد می تواند بخرد هم مجتمع بلوار که نزدیک است. چهارباغ بالا، دو قدمی دروازه شیراز. بایست آن جا دو قدِ وزن خود پول بدهد تا یک هدیه ی کوچک بخرد، امّا در خیابان چهارباغ عباسی و سبزه میدان، بازاری است که قد پول توی جیب آدم هدیه پیدا می شود.

رفته بود سبزه میدان، بازار ریسمان. با هم خدمتیش عوده که اهل شادگان بود. تمام بازار را گشته بودند. روسری ساتن براقی که از سر در مغازه آویزان بود، پسندش شد. روسری سفیدِ سفید نبود. شیری رنگ با حاشیه ای زربفت. وسط حاشیه گل های درشت ارغوانی، بنفش، زرد و نارنجی. نسیم که به دل آن می خورد، انگار گل ها جان گرفته باشند، می لرزیدند. موج بر می داشتند و می سُریدند پایین و اگر خط طلایی حاشیه نبود، می ریختند روی زمین.

بسته ی نرم روسری را لمس کرد. نگاهِ بسته ی کوچک تر کرد. عوده دیده و گفته بود: «ئی انگشتری، انگشت هر دختری رو زیبا می کنه... اصله؟»

فروشنده با نرم خنده ای جواب داده بود: «انگشتری تو انگشت هر دختر، زیبایی اصل رو پیدا می کنه.»

سه راه خرمشهر آرام آرام پُر می شد از آفتاب و نور و سکوت مانده ی شب را با حوصله از کفِ زمین می روفت. لیلو ساک را روی شانه انداخت. دست کشید روی موی کم پشتِ مجعدی که در دو طرف شقیقه اش تابِ ریزی برداشته بود. دست در جیبش کرد و از لمس برگه ی مرخصی لبخندی به صورتش نشست.

سر گروهبان برای خرید دو ساعت مرخصی شهری بهش داده بود. لیلو به خودش قول داد دو ظرف خرمای پرِ کنجد برای جبران محبت سرگروهبان و فرمانده بیاورد. انگار حالا هم طعم شهد خرما را حس کرده باشد، به لب هاش زبان کشید. اوّلِ خیابان کمپلو، منتظر ماشین ایستاده بود. چند ماشین با

سرعت از سمت خیابان لشکر گذشته و به سمتِ اندیمشک رفتند. چند مینی بوس خالی و پر از سه راه سوسنگرد گذشتند.

سرعت ماشین ها صدایش را با خود می برد. خورشید از تیغه ی ابرها بالاتر رفته بود. هوا گرمِ گرم شده بود، در اوّل پاییز. لیلو ریوی ارتشی را که دید، سر دوشی طلایی اش را نشان داد. راننده فقط دست تکان داد.

شانه بالا انداخت. راه افتاد طرفِ خیابان لشکر. سکوت وهمناک صبح گاهی خیابان را پر کرده بود. خبرهای مختلفی در پادگان از این دهان به آن دهان می گشت: «عراق داره از شلمچه می رسه خرمشهر... از خسروی هم می خوان بیان آبادان... اهوازم هس، با چن لشکر... مثه این که از طرفِ هویزه و بستانم می خوان حمله کنن!...»

شش ماه آموزشی یک روز هم به مرخصی نرفته بود. دو ماه دیگر هم مانده بود تا این که نامه ی برادرش صبیح از خرمشهر رسید که نوشته بود: «عمو جابر پیغوم پسغوم می دهد همه چیز تمام شد. نه برادری، نه برادرزاده ای و نه قوم و خویشی دارم که دخترم حلا را به آن ها بدهم... لقمه تان نیست. بروید بگردید دنبال لقمه ی قد دهانتان!» ماه پنجم خدمتش بود عمویش، زارجابر، که با پدرش در نخلستان شریک بود برای گرفتن سهم خود از محصول نخلستان آمد خرمشهر. هر سال می آمد. هر سال پدرش، زار عامر، به جای یک به سه، دو به سه، به برادر کهترش سهم می داد.

ده ماه قبل خدمت رفتنش، یک روز ظهر، با پدرش پای آتش اجاق کنار نخل پیرِ صعمران نشسته بودند. زارعامر با تکه چوبی خاکسترِ از نفس افتاده ی اجاق گلی را زیر و رو کرد. نفس داد به آتش و بعد از نجابت دخترِ برادرش، حلا، برای لیلو گفت. سر چرخاند سمت لیلو و پرسید: «ها؟... چی میگی؟... با عامو جابرت حرف بزنُم برا خواستگاری... ها لیلو!؟ چرا زبون به

کام گرفتی؟»

زار عامر به خنده ادامه داد: «خُب چی میگی بچه؟»

لیلو باز هم سکوت کرده بود. گلِ آتش را زیر و رو کرده بود. زارعامر رفت اهواز و جوابِ زارجابر را گرفت، بدون آن که با حلا حرفی بزند. حلا میانه قامت بود. با بینی کشیده، چهره ای گندم گون و گونه های پُر. وقتی می خندید دو چال می افتاد روی گونه هاش. لیلو خنده ی حلا را دوست داشت. از دیدن دو چال گونه سیر نمی شد. هفته ی بعدش لیلو رفت اهواز. رفت به محله ی عباره با یک قواره عبای کویتی و یک قواره پارچه و یک انگشتر ساده ی طلا.

زارجابر، ناطور شرکت نفت بود. توی گیت نگهبانیِ خُرم کوشک. بعدها منتقل شد به ساختمان اداری چهار طبقه ی نیوساید. شرکت به او یک دوچرخه ی رالی داده بود. چماق کوچکی هم داشت که روی سرش سرب سنگینی بود و به لوله ی دوچرخه می بست و توی خیابان های خلوت نیوساید گشت می زد.

لیلو دو هفته بعد باز رفت اهواز، با یک مقنعه و گیره ی نقره ای با نگین فیروزه. توی راه و مینی بوس حرف هایی را که می خواست به حلا بزند، با خودش مرور می کرد. برابر حلا که می نشست، می دید حرفی برای گفتن ندارد. سر می انداخت زیر. حلا می خندید و چال می افتاد به گونه هاش. زارجابر قول داد اگر لیلو کارت پایان خدمت بگیرد، دستش را توی شرکت نفت یا گمرگ بند می کند.

دو برادر قرار گذاشته بودند یک سال بعد خدمت لیلو دو جوان را بفرستند سرِ خانه و کاشانه شان تا لیلو بتواند از امتیاز داشتن همسر استفاده کند و معافی بگیرد.

هوا خفه نبود، امّا لیلو احساس خفه گی می کرد. عرق زیر بغلش قوسی

سفید نمکی به پیراهنش انداخته بود. تشنه بود. راه افتاد. ماشین ها به سرعت از کنارش می گذشتند و غُبار تفتیده ی آسفالت را به هوا می فرستادند. نبش خیابان زینب ایستاد. نشست روی جدول. آخرین سیگار را درآورد. گیراند. پکی زد و دود را حلقه حلقه بیرون داد. دود با وزش نسیم کم جانی پخش وپلا شد. طعم تلخ سیگار با تشنه گیش در آمیخت. به خیابان نگاه کرد. کمی دورتر، درِ خانه ای چهارتاق باز بود. بلند شد. رفت طرفِ خانه.

سنگینی سکوت در خیابان موج می زد. نگاهش به در بود، از تقاطعی رد شد. بوقِ بلند وانتی او را به خود آورد. جوانانِ پشتِ وانت داد کشیدند. دست تکان دادند. لیلو به درِ خانه رسیده بود. برایشان دست تکان داد. در آستانه در ایستاد. شانه انداخت به چهار چوبِ در. دالان تاریک و نمور. پله هایش از سطح زمین پایین تر می رفت. کسی توی دالان نبود. در زد. صدایی نشنید. باز در زد. لخ لخِ خشکِ کفشی آمد و بعد صدایی که می گفت: «رفتن معشور... همه شون!»

