مشخصات کتاب

سرشناسه : صابونی ، محمدکریم ، - 1339ق .

عنوان و نام پدیدآور : چکامه عشق: روایت منظوم واقعه کربلا= .An ode of love : A versifiedmarrative of the tragic event of karbela/ تالیف محمدکریم صابونی ؛ به کوشش علی اوجبی .

مشخصات نشر : تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ و انتشارات ، 1386.

مشخصات ظاهری : 74ص.

فروست : ادبیات: Literature

شابک : 11000ریال: 978-964-422-714-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : نمایه.

موضوع : شعر عرفانی -- قرن 14

موضوع : شعر فارسی -- قرن 14

شناسه افزوده : اوجبی ، علی ، 1343 -

شناسه افزوده : سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

رده بندی کنگره : PIR8131/الف284ل501 1386

رده بندی دیویی : 8فا1/62

شماره کتابشناسی ملی : 1106488

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم عسل بی غم

اشاره

LITERATURE

صابونی، محمدکریم، - 1339 ق.

لسان الغیب فی تمییز الصحه عن العیب برگزیده.

چکامه عشق: (روایت منظوم واقعه کربلا) / نویسنده کمال الدین محمد کریم صابونی؛ به کوشش علی اوجبی .. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ و انتشارات، 1386.

چهار، 76 ص.

فهرست نویسی بر اساس اطلاعات فییا.

ISBN 978-964-422-714-1

پشت جلد به انگلیسی:

An Ode of Love: A Versified Narrative of the Tragic

Event of Karbela

چاپ اول و دوم: 1386.

نمایه.

501 ل 284 الف/ 131 PIR

1386

کتاب خانه ملی ایران

1/62 فا 8

1106488

چکامه عشق

روایت منظوم واقعهٔ کربلا

An Ode of Love: A Versified Narrative of the Tragic Event of Karbela

تألیف: محمد کریم صابونی

به کوشش: علی اوجبی

تهران 1386

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سازمان چاپ و انتشارات

چکامه عشق

روایت منظوم واقعه کربلا

An Ode of Love: A Versified Narrative of the

Tragic Event of Karbela

تألیف: محمدکریم صابونی

به کوشش: علی اوجبی

طرح روی جلد: حمید مصدق

حروف چین: مریم غضنفری

نمونه خوان: منیژه معزز

ناظر چاپ: علی فرازنده خالدی

لیتوگرافی، چاپ و صحافی: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سازمان چاپ و انتشارات

چاپ دوم: زمستان 1386

شمارگان: 1500 نسخه

تمامی حقوق چاپ و نشر این اثر در انحصار سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است.

شابک -1 - 714-422 - 964- 978

ISBN 978-964-422-714-1

چاپ خانه:

کیلومتر 4 جاده مخصوص کرج - نبش سه راه شیشه مینا - تهران 1397815311 تلفن: (چهار خط) 44513002 نمابر: 44514425

انتشارات و پخش:

میدان حسن آباد - خیابان امام خمینی - نبش خیابان شهید میردامادی (استخر) - تهران 1137913145 انتشارات: 66706842 پخش: 66700153 نمابر پخش: 66707924

فروشگاه شماره یک:

میدان حسن آباد - خیابان امام خمینی - نبش خیابان شهید میردامادی (استخر) - تهران 1137913145 - تلفن: 66702606

فروشگاه شماره دو:

نشر کارنامه - خیابان شهید باهنر (نیاوران) روبروی کامرانیه شمالی - شهر کتاب - تلفن: 22285963

نشانی سایت اینترنتی:

www.ershadprint.gov.ir

فهرست

مقدمه ... 5

اوّلِ این دفتر عنبر شمیم ... 11

در بیانِ کیفیتِ عشقِ اصحابِ سیّد الشهداء و سبب... 12

در بیان این که سببِ اختصاصِ شهادت به آن جماعت از ... 14

در بیانِ حلِّ بیعت نمودن حضرت سیّدالشهداء از اصحاب و ... 15

مکالمات اصحابِ خاصِ آن حضرت با یک دیگر در شبِ عاشورا بعد از ... 16

در بیانِ مطالبِ واقعه در صبح روز عاشورا ... 17

در بیانِ فرمایشاتِ حضرت سیّدالشهداء با اصحابِ اَطیابِ خود در ... 18

در بیانِ مقالاتِ اصحاب آن حضرت در جوابِ آن سرور به ... 20

در بیانِ فرمایشاتِ امامِ انام - علیه السلام - در مقامِ اِذنِ جنگ دادن به ... 21

در بیان مبارزتِ اصحابِ اَطیابِ امام - علیه السلام - بعد از ... 23

در بیانِ پیوستنِ حُرّ بن یزید ریاحی به مُعسکرِ حضرت سیّدالشهداء در ... 24

در بیان مبارزتِ اصحابِ والامقامِ آن امامِ اَنام به طریق اجمال و اشاره ... 26

در بیانِ تزویج نمودنِ آن حضرتِ عُلیا فاطمه دختر خود را به ... 27

در بیانِ اسرارِ عروسی قاسم به روایت مفید که عقد نمودن فاطمه ...

در بیانِ عطشِ اهل بیتِ آن حضرت و طلب نمودنِ آب از برای ایشان ...

در بیان رفتنِ حضرت عبّاس به شریعه فرات از برای آوردِ آب که ...

در ذکرِ عطشِ علی اصغرِ رضیع و طلبِ آب نمودنِ حضرت سیّدالشهداء از ...

در بیان این که عطشِ خودِ حضرت سیّدالشهداء - علیه السلام - در ...

در بیان موضعِ دوم و سیّم که عطش تأثیر بی اندازه در آن نموده بود

در بیان وداعِ حضرت با اهل بیت عصمت و طهارت

در بیانِ فرمایشاتِ امامِ اَنام با سکینه خاتون در آن اشعار که نسبت به ...

در مقالاتِ حضرت سیّدالشهداء به آن زینب مظلومه و...

در بیانِ سپردنِ وصیّت نامه و صحیفه که در آن ودایع امامت بود به ...

در مقالاتِ حضرت سیّد الشهداء - سلام الله علیه - با حضرت...

در طلب نمودنِ امام مظلوم - علیه السلام - ذوالجناح [را] از برای ...

در بیان مصائبِ وارده بر اُمّ المصائب - زینب مظلومه - از بعد میدان ...

در بیان التجا نمودن عُلیا مخدّرة عقیلة النساء - زینب خاتون - به...

ذکرِ مقالاتِ حضرت سیّدالشهداء در قتل گاه با عُلیا مخدّره زینب

آمدنِ عبدالله الحسن - علیه السلام - به قتل گاه و مقالات و شهادتِ آن ...

آمدنِ عبدالله فرزند سیّد الشهداء - علیه السلام - بنابر بعض روایات به ...

در بیانِ غارت نمودنِ خیمه ها و آتش زدنِ آن ها بعد از شهادتِ آن حضرت

در ذکرِ اسیریِ اهل بیت عصمت و طهارت و عبور دادنِ ایشان به قتل گاه

در ذکرِ ورودِ اهل بیت به قتل گاه و وداع زینب نعشِ امام مظلوم را ...

ذکر مقالاتِ عقیلة النّساء زینب خاتون در قتل گاه

در مقالاتِ زینب - سلام الله علیها - با حضرت سیّدالسّاجدین

اشاره به وقایعِ ورودِ اهل بیت به کوفه

رجوع به مقالاتِ اسیران با شهدا در هنگام حرکت به سوی کوفه و ذکر ... 57

رجوع به ورودِ اهل بیت عصمت و طهارت به کوفه خراب و ذکر ... 59

ذکرِ ورودِ اهل بیت عصمت و طهارت به مجلس ابن زیاد و ... 60

ذکرِ مقالاتِ ابن زیاد با حضرت سیّد سجّاد سلام الله علیه ... 62

ذکر فرستادنِ ابن زیادِ بد بنیاد اهل بیتِ عصمت و طهارت را به ... 63

ذکرِ ورودِ اهل بیت - علیهم السلام - به مجلس یزید و ... 65

رجوع به مطلب سابق و بیان این که مقصود از ذکرِ مصائبِ کربلا و ... 67

نمایه ... 69

مقدمه

بررسی تاریخ، هماره به حوادث و شخصیت های برجسته ای برمی خوریم که در روند آینده جوامع تأثیرگذار بوده اند. سیره پیامبران الهی و برخوردهای صاحبان زر و زور و تزویر با آنان که همیشه درس آموز بوده، از آن جمله است.

امّا در میان تمامی شخصیت های برجسته و حوادث و رویدادهای مهم تاریخی، امام حسین (علیه السلام) و قیام وی در برابر نظامِ استبدادیِ به ظاهر دینیِ یزید و شهادت مظلومانه وی به همراه 72 تن از یارانش در سرزمین کربلا، از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار است. شاهد آن این که پس از گذشت قرن ها، هنوز هم چون خورشیدی فرا روی جویندگان هدایت است و شعلهٔ عشق و دلدادگی به ساحت مطهّرش در درون تمامی دین باوران، فروزان است. واقعه ای که هم اوج فضایل انسانی و زیبایی ها و اوصاف خدایی در آن به چشم می خورد و هم نهایت پلشتی ها، زشتی ها و پلیدی ها.

اهمیت و تأثیر هدایت بخش قیام کربلا از همان آغاز، محقّقان دل داده را بر آن داشته تا هر یک در حدّ توان خویش به ترسیم و تبیین آن بپردازند. حتّی علمای

اهل سنّت چون طبری نیز از این مهم غافل نبوده اند معرفی و ارزیابی آثار بی شمار که در این حوزه به رشته تحریر درآمده اند مجالی واسع و تحقیقی مستقل می طلبد.

نکته مهم این که مسلمانان از همان آغاز به دلیل اهمیت این واقعه و در امان ماندنِ آن از تحریف، دست به کار شدند. برخی که خود در صحنه کارزار حضور داشتند. اولین آثار ارزشمند را به یادگار گذاردند. اصحاب و تابعین نیز از پرداختن این موضوع غفلت نورزیدند. از میان آثار ایشان می توان به مقتل ابی مخنف و کلبی که از سوی دو تن از شاگردان امام صادق (علیه السلام) تألیف شده اشاره کرد. تلاش برای حفظ تاریخی حادثه کربلا و نقل سینه به سینهٔ آن، به نظم درآوردن روایت رویداد مهم تاریخ اسلام است.

یکی از زیباترین سروده ها در این باب فرازهایی از مثنوی لسان الغیب کمال الدین محمّد کریم صابونی است که اینک فرا روی شما قرار دارد.

صابونی از عرفای گمنام اوایل سده چهاردهم هجری است که به دلیل صفات طهارت باطنی از معرّفی خود دوری جسته:

از خجالت داشتن از ذولباب *** نام خود پنهان نمودم در حجاب

نام من شایسته تذکار نیست *** نامه ام هم قابلِ گفتار نیست

از این رو اطّلاعات چندانی از او در اختیار نیست جز این که:

در مجلّه نامه کانون شعرا که در فاصله اندکی پس از درگذشت ناظم منتشر شده، اطّلاعات جالبی دربارهٔ وی به چاپ رسیده که خالی از فایده نخواهد بود.

از این رو عین عباراتش را نقل می کنیم:

«مرحوم حاجی محمّد کریم صابونی - نورالله مضجعه - متخلّص به ناظم که ند و محلّ سکونتش در طهران بوده است. این شخص بزرگ را می توان یکی از قرن اخیر به شمار آورد. زیرا به طوری که از آثار و افکار آن فقید سعید مشهود است، فوق التصوّر دارای عزّت نفس و واجد استغنای طبع بوده است و بالاترین شاهد ما در اثبات این مدّعا طرز افکار و خطّ مشی خود آن مرحوم است و اینک ل آن که افکار قائلین محترم را کاملاً به طرز زندگانی و مشی و رفتار این مرد بزرگ

آشنا سازیم، مختصری از اسلوب و روش ایشان را می نگاریم.

آن مرحوم قریب بیست سال قبل از این که دعوت حق را لبیّک بگوید، در حالتی که به تمام جهات، وسایل خوشی برای او فراهم بوده است، از کلّیه زندگانی و موقعیت خود صرف نظر و انزوا را اختیار نمود و در این مدّت تمام همّ خود را مصروف به نگارش چند جلد کتاب که موسوم به لِسَانُ الغیب وَ بیان الغیب وَ نیاح الْغَیْبِ وَ آدَابِ السلوک وَ توحید کمالی و اخلاق کمالی فرموده که در حقیقت کتب و تألیفات ایشان هر کدام در حدّ خود مستغنی از توصیف است.

و بزرگ ترین فتوّت و جوان مردی این شخص همان بس که در هیچ یک از کتب خود نامی از خود نبرده است و البتّه چنان چه کسی به نظر دقّت و حقیقت قضاوت نماید، تصدیق خواهد نمود که این گونه عزّت نفس در اشخاص نادر است.» ⁽¹⁾

با یک مطالعه گذرا می توان دریافت که از حیث محتوا آثار وی دو دسته اند:

ترتیب حروف قافیه.

چون من گمنام بودم پُر زعیب *** نسبتِ گفتار را دادم به غیب

پس لسان الغیب خواندم نامِ او *** تا ز غیب آید شرف در کامِ او

این منظومه در قالب مثنوی در بحر رمل مسدّس و وزنِ «فاعلاتن فاعلاتن فاعل» در 20235 بیت سروده شده و متأثّر از مثنوی معنوی مولانا می باشد.

مهم ترین ویژگی این اثر آن است که مضامین مهم و بغرنج فلسفی و کلامی و آیات و روایات اعتقادی را به نیکویی در قالب نظم آورده تا فهم و فراگیری آن برای مخاطبان آسان گردد، به ویژه مباحثی که در قالب برهان نیز درکِ آن ها دشوار می نماید.

صابونی در آغاز این مثنوی درباره انگیزه اش از سرودن این ابیات می گوید:

بشنوید ای دوستان! این داستان *** که به معنی شرحِ حال ماست آن

چند گاهی از بیان، لب دوختم *** تا سخن از شاهِ جان آموختم

مدّتی از گفتگو بودم خموش *** پای تا سر گشته بودم جمله گوش

دیدم از گفتارِ اهلِ روزگار *** حاصلی ناید به کف کآید به کار

گفتگوها جمله چون نقش و مثال *** جسم بی جان بود و صِرفِ قیل و قال

غیرِ دنیاشان نبُد دیگر سخن *** مست و محوِ مال جمله مرد و زن

مانده در ظاهر همه پیر و جوان *** غیر ما ومن نَبُدشان در میان

سال ها بودم درین رنج و مِحَن *** جان به تن نالان ولی لال از سخن

ناله ها بس در درون جانم نمود *** لطف شاهِ جان زبانم را گشود

چون که شاهِ جان زبانم باز کرد *** طوطیِ طبعم سخن آغاز کرد

طوطیِ طبعم ز هندُستانِ جان *** خواهد آرد این زمان شرحی بیان

چون که کوتاه ست دست از دادرس *** در درونِ سینه تنگ آمد نَفَس

همزبانی نیست جوید دردِ من *** نکته دانی نیست تا یابد سخن

تا بگویم شرحِ محنت های جان *** در محافل از برای این و آن

خواستم هر چند پنهان دارمش *** دردهایِ دل درون بگذارمش

چاره ام از دست شد آخر چو شاه *** رازِ دل گفتم ولیکن سر به چاه

صابونی از بیت 18246 تا 19359 به شرح واقعه کربلا پرداخته که اینک در قالب اثری مستقل با عنوان چکامه عشق به شیفتگان حضرت اباعبدالله (علیه السلام) تقدیم می شود.

بمنّه وکرمه

نیازمند رحمت پروردگار غنیّ

علی اوجبی

اوّل این دفتر عنبر شمیم *** هست بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمْ

اولیا چون از خودی بیگانه اند *** شمع روی یار را پروانه اند

خوش دل اند از سوختن چون از حق است *** زین رضا بازارشان را رونق است

محوِ رویِ یار باشند آن چنان *** که نبینند آن خوشی را در میان

در رضایِ دوست، فانی گشته اند *** آن چه غیر از اوست، او را هِشته اند

محو و ماتِ دوست از پا تا به سر *** از سر و پاشان شده قطعِ نظر

بی مَحابا خویش را پروانه وار *** اندر آتش افکند از عشقِ یار

از مَیِ عشقِ وصالش سرخوش اند *** بر خودیِّ سرخوشی هم بی هُش اند

از شرابِ عشقِ او مدهوش وار *** از رضا بنهاده از کف اختیار

آن چه می گویم به تکرارِ بیان *** تا مگر مطلب تو را گردد عیان

باز می بینم که مطلب باز نیست *** رازِ پنهان است و کشفِ راز نیست

تا نگردد مطلبم چون آفتاب *** گر از این جا بگذرم نبوَد صواب

هرچه گویم از رضایِ اولیا *** بِالعیان مطلب نبینی ای کیا!

وصفِ ایشان هرچه آرم در میان *** روی مطلب را نمی بینی عیان

از رضا مقصد نیاید بر ملا *** تا نیارم داستانِ کربلا

تانگویم شرحِ حالاتِ حسین *** سِبطِ پیغمبر، شَهِ بدر و حُنین

تا نگویم حالِ آن لب تشنه را *** آن ذبیح اللهِ خون آغشته را

آن که از مستی پیِ دلخواهِ دوست *** داد هر هستیِّ خود در راه دوست

آن که اندر راهِ جانان سر بداد *** بودِ خود اندر رهِ داور بداد

آن که جسم و جان و فرزند و تبار *** در رهِ معشوق بنموده نثار

تا نگویم حالتِ اَحبابِ او *** آن به خون آغشتگان، اصحابِ او

تا نگویم حالِ آن قربانیان *** که چه سان در راه حق دادند جان

که چه سان اندر رضایِ دادگر *** درگذشتند از شَعَف از جان و سر

مقصدِ من را نیابی بِالتّمام *** می نگردی زین بیان مَقضِی المرام

پس بگویم داستانِ کربلا *** آن که خود میدانِ کَرب است و بلا

اندرین میدان کسی در ما مَضی *** پای ننهاده ست از رویِ رضا

غیر اصحابِ حسین در کربلا *** هیچ کس عاشق نبوده بر بلا

هیچ کس جولان در این میدان نکرد *** هیچ عشقی این چنین طغیان نکرد

شد رضاشان برتر از کُلّ الرضا *** هم ز حال و بعد و هم از ما مَضی

در بیانِ کیفیتِ عشقِ اصحابِ سیّدالشهداء و سببِ اختصاصِ آن حال به ایشان

بشنو اکنون شمّه ای از حالشان *** که از آن حل آمد آن افعالشان

عشقبازانِ شَهِ گلگون قَبا *** رویِ حق دیدند در شَه برملا

عشقِ حق در مَکمَنِ دل داشتند *** لیک چندانش نمی پنداشتند

چشمِ حق بین شان به ظاهر تار بود *** گرچه روشن باطن و بیدار بود

روی حق دیدند، آن سو تاختند *** خویشتن را ناگهان در باختند

چون نمایان گشت از شَه رویِ حق *** بُرد از خودداریِ ایشان رَمَق

روی حق دیدند، بس مفتون شدند *** عاشقِ معشوق چون مجنون شدند

روی حق دیدند در مِرآتِ حق *** از خودی رستند اندر ذاتِ حق

مَظهرِ حق با جمالِ ذوالجلال *** روزِ عاشورا چو بنمود آن جمال

بِالعیان دیدند ایشان رویِ دوست *** لُبَّ معنی ها برون آمد ز پوست

نورِ خورشیدِ حقیقت شد پدید *** دیده خفّاش نورش را ندید

کی شود از نورِ خور آگاه کور *** دیده خفّاش کی دیده ست نور

الغرض ایشان که چشمی داشتند *** دیده را زان نورِ حق انباشتند

دیده شان بر نور حق چون چیره شد *** از جمال و طلعتِ حق خیره شد

«نحن وجه الله» بر آن قومِ کِرام *** آشکارا گشت در بین اَنام

آشکارا شد بر ایشان آن جمال *** که بدیدندش جمالِ ذو الجلال

پس به وجه اللّهی اش مُذعِن شدند *** پس به عشقِ رویِ او مُعلِن شدند

در حضورش صف زدند از یک طرف *** در نثارش جان به کف با صد شَعَف

در حضورِ شاه با صد اِبتهال *** ایستاده صف به صف محوِ جمال

ایستاده بهرِ فرمان منتظر *** تا چه فرماید عزیزِ مقتدر

در بیان این که سببِ اختصاصِ شهادت به آن جماعت از بین تمام اصحاب و تخلّف نمودنِ باقی به جهت این بود که ایشان منظورِ نظرِ امام بودند و باقی منظورِ نظر نشدند به سببِ فقدانِ شرطِ قبول در این ها

شاه در محضر چو جمعِ نور دید *** در تجلّی نورِ حق در طور دید

دید جمعی هر یکی چون نخل طور *** که در او کرده تجلّی ذاتِ نور

هر یکی را دید شَه مِرآتِ حق *** که اندر او باشد نمایان ذاتِ حق

اندر آن آیینه هایِ بی غبار *** در تجلّی دید عکسِ روی یار

اندر ایشان چون ظهورِ یار دید *** نورِ حق ظاهر در آن انوار دید

لاجَرَم منظورِ آن شَه آمدند *** شاه را مقبول و همره آمدند

آن که منظورِ نظر زایشان نشد *** نورِ حق اندر جبینِ او نبُد

شاه او را چون عدویِ یار دید *** رویِ او سویِ رخِ آغیار دید

لاجَرَم اِعراض کرد از روی شان *** کز سیه رویی بماندشان نشان

شَه به سویِ غیرِ حق راهی نداشت *** غیرِ حق جو را به حالِ خود گذاشت

چون بُرید از غیرِ حق پیوندِ خویش *** قطع کرد از مُعرضِ از حق بندِ خویش

در شبِ عاشور صوتِ آن امام *** زد به گوشِ صالح و طالح تمام

استماعِ قول آن شَه همرهان *** جمله بنمودند و آمد امتحان

در بیانِ حلِّ بیعت نمودن حضرت سیّدالشهداء از اصحاب و همرهان لِیَمِیزَ اللهُ الخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ و اشاره به تفسیر آیه شریفه

گفت: ما اهلِ خَدیعت نیستیم *** بر صراطِ صافِ حق می ایستیم

چون که باشد این زمینِ کربلا *** قسمتم نبوَد به جز کَربُ و بلا

من ذبیحم، این مُنای کویِ یار *** جان کنم این جا نثارِ روی یار

من خلیلم، این زمین آتشکده *** آتشِ حرب است این جا موقده

هر که با من ماند اندر این زمین *** قسمتش چون من بلا باشد یقین

اکبرم صد پاره از خنجر شود *** کُشته تیرِ ستم اصغر شود

دستِ عبّاسم شود از تن جدا *** قاسمم بندد به کف از خون حنا

عون و عبدالله و جعفر در بَرَم *** خون طپان گردند، من خود بنگرم

عاقبت این قومِ خون خوار از جفا *** رأس پاکم را بِبُرّند از قَفا

اهلِ بیتم را کُنند آنگه اسیر *** عابدِ بیمار گردد دستگیر

الغرض ای قوم! زین قومِ پلید *** بر من این جا ظلم ها خواهد رسید

حلِّ بیعت از شما کردم کنون *** زین مهالک خود بَرید اکنون بُرون

هر کسی بر حالِ خود بگذاشتم *** رقَّ بیعت از شما برداشتم

هر که می خواهد که از این جا رود *** تا خلاص از ظلم و محنتها شود

مانع از رفتن ندارد تا شب است *** رفتنِ شب خالی از تاب و تب است

ظلمتِ شب مانع از شرم و حیاست *** حلَّ بیعت کردنش با ما رواست

قوم هم جز با من و یارانِ من *** نیست ایشان را به کس اصلاً سخن

هر که می خواهدرود، وقت است وقت *** صبحِ فردا، کارِ من سخت است سخت

هرکه با ما آمده در بندگی *** تا شود او را نشاط و زندگی

گویمش بی مکر و تزویر و فریب *** که در این جا جز بلا نبوَد نصیب

اندر این جا جز شهادت هیچ نیست *** راهِ رفتن باز و در او هیچ نیست

هر که می خواهد ز کُشتن وارَهد *** اندر این ظلماتِ شب زین جا رود

چون که بشنیدند زان شَه این حدیث *** مایز آمد بین طیّب با خبیث

این تمییز آید به هر جا صورتی *** بر سعادت گاه و گه بر شَقوتی

این کلامِ شَه شَقی را دور کرد *** از دخول جنتش مهجور کرد

جایِ دیگر، یک سخن گفت آن عزیز *** که سعیدان را در آن جا شد تمییز

سی نفر از جُندِ بِن سعدِ لعین *** که سعادت بود با ایشان قرین

چون شنیدند آن سخن زان مقتدا *** از خبیثان خویش کردندی جدا

سوی جُند الله مَرکب تاختند *** خویشتن را در بهشت انداختند

مِیز بین حقّ و باطل ای پسر! *** این زمان بگذار تا وقتِ دگر

مقصدم این بود کِان اصحابِ خاص *** که بر ایشان داشت مطلب اختصاص

چون به سویِ حق پرستی تاختند *** از نگاهی خویش را در باختند

از خودی رَستند قومِ حق پرست *** حق پرست اوّل زبودِ خویش رست

لاجَرَم در شاه چون دیدند حق *** هر یکی بر دیگری جُستی سَبَق

مکالماتِ اصحابِ خاصِ آن حضرت با یک دیگر در شبِ عاشورا بعد از رفتنِ باقیِ همرهانِ حضرت

آن سخن چون یافت زان شَه اِختتام *** از حضورِ شَه شدند اندر خِیام

پس گروهی پنج و ده یا بیشتر *** رو به ره کردند پنهان بی خبر

دسته دسته از خِیَم برخاستند *** رخت و برگِ رفتنی آراستند

رفتنی ها جمله رفتند از هوس *** عاشقانِ رویِ شَه ماندند و بس

اعتکافِ کوی او چون خواستند *** مجلسی از بهرِ خود آراستند

شورِ عاشورا به شوراشان کشید *** تا که تعیینی شود اوّل شهید

گفت آن یک: کی گذارم نصرتش *** گرچه نصرت می نخواهد قدرتش

جانِ خود اندر رهش قربان کنم *** آن چه از من می سزاید آن کنم

آن یکی گفتا: اگر صد باره ام *** تیغِ اَعدایش کُند تن پاره ام

باز برگردم به حالِ اوّلم *** چون بوَد اندر حضورش خوش دلم

دیگری گفت: از بسوزندم کِرار *** بازگردم زنده، سوزم زان شرار

صد هزاران کَرّتم این سان کنند *** آتشِ عشقِ مرا سوزان کنند

دیگری گفت: این بوَد شرطِ وفا *** که شوم همراه در روز جفا

روزِ شادی همرهی خودخواهی است *** روزِ غم هنگامِ این همراهی است

تا نریزد خونِ ماها یَک به یَک *** بر بنی هاشم نمی باشد کمک

تا یکی از ما به دنیا زنده است *** کُشته گر اکبر شود، شرمنده است

ما غلامانیم و ایشان سرورند *** با وجودِ ما چرا محنت برند؟!

در شهادت گر سَبَق زیشان بریم *** در غلامی فخرِ خود را می خریم

پس بنی هاشم سخن گو آمدند *** بهرِ خود زیشان سَبَق جو آمدند

گفتگوها را چه گویم چند شد *** هر کسی بر سِبقتش حَسبند شد

شورِ عشقِ جان نثاری شان به سر *** در سخن بودند تا وقتِ سحر

پس برفتند و به شوقِ صبح باز *** در مناجات آمدند و در نماز

در بیانِ مطالبِ واقعه در صبح روز عاشورا

صبح عاشورا چو از مشرق دمید *** شعلهٔ ماتم به خشک و تر رسید

چون برآمد خورز بحرِ قیرگون *** شد روان از چشمِ گیتی جویِ خون

شد دگرگون جمله اجزایِ جهان *** ریخت اشکِ غم ز چشمِ آسمان

خیلِ موجودات از بالا و زیر *** گشت در زنجیرِ حُزن و غم اسیر

کرد صبّاغِ قَدَر از خُم برون *** جامه دیبای گردون نیلگون

خاکِ غم را بیخت معمارِ قضا *** بر سَرِ عالم به نحوِ اقتضا

سوخت از آن غم فؤادِ خاکیان *** شعله اش زد بر همه افلاکیان

بارگاهِ قدس پُر شد از ملال *** سر به زانو قدسیان از انفعال

خیلِ سبّوحی و کرّوبی ز غم *** در فلک گشتند هم ناله به هم

ماسِوا مغروقِ بحرِ غم همه *** مانده اندر لُجّه ماتم همه

بوالعجب تر آن که چون خور بردمید *** نوبتِ شادیَّ اهلِ حق رسید

اندر آن هنگامِ پُر حُزن و کَرَب *** گشت جُندالله را وقتِ طَرَب

بر مزاح و خوش دلی برخاستند *** بر جهادِ خصم خود آراستند

تیغ ها بر کف به لب دندان همه *** کرده اِغماض از سر و از جان همه

طایرانِ لامکان پرّان شدند *** در گریز از عالمِ امکان شدند

دل زجان و از جهان برداشتند *** در حضورِ شاه قد افراشتند

گوش بر فرمان همه در انتظار *** تا چه فرمان آید از آن شهریار

در بیانِ فرمایشاتِ حضرت سیّدالشهداء با اصحابِ اَطیابِ خود در هنگامی که ایشان را مستعدِّ شهادت دید به زبان حال و مَقال

شاه دین چون دید یارانِ صفا *** جان به کف بهرِ نثارش از وفا

مستعد بهر شهادت با شتاب *** تا چه فرمانی رسد از آن جناب

جمله از دل قیدِ جسم و جان زده پشتِ پا بر عالمِ امکان زده

از مَیِ عشقش همه مستانه وار *** هم چو پروانه همی جویند نار

نَردِ عشقِ حق تمامی باختند *** از خودی بیگانه خود را ساختند

از نشاطِ وصلِ جانان در طَرَب *** بی خبر از آن طَرَب از هر کَرَب

آن چنان مخمور و مست و بی هُش اند *** که همی خواهند خود خود را کُشند

گر رسدشان تیر یا زخم سِتان *** از نشاطِ دل خرند او را به جان

چون به این حالت بُدَند آن مَهوشان *** از صفاتِ حق شد ایشان را نشان

جلوه گر از رویِ ایشان یار دید *** آشکار از هر یکی دلدار دید

صوتِ یار از نخلِ طورش شد عَیان *** لاجَرَم اقبالش آمد سویِ آن

چون در ایشان چشمِ حق بین دید یار *** کرد در دل مِهرِ ایشان استوار

همزبانِ خود در آن هنگام یافت *** بلبل آسا سویِ نغمه خود شتافت

گفت: یاران صبح شد شامِ فِراق *** آمد اَیّامِ وصال و اشتیاق

دوستان! هنگامِ جانبازی رسید *** موسمِ کوچ و سبک تازی رسید

روزِ موعود است آن وعده اَلَست *** از جهان امروز باید شست دست

در اَلَست آن عهد کِان بستیم ما *** برسرِ تنجیزِ آن هستیم ما

صادق الوعدیم با صدق و صفا *** حین بباید وعده را کردن وفا

عهدِ سابق را وفا وقت است وقت *** رفتنِ حق از میان سخت است سخت

گشته از یومِ سقیفه دین نهان *** زین شهادت بایدش کردن عیان

حق ز خلق از آن سپس بربسته رو *** نیستش کس در خیال و جستجو

چشم ها از دیدِ واقع کور شد از نظرها رویِ حق مستور شد

وقتِ آن آمد که بهرِ کشفِ حق *** زین شهادت، حق بگردانَد وَرَق

حق شود از این شهادت آشکار *** جانِ ما بر مَقدمش گردد نثار

چون که ما خلقِ جهان را رهبریم *** وارثِ این کار از پیغمبریم

رهنما باید به گُمگشته شویم *** یا به کُشتن یا که خود کُشته شویم

دینِ حق را ما به خلقِ روزگار *** باید از کوشش نماییم آشکار

هرچه بارَد تیر از شصتِ قضا *** بایدش جان در بها داد از رضا

آن چه شمشیر آمد از دستِ قَدَر *** بر دمش باید نهیم از شوق سر

عید قربان است امروز الصّلا *** هرکه دارد بخت فیروز الصّلا

الصّلا ای عشقبازان! الصّلا *** الصّلا ای سر فرازان! الصّلا

الصّلا ای سالکانِ راهِ عشق! *** الصّلا کِاین است قربانگاهِ عشق

الوحا کِاینک بوَد وقتِ شتاب *** العَجَل کِاکنون ز حق آید خطاب

کِای نفوسِ مطمئنّه! إرجِعُوا *** می شوید اکنون به مقصد رو به رو

العَجَل یک گام بردارید پیش *** تا رسید این دم به منزل گاهِ خویش

در بیانِ مقالاتِ اصحابِ آن حضرت در جوابِ آن سرور به زبانِ حال و مَقال

آن خطابِ شَه چو بر پایان رسید *** پیکِ وصلی بود کز جانان رسید

چون که وعده وصل آمدشان به گوش *** خونشان زد در عروق از شوق جوش

زان بشارت گشت آن دشتِ کَرَب *** در بَرِ ایشان همه وجد و طَرَب

پس بگفتندش که ای سلطانِ دین! *** ای جمالت وجهِ ربّ العالمین!

جان چه باشد تا دهیم اندر ره ات *** نیست سر قابل به خاکِ درگه ات

این سرِ ناقابل و جانِ ملول *** منّتی بر ما بِنَه، فرما قبول

اِذن فرما تا که جانبازی کنیم *** رخصتی دِه تا سبک تازی کنیم

چون تویی فرماندهِ اقلیمِ جان *** از تو اِذن است و ز ما تسلیم جان

گرچه جان را باشد از هجران خروش *** لیک بر آمرت همه چشم ایم و گوش

رخصتی ای سرورِ اهل یقین! *** تا برآید دستِ جان از آستین

رخصتی تا اسبِ همّت زین کنیم *** دشت را از خونِ خود رنگین کنیم

رخصتی تا جامِ عشرت سرکشیم *** مرگ را چون زندگی در برکشیم

رخصتی تا در رهِ اِحیایِ دین *** کُشته گردیم از دمِ شمشیرِ کین

رخصتی ای مَظهرِ وجهِ خدا! *** تا به اظهارِ حق آید جان فدا

رخصتی دهِ تا که چون شیرِ ژیان *** مُنهزم سازیم خیلِ روبهان

چشمشان در خاک از زین افکنیم *** روحشان در قعرِ سِجّین افکنیم

ما همه گوشیم بر فرمانِ تو *** منتظر بر امر و بر اِعلانِ تو

در بیانِ فرمایشاتِ امامِ اَنام - علیه السلام - در مقامِ اِذنِ جنگ دادن به اصحابِ اَطیاب به زبان حال و مَقال

گفت با ایشان شَهِ دنیا و دین: *** بر شما از حق هزاران آفرین

بر آفرین بر حُسن و اخلاصِ شما *** آفرین بر همّتِ خاصِ شما

دفعِ صد چون این سِیَه آسان بوَد *** در کفم ارواحِ اِنس و جان بوَد

لیک باشد غیرِ این فرمانِ حق *** کی ز فرمانِ حقم باشد سَبَق

دوست ما را غرقه در خون خواسته *** این قَبا بر قدّ ما آراسته

گر شهادت ثبت شد فرمانِ ما *** از ازل قربان آمد جانِ ما

هر که اندر عزمِ خود آرد ثَبات *** که مصمّم گشته بر قطعِ حیات

این زمانش می رسد بانگِ رَحیل *** از سویِ دادارِ او، ربَّ جلیل

گوشِ جان را جملگی سازید باز *** کِاین خطاب آید شما را از فراز

«اِرْکَبُوا خِیلَ الله» از حق بر شما *** می رسد از جانبِ اَعدای ما

ار چه ابن سعد گوید این ندا *** بر زبانش جاری آید از خدا

حزبِ شیطانند این قومِ غَبِی *** که به عُدوانند با سِبطِ نبی

«اِرْکَبُوا خِیلَ الله» از آن دونِ پست *** جُندِ خود را بر خلافِ مقصد است

این ندا در او نهاده کردگار *** که شما گردید فوراً گرم کار

همّتی زین دار فانی بگذرید *** تا مقام قُربِ حق را بنگرید

رو کنید از این فنا سوی بقا *** تا شوید از آن بقا محوِ لقا

ثبت شد بهرِ شهیدان از اَزل *** زندگیِّ سرمدیِّ لَمْ یَزَل

مُرده است آن زنده کز حق غافل است *** این حیاتِ عاریت هم آفل است

کی سزاید این حیاتِ با اُفول *** کش نماید کس به میلِ خود قبول

مِهرِ غیرِ حق ز دل بایست دور *** چشم از دیدارِ غیرش بادکور

تن پرستان رویِ دل شان دلشان بر تن است *** حق پرستان حق پرستی شان فن است

تن پرستی از شما معهود نیست *** غیرِ حق جویی دگر محمود نیست

بلبلانِ گلشنِ جانانه اید *** طایرِ قُدسید، زان کاشانه اید

باده نوش از ساغرِ یاریم ما *** از سِوایِ دوست بیزاریم ما

در مقام قُربمان مأوا بوَد *** کی به خاکِ تیره ما را جا بوَد

آن که را مأواست اندر آن دیار *** کی بوَد رویِ دلش بر خاکِ تار

آن که مَی خورده ست از خُمّ اَلَست *** جان او پیوسته زان مَی هست مست

چون که مستِ رویِ دلداریم ما *** عاشق و دیوانه یاریم ما

در بلا باید چو مستان رو کنیم *** رو ز هر سو سویِ آن بی سو کنیم

هر که از این جسمِ ناسوتی بِرَست *** در بساطِ اُنسِ لاهوتی نشست

باید این زندانِ تن ویرانه کرد *** بر نجاتِ جان، خراب این خانه کرد

سر بباید بر دمِ شمشیر داد *** تن بباید برسِنان و تیرداد

تن به بحرِ خاک و خون باید فکند *** تاشود پامال آن سُمِّ سمند

تا نه افتد این تنِ خاکی به خاک *** کی به عِلّیّین رود جان های پاک

آن چه گفتید ای نکو یارانِ من! *** راست گفتیدای وفادارانِ من!

گرچه در دعوایِ یاری صادقید *** فی الحقیقة بر شهادت عاشقید

لیک در هنگامِ روزِ امتحان *** می شود تصدیق صدقِ عاشقان

اندرین میدانگهِ محنت نشان *** امتحان تیر است و شمشیر و سِنان

امتحان این جا بوَد جان باختن *** هم چو پروانه بر آتش تاختن

هان هر آن کس را که این دعوی بوَد *** اندرین میدانِ جانبازی رود

رخصتِ جان باختن دادیم ما *** راهِ وصلِ دوست بگشادیم ما

در بیانِ مبارزتِ اصحابِ اَطیابِ امام - علیه السلام - بعد از اجازه آن سرور در حملهٔ اوّل روز عاشورا پس از تصفیهٔ صفوفِ طرفَین

چون شنیدند اِذنِ جنگ از آن جناب *** از فَرَح بر جانشان آمد شتاب

یکسر از جان و جهان برخاستند *** پس صفوفِ حرب را آراستند

ابتدا کردند خیلِ مشرکین *** بر قِتالِ یاورانِ شاهِ دین

ابن سعدِ بی حیا تیری زکین *** کرد پرّان سویِ خیلِ شاهِ دین

گفت: باشیدم گواهای جُندِ حق! *** که مرا در این عمل بوده سَبَق

ناگهان پرّان شد از قومِ لعین *** تیرها سویِ امام المتّقین

چون چنین شد، امر فرمود آن امام *** که کنون بایست دفعِ این لئام

چون که بشنیدند امرِ آن جناب *** راست بنشستند بر روی رکاب

رو به میدانِ شهادت تاختند *** تن به انبوهِ بلا انداختند

خُود و خِفتان از سر و تن ریختند *** با تنِ عریان به خصم آویختند

حمله ور بر جُندِ شیطان، جُندِ حق *** گشت و شد اوراق زان لشکر ورق

چین بر ابروها و دندان ها به لب *** موی بر تن چون سِنانشان از غضب

کفر و دین با یک دگر آمد قرین *** شد ملائک، اَهرمَن را همنشین

آن دو لشکر چون به هم آویختند *** رشته های جان بسی بگسیختند

جویِ خون گردید از هر سو روان *** دامنِ آن دشت شد چون ارغوان

الْحَذَر گویان شدند آن قومِ دون *** بس که از ایشان ززین شد سرنگون