مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ امام حسین علیه السلام= موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

مشخصات نشر : تهران: سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، دفتر انتشارات کمک آموزشی، 1378-

مشخصات ظاهری : 24 ج.

فروست : کتاب رشد.

شابک : دوره 978-964-5667-41-0 : ؛ ج.2 964-5667-47-X : ؛ 32000 ریال: ج.3 978-964-566-750-2 : ؛ 40000 ریال: ج.4 964-5667-69-0 : ؛ ج.5 964-7813-03-1 : ؛ 60000ریال: ج.6: 9789647813167 ؛ 70000 ریال ج. 7 978-964-7813-33-4 : ؛ ج. 8 964-7813-48-1 : ؛ 70000 ریال: ج.8 ، ق. 2 978-964-7813-48-8 : ؛ 35000 ریال : ج. 9 978-964-5667-51-9 : ؛ 60000 ریال: ج. 10 964-7813-28-7 : ؛ ج. 11 964-7813-45-7 : ؛ 80000 ریال : ج. 12 978-964-7813-60-0 : ؛ 80000 ریال : ج. 13 978-964-7813-71-6 : ؛ 80000 ریال: ج. 14 978-964-7813-70-9 : ؛ 100000ریال: ج. 15: 978-964-7813-77-8 ؛ 100000 ریال ج. 16: 978-964-7813-78-5 ؛ 150000ریال: ج.17: 978-964-7813-79-2 ؛ 70000 ریال: ج. 18 978-964-7813-62-4 : ؛ 70000 ریال: ج. 19 978-964-7813-64-8 : ؛ 70000 ریال : ج . 20 978-964-7813-72-3 : ؛ 115000 ریال: ج.21 978-964-7813-76-1: ؛ 150000 ریال: ج.22 978-964-7813-80-8: ؛ ج. 24 978-964-7813-82-2 : ؛ 15000ریال: ج.23: 978-964-7813-81-5

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : ص. ع. به انگلیسی: The history of Imama Hossein (P. B. U. H).

یادداشت : پژوهش و تدوین جلدهای مختلف موسوعه در جلد 18 چنین ذکر شده است اکرم موسوی ( 1-8) ، اعظم قادرسهی ( 9-17) ، اعظم فخر ( 18-24) ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.

یادداشت : ج.2، 3 (چاپ اول: 1378).

یادداشت : ج.4 (چاپ اول: 1380).

یادداشت : ج.5 (چاپ اول: 1381).

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1382).

یادداشت : ج. 7 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج. 8 ، ق. 1 و 2 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.9 (چاپ اول: 1379).

یادداشت : ج.10 (چاپ اول: 1383).

یادداشت : ج.11 (چاپ اول: 1385).

یادداشت : ج.12و 13 (چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.14(چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج.18و 19 (چاپ اول: 1388) .

یادداشت : ج.15 و 20 (چاپ اول : 1389) (فیپا) .

یادداشت : ج. 16، 17 ،21 ، 22 ، 23 و 24(چاپ اول: 1390) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. الامام علیه السلام و حدیث عاشورا.- ج. 2. الحسین علیه السلام یعزم علی الخروج الی العراق و من اجتمعوا به.- ج. 4. تاریخ امام حسین (علیه السلام).- ج. 8. تاریخ ما بعد الشهاده الی قیام التوابین و خروج المختار-. ج. 9. اولاد امیرالمومنین علیهم السلام.- ج. 10و 11. بنات أمیرالمؤمنین علیه السلام.- ج. 12. اولاد الامام الحسن المجتبی علیه السلام و اولاد سید الشهدا الامام الحسین علیهم السلام.- ج. 13. اولاد امام حسین سیدالشهداء علیهم السلام.- ج. 14. اولاد عقیل بن ابی طالب و اولاد مسلم بن عقیل علیهم السلام و اولاد جعفربن ابی طالب و اولاد عبدالله بن جعفربن ابی طالب علیهم السلام.- ج. 15. اصحاب الامام الحسین سید الشهدا علیه السلام.- ج. 16. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام.-ج.17. اصحاب الامام الحسن سیدالشهدا علیه السلام..- ج. 18. میزات الامام الحسین و امامته علیه السلام / پژوهش و تدوین اعظم فخر ؛ نظارت علمی محمدرضا جعفری ، محمدرضا حسینی جلالی.- ج. 19. امامه الحسین علیه السلام والحسین علیه السلام فی تاویل القرآن المجید.- ج . 20. الامام علیه السلام فی تاویل القرآن المجید ، و الامام فی اقوال و افعال جده صلی الله علیه و آله و سلم.-ج.21.الحسین علیه السلام فی اقوال و احوال جده صلی الله علیه و آله و سلم ،مناقبه علیه السلام،معجزاته علیه السلام.-ج.22.سیرته علیه السلام.- ج. 24. فلسفة شهادته علیه السلام- رفع الشبهه حول شهادته علیه السلام ...

عنوان دیگر : موسوعه الامام الحسین علیه السلام.

موضوع : حسین بن علی (ع)، امام سوم، 4 - 61ق.

موضوع : اسلام -- تاریخ -- از آغاز تا 132ق.

شناسه افزوده : موسوی، اکرم، 1341 -

شناسه افزوده : قادرسهی، اعظم، 1342 -

شناسه افزوده : فخر، اعظم، 1340 -

شناسه افزوده : جعفری، محمدرضا، 1310 - 1389.

شناسه افزوده : حسینی جلالی، سیدمحمدرضا، 1324 -

شناسه افزوده : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. دفتر انتشارات کمک آموزشی

رده بندی کنگره : BP41/4/ت2 1378

رده بندی دیویی : 297/953

شماره کتابشناسی ملی : م 78-3839

[امامة الحسین (علیه السلام) ]

النصّ علی إمامته علیه السلام فی صحیفة فاطمة علیها السلام

محمّد بن یحیی ومحمّد بن عبداللَّه ⁽¹⁾، عن عبداللَّه بن جعفر، عن الحسن بن ظریف و ⁽²⁾علیُّ ابن محمّد، عن صالح بن أبی حمّاد، عن بکر بن صالح، عن عبدالرّحمان بن سالم، عن أبی بصیر، عن أبی عبداللَّه علیه السلام، ⁽³⁾قال: قال أبی ⁽⁴⁾لجابر بن عبداللَّه الأنصاریّ: إنّ لی إلیک حاجة فمتی یخفّ علیک أن أخلو بک فأسألک عنها، فقال له جابر: أیُّ الأوقات أحببته فخلا به فی بعض الأیّام، فقال له: یا جابر! أخبرنی عن اللّوح الّذی رأیته فی ید أمِّی فاطمة علیها السلام بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، وما أخبرتک به أمِّی أ نّه فی ذلک اللّوح مکتوبٌ؟ فقال جابر: أشهد باللَّه أنِّی دخلت علی أمّک فاطمة علیها السلام فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فهنّیتها بولادة الحسین ورأیت فی یدیها ⁽⁵⁾لوحاً أخضر، ظننت أ نّه من زمرُّد ⁽⁶⁾ورأیت فیه کتاباً أبیض، شبه لون الشّمس، فقلت لها: بأبی وأمِّی یا بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ما هذا اللّوح؟ فقالت: هذا ⁽⁷⁾لوح أهداه اللَّه إلی رسوله صلی الله علیه و آله ⁽⁸⁾، فیه اسم أبی واسم بعلی واسم ابنیَّ واسم الأوصیاء من ولدی، وأعطانیه أبی لیبشِّرنی بذلک، قال جابر: فأعطتنیه أمّک فاطمة علیها السلام فقرأته واستنسخته، فقال له أبی: فهل لک یا جابر أن تعرضه علیَّ؟ قال: نعم، فمشی معه

أبی إلی منزل جابر فأخرج صحیفة من رقّ ⁽¹⁾، فقال: یا جابر! أُنظر فی کتابک لأقرأ [أنا] علیک، فنظر جابر فی نسخته فقرأه أبی فما خالف حرف حرفاً، فقال جابر: فأشهد ⁽²⁾باللَّه أنِّی هکذا رأیته فی اللّوح مکتوباً:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

هذا کتاب من اللَّه العزیز الحکیم لمحمّد نبیّه ونوره وسفیره وحجابه ودلیله، نزل به الرُّوح الأمین من عند ربّ العالمین، عظِّم یا محمّد أسمائی واشکر نعمائی ولا تجحد آلائی، إنِّی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا قاصم الجبّارین ومُدیل المظلومین ودیّان الدّین، إنِّی أنا اللَّه لا إله إلّا أنا، فمن رجا غیر فضلی أو خاف غیر عدلی، عذّبته عذاباً لا أُعذِّبه ⁽³⁾أحداً من العالمین فإیّای فاعبد وعلیَّ فتوکّل، إنِّی لم أبعث نبیّاً فأکملت أیّامه وانقضت مدّته إلّاجعلت له وصیّاً، وإنِّی فضّلتک علی الأنبیاء وفضّلت وصیّک علی الأوصیاء وأکرمتک بشبلیک ⁽⁴⁾وسبطیک حسن وحسین، فجعلت حسناً معدن علمی، بعد انقضاء ⁽⁵⁾مدّة أبیه ⁽⁶⁾وجعلت حسیناً خازن وحیی، وأکرمته بالشّهادة وختمت له بالسّعادة، فهو أفضل مَن استشهد وأرفع الشّهداء درجة، جعلت کلمتی التّامّة معه وحجّتی البالغة عنده ⁽⁷⁾، بعترته أُثیب وأُعاقب، أوّلهم علیٌّ ⁽⁸⁾سیِّد العابدین وزین أولیائی الماضین ⁽⁹⁾وابنه شبه ⁽¹⁰⁾جدّه المحمود محمّد الباقر علمی والمعدن لحکمتی سیهلک المرتابون فی جعفر، الرّادُّ علیه کالرّادّ علیَّ، حقّ القول منِّی لأکرمنَّ مثوی جعفر ولأُسرَّنّه فی أشیاعه وأنصاره وأولیائه، أُتیحت ⁽¹¹⁾بعده

موسی ⁽¹⁾فتنة عمیاء حندس لأنّ خیط فرضی لاینقطع وحجّتی لاتخفی وأنّ أولیائی یسقون بالکأس الأوفی، مَن جحد واحداً منهم فقد جحد نعمتی ومَن غیّر آیة من کتابی ⁽²⁾فقد افتری علیَّ، ویل للمفترین الجاحدین عند انقضاء مدّة موسی عبدی وحبیبی وخیرتی فی علیّ ولیِّی وناصری، ومَن أضع علیه أعباء النّبوّة وأمتحنه بالاضطلاع بها، یقتله عفریت مستکبرٌ یدفن فی المدینة الّتی بناها العبد الصّالح إلی جنب شرّ خلقی، حقّ القول منِّی لأُسرَّنّه بمحمّد ابنه، وخلیفته من بعده، ووارث علمه، فهو معدن علمی وموضع سرّی وحجّتی علی خلقی، لا یؤمن عبد به إلّاجعلت الجنّة مثواه، وشفّعته فی سبعین من أهل بیته کلّهم قد استوجبوا النّار، وأختم بالسّعادة ⁽³⁾لابنه علیّ ولیّی وناصری، والشّاهد فی خلقی وأمینی علی وحیی، أخرج منه الدّاعی إلی سبیلی والخازن لعلمی الحسن، وأُکمّل ذلک بابنه «م ح م د» رحمة للعالمین؛ علیه کمال موسی وبهاء عیسی وصبر أیّوب، فیذلّ أولیائی فی زمانه، وتتهادی رؤوسهم کما تتهادی رؤوس التّرک والدّیلم، فیُقتلون ویُحرقون ویکونون خائفین، مرعوبین، وجلین، تصبغ الأرض بدمائهم، ویفشو الویل والرَّنّة فی نسائهم، أولئک أولیائی حقّاً، بهم أدفع کلّ فتنة عمیاء حندس، وبهم أکشف الزّلازل و ⁽⁴⁾أدفع الآصار ⁽⁵⁾والأغلال، أولئک علیهم صلوات من ربّهم ورحمة وأولئک هم المهتدون.

قال عبدالرّحمان بن سالم: قال أبو بصیر: لو لم تسمع فی دهرک، إلّاهذا الحدیث لکفاک، فصُنه إلّاعن أهله. ⁽⁶⁾

جابر گفت: هر وقت شما بخواهی.

پس روزی با او در خلوت نشست و به او فرمود: درباره لوحی که آن را در دست مادرم فاطمه علیها السلام دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله دیده ای و آن چه مادرم به تو فرمود که در آن لوح نوشته بود، به من خبر ده.

جابر گفت: خدا را گواه می گیرم که من در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله خدمت مادرت فاطمه علیها السلام رفتم و او را به ولادت حسین علیه السلام تبریک گفتم. در دستش لوح سبزی دیدم که گمان کردم از زمرد است و مکتوبی سفید در آن دیدم که چون رنگ خورشید (درخشان) بود. به او عرض کردم: دختر پیغمبر! پدر و مادرم قربانت. این لوح چیست؟

فرمود: لوحی است که خدا آن را به رسولش صلی الله علیه و آله اهدا فرمود. اسم پدرم، اسم شوهرم، اسم دو پسرم و اسم اوصیا از فرزندانم در آن نوشته است و پدرم آن را به عنوان مژدگانی به من عطا فرموده.

جابر گوید: سپس مادرت فاطمه علیها السلام آن را به من داد. من آن را خواندم و رونویسی کردم. پدرم به او گفت: ای جابر! آن را برم عرضه می داری؟

عرض کرد: آری.

آن گاه پدرم همراه جابر به منزل او رفت. جابر ورق صحیفه ای بیرون آورد. پدرم فرمود: ای جابر! تو در نوشته ات نگاه کن تا من برایت بخوانم.

جابر در نسخه خود نگریست و پدرم قرائت کرد. حتی حرفی با حرفی اختلاف نداشت. آن گاه جابر گفت: خدا را گواه می گیرم که این گونه در آن لوح نوشته دیدم:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

این نامه از جانب خداوند عزیز حکیم است. برای محمد پیغمبر او و نور، سفیر، دربان (واسطه میان خالق و مخلوق) و دلیل او که روح الامین (جبرئیل) از نزد پروردگار جهان بر او نازل شود. ای محمد! اسمای مرا (ائمه و اوصیائت را- از مجلسی رحمه الله-) بزرگ شمار و نعمت های مرا سپاس گزار و الطاف مرا انکار مدار.

همانا منم خدایی که جز من شایان پرستشی نیست. من شکننده جباران، دولت رساننده به مظلومان و جزادهنده روز رستاخیز [هستم]. همانا منم خدایی که جز من شایان پرستشی نیست. هرکه جز فضل مرا امیدوار باشد (به این که خود را مستحق ثواب من داند) و از غیر عدالت من بترسد، (به این که کیفر مرا ستم انگارد) اورا عذابی کنم که هیچ یک از جهانیان را نکرده باشم. پس تنها مرا پرستش کن وتنها بر من توکل نما.

من هیچ پیغمبری را مبعوث نساختم که دورانش کامل شود و مدتش تمام گردد، جز این که برای او وصی و جانشینی مقرر کردم. من تو را بر پیغمبران برتری دادم، وصی تو را بر اوصیای دیگر و تو را به دو شیرزاده و دو نوه ات حسن و حسین گرامی داشتم.

حسن را بعد از سپری شدن روزگار پدرش کانون علم خود قرار دادم و حسین را خزانه دار وحی خود ساختم، او را به شهادت گرامی داشتم و پایان کارش را به سعادت رسانیدم. او برترین شهداست و مقامش از همه آن ها عالی تر است. کلمه تامه (معارف و حجج) خود را همراه او و حجت رسای خود (براهین قطعی امامت) را نزد او قرار دادم، به سبب عترت او پاداش و کیفر دهم.

نخستین آن ها سرور عابدان و زینت اولیای گذشته من است و پسر او که مانند جد محمود (پسندیده) خود محمد است، او شکافنده علم من و کانون حکمت من است. و جعفر است که شک کنندگان درباره او هلاک می شوند. هرکه او را نپذیرد (خود او را به امامت نپذیرد یا سخنش را به اطاعت) مرا نپذیرفته. سخن ووعده پابرجای من است که: مقام جعفررا گرامی دارم واورا نسبت به پیروان ویاران ودوستانش مسرور سازم.

پس از او موسی است که (در زمان او) آشوبی سخت و گیج کننده فرا گیرد؛ زیرا رشته وجوب اطاعت من منقطع نگردد وحجت من پنهان نشود وهمانا اولیای من با جامی سرشار و سیراب شوند. هرکس یکی از آن ها را انکار کند، نعمت مرا انکار کرده و آن که یک آیه از کتاب مرا تغییر دهد، بر من دروغ بسته است.

پس از گذشتن دوران بنده و دوست و برگزیده ام موسی، وای بر دروغ بندان و منکرین علی (امام هشتم علیه السلام) و دوست و یاور من و کسی که بارهای سنگین نبوت را به دوش او گذارم و به وسیله انجام دادن آن ها امتحانش کنم (گویا اشاره به پذیرفتن امر دشوار ولایت عهدی است). او را مردی پلید و گردنکش (مأمون) می کشد و در شهری که (طوس بنده صالح ذو القرنین) آن را ساخته است، پهلوی بدترین مخلوقم (هارون) به خاک سپرده می شود. فرمان و وعده من ثابت شده [است] که: او را به وجود پسرش و جانشین و وارث علمش محمد مسرور سازم. او کانون علم من، محل راز من وحجت من بر خلقم می باشد. هر بنده ای به او ایمان آورد، بهشت را جایگاهش سازم و شفاعت او را نسبت به هفتاد تن از خاندانش که همگی سزاوار دوزخ باشند، بپذیرم. و عاقبت کار پسرش علی را که دوست و یاور من، گواه در میان مخلوق من و امین وحی من است، به سعادت رسانم. از او به وجود آورم دعوت کننده به سوی را هم و خزانه دار علمم حسن (امام عسکری علیه السلام) را. این رشته را به وجود پسر او «م ح م د» که رحمت برای جهانیان است، کامل کنم. او کمال موسی، رونق عیسی و صبر ایوب دارد. در زمان (غیبت) او، دوستانم خوار گردند. (ستمگران) سرهای آن ها را برای یکدیگر هدیه فرستند، چنان که سرهای ترک ودیلم (کفار) را به هدیه فرستند. ایشان را بکشند، بسوزانند و آن ها ترسان و بیمناک و هراسان باشند. زمین از خونشان رنگین گردد و ناله و وا ویلا در میان زنانشان بلند شود و آن ها دوستان حقیقی منند. به وسیله آن ها هر آشوب سخت و تاریک را بزدایم و از برکت آن ها شبهات و مصیبات و زنجیرها را بردارم. درودها و رحمت پروردگارشان بر آن ها باد و تنها ایشانند، هدایت شدگان. عبدالرحمان بن سالم گوید: ابوبصیر گفت: اگر در دوران عمرت جز این حدیث نشنیده باشی، تو را کفایت کند. پس آن را از نااهلش پنهان دار.

مصطفوی، ترجمه اصول کافی، 2/ 470- 474

الکلینی، الأصول من الکافی، 1/ 527- 528 رقم 3/ عنه: الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 453- 455؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 4/ 476

وعنه عن جعفر بن أحمد القصیر، عن صالح بن أبی حمّاد، والحسین بن طریف جمیعاً، عن بکر بن صالح، عن عبدالرّحمان بن سالم، عن أبی بصیر عن أبی عبداللَّه الصّادق علیه السلام، قال: قال أبی لجابر بن عبداللَّه الأنصاریّ: إنّ لی إلیک حاجة فمتی یخفّ علیک أن أخلو بک وأسألک عمّا شئت؟ قال جابر: فی أی الأوقات أحببت یا سیِّدی، فخلا به أبی فی بعض الأیّام، فقال له: یا جابر! أخبرنی عن اللّوح الّذی رأیته فی ید أمِّی فاطمة بنت

رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، وما أخبرتک أمِّی أیّ شی ء مکتوب فی اللّوح؟ قال جابر: أشهد باللَّه أنِّی دخلت علی أمّک فاطمة علیها السلام فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فهنّأتها فی ولادة الحسین علیه السلام ورأیت بیدها لوحاً أخضر ظننت أ نّه زمرّد ورأیت کتاباً أبیض شبه نور الشّمس. قلت لها: بأبی وأمِّی یا بنت رسول اللَّه ما هذا اللّوح؟ قالت: هذا اللّوح أهداه اللَّه إلی رسوله صلی الله علیه و آله فیه اسم أبی واسم بعلی وأسماء أبنائی وأسماء الأوصیاء من ولدی وأعطانیه أبی لیسرّنی بذلک، قال جابر: ثمّ أعطتنی إیّاه أمّک فاطمة فقرأته ونسخته. فقال أبی: فهل لک یا جابر تعرضه علیَّ؟ قال: نعم، فمشی أبی معه حتّی انتهی إلی منزل جابر فأخرج أبی صحیفة من ورق وقال: یا جابر! أُنظر بکتابک لأقرأ علیک، فنظر جابر بنسخته وقرأ أبی علیه فما خالف حرف لحرف. فقال جابر: أشهد باللَّه هکذا مکتوب، وهو:

«بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، هذا کتاب من اللَّه العزیز الحکیم لمحمّد نبیّه ونوره وسفیره وحجابه ودلیله نزل به الرّوح الأمین من عند ربّ العالمین، عظِّم یا محمّد أسمائی واشکر نعمائی ولاتجحد آلائی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا، مَن رجا غیر فضلی وخاف غیری عذّبته عذاباً لا أعذِّبه أحداً من العالمین، فإیّای فاعبد وعلیَّ فتوکّل، إنِّی لم أبعث نبیّاً فأکملت أیّامه وانقضت مدّته إلّاجعلت له وصیّاً، وإنِّی فضّلتک علی الأنبیاء وفضّلت وصیّک علی الأوصیاء وأکرمت شبلیه وسبطیه حسناً وحسیناً معدنی علمی بعد انقضاء مدّة أبیهما، وجعلت الحسین بعد أخیه الحسن روحی ⁽¹⁾، وأکرمته بالشّهادة وختمت له بالسّعادة، وهو أفضل کلّ مَن استشهد وأعلاهم درجة عندی، وجعلت کلمته التّامّة معی وحجّتی عنده، بعترته أثبت وعاقبت، أوّلهم سیِّد العابدین وزین أولیائی العارفین الماضین، وابنه شبیه جدّه المحمود محمّد الباقر لعلمی المعلن بحکمی، سیهلک المرتابون فی جعفر الصّادق والرّادّ علیه کالرّادّ علیَّ حقّاً منِّی لأکرمنّ مثوی جعفر ولأسرّ به أشیاعه وأنصاره وأولیاءه، تبیح به بعده فتنة عمّا أحدس [؟] إلّاأنّ حبل فرضی لا ینقطع وحجّتی لا تخفی وأولیائی لا خوف علیهم ولا هم یحزنون، إلّامَن جحد واحد الجاحدین عند انقضاء مدّة عبدی

موسی وحبلی وخیرتی إنّ المکذِّب بکلّ أولیائی، وعلیّ ابنه ناصری ومَن أضع أعناق النّبوّة علیه وأمنحه الإصطلاح إلی جانب مخالفی حقّ القول منِّی لا أقرَّنّ عینه سرّی وحجّتی علی خلقی، جعلت الجنّة مثواه وشفّعته فی سبعین من أهل بیته کلّ منهم استوجب النّار، وأختم بالسّعادة لابنه علیّ ولیّی وناصری والشّاهد فی خلقی وأمینی علی وحیی وأخرج منه الدّاعی إلی سبیلی والخازن لعلمی ابنه الحسن، ثمّ أکمل ذلک بابنه رحمة للعالمین علیه إکمال صفوة آدم ورفعة إدریس وسکینة نوح، وکلّم إبراهیم، وشدّة موسی، وبهاء عیسی، وصبر أیّوب، ستذلّ أولیائی فی غیبته، وتتهادی رؤوسهم کما تتهادی رؤوس التّرک والدّیلم، ویقتلون ویحرقون ویکونون خائفین وجلین تضیق بهم الأرض ویفتنون الویل والرّناه فی لسانهم، أولئک أولیائی حقّاً بهم أدفع کلّ فتنة عمیاء حندس وبهم أکشف الزّلازل وأرفع الآصار والأغلال، أولئک علیهم صلوات من ربّهم ورحمة وأولئک هم المهتدون.

قال عبدالرّحمان بن سالم: قال أبو بصیر جدّی لأبی: لو لم تسمع یا بُنیَّ فی دهرک إلّا هذا الحدیث لکفاک، فصنه إلّاعن أهله.

الخصیبی، الهدایة الکبری،/ 364- 366

أبو الحسن صالح بن أبی حمّاد والحسن بن طریف جمیعاً، عن بکر بن صالح، عن عبدالرّحمان بن سالم، عن أبی بصیر، عن أبی عبداللَّه علیه السلام قال: قال أبی علیه السلام لجابر بن عبداللَّه الأنصاریّ: إنّ لی إلیک حاجة فمتی یخفّ علیک أن أخلو بک وأسألک عنها؟

قال له: یا جابر! فی أیّ وقت أحببت.

فخلا به أبی فی بعض الأیّام فقال له: یا جابر! أخبرنی عن اللّوح الّذی رأیته فی ید أمِّی فاطمة بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وما أخبرتک به فما هو فی ذلک اللّوح مکتوب؟

فقال جابر: أشهد باللَّه أنِّی دخلت علی أمّک فاطمة علیها السلام فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فهنّأتها بولادة الحسین، فرأیت فی یدها لوحاً أخضر لظننت أ نّه من زمرّدة ورأیت فیه کتاباً أبیض یشبه نور الشّمس، فقلت لها: بأبی وأمِّی یا بنت رسول اللَّه ما هذا اللّوح؟

فقالت: هذا أهداه اللَّه جلّ جلاله إلی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وفیه اسمه واسم ابنیّ الحسن والحسین والأوصیاء من ولد الحسین علیه السلام فأعطانیه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فقرأته وانتسخته.

قال له أبو جعفر علیه السلام: فهل لک یا جابر أن تعارضنی به؟

قال: نعم.

فمشی معه حتّی انتهی إلی منزله فأخرج إلیَّ صحیفة من ورق فیها نسخة ما فی اللّوح.

فقال: یا جابر! أُنظر فی کتابک لأقرأ أنا علیک.

فنظر فی نسخته وقرأ أبی، فما خالف حرفاً حرف.

فقال جابر: واشهد باللَّه أنِّی هکذا رأیته فی اللّوح مکتوباً. ⁽¹⁾

جابر گفت: در هر موقعی که شما دوست داشته باشید.

پدرم در یکی از روزها به جابر فرمود: مرا از آن لوحی که در دست مادرم فاطمه دختر پیغمبر علیهما السلام دیدی و آن چه که فاطمه به تو خبر داد و آن چه که در آن نوشته شده بود، خبر بده.

جابر انصاری گفت: خدا را شاهد می گیرم که من در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله در خدمت مادرت فاطمه زهرا علیها السلام رفتم و او را به جهت ولادت امام حسین علیه السلام تهنیت گفتم. لوح سبزی در دست آن حضرت بود که من گمان کردم زمرد است و در آن لوح نوشته سفیدی دیدم که به نور آفتاب شباهت داشت. من گفتم: پدر و مادرم به فدای تو ای دختر پیغمبر! این لوح چیست؟

فرمود: این لوح را خدای رئوف برای پیغمبر خود هدیه فرستاده [است].

در این لوح نام پیغمبر خدا و دو فرزند من امام حسن و امام حسین و اوصیایی که از فرزندان امام حسین علیه السلام به وجود می آیند، نوشته شده [است]. پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله آن لوح را به من عطا کرد و من آن را خواندم و استنساخ کردم.

امام باقر علیه السلام فرمود: ممکن است که آن لوح را به من عرضه کنی؟

گفت: آری.

جابر نامه ای را که از پوست بود، بیرون آورد که آن چه در آن لوح بود، در آن نامه نوشته شده بود.

امام باقر علیه السلام به جابر فرمود: تو در نامه خود نظر کن تا من آن را از بر بخوانم.

جابر به نامه خود نگاه می کرد و امام باقر آن را می خواند (خواندن امام باقر با آن نامه) یک حرف اختلاف نداشت. جابر گفت: خدا را شاهد می گیرم که من (مضمون) این نامه را همین طور در آن لوح دیدم.

نجفی، ترجمه اثبات الوصیه،/ 504- 505

المسعودی، إثبات الوصیّة،/ 271

وروی عن جابر بن عبداللَّه الأنصاریّ أ نّه قال: رأیت فی ید فاطمة لوحاً أخضر ظننت أ نّه زمرّد فیه کتاب أبیض یشبه نور الشّمس، فقلت: بأبی أنت وأمِّی ما هذا اللّوح؟

فقالت: لوح أهداه اللَّه إلی نبیّه صلی الله علیه و آله فیه اسمه واسم ابن عمّه أمیر المؤمنین وأسماء ابنیّ الحسن والحسین وأسماء الأوصیاء من ولد الحسین علیه السلام فأعطانیه یبشِّرنا به ویأمرنی بحفظه وخزنه.

ثمّ دفعته إلیَّ وقرأته واستنسخته فکانت نسخته:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم. هذا کتاب من اللَّه العزیز العلیم لمحمّد نبیّه ونوره وسفیره وحجابه ودلیله، نزل به الرّوح الأمین من عند ربّ العالمین. عظِّم یا محمّد أسمائی واشکر نعمائی فإنِّی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا قاصم الجبابرة ومدیل المظلومین ودیّان الدّین. فمن رجا غیر فضلی أو خاف غیر عدلی عذّبته عذاباً ألیماً لا أُعذِّبه أحداً من العالمین فإیّای فاعبد وعلیَّ فتوکّل، إنِّی لم أبعث نبیّاً فأکملت أیّامه وانقضت مدّته إلّاجعلت له وصیّاً، وإنِّی فضّلتک علی الأنبیاء وفضّلت وصیّک علیّاً علی الأوصیاء وأکرمتک بسبطیک حسن وحسین، وجعلت حسناً معدن علمی وجعلت حسیناً خازن وحیی، وأکرمته بالشّهادة وختمت له بالسّعادة، وهو أفضل مَن استشهد وأرفعهم درجة وجعلت کلمتی التّامّة معه وحجّتی البالغة عنده بعترته أُثیب وأُعاقب؛ أوّلهم: علیّ سیِّد العابدین وزین أولیائی الماضین. وابنه شبیه جدّه المحمود محمّد الباقر لعلمی والمعدن لحکمتی. وسیهلک المرتابون فی جعفر الرّادّ علیه کالرّادّ علیَّ حقّ القول منِّی، لأکرمنّ مثوی جعفر ولأسرّنّه فی أنصاره وأشیاعه وأولیائه تنتج بعده فتنة عمیاء حندس لأنّ فرضی لا ینقطع وحجّتی لا تخفی وأولیائی لا یشقون. ألا ومَن جحد واحداً منهم فقد جحد نعمتی، ومَن غیّر آیة من کتابی فقد افتری علیَّ. فویل للمفترین الجاحدین عند انقضاء مدّة عبدی موسی حبیبی وخیرتی. إنّ المکذِّب لعلیّ ولیّی وناصری مکذِّب لکلّ أولیائی. یقتله عفریت مستکبر.

یدفن فی المدینة الّتی بناها العبد الصّالح إلی جنب شرّ خلقی. حقّ القول منِّی لأقرّنَّ عینه

بمحمّد ابنه وخلیفته من بعده ووارث علمه فهو معدن علمی وموضع سرِّی وحجّتی علی خلقی، جعلت الجنّة مأواه وشفّعته فی سبعین من أهل بیته کلّهم قد استوجبوا النّار.

وأختم بالسّعادة لابنه علیّ ولیِّی وناصری والشّاهد فی خلقی منه الدّاعی إلی سبیلی والخازن لعلمی الحسن. ثمّ أکمل ذلک بابنه رحمة للعالمین. علیه کمال موسی وبهاء عیسی وصبر أیّوب. یُستذلّ أولیائی فی زمانه وتهدی رؤوسهم کما تتهادی رؤوس التّرک والدّیلم فیقتلون ویحرقون ویکونون خائفین مرعوبین وجلین .. تصبغ الأرض بدمائهم ویفشو الویل والرّنّة فی نسائهم. أولئک أولیائی. حقّاً، بهم أدفع کلّ فتنة عمیاء حندس، وبهم أکشف الزّلازل وأرفع الآصار والأغلال، أولئک علیهم صلوات من ربّهم ورحمة، وأولئک هم المهتدون ⁽¹⁾

فرمود: این لوحی است که خدا برای پیغمبر خود صلی الله علیه و آله به رسم هدیه فرستاده است.

در این لوح نام پدرم رسول خدا، پسر عمش علی بن ابی طالب، نام دو فرزندم حسن و حسین و نام وصی هایی که از فرزندان حسینم علیهم السلام به وجود می آیند، نوشته شده است، پدرم این لوح را به من عطا کرد و به وسیله آن به من بشارت داد. مرا دستور داد که این لوح را حفظ نمایم. آن گاه فاطمه زهرا علیها السلام آن لوح را به من داد. من آن را خواندم و آن چه را که در آن بود، رونوشت کردم. رونوشت آن این است:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

این نامه ای است از طرف خدای باعزت و دانا از برای محمد صلی الله علیه و آله که نبی، نور، سفیر، پرده و دلیل خدا است. این نامه را روح الامین از نزد پروردگار عالمین آورده است. یا محمد! نام های مرا بزرگ بدار و نعمت های مرا سپاسگزار باش؛ زیرا من خدایی هستم که غیر از من خدایی نیست. منم که شکننده مردم جبار و سرکش هستم. منم که مظلومان را بر دشمنان پیروز می نمایم و بر گناهکاران قهر و غضب می کنم. کسی که به غیر از فضل من امیدوار باشد، یا غیر از عدل مرا خائف باشد، او را عذاب دردناکی می کنم که احدی از اهل عالم را نظیر او عذاب نکرده باشم.

یا محمد صلی الله علیه و آله! مرا عبادت کن و بر من توکل نما. من هرگز پیغمبری را نفرستاده ام که روزگار او را کامل ومدت او را منقضی کرده باشم، مگر این که برای او وصی قرار دادم. من تو را به تمام انبیا و وصی تو علی بن ابیطالب را بر تمام وصی ها فضیلت وبرتری دادم. تورا به وسیله دو فرزندت حسن و حسین علیهما السلام گرامی داشتم.

به جهت فرزندان حسین علیهم السلام ثواب می دهم و عقاب می کنم که اولین آن هاست :

آن فرزندی که دارای کمال موسی، ارزش عیسی و صبر ایوب است، دوستان من در زمان او ذلیل خواهند شد. سرهای آنان به رسم هدیه فرستاده خواهد شد، آن طور که سرهای گروه ترک و دیلم را برای یکدیگر هدیه می فرستند. آنان کشته وسوخته خواهند شد. آنان خائف وترسان می شوند. زمین از خونشان رنگین می گردد. صدای وا ویلا و گریه در بین زنان آن ها بلند خواهد شد. حقّا که آنان دوستان منند و من به وسیله آنان هر فتنه تاریک وظلمانی را دفع خواهم نمود. به جهت آن هاست که من زلزله ها وگناهان وسختی ها را رفع می نمایم. آنان هستند که درود و رحمت از طرف خدا بر آن هاست و آن ها هستند که هدایت شدگانند.

نجفی، ترجمه اثبات الوصیه،/ 313- 317

المسعودی، إثبات الوصیّة،/ 168- 170

وحدّثنی موسی بن محمّد القمی أبو القاسم بشیراز- سنة ثلاث عشرة وثلاثمائة- قال: حدّثنا سعد بن عبداللَّه الأشعریُّ، عن بکر بن صالح، عن عبدالرّحمان بن سالم، عن أبی بصیر، عن أبی عبداللَّه جعفر بن محمّد علیهما السلام، قال: قال أبی لجابر بن عبداللَّه الأنصاریّ: إنّ لی إلیک حاجة فمتی یخفُّ علیک أن أخلو بک فیها، فأسألک عنها. قال جابر: فی أیِّ الأوقات أحببت، فخلا به أبی یوماً، فقال له: یا جابر! أخبرنی عن اللّوح الّذی رأیته بید فاطمة بنت رسول اللَّه صلّی اللَّه علیهما وعمّا أخبرتک أمِّی فاطمة به ممّا فی ذلک اللّوح مکتوب، فقال جابر: أُشهِد اللَّه لا شریک له أنِّی دخلت علی أمِّک فاطمة علیها السلام فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فهنّیتها بولادة الحسین علیه السلام ورأیت فی یدها لوحاً أخضر ظننت أ نّه من زمرُّد، ورأیت فیه کتابة بیضاء شبیهة بنور الشّمس، فقلت لها: بأبی أنت وأمِّی ما هذا اللّوح؟ فقالت: هذا لوح أهداه اللَّه عزّ وجلّ إلی رسوله صلی الله علیه و آله و سلم فیه اسم أبی واسم بعلی واسم ولدیَّ واسم الأوصیاء من ولدی، أعطانیه أبی لیِبشِّرنی بذلک، قال جابر: فدفعته إلیَّ أمّک فاطمة علیها السلام، فقرأته ونسخته، فقال له أبی علیه السلام: یا جابر! فهل لک أن تعرضه علیَّ؟ قال: نعم، فمشی معه أبی إلی منزله، فأخرج أبی صحیفة من رقٍّ، فقال: یا جابر! انظر فی کتابک حتّی أقرأ أنا علیک، فقرأه أبی علیه فما خالف حرف حرفاً، فقال جابر: فأُشهِد اللَّه أنِّی هکذا رأیته فی اللّوح مکتوباً:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، هذا کتاب من اللَّه العزیز الحکیم لمحمّد نبیِّه ونوره وحجابه، وسفیره ودلیله، نزل به الرُّوح الأمین من عند ربِّ العالمین، یا محمّد عظِّم أسمائی، واشکر نعمائی، ولا تجحد آلائی، إنِّی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا، قاصم الجبّارین، ومدیل المظلومین، ودیّان یوم الدِّین وإنِّی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا، فمن رجا غیر فضلی، أو خاف غیر عدلی، عذّبته عذاباً لا أُعذِّبه أحداً من العالمین، فإیّای فاعبد، وعلیَّ فتوکّل، إنِّی لم أبعث نبیّاً فأکملت أیّامه، وانقضت مدّته إلّاجعلت له وصیّاً، وإنِّی فضّلتک علی الأنبیاء، وفضّلت وصیّک علی الأوصیاء، وأکرمتک بشبلیک وسبطیک: الحسن والحسین، فجعلت الحسن معدن علمی بعد انقضاء مدّة أبیه، وجعلت حسیناً معدن وحیی، فأکرمته بالشّهادة وختمت له بالسّعادة، فهو أفضل مَن استشهد فیَّ، وأرفع الشُّهداء درجة عندی، جعلت

کلمتی التّامّة معه، وحجّتی البالغة عنده، بعترته أُثیب وأُعاقب؛ أوّلهم علیٌّ سیِّد العابدین وزین أولیائی الماضین، وابنه سَمِیُّ جدِّه المحمود، محمّد، الباقر لعلمی والمعدن لحکمتی، سیهلک المرتابون فی جعفر، الرّادُّ علیه کالرّادِّ علیَّ، حقَّ القول منِّی لأُکرمنَّ مثوی جعفر ولأسرَّنّه فی أشیاعه وأنصاره وأولیائه، أُتیحت بعده فتنة عمیاء حندس، لأنّ خیط فرضی لا ینقطع، وحجّتی لا تخفی و [أنّ] أولیائی بالکأس الأوفی یسقون، أبدال الأرض، ألا ومَن جحد واحداً منهم فقد جحدنی نعمتی، ومَن غیّر آیةً من کتابی فقد افتری علیَّ، ویل للمفترین الجاحدین عند انقضاء مدّة عبدی موسی وحبیبی وخیرتی، إنّ المکذِّب به کالمکذِّب بکلِّ أولیائی [و] هو ولیِّی وناصری، ومَن أضع علیه أعباء النُّبوّة، وأمتحنه بالإضطلاع بها، وبعده خلیفتی علیُّ بن موسی الرِّضا یقتله عفریت مستکبر، یدفن فی المدینة الّتی بناها العبد الصّالح ذو القرنین، خیر خلقی یدفن إلی جنب شرِّ خلقی، حقَّ القول منِّی لأُقرَّنَّ عینه بابنه محمّد، وخلیفته من بعده، ووارث علمه، وهو معدن علمی، وموضع سرِّی، وحجّتی علی خلقی، جعلت الجنّة مثواه، وشفّعته فی سبعین ألفاً من أهل بیته، کلُّهم قد استوجبوا النّار، وأختم بالسّعادة لابنه علیَّ ولیِّی وناصری، والشّاهد فی خلقی، وأمینی علی وحیی، أُخرج منه الدّاعی إلی سبیلی، والخازن لعلمی الحسن، ثمّ أُکمل ذلک بابنه رحمةً للعالمین، علیه کمال موسی، وبهاء عیسی، وصبر أیّوب، تستذل أولیائی فی زمانه، وتتهادی رؤوسهم کما تتهادی رؤوس التُّرک والدَّیلم، فیقتلون ویحرقون، ویکونون خائفین وجلین مرعوبین، تصبغ الأرض من دمائهم، ویفشو الویل والرَّنَّة فی نسائهم، أولئک أولیائی حقّاً وحقٌّ علیَّ أن أرفع عنهم کلَّ عمیاء حندس، وبهم أکشف الزّلازل، وأرفع عنهم الآصار والأغلال، «أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ، وَأُولئِکَ هُمُ المُهْتَدُونَ» ⁽¹⁾

قال أبو بصیر: «لو لم تسمع فی دهرک إلّاهذا الحدیث الواحد لکفاک، فصُنه إلّاعن أهله». ⁽²⁾

جابر گفت: هر موقع شما مایل باشید (من حاضرم).

پس روزی پدرم با او به خلوت نشست و به او گفت: ای جابر! از آن لوحی که در دست فاطمه دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دیده ای و از آن چه مادرم فاطمه علیها السلام در مورد چیزهایی که در آن لوح نوشته و به تو خبر داده، مرا نیز آگاه کن.

جابر گفت: خدای یکتا را شاهد می گیرم که روزی در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر مادرت فاطمه علیها السلام وارد شدم و تولد حسین علیه السلام را به او تبریک گفتم و دیدم در دستش لوح سبز رنگی است. گمان کردم که آن زمرد است و در آن لوح نوشته ای شبیه نور خورشید دیدم به او گفتم: پدر و مادرم فدایت! این لوح چیست؟

گفت: این لوحی است که خدای عز وجل آن را به رسولش صلی الله علیه و آله و سلم هدیه فرموده و نام پدرم، نام شوهرم، نام دو فرزندم و نام آن جانشینان که از فرزندان من هستند، در آن است. پدرم آن را به من داده [است] تا بدان وسیله به من مژده بدهد. جابر اضافه کرد: بعد مادرت فاطمه علیها السلام آن را به دست من داد. من آن را خواندم و از روی آن یادداشت کردم. پس پدرم به او گفت: جابر! برایت امکان دارد آن را به من نشان دهی؟

گفت: بلی. و بعد پدرم با او به منزلش رفت. سپس پدرم صفحه ای از پوست را درآورد. گفت: ای جابر! تو به نوشته خودت نگاه کن تا من (نوشته خود را) بر تو بخوانم. و پدرم آن را برای او خواند و هیچ حرفی با حرف دیگر (از نسخه پدرم با نسخه او) اختلاف نداشت. پس جابر گفت: خدا را شاهد می گیرم که من دیدم در آن لوح چنین نوشته شده [است]:

به نام خداوند بخشنده و مهربان. این نوشته ای است از سوی خداوند عزیز و حکیم به محمد، پیامبر، نور و حجاب؛ یعنی واسطه، میانجی، فرستاده و راهنمای خویش که آن را جبرئیل از نزد پروردگار جهانیان فرو آورده است. ای محمد! اسمای مرا بزرگ دار و نعمت های مرا سپاس گوی و عطایای مرا انکار مکن. من خودم همان خدایی هستم که هیچ معبودی جز من نیست. درهم شکننده ستمکاران، دولت بخشِ ستمدیدگان و حاکم و حساب خواهِ روز جزایم. من همان خدایم که هیچ معبودی جز من نیست. هر کس به چیزی جز فضل من امیدوار باشد، یا جز از دادگری من بیمناک باشد، او را عذاب خواهم کرد. چنان عذابی که هیچ یک از مردمان را بدان پایه عذاب نکرده ام. پس تنها مرا پرستش کن و تنها توکل بر من دار. همانا من پیامبری برنیانگیخته ام که دورانش را به پایان رسانم و زمانش سپری شود، مگر این که برای او جانشینی قرار داده باشم. همانا تو را بر همه پیامبران برتری داده ام و جانشین تو را بر همه اوصیا فضیلت بخشیده ام و تو را به دو شیر نورسیده ات و دو نوه ات حسن و حسین سرافراز نمودم.

حسن را پس از سر آمدن زمان پدرش سرچشمه علم خویش ساختم.

حسین را سرچشمه وحی خود گردانیدم، او را به شهادت سرافراز ساختم و نیک بختی را بر او تمام کردم.

نخستین فردِ آنان علی است که سرور عبادت کنندگان و زینت بخش اولیای پیشین من است.

فرزند او با جدش محمود همنام است. نام او محمد شکافنده دانش من و سرچشمه حکمت من است. بدگمانان و ناباوران به جعفر هلاک می شوند، ردّکننده او همچون کسی است که مرا رد می کند. این سخن از سوی من محقق است که بدون شک جایگاه جعفر را گرامی خواهم داشت و حتماً خاطرش را در مورد شیعیان و یاوران و دوستانش خرسند خواهم ساخت. چنین مقدر است که پس از او فتنه ای کور و بسیار تاریک (که دیدن هیچ چیزی ممکن نیست) اتفاق خواهد افتاد؛ زیرا که ریسمان سنت و فرمانِ من البته بریده نشود. حجت من پوشیده نماند و اولیای من به جام لبریز سیراب شوند. آنان بزرگواران والامقام روی زمین اند و بدانید اگر کسی یک تن از آنان را انکار کند، چنان است که نعمتِ مرا انکار کرده باشد و هرکه آیتی از کتاب مرا دگرگون سازد، پس بر من افترا روا داشته است.

وای بر افتراگویان انکارکننده، بدان هنگام که زمان بنده من موسی و دوست من و برگزیده ام به سر آید. همانا تکذیب کننده او همچون تکذیب کننده همه اولیای من است. او یار و یاور من است، همان کسی است که سنگینی کارهای پیامبری را بر دوش او می نهم و او را با قیام بدان مهم می آزمایم.

پس از او خلیفه من علی بن موسی الرضا علیه السلام است که او را دیونهادِ گردنکشی به قتل می رساند و در شهری که بنده شایسته خدا، ذو القرنین آن را بنا کرده، به خاک سپرده می شود. نیکوترین بندگان من در کنار بدترین بندگانم مدفون می گردد.

این سخن از من محقق است که حتماً چشمان او را به فرزندش محمد روشن خواهم ساخت که پس از وی جانشین او، وارثِ علم او و سرچشمه دانشِ من و نهان خانه راز من است. حجتِ من است بر بندگانم، بهشت را جایگاه او ساخته ام و پایمردی او را در حق هفتاد هزار تن از اهل بیتش که همگی درخور آتش باشند، خواهم پذیرفت.

نیک بختی را بر فرزند او علی تمام خواهم کرد که یار و یاور من است، شاهد در میان بندگانم و امانت دار بر وحیِ من است.

حسن را که دعوت کننده به راه من خزانه دار دانش من است از او به وجود آورم. سپس این امر را به فرزند او (امام زمان (عج)) که رحمتی است بر جهانیان (یا برای رحمت به جهانیان) کامل خواهم نمود. همان که کمال موسی، جمال عیسی و بردباری ایوب در وجود او گرد آمده [است]. در زمان غیبت او اولیای من خوار داشته می شوند، همچنان که سرهای ترک و دیلم (کنایه ازکافران) هدیه می شود. سرهای آنان نیز به عنوان هدیه برده می شود. پس کشته و سوزانده می شوند و همواره نگران، هراسان و وحشت زده اند. زمین از خونشان رنگین می شود و در میان زنانشان شیون و زاری (در سوگ) بلند می شود. آنان به راستی اولیای من هستند و بر من است که از آنان هرگونه کوری و تاریکی عمیق را بردارم و به رعایت آنان زلزله ها را باز گردانم و از آنان دشواری ها و گرفتاری های بزرگ و گردن گیر را بردارم. از پروردگارشان درودها و رحمت بر آنان باد و آنان همان هدایت شدگانند. ابوبصیر (راوی حدیث) گوید: اگر در سراسر زندگیت جز همین یک حدیث، حدیث دیگری هم نشنوی، برای تو بس است. پس آن را جز از اهل آن (از بیگانگان) حفظ کن.

غفاری، ترجمه کتاب الغیبه،/ 96- 101

النّعمانی، کتاب الغیبة،/ 96- 101 رقم 5

حدّثنا محمّد ⁽¹⁾بن إبراهیم بن إسحاق الطّالقانیّ، قال: حدّثنا الحسین ⁽²⁾بن إسماعیل، قال: حدّثنا ⁽³⁾أبوعمرو سعید بن محمّد بن نصر القطّان ⁽⁴⁾، قال: حدّثنا عبیداللَّه ⁽⁵⁾بن محمّد السّلمیّ، قال: حدّثنا محمّد بن عبدالرّحیم ⁽⁶⁾، قال: حدّثنا محمّد بن سعید بن محمّد، قال: حدّثنا العبّاس بن أبی عمرو ⁽⁷⁾، عن صدقة بن أبی موسی، عن أبی نضرة، قال: لمّا احتضر أبو جعفر محمّد بن علیّ الباقر ⁽⁸⁾علیهما السلام عند ⁽⁹⁾الوفاة، دعا بابنه الصّادق علیه السلام لیعهد ⁽¹⁰⁾إلیه ⁽¹¹⁾عهداً، فقال له أخوه زید بن علیّ ⁽¹²⁾علیه السلام: ⁽¹³⁾لو امتثلت فیَّ تمثال ⁽¹⁴⁾الحسن والحسین علیهما السلام لرجوت ⁽¹⁵⁾أن لاتکون أتیت منکراً، فقال له ⁽¹⁶⁾: یا أبا الحسن ⁽¹⁷⁾! إنّ الأمانات ⁽¹⁸⁾لیست بالتّمثال ⁽¹⁹⁾ولا

العهود بالرّسوم، و ⁽¹⁾إنّما هی أُمور سابقة عن حجج اللَّه عزّ وجلّ، ⁽²⁾ثمّ دعا بجابر بن عبداللَّه ⁽³⁾فقال له ⁽⁴⁾: یا جابر! حدِّثنا بما عاینت من الصّحیفة ⁽⁵⁾، فقال له جابر ⁽⁶⁾: نعم یا أبا جعفر، دخلت علی مولاتی فاطمة ⁽⁷⁾بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ⁽⁸⁾، لأهنِّئها ⁽⁹⁾بمولودها الحسین علیه السلام ⁽¹⁰⁾، فإذا ⁽¹¹⁾بیدیها ⁽¹²⁾صحیفة بیضاء من درّة ⁽¹³⁾، فقلت ⁽¹⁴⁾لها: یا سیِّدة النِّساء ⁽¹⁵⁾! ما هذه الصّحیفة الّتی أراها ⁽¹⁶⁾معک؟ قالت ⁽¹⁷⁾: فیها أسماء الأئمّة من ولدی، قلت ⁽¹⁸⁾لها: ناولینی لأنظر فیها، قالت ⁽¹⁹⁾: یا جابر! لولا النّهی لکنت أفعل، لکنّه قد نهی أن یمسّها إلّانبیّ أو وصیّ نبیّ أو أهل بیت نبیّ ⁽²⁰⁾، ولکنّه مأذون لک أن تنظر إلی ⁽²¹⁾باطنها ⁽²²⁾من ظاهرها، قال جابر: فإذاً ⁽²³⁾أبو القاسم محمّد بن عبداللَّه المصطفی ⁽²⁴⁾أمّه آمنة ⁽²⁵⁾، أبو الحسن علیّ

ابن أبی طالب المرتضی ⁽¹⁾أمّه فاطمة بنت أسد ⁽²⁾بن هاشم بن عبد مناف ⁽³⁾، أبو محمّد الحسن ابن علیّ البرّ ⁽⁴⁾، أبو عبداللَّه الحسین بن التّقیّ ⁽⁵⁾أمّهما فاطمة بنت محمّد ⁽⁶⁾، أبو محمّد علیّ بن الحسین العدل، أمّه ⁽⁷⁾شهربانو بنت یزدجرد ⁽⁸⁾أبو جعفر محمّد بن علیّ الباقر أمّه أمّ عبداللَّه بنت الحسن بن علیّ بن أبی طالب علیه السلام أبو عبداللَّه جعفر بن محمّد الصّادق ⁽⁹⁾وأمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبی بکر، أبو إبراهیم موسی بن جعفر ⁽¹⁰⁾أمّه جاریة اسمها حمیدة المصفاة ⁽¹¹⁾، أبو الحسن علیّ بن موسی الرّضا أمّه جاریة اسمها نجمة، أبو جعفر محمّد بن علیّ الزّکیّ، أمّه جاریة اسمها خیزران، أبو الحسن علیّ بن محمّد بن ⁽¹²⁾الأمین ⁽¹³⁾أمّه جاریة اسمها سوسن، أبو محمّد الحسن بن علیّ الرّفیق ⁽¹⁴⁾أمّه جاریة اسمها سمانة ⁽¹⁵⁾وتکنّی أمّ الحسن ⁽¹⁶⁾، أبو القاسم محمّد بن الحسن ⁽¹⁷⁾هو حجّة اللَّه ⁽¹⁸⁾القائم ⁽¹⁹⁾أمّه جاریة اسمها نرجس صلوات اللَّه علیهم أجمعین ⁽²⁰⁾.

قال ⁽¹⁾مُصنِّف هذا الکتاب ⁽²⁾: جاء هذا الحدیث هکذا بتسمیة القائم علیه السلام، والّذی أذهب إلیه ⁽³⁾النّهی عن تسمیته علیه السلام. ⁽⁴⁾

آن جناب به او فرمود: «ای ابا الحسن! نه امانات به تمثال است و نه عهود- یعنی وصی نمودن- به رسوم و آداب؛ بلکه این ها اموری است که سابق بر ظهور حجت های خداوندی تعیین شده است.»

پس آن جناب، جابر بن عبداللَّه را نزد خود خواند و فرمود: «ای جابر! صحیفه ای را که به چشم خود دیدی، از برای ما حدیث کن.»

جابر عرض کرد: «بله ای ابا جعفر. وارد شدم به مولاة خود دختر رسول خدا برای این که تهنیت بگویم او را به مولود مسعود او حضرت حسین علیه السلام. ناگاه دیدم در دست آن مخدره صحیفه ای بود از دُرِّ سفید. عرض کردم: «ای سیده زنان! این صحیفه چیست که من با تو می بینم؟»

فرمود: «در این صحیفه اسماء اولاد من ثبت است.»

عرض کردم: «به من عطا فرما تا در آن نظر کنم.»

فرمود: «ای جابر! اگر نهی نشده بود هرآینه چنین می کردم؛ لکن نهی شد که دست کسی نرسد، مگر آن که پیغمبر باشد یا وصی پیغمبر یا اهل بیت پیغمبر، لکن تو مأذون هستی که از ظاهر آن نظر به باطنش کنی.»

جابر گفت: من خواندم. چنین ثبت شده بود:

ابو القاسم محمد بن عبداللَّه مصطفی مادر او آمنه، ابو الحسن علی بن ابی طالب مرتضی مادر او فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف ابو محمد حسن بن علی البار ابو عبداللَّه حسین بن علی التقی مادر این دو نفر فاطمه بنت محمد صلی الله علیه و آله، ابو محمد علی بن الحسین العدل مادر او شهربانو بنت یزدجرد، ابو جعفر محمد بن علی الباقر مادر او ام عبداللَّه بنت حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام، ابو عبداللَّه جعفر بن محمد الصادق مادر او ام فروه بنت قاسم بن محمد بن ابی بکر، ابو القاسم موسی بن جعفر مادر او کنیزکی است اسم او حمیدة المصفاة، ابو الحسن علی بن موسی الرضا مادر او کنیزکی است اسم او نجمه، ابو جعفر محمد بن علی الزکی مادر او کنیزکی است