برگشت طرفِ صدا. پیر زن خمیده ای دید به در خانه ی بغلی تکیه داده. پیر زن ادامه داد: «ابو حمید ئی نا رفتن معشور!»

به چشمان لیلو خیره شد و گفت: «آشنا شونی؟!»

لب کشید روی خشکیدگی لب هاش و گفت: تشنه ام بی بی...اُوو می خوام.»

پیر زن نا باورانه نگاهی به لیلو انداخت و گفت: «مسجد ئو پائینه!» انگشت استخوانی اش را گرفت طرفِ مسجد. لیلو سری تکان داد و ساک را روی شانه جا به جا کرد و با نرم خنده ای راه افتاد طرف مسجد. نسیم کم جان صورتش را خنک کرد. دستی به ردّ خشک عرق یقه اش کشید. وسط خیابان ایستاد. سرگردان به اطراف نگاهی انداخت. مانده بود تشنگی چطور او را به

این خیابان خاموش کشانده است؟ با خودش گفت: «پَ چرا؟»

شانه بالا انداخت. رسید دم درِ خانه ای. دید مردی دشداشه پوش، رسن گاو درشتی را گرفته می کشد طرف پیکاب آبی و مرتّب داد می زند: «پَ چرا ایستادی صاب مُرده... هیش... هیش... آتیش بیفته به ریشه تون... راه بیفت پدرسگ!»

لیلو خنده اش را فرو خورد. با خودش واگویه کرد: «پَ چرا به ئی زبون بسته فحش می دی!؟»

تکه های سیاهِ سرگین به پوست گاو چسبیده بود. گاو با حرکت تندی، پس نشست. ماغ کشید و تنه ی فربه و گوشت آلودش را به چهارچوب در کوفت و باز پس رفت. میان دولته ی در گیر کرد. مرد بر سر حیوان کوفت که پُر از ریزه کاه و خاشاک بود. کفِ سبز و غلیظی ی از دهان گاو سرازیر شد. مرد فریاد کشید: «خدا ازتون نگذره... کجائین؟ مُردین؟... خواب به خواب رفتین!؟... بیاین!»

زن و دختر مرد پیدا شدند. گاو را هل دادند بیرون. مرد پرید بالای وانت و با قدرت رسن گاو را کشید. لیلو دوید و پای گاو را که گیر کرده بود به سپر ماشین بیرون کشید. گُرده اش را پشت گاو گذاشت. فشار داد و حیوان میان پیکاب رانده شد.

گُرده ی لیلو را از سرگین پاک کرد. تکه ای سرگین از پوست گاو کند و پرت کرد طرف زن و دخترش و زیر لب گفت: «تف!... تف به...»

زن و دختر دویدند توی خانه. زن با گوساله ای برگشت و دختر با چمدان پلیتی گُل گلی. مرد چمدان را پرت کرد و لائید: «ئی حیوون رو بذارم رو کولم... ها !؟»

چمدان چرخی زد و افتاد زمین و تاقه ی پارچه سبزِ سنگ دوزی شده ای باز شد روی موزائیک پیاده رو. مرد بی توجه به گریه ی خفه ی دختر گوساله را

توی ماشین جا داد. و برای لیلو که داشت دور می شد دست تکان داد.

درِ مسجد باز و روبرویش پیکانی شیری رنگ ایستاده بود. توی مسجد رفت. میان حیاط روی گلیمی شَرنده، چند جوان و نوجوان خوابیده بودند. رفت طرف شیر آب. دهان زیر باریکه ی آب برد. چند قُلُپ نوشید. به صورتش آبی زد. سیراب نشده بود. باز دهان گرفت زیر شیر.

همان طور که می نوشید، سر به ردّ صدا کج کرد و آب از گوشه ی دهانش تا زیر گلوش راه گرفت. جوانِ پاسداری، میانه قامت و با شانه ای پهن و پُر، گفت: «مسافری؟» جوان جوابی که نشیند، باز پرسید: «هوانیروزی...اصفهان... ها؟»

لیلو به پیراهن آبی تیره نگاه کرد: «ها»

نگاهِ اتیکت اسم خودش کرد. سر سفره ی پهن شده که جوان بهش اشاره می کرد نشست. نان و پنیر و فلاسک چای و بشقاب، گرسنگی را به یادش آورد. لقمه ای برداشت.

پوتین را درآورد. به انگشتان کرختش حرکتی داد. حس کرد چند تا از انگشتانش را نمی تواند حرکت بدهد. آن ها را مالید و در جواب جوان که پرسیده بود کجا می رود، گفت: «مُحمره... خرمشهر ...»

به لیوان چای که جوان ریخته بود، نگاه کرد.

جرعه ای نوشید. گرمای چای رگ گلویش را باز کرد. زیر لب گفت: «خونه مون اون جاست!»

چند بار زیر لب زمزمه کرد: «مِحرِزی... مِحرِزی...»

روستای کوچکِ مِحرِزی زیر سایه ی گشن درختان نخل صعمران، زهدی، حلاوی، برحی و دیگر نخل های کهن سال و انواع درختان میوه گم شده بود. انبوه درختان به ندرت به نور آفتاب اجازه ی لیسیدن سطح زمین را می داد و این تکه ی جزیره همیشه تار و پر از سایه ی خنک بود. این ها همه در ذهن لیلو مثل تصویری دل خواه می گذشت.گفت: «ها... مِحرِزی!»

چای دو رنگ را سر کشید. نگاهِ جوانان و نوجوانان کرد. جوان می گفت چند شب است تا صبح در شهر گشت می زنند. وقتی داشت برای لیلو می گفت نوجوانی غلت زد کنار سفره. مرد پای نوجوان را کشید و داد زد: «برپا... برپا!»

رو به لیلو کرد و گفت: «پَ گفتی می خوای بری خرمشهر؟»

نگاهش تار شد. لیلو سایه ی شک و تردید را در نگاه جوان کاوید. روی ساک دست گذاشت. می خواست بگوید به خاطر حلا. نگفت. به لب های جوان که می جنبید خیره ماند.

چشمان مرد جوان برقی زد و باز نگاهش به سردی گرائید. لیلو دستش بی اختیار روی برگه ی مرخصی لغزید.

چند روز پس از خواندن نامه ی صبیح، وقتی فهمیده بود عمو جابر می خواهد نامزدی او و حلا را بهم بزند، دل تنگی سراغش آمد... بعد...آن خواب. آن کابوس بی تعبیر سراغش آمد. حلا بود و بیابان خشکِ بایر. پرِ خار و زبانه ی آتش که از افق شعله می کشید. آتش چون مار می خزید و خارها را خاکستر می کرد. تند بادی آتش را به هوا می برد. می برد سمت نخل ها. نخل ها خم می شدند. سرهاشان با تیغِ ناپیدا می افتادند زمین و برگ های بلندشان در هروله ی باد پریشان می شدند. حلا سنگ می شد. چشمش خوب نمی دید. چشم می دوخت به نخل ها. می شکستند، می سوختند. باد آتش را می برد سمت سرزمین های دور. آتش می رفت و خاکستر می ماند. حلا سرهای تیغ

خورده ی نخل ها را به سینه می کشید، با گیسوانی پُر خاکسترهای ریز، پُر صدا مویه می کرد. تلخ. دورِ دور.

بار اوّل که با این کابوس از خواب پرید به عوده گفت: «می رُم مرخصی.»

ثامر، غضبان و چندتا از بچه های آسایشگاه خندیدند.

فرمانده برگه مرخصی را که امضاء کرد، همه خاموش شدند. لیلو گفت: «حلا!» لیلو متوجه نشد پاسدار شنید یا نشنید. پاسدار چرخید سمت جوانانی که اسلحه های به دیوار تکیه داده را بر می داشتند. نوجوانی رفت تفنگی برداشت. گلنگدن کشید. گرفت سوی آسمان. چکاند: «چ... ق» صدا، خشکِ خشک در حیاط مسجد پیچید.

پاسدار نگاه از جوانان گرفت. به لیلو گفت: «مشکل ماشین گیرت بیاد شیخ... چن دقیقه منتظر بشی، خودم می رسونمت!»

می خواست بگوید نه .نگفت. جوان پاسدار کوبید روی شانه های لیلو و رفت طرف شیر آب که صدای چَرق بلندی پیچید. پُر گشت و پشت دار. حیاط مسجد را در نوردید. آسمانِ مسجد پر از گرد و غبار، دود و بوی باروتِ سوخته شد. گرد معلق آجر در هوا شناور بود. لیلو احساس کرد میله ای داغ در گوش هایش فرو کرده اند. روی زمین دراز کشید. دورتر جوانِ پاسدار خمیده روی کُنده ی زانو افتاد. خون از میان انگشتان دستِ به گوش چسبیده اش چکید. شیار بر ساق دست و موزائیک حیاط کشید. لیلو نفهمید چه طور سینه از سینه ی زمین کَند و کی طرفِ جوان دوید. نفس های داغ و بریده بریده ی جوان که خورد به صورتش، به خودش آمد. دستمالی درآورد. به لاله ی گوش

او گرفت. گفت: «هیچ چی نشده... تیر خورد به دیوار!»

جوان با لبخندی ماسیده سر تکان داد و گفت «هنو وقت هس... هنو مهلتم تموم نشده انگار!»

صدای گریه ای از کنج حیاط آمد. نوجوانی با چشمان از کاسه بیرون آمده به شعله پوشِ تفنگی که دود بی رنگی از آن بیرون می زد، خیره مانده بود. گفت: «نمی دونستم... به ابلفضل نمی دونستم فشنگ داره!»

مسجد از تک و تاب افتاده بود. جوان پوکه را کف دست سبک سنگین کرد. در جیب گذاشت. بازوی نوجوان را گرفت و برد توی مسجد. لیلو میان بهت سنگینی که تو هوا موج می زد، از مسجد بیرون زد. صدا خفه گریه ای هنوز می آمد. صدای گلوله که آمد، با ضربه ای افتاد زمین. کمی دورتر مرگ را دید. کنار جوان، پیدا و ناپیدا. زُل زده به او. میل به گریه گلویش را سوزاند. نفسِ چنبره زده توی سینه را پر صدا بیرون داد. به تیر برق تکیه داد و متأثر چشمانش را بست. دل مانده و گرفته چشم باز کرد. پلاکِ نام خیابان هلالی پُر بود از ترکش های ریز. از شرق آسمان دود کم رنگی بالا می رفت. هوای شرجی، بوی پاییز، و خرمای کال و نارس توی هوا می گشت. چشمانش را هم گذاشت. با یاد نخلستان شان، لبخندی روی لب هاش دوید. فروند ⁽¹⁾را گردِ تنه ی زمختِ نخل حلقه می کرد، سبد را به آن می آویخت از دو سر دست می انداخت به فروند و می رفت بالا و گم می شد میان خوشه های پُرِ خارک که به سنگینی سمت زمین سر خم کرده بودند. خیره می ماند به دانه های کشیده ی زرد خارک و شهد خرمایی که هوا را آکنده بود.

چشم باز کرد. نگاه سرگردانش دنبال بوی خرمای پُر شهد همه جا را کاوید، امّا جز خیابانِ خاموش چیزی ندید. بادی که می وزید پُر از دود، شرجی و مانده ی برگ بود. چند قدم برنداشته، پا به پا شد تا وانت مزدایی که از

خیابان کمپلو می آمد نزدیک شود. وانت رسیده، نرسیده دست بلند کرد. داد زد: «عبّاره»

وانت با سرعت می گذشت. دورتر ایستاد. لیلو دوید و با جهش بلندی عقب ماشین خودش را جا داد. صدای گوش خراش وانت سکوت را خش انداخت. وانت پیچید در خیابان و از جا کنده شد. لیلو تکیه داد به نرده ی رنگ ریخته. صورتش را به سمت باد گرفت. وانت بعدِ مسافتی راه کج کرد به سمت محله خشایار. لیلو دکمه ی پیراهنش را باز کرد. باد بوره کشان میان پیراهن پیچید و مثل سوزن از روزنه ی تنِ عرق کرده اش گذشت. سینه اش خنک شد. رگ گرفته ی جانش باز شد. دست کرد توی ساک و بسته های هدیه را لمس کرد. دل گرفته و غمگین به حلقه ی انگشتش خیره ماند. باد او را با خود برد. با باد رفت.

زارجابر که نخواسته بود مثل برادرش ،زارعامر، به کار کشاورزی بپردازد و پای نخل ها پیر شود، رفت اهواز و در شرکت نفت پیمانی استخدام شد. زارعامر هرسال پس از برداشت محصول، چند سبد خرما، چند ظرف خرمای پُرکنجد و مقداری پول، دنگانه و سهم او را از ارث پدری به اهواز می فرستاد. زارجابر امسال این مقدار را کم می دانست و خواست که این سهم پنج به پنج بشود.

زارجابر روی این سهم اصرار داشت و زارعامر آن را زیاد می دانست. جر دو برادر بالا گرفت. زارجابر حلقه از انگشت حلا بیرون کشید و با چند تاقه ی پارچه کویتی، مقنعه و گیره، پس فرستاد مِحرِزی و پیغام داد: «نامزدی بی نامزدی!»

لیلو حلقه را لمس کرد. پیغام عمو جابر به او رسیده بود: «فکر عروسِ دیگه ئی باشین!» تا حلا بود، نمی خواست فکر عروسِ دیگری باشد. نامه ی صبیح آمد و بعد آن خواب هولناک. برگه ی مرخصی را داد فرمانده. چیزی نگفت. مثل ناصر و غضبان و حمدان و سربازان دیگر نه از بیماری مادرش حرف زد و نه دایی و خاله و عمه اش را کُشت. به حلقه میان انگشت اش خیره ماند. نگاهِ فرمانده را دید به حلقه و بعد خودکار او را که روی برگه دوید.

جیغ ترمز وانت در سرش پیچید و صدایی که می گفت: «سرکار... آخرشه» راننده پَرِ لُنگ چرک مُرده ی دورِ گردنش را کشید به پیشانی. لکه های درشت عرق روی زیرپوش کاپیتانی اش نقوش کجی انداخته بود.

راننده نگاهِ سنگینی به او انداخت.

از عقب وانت پائین جهید و گفت: «می خوام برم آخر آسفالت!»

یک ماشین لاری پر غبار آجر از کنار وانت گذشت و کنار اسباب و اثاثیه ای که مقابل درِ خانه ای کومه شده بود، ایستاد.

در خانه را کوفت. لیلو به او نزدیک شد. آرام پرسید: «الانه نمی ری آخر آسفالت؟»

چشمان رنگی راننده تنگ شد. با غیظ گفت: «دز... فی... ل... می رُم دِزفیل... دزفول زایر!»

زُل زد به چشمان لیلو و گفت: «می یوی... ها؟!»

برگشت طرف زنی که آستانه ی در ایستاده بود.

برگشت به لیلو نگاهی کرد و گفت: «اَچه مثه نخل خشکت زده عامو!... دِ... رو!»

اشاره به چهار راه ناصر خسرو کرد.

چمدان سنگینی را که روی زمین زن می کشید، قاپید و با حرکتی تند انداخت پشت وانت. لیلو سری تکان داد و راه افتاد. غرولند راننده که وسایل را توی وانت می انداخت هنوز می آمد که می گفت: «اَچه سُوار نمی شین؟»

چند ماشین با سرعت رد شدند پر اسباب و اثاثیه. کوت کوت آدم روی هم. لیلو با خودش گفت: «خرما چپونه!» خنده اش گرفت. ردّ خیابان را گرفت. از یکی دو تا چهار راه گذشت تا به خیابان اصلی، کمپلو رسید. در خیابان سکوت ناپایداری بود که با عبور گاه بی گاه ماشین می شکست. درِ بعضی خانه ها بسته بود و مقابل بعضی خانه ها ماشینی با کلی اسباب و اثاثیه ایستاده بود. لیلو دست برد به جیب چپ سینه، سیگاری پیدا کند که نکرد. چند پیرمرد دید، نشسته روی پله ی بلند خانه ای، گرم صحبت. لای انگشتِ یکی شان سیگاری بود. لیلو لب جدول نشست. یکی شان او را دید، پرسید: «چه خبر سرکار؟»

او که از جنگ خبر زیادی نداشت، نگاهِ مُهره های درشت تسبیح پیرمرد کرد. پیرمرد ادامه داد: «می گن داره میاد مُحمره... راسته سرکار؟»

نگاه لیلو مانده بود به مُهره ی درشت تسبیح. جواب داد: «نمی دونم.»

یکی دیگر از پیرمردها گفت: «می گن می خواد خرمشهرو بگیره و بعد اهواز!»

پیرمرد که سیگار میان انگشتانش دود می کرد، با خشم، تفی کفِ خیابان انداخت. نگاهِ لیلو به سیگار پیرمرد بود که نمی کشید و سیگار مثل نخ باریک دود می شد و می رفت هوا. پا شد. شلوارش را تکاند. گرد و غبار تو هوا پخش و پلا شد.

پیرمرد شنیده نشنیده، از سرِ خشم سیگارش را کوبید زمین. لیلو سیگار را برداشت. چند پک زد. دود را کُپ کرد توی دهان و بعد پُر صدا بیرون داد. سیگار برای پُک بعد خاموش شده بود. راه افتاد طرف چهار راه ناصر خسرو.

شعاع های درخشان نور کج شده بود روی پیاده رو و سایه ی کشیده ی دیوارها را می بلعید و می رفت پای دیوارهایی که از نم و شوره خیس شده بودند.

کمپلو. تا چهارراه ناصر خسرو سعی کرد برای این اسم معنایی پیدا کند. به خودش گفت: «یعنی ئی جا برنج می فروختن یا چلوکبابی زیاد داشته؟!» به نتیجه نرسید. برای چند ماشین که گذری می آمدند و می رفتند دست تکان داد. هیچ کدام نایستادند. بوی سنگین دود و آتش از جایی در آسمان به روی خیابان سایه انداخته بود. رشته های کم جان دود، حلقه حلقه در هوا سرگردان بودند. جلوی شرکت نوشابه سازی خرم نوش که رسید، زندگی را دید. انگار دور از هیاهوی جنگ و اضطرابی که روی شهر سایه انداخته بود، در خیابانی پر جنب و جوش قدم می زند. چند نوجوان با توپِ پلاستیکی دو تیکه گرمِ بازی فوتبال بودند. لیلو عرض خیابان را طی کرد. ایستاد پشت دروازه ای که با دو تا خُرده بلوک سیمانی درست کرده بودند. توپ صفیرکشان از خط دروازه گذشت. لیلو توپ را روی پا بلند کرد. انداخت روی زانو و شروع به روپایی زدن

کرد. یکی.. دوتا... پنج تا... همین طور که روپایی می زد، یکی از نوجوان ها گفت: «جانمی... آقا پِله تو چرا تو تیم برزیل بازی نمی کنی!»

لیلو لبخندی زد و به روپایی زدن ادامه داد. نوجوانی برای توپ ربایی آمد. لیلو زد روی سر توپ، جا خالی داد و با حرکت بدن او را جا گذاشت و با شوتی آرام توپ را از خط دروازه عبور داد. نفس نفس می زد. نشست روی بلوک.

لیلو خندید. از جیب بسته آدامس استیکی را درآورد. گرفت طرف شان و گفت: «خروسه... بگیرن!» گرفتند، امّا نخوردند.

آدامسِ توی دهان را نشان داد و گفت: «همه دارن میرن... شماها چی؟»

آن که توپ دستش بود، گفت جایی واسه رفتن نداریم... تو چی؟... داری میری پادگان؟»

لیلو چشم دوخت به سه راه. بالای سرِ حوض کلافِ بی سرِ ابری سرگردان بود. صداهایی از دور می آمد و در هوا حجم می گرفت.

لیلو آدامس را از دهان در آورد، گوله کرد میان دو انگشتش. انداخت تو گندابه ی خشک. پا شد. دست کشید روی سر نوجوان مو مجعد سبزه رویی که مقابلش نشسته بود. گفت: «ها... دارم می رُم خونه... مِحرِزی»

رفت و نماند رو پایی زدن نوجوان سبزه رو را ببیند.

شیبِ ملایم پُل راهنمایی از کنار دکه ی روزنامه فروشی و جایی که ایستاده بود، دیده می شد. تشنه بود. لب هاش از تشنه گی بی حس و خشک شده بود. انگشت کشید به ردّ عرقی که به شقیقه اش نقش بسته بود. باد انگار در نقطه ای از جهان بی حرکت ایستاده بود. از دکه دور شد. نسیمِ کم جانی وزید. تن کشید سمت نسیم. کمی خنک شد. ابر بود یا دود، هر چه بود، جلوی

آفتاب آمده و سایه انداخته بود روی قسمتی از خیابان و نمی گذاشت نیزه خورشید به زمین اصابت کند.

نسیمِ کم جان میان شاخه ها افتاد. نرمه خاکی برخاست و ابرها اندکی پس رفتند و خورشید از شکاف ابرها بیرون آمد. صداهایی می آمد. گُنگ و دور مثل تقاتق کوبش چکش. گوش تیز کرد.

صدای تیراندازی در دور دست زیر غُرش موتور غّران ماشین ها از نفس می افتاد. سرِ کوچه یِ ارفع، وانتی با بار سنگین پنچر شده بود. راننده دست به کمر خیره مانده بود به چرخ و به جکِ کنارِ تایر. لیلو چند پاره آجر از حاشیه ی پیاده رو آورد گذاشت کنار تایر.

مرد رو به زن و بچه اش کرد که توی ماشین نشسته بودند. گفت: «پَ چرا تمرگیدن جاتون ؟... بیائین بیرون!»

آجرها را گذاشت زیر جک. جک زد. صدای نفس نفس خفه اش بریده بریده می آمد. آجرها با صدای خشکی خرد می شدند. وانت لنگر برداشت. لیلو گفت: «بارتِ سنگینه زایر»

مرد با پشت دست عرق پیشانی اش را گرفت و گفت: «کمرُم می بره عامو بارِ ئی قراضه رو بذارم زمین»

تخته پاره سیمانی گذاشت زیر جک. لیلو جک زد. ترق تروقِ تخته پاره سیمانی بلند شد و ماشین نرم رفت بالا. راننده مهره های شُلِ تایر را باز کرد. لیلو تایر زاپاس را جا انداخت. راننده مُهره ها را آچار کشی کرد. گفت: «عمرِ نوح کنی ایشالا عامو!»

مکثی می کند، تایر پنچر شده را عقب ماشین انداخت و گفت: «کجا می ری عامو؟»

راننده جک را زیر صندلی جاسازی کرد و گفت: «ما می ریم خرم آباد عامو»

رو می کند به زن و بچه اش و می گوید: «سوار شین تا طیاره ها نیومدن باز!»

لیلو که از نبش ارفع گذشت، وانت راه افتاد. میدان لشکر، خاموش و کوچک، مثلثی شکل که یک ضلعش طرف سه راه خرمشهر بود و ضلع دیگرش به سمت خیابان لشکر و پادگان 92 زرهی و یک سرکج شده بود سمت پل راهنمایی. چمنِ کم پشت و زردی اطراف میدان را احاطه کرده بود. جلوی درِ ساختمان بیمه، سنگری با گونی های ماسه ساخته بودند که چند جوان و یکی دو تا سرباز، کلاه خود به سر، در آن مستقر بودند. چند جیپ و ریوی ارتشی از طرف لشکر 92 زرهی، از کنار لیلو گذشتند و به سمت سه راه پیچیدند. لیلو راه کج کرد طرفِ پیاده رویی که به خانه های راه آهن منتهی می شد. به بنگله که دیواری بلوکی از خیابان جدایش می کرد، رسید. از لین اوّل که گذشت، باز همان صدای گُنگ را شنید. دنبال ردّ صدا همه جا را نگاه کرد. جوانانِ توی سنگر نیز مانند او به نقطه ای از آسمان خیره شده بودند. دورتر زیر طاق مغازه ها، چند عابر دست را سایبان چشم کرده، با اضطراب، به بالا چشم دوخته بودند.

پرده ی نازک دود از چند جای آسمان آویزان شده بود و مانع دید می شد. چند پرنده هراسان از میدان نگاهش گذشتند صدا، نزدیک و نزدیک تر می شد و پرده ی ساکنِ دود را می لرزاند. لیلو چشم از آسمان برداشت. رفت طرفِ پل که صدای سهمناکی شنید. دید جسمِ سیاهی از میان شکاف خاکستری دود بیرون زد.

یکی از جوانان داد زد. یکی از سربازان تفنگ را گرفت طرف جسم سیاهی که از شکافِ ابرها بیرون می آمد.

یکی از جوانان دوید سوی پیرمردی که به آسمان خیره بود. با حرکت

تندی او را زمین خواباند. میگ زیر خطّ گلوله های آتشینی که تنِ پر لکِ آسمان را خال خال می کرد، دوری زد. اوج گرفت و زیر لایه ی سنگین ابرِ تیره ای پنهان شد. پس از لحظه ای گذرا آمد و ترمه ی خاکستری ابر و دود را شکافت و کج شد طرف پادگان. لیلو گیجِ صدای هولناکی که میدان را به آشوب کشیده بود، نگاهش ماند به میگ و ردّ گلوله های آتشینی که سرخِ سرخ بودند و ترمه ی خاکستری آسمان را زخمی می کردند.

میگ از ابرها جدا شد. نزدیک زمین شد. دیوار صوتی مثل شیشه تَرّک برداشت. شکست و لرزه افتاد به ساختمان ها. جام مغازه ها و خانه ها با صدای مهیبی فروریخت. طنین پرگشتِ صدای ضد هوایی در هوا پیچید. نوجوانی گیج و هول به هر طرف می دوید. میگ از لابه لای دود و دانه های سرخ آتش، به زمین نزدیک شد. رگبارش را روی آسفالت گرفت. تکه های سیاه آسفالت به هر طرف پاشید. نوجوانی سراسیمه با خیز بلندی از بالای جدول پرید، افتاد توی جوی خشکی. لیلو چشم های پُر از ترس خود را بست. دست هایش را مانند چتری روی سرش گرفت و ساک را به سینه فشرد. غنچه خُسب، پاهایش را در شکم جمع کرد به کفِ پر لجن جوی چسبید.

صدای تیراندازی می آمد. صدای آژیر می آمد. بعد همه ی صداها رفت و سکوت همه جا را فرا گرفت. چشم هایش را باز کرد. میگ رفته بود. آمد و رفتِ سراسیمه آدم ها و ماشین ها، جای تمام صداها را گرفته بود. دید لب ها می جنبند و زنی مشتِ استخوانیش را سمتِ آسمان تکان می دهد. زنِ دیگری هو هوکنان مشت بر سینه می کوبید. لیلو انگار هیچ چیزی نمی شنید، حتا ناله ی نوجوانِ توی گنداب. گیج و مبهوت نگاهِ اطراف کرد. انگار هزاران زنبور توی گوش هاش وزوز می کردند. مغزش پر از صدا بود. با کف دست به گوش های کیپ شده اش کوبید. تمام صداهای دنیا انگار که تازه حجم گرفته باشند، در گوشش پیچیدند. سرش مانند کوه سنگین شده بود. لحظه ای گذرا چشم بست و باز کرد. صدا، رمق افتاده و کم جان شد. باز چشم بست

و گشود. آمد و رفت هراسان مردم را در خیابان دید. دیوارِ ساختمان بیمه و گاراژ از تراکمِ سنگین تکه های سیاه آسفالت شخم خورده پُر شده بود. ناله ی نوجوان را شنید. او را از گنداب بیرون کشید. از پاره گی شلوار و زانوی نوجوان خون می آمد. لنگان به دیوار تکیه داد.

نوجوان سر گرفت سمت خیابان دیده بان. دست او را گرفت. راه افتاد. دیوار بلوکی حائل میان بنگله و خیابان پر از سوراخ و خالِ سیاه بود. بوی قیرِ مذاب در هوا موج بر می داشت و بر سینه ها می نشست.

نوجوان می لنگید. گاه می ایستاد، نگاه خونِ زانویش می کرد. کمی دورتر از میدان مقابلِ درِ رنگ ریخته ی خانه ای که آجرهای دیوارش از شوره سفید شده بود، ایستاد گفت: «ئی خونه مونه عامو»

رفت توی خانه. میلِ کشیدن سیگار جانش را پر کرده بود. دست گذاشت روی جیبی که همیشه پاکتی در آن داشت. از خانه دور شد، وارد کوچه ای فرعی شد. نسیمِ جان گرفته، وارد کوچه شد. بوی دود و غبار خاک و سرگینِ سوخته در هوا پخش شد.

در مِحرِزی غروب که می رسید، تکه ای از افق که از پسِ برگ های بلند نخل ها دیده می شد، آسمان را صفحه ی مسی می کرد. سرخِ سرخ. گاه نسیم می وزید و به رنگِ سیّالِ افق می زد و رنگ مسی را در گوشه ی آسمان جابه جا می کرد. عبور پر هیاهوی گله ی غاگ ها نیمه ی آسمانِ رو به جزیره را پر می کرد. این غاگ ها، مرغان دریایی، انگار که بال در حوضِ رنگ فرو کرده بودند، به هر سو که می پریدند آسمان را رنگی می کردند و بوی هیمه ی خشک و نان، در بازگشتِ چوپانان و گله ی گاومیش ها، پُر رنگ تر می شد.

رنگ ها می روند. بوی نان می رود. بوی قیر سوخته، سنگین، جانش را پُر می کند. جوانی دراز و سیه چُرده ای را دید که با عجله از خانه ای بیرون پرید و محکم به او خورد. روی زمین غلتید. برخاست و پا به فرار گذاشت.

مردی دشداشه پوش از تهِ کوچه داد می زد: «حرامی... حرامی...»

دزد با خیز بلندی از گنداب پرید و سمت خانه های راه آهن دوید. سیمِ بلند ضبط صوتی که بر سینه داشت در هوا بال بال می زد و دور پاهایش می پیچید، جمع کرد دور دستش. از ریل راه آهن گذشت. در دهانه ی شکاف دیوار بلوکی پا سُست کرد و به مرد دشداشه پوش که نفس نفس می زد، نگاه کرد.

دزد نوار را از ضبط درآورد و پرت کرد. کاست نوار در هوا و بالای سر لیلو چرخی زد. لیلو جهید و نوار را در هوا قاپید و به مرد دشداشه پوش داد. مرد نگاه پُر حسرتش را به دزد دوخت که از شکاف دیوار وارد محله لشکرآباد می شد. مرد، با نفس های بریده، لب جدول، نشست و به شکافِ دیوار بلوکی و بعد به نوار نگاه کرد. روی آن دست کشید، زمزمه کرد: «ام کلثومه... انتِ عمری ...»

صدای لرزان مرد و کلماتِ شکسته ای که به زحمت شنیده می شد در دنیایِ صدا بریده ای که لیلو را محاصره کرده بود، گشت.

رنج ها رو از یاد بردم...» ⁽¹⁾

کلمات، شکسته و آشنا با بغضِ غریبی که در این صدا موج می زد، لبان لیلو را باز کرد: «ام کلثوم!»

اندوهِ سیالی که با کلماتِ عاشقانه مرد، رنگ می گرفت، جانِ به ستوه آمده ی لیلو را به آشوب کشید.

گوشی سیاهِ تلفن را محکم چسباند به گوشش و ادامه داد: «حلا... حلا...»

صدا از دور می آمد. درهم و نامفهوم. بعد صدای نفس های حلا، گرم و داغ، از حفره های گوشش به گونه اش کشیده شد و بعد وز وزِ دوری، از آن سوی خطوط آمد. انگار پشت سوراخ های گوشی، زنبورها کندو ساخته بودند.

نام حلا را بلند گفت و رگه هایی از بغض در صداش شکست. از پشت شیشه ی پُر لک کابین چند نفر به او نگاه می کنند. باز داد زد: «حلا... حلا... الو... الو... حلا!»

صدایی از حلا شنیده نمی شد. تنها صدای نفس ها و بعد وز وز زنبورهای کندوی آتش گرفته. حس کرد گونه هاش داغ می شود و به جای هر گپ و گفتی، نفس های حلا از آن سوی خطوط می آید. گونه اش را به گوشی چسباند. صدای وز وز قطع شد. گوشی خیسِ خیس بود. از تلفن خانه زد بیرون و تا سپیده ی صبح مثل اشباح سرگردان میان نخلستان پرسه زد. تا سپیده یِ سحر به این می اندیشید که گونه هاش خیسِ اشک های خودش بود یا اشکِ دور حلا.

نور تند خورشید، گُرده ی ابرها را تیغ کشید و از فراز تیغه های ناپایدار

دود، زمین را داغ کرد. لیلو مرد را که هنوز نگاهِ حسرت آلودش را دوخته بود به شکاف بلوکی دیوار، کنار ترانه هاش گذاشت و به ریلِ آهن چشم دوخت. ریل آهنی، براق و صیقلی - چون کلافِ هزار سر- زیر پل راهنمایی گره می خورد و از کنار ردیف قطارهای بی حرکت گذشته و در نقطه ای که دو واگن به کار کوپلین ⁽¹⁾بودند، باز می شد. ردّ خطوط آهنین را که به سمتی نا شناخته می رفت ،گرفت. شاید خرمشهر. بندِ ساک را روی شانه جابه جا کرد. ایستاد. روی باریکه ی ریل تراش خورده و صاف، برای حفظ تعادل، دست هاش را از دو سو باز کرد. گفت: «چه سِچه ⁽²⁾ی لیزی!»

روی پل، جز تنه ی نخل لغزان و نامتعادل، چیزی نبود. ایستاد. زیر پاش آب، گل آلود و مواج و غرنده لایه لایه می شد و پر صدا از سراشیبی زمین می سُرید پائین. تنه ی نخل زیر پاهای لرزانش به صدا درآمد. ترق... تت.. رق... چرق. با هر قدم لرزه ای به جانِ پل که دو سوی شاخابه ی پهن را به هم وصل کرده بود، می افتاد. دورتر، حلا کنار آمال، سهام و چندتا از دخترهای روستا ایستاده بود. لیلو با کریم و مشعل و چند جوان روستا سرِ یک بلوز منتیگُل شرط بسته بودند که بدون ترس خودشان را به آن طرف شاخاب برسانند. لیلو روی پلِ باریک ایستاد. دست هاش را مثل بال کبوتر، دو طرفش،باز کرد تا تعادلش را حفظ کند. مشعل و صادق و حمود وسط پل، توی آب افتاده بودند. کریم هم نیامد. او نمی خواست برود، امّا حلا که آمد، تصمیم گرفت بختش را برای گذشتن از پل بی ازماید. آب زیرِ پایش بوره می کشید. غبار اردهای رنگ به هوا می ریخت. باد پل را تکان می داد. دشداشه اش را به کمر پیچاند. از پل فاصله گرفت. به سرعت دوید. قدمی مانده به آخر، تنه ی نخل زیر پایش پُر صدا لرزید. بی تعادل لنگر برداشت. پای راست را سنگین روی پل کوبید و با خیزی بلند به هوا جهید و با پروازی کوتاه روی نرمه

خاک

غلتید و همان طور که شانه به زمین می چسباند، سر چرخاند. ترس را در نگاهِ رمیده ی حلا دید که موج می زند. از خوشی لرزید، وقتی خنده اش را دید و چالِ کم عمقی که بر گونه هاش نشست.

صدای سوتِ قطاری از دور می آمد. مثل صدای سوت فیدوس از طرف بهمن شیر. قطاری با دوسه کوپه ی خالی و چند کوپه پُر سرباز از برابر چشمش گذشت. لیلو با چابکی جهید طرف دیوار بلوکی. روی الوار تراورس روغن خورده ایستاد. قطار را تماشا کرد که به آرامی در افق گم می شد و مثل نقطه ای دور در غبار زرد دشت محو می شد. از شکافِ بلوک گذشت. خودش را در کوچه ای دراز دید با خانه هایی کوچک، تو در تو و جوی گندابی که از وسط کوچه می گذشت. بد بو بود و پُر از پشه و لجن تیره و ماسیده. هوای کوچه سنگین و از موج شرجی چسبناک بود. گرسنه اش شده بود. بوی چوب سوخته به هوا چسبیده بود و تکان نمی خورد. صدای ضد هوایی از دور می آمد. دستی روی شکمش کشید. بوی نان داغ، مثل خط باریک و ناپیدایی، توی هوا سرگردان بود. پی ردّ بو خط باریک را گرفت و راه افتاد. از شمشادهای کم پشت و موردهای سوخته گذشت. درِ خانه ها، باز، نیمه باز و بسته بود. در میانه ی کوچه، نوار باریک دودی از میان درِ چهارتاق باز خانه ای بیرون می خزید. کنار تنور، در ضلع غربی حیاط پیر زن تاشده ای کنار طبق پر از چانه های گِرد خمیر دید. پیر زن چانه ها را با با چابکی پهن می کرد و سینه ی داغ تنور می چسباند. کمی دورتر، روی صُفه ای سقف کوتاه، پیرمردی بر گلیم چهارخانه ای نشسته و سرش را تکیه داده به دیوار، به نقطه ی نامعلومی زُل زده بود. پیر زن قد راست کرد. لیلو ابروانِ باریک و ریخته ی زن را دید که سبز بود و چانه اش هم پر بود از خطوط سبز. نزدیک شقیقه اش هم دو نقطه ی سبز خالکوبی دیده می شد. پره ی بینی پیر زن، سوراخ و هم آمده بود که جای شعاعه ⁽¹⁾بود. پیر زن با سیخ بلند و

دُم کجی، نانِ داغی را از تنور بیرون کشید، انداخت توی طَبق. بعد درآوردن چند نان برشته را در سینی ورشویی جلوی پیرمرد گذاشت، با چند پَرخُرفه و ریحان و تکه ای پنیر. عطر نان داغ، توی هوا رشته رشته می شد و نسیم کم جانی آن را در کوچه پخش می کرد. دانه های درشت عرق از پیشانی پیر زن سُرید. فرو رفت در چین های عمیق دور لبش. نگاهش افتاد به لیلو، وقتی نان دیگری میان طبق انداخت. گفت: «بسم الله پسرم!»

لیلو به باهوی در تکیه داد و گفت: «بوی نون همه جا پیچیده یوّما!»

چین لبِ پیرزن به تبسّم باز شد

پیرمرد سر بلند کرد. لیلو متوجه شد چشم های مرد خاکستری پرِ رگِ قرمز است با ابروانی پُر پشت و سفید و پلک های تیره و پُر چروک.

لیلو رفت توی حیاط جواب داد:«ها!»

پیرزن قرص نانی با سبزی و پنیر توی سینی، روی صفّه، کنار پیرمرد گذاشت و گفت: «ابو عاشور... مهمان... مهمانه!»

پیرمرد شنید یا نشنید، فقط گفت:«ها»

و پیرزن بلند گفت: «ختّار... مهمان»

پیرمرد سینی را طرف لیلو هل داد که لب صفّه می نشست.

گفت: «بسم الله»

و استکان چای را برداشت. استکان را گذاشت توی سینی و دست برد سمت نان.

داغی نان به سقف دهان لیلو چسبید. لقمه را قورت داد، گفت «مِحرِزی»

پیرمرد گفت: «مُحمره!»

لیلو لقمه را که توی دهان می گذاشت، سر تکان داد. چند قاشق شکر توی استکان ریخت، هم زد. پیرمرد از کنار متکای گِرد، رادیویش را برداشت. روشن کرد. چند موج را امتحان کرد. پُرِ خش و ضعیف. رادیو را به گوشش چسباند. صدای خفه ای می آمد. گوینده انگار از تهِ چاه حرف می زد. کوبید روی رادیو.

پیرمرد آنتن را بیرون می کشد. می گیرد به چند جهت. فقط خشاخش صد است و گاه بوره ی باد و وز وز زنبور.

پیرزن با استکان چای توی دستش می آید کنار لیلو روی صفه می نشیند. لیلو چایش را سر کشید. پیرمرد چای دیگری برایش ریخت. پیرزن شکردان را گرفت طرفِ لیلو. لیلو خیره شد به رشته ی موی سرخی که از زیرِ سربند بیرون زده و روی خط باریک سبز خالکوبی پیشانی پیرزن افتاده بود. صدای انفجارِ دوری آمد.

پیرمرد رادیو را از گوش دور کرد و جلوی چشمش گرفت.

صدای انفجار نزدیکی آمد. پیرزن برگشت طرف صدا. به سینه کوفت و لائید: «گور به گور شده!... آتیش به قبر بووات!»

پیرمرد اشاره به چای می کند. بعد به دود کم رنگی که فضای حیاط را کدر کرده. چنگ می اندازد به تسبیحش و می گوید: «الانه چن روزه داره می زنه... بمب، خمسه خمسه، توپ، طیاره...»

با انبر، خاکسترِ نشسته روی سوخت بار را پس می زند. فوت می کند

به خُرنگ ⁽¹⁾سرخ. نرمه یِ خاکستر در هوا پخش شد. پیرزن مقنعه اش را از خاکستر تکاند.

حیاط کوچک و تنگ بود. گوشه ای از حیاط هم کرت های سبزی. خُرفه و نعناع از خَرندِ کرت زده بود بیرون. لیلو نگاهِ اتاق ها کرد.

به پیرزن گفت: «پَ شما چی یوّما ؟»

پیرمرد آرام :«گفت خونه م... ئی جاس... نه جای دیگه!» و با فوت محکم، آتش زیر خاکستر را تیز کرد.

لیلو استکان چای را به دهان نزدیک کرد. از پسِ شیشه ی استکان چشم های پیرمرد را دید، که رنگِ چشم هایش نه خاکستری بود و نه آبی. رنگی نبود که بشناسد. مردمک هاش در حوضچه ای از آب می لرزید. صدای پیرزن میانِ هیاهوی دوری که می آمد، بلند شد و پُر از گلایه که می گفت: «زایر جم نمی خوره از خونه... عاشور، پسرُم، از معشور اومد دنبال مون، شوهرِ دخترم ،حسنه، از هف تپه تلیفون کرد، همش می گه نع... نع!»

از پسِ شیشه ی کدر استکان دید که لب های پیرزن از حرکت وا ماند و دهان پیرمرد جنبید.

پیرمرد قوطی فلزی کوچکی را پیش کشید، از تویش دو تا سیگار لف درآورد و نگاهِ لیلو کرد. گفت: «جیگاره؟!»

لیلو سیگار را قاپید. گیراند. با ولع دود را کُپه کرد توی دهان. چشم ها را بست. صدای دور انفجاری آمد. بعد ضد هوایی و بعد صدای آژیر. با چند پک سیگار را تمام کرد. از رادیو صدای خواننده ای می آمد که سنگین می خواند. پیرمرد را دید که پسِ سر را گذاشته به دیوار، لب هاش می جنبد.

با تعجب به پیرمرد که هم چنان پسِ سر به دیوار داشت و به نقطه ای از آسمان خیره، نگریست. پیرزن چای دیگری ریخت و نانِ برشته ای را تا زد گذاشت توی پلاستیک و گفت: «بذار تو کیفت یوّما، گشنه ات می شه.»

لیلو نان را توی ساک گذاشت. تشنه اش شده بود. پاشویه ی آب کنار خَرند کرت سبزی بود. آب قطره قطره از شیر می چکید. شیر آب را باز کرد و دهان چسباند به شیر. با صدای انفجاری نزدیک، دهان از شیر گرفت و به آسمان نگاه کرد. چند کبوتر سراسیمه در آسمان می چرخیدند. لرزه افتاد به جام پنجره که ضربدری چسب خورده بود. توده ی فشرده ی غبار زرد رنگ، از چند خانه دورتر، چتری روی حیاط باز کرد. پیرمرد با آرامشِ سنگینی ماتِ نقطه ای نامعلوم بود. دستان پُر رعشه ی پیرزن آمد تو میدان نگاهِ لیلو. داشت برای پیرمرد چای می ریخت. لیلو باز دهان گذاشت به شیر آب. صدای زوزه ی دوری شنید، انگار کسی او را بلند کرده و انداخته باشد زمین، توی باغچه ی کوچک پهنِ زمین شد. جام اتاق را دید که لرزید، ورم کرد و شکست. تیزای تکه هاش در هوا برق می زد. پس از زخمی کردن تنِ آسمان، به دیوار اصابت کرد.

پیرزن، کتری به دست، طرفِ تنور می رفت. تکه ی بُرنده ی شیشه هوا را شکافت و در گلوی پیرزن نشست. کتری افتاد و خون از گلوی پیرزن شتک زد. پشنگِ خون به تنور پاشید. پیرزن مثل تکه چوبی موریانه خورده، سست و پوک کج شد و افتاد میان تنور شعله ور.

آجر شوره بسته ی صفُه، ورم کرد و بر سر پیرمرد فرو ریخت. لیلو سعی کرد بلند شود. انگار دست زمخت زمین دور کمرش حلقه شده بود. نتوانست برخیزد. ابری تیره و اُخرایی رنگ روی زمین، روی باغچه و روی سرِ او چتر باز کرده بود. چشمانش سنگین شد. هیاهوی بریده بریده ای، در گوشش

پیچید. صدای پیرمرد از زیر آوار خفه و دور به گوشش می رسید. پلک هایش هم افتاد. تاریکی خزید پشت پلک هاش و چشمش تاریک شد. دنیا غبار شد. تاریکِ تاریک. بوی داغ و خوش نان، میان تاریکی، تا پشتِ پلکِ بسته اش آمد. زمان کش آمد. بعد قرنی انگار، پلک هاش لرزید. تیغه های باریک نور از پسِ چشم بسته اش راه باز کرد به تاریکی. می خواست به روی هیاهوی گُنگ و نامفهومی که به گوشش می رسید چشم باز کند، امّا احساس کرد پلک هایش می خواهند بخوابد. تقلا کرد تا از خواب رخوت انگیز بی موقع بیدار شود. چشم باز کرد. خواب، آمده نیامده، در گوشه ی چشمش هنوز مانده بود. بوی سرگردان خُرنگ مشامش را پُر کرد.

صدای سوختن برگ و بارِ نخل از دورها می آمد، می نشست کنار خوابی که آمده نیامده آرام از او دور می شد. شعاع نوری تند، گذرا، پلک او را داغ کرد و بعد رخوت و سستی آمد و پلک هاش که روی هم افتاد بوی سفید آرد و ذراتِ ریزی که در هوا می چرخیدند پرهّ ی بینی اش را می لرزاند. بعد صدای پهن شدن چانه ی خمیر آمد و چسباندش به تنور.تاپ...تاپ... تاپ.صدا پشت پلک هاش متکثر می شد. پلک هاش را می لرزاند. انگار همین که چشم باز کند مادرش را می بیند پای تنور نشسته، خمیده دست می کند میان آتش و نانِ برشته ای در می آورد و می اندازد توی طَبق حصیری. دورتر سایه ی کشیده پدر ردّ خوابش را که می رسید به مادر و تنور، تار کرد. چشم باز کرد. صدای بلندِ پدر بود: «عجلوا علی الصلوه!» و بعد شُر شُرِ آب و صدای لرزان بی بی می آمد که می گفت: « لا حولَ ولا قوه الا بالله... توکلت علی الحّی الذی لایموت» باز پلک تکان داد. خوابِ آمده نیامده نبود. غبارِ شورِ خاک بود روی پلک هاش. پشت پلک ها، سایه هایی لرزان موج می خورد به صدای درهم تنیده ی مردم و مویه هایی بریده و شکسته. هیاهو قطع و وصل می شد. انگار کسی پیچ موج را بچرخاند.سایه ای خم شد روی او. سایه داد زد:«زنده ست!» تکان خورد. پلک باز کرد. در تکه ای از آسمان که ذرات خاک در آن شناور

بود، چهره ای آمد ،نگران، داد می زد:«زنده ست!»

تکانی به خودش داد. سینه از خاک کَند. با کمک مردی سرِ پا ایستاد. پاهای استخوانی پیرزن از تنور بیرون مانده بود. لیلو نگاهِ صفّه کرد. چند نفر ابو عاشور را از زیر آوار بیرون می کشیدند. چهره ی پیرمرد زیر نقابِ خاک و خون پُرِ آرامش بود. لبانش هنوز می جنبید. صدای ناله ای خفه به گوش رسید. کسی داد زد: «ابو عاشور زنده ست... زنده ست!»

نگاهِ ابو عاشور از پسِ غبار زرد به پیرزن بود که با گوشت سوخته از تنور بیرونش می کشیدند. بوی گوشت سوخته، سنگین و تهوع آور توی هوا موج می زد. لیلو سرِ پا ایستاد. رفت سراغ صفّه. آوار را پس می زد و حیران می لائید:«ساک... ساکم!»

به طرف صدا برنگشت. آوار را کنار زد. چند نفر به کمکش آمدند.

ساک را بیرون آوردند. آن را تکاند. به صُفّه نگاه کرد. به پیرمرد که مات و شکسته به جسد سوخته و مچاله ی همسرش خیره شده بود. لیلو راه افتاد. انتهای کوچه می خورد به باغ راهنمایی و ساختمان سفید سازمان زنان. راهنمایی و رانندگی اوّل پل بود. به طرفِ پیچ استادیوم به راه افتاد. نسیم کم جانی وزید و برگ های ریز و کشیده ی درختان بیعار را تکان داد و به کف خیابان ریخت. صدای جوان پاسدار توی سرش می پیچید که می گفت: «هنو وقت هس... هنو مهلتم تموم نشده انگار!» لبخندی تلخ صورت گرفته ی لیلو را تلخ تر کرد. به مرگ فکر کرد که امروز چندبار پی اش آمده و رفته بود. چند بار نقاب از چهره برداشته و خودش را به او نشان داده بود. آمده نیامده رفته بود سراغِ دیگران و او مانده بود. تلخ لبخند زد و گفت: «هنو مهلتم تموم نشده انگار!»

رمق نداشت. زانوانش می لرزید. ترس مرموز و ناشناخته ای به روحش چنگ می کشید که به درستی نمی شناختش. فکر کرد ترس از مرگ نیست که او را به فکر واداشته، شاید خستگی و بی تکلیفی است. می رفت و نمی رسید. رفتن خسته اش کرده بود. نرسیدن لرزه به زانوهاش انداخته بود. با خودش گفت: «یعنی می رسم؟!»

به ساک خاک آلودش نگاهی کرد. لبخند نشست گوشه لب هاش. زیپ ساک را باز کرد. دست کرد توی ساک و بسته ها را لمس کرد.

برگشت طرفِ صدا. پیرمردی بود سبد به دست روی جدول خیابان نشسته. ادامه داد: «می بینی سرکار؟... یه مسلمون پیدا نمی شه جلو پات ترمز کنه!»

نفس نفس می زد. بلند شد. سبد پلاستیکی را دست به دست کرد و گفت: «اَ خیابون شرف تا ئی جا پیاده اومدم!»

ماشینی از سراشیبی پل می آمد. لیلو دست بلند کرد. ماشین گذشت.

برای لندکروزی که از کوچه ی فرعی بیرون می آمد، دست تکان داد.

به مسجد آذربایجانی ها رسیده بودند که لیلو گفت: «مونم میرم آخرِ آسفالت!»

دیوارِ خانه های رو به خیابان پرِ ترکش و پنجره هایش پر از تَرَک و شیشه ها پر نوارِ چسب بود. باغِ راهنمایی که از پل شروع می شد تا می رسید به پیچ

استادیوم، خلوت و خاموش بود. نرده های سبز رنگ حاشیه ی باغ از پایه سیمانی شان در آمده و خم شده بود. ترکش از بین برده بودشان. لابه لای درختان توت و کُنار و اُکالیپتوس، نخل های کوتاه و بلندی دیده می شد که برگ بعضی هاشان سوخته و سیاه و تنه ی کنگره کنگره شان سوراخ و پُر از ترکش ریز و درشت شده بود. لیلو به خوشه های بی ثمرِ درخت خیره شد. غمِ مبهمی به چهره اش نشست. به تنه ی نخل دست کشید.

نخل کهن سال بلند بالا بود. از کمرگاه با قوسِ ملایمی، خم شده بود روی زمین. چتر زرد خوشه هاش به زمین سایه انداخته بود. رطب و خارک هاش دست رسِ بچه های روستا نبود. بایستی نرمه بادی بوزد یا تندبادی که خوشه های سنگین را بتکاند و رسیده ترین ها که دیگر خارک نبودند و رطب نوبرانه بودند. بر زمین بی فتند و قسمتِ رهگذری شوند.

پیرمرد نخل سوخته ای را نشان داد. به سرفه افتاد. سینه صاف کرد: «همه چیز... اَ بین رفته... خدا ازشون نگذره... نامسلمونا!»

نگاهِ پل کرد. انگار خستگی رویش هوار شده باشد، سبد را زمین گذاشت. صدای نفس زدن های پُرخش پیرمرد در هوا پخش می شد. لیلو بندِ ساک را روی شانه اش جابه جا کرد. سبد را برداشت و از پیچ استادیوم گذشتند. تا امانیه سکوت میان شان را سرفه های گاه و بی گاه پیرمرد پر کرد. در امانیه جنب و جوشِ محسوسی به چشم می خورد. سایه ی درختانِ حاشیه ی خیابان روی آسفالت بریده بریده افتاده بود.

صدای پیرمرد از میان خس خسِ خشک سینه اش به زور بیرون می آمد. صدای ماشینی آمد. وانت سفید رنگی، پس از لیز خوردن روی ریلِ قطار، گاز داد و افتاد توی خیابان امانیه. پیرمرد گفت: «یا بخت و یا اقبال!» و دست بلند کرد. وانت سرِ خیابان بیمارستان توقف کرد. عقب آن پر اسباب و وسایل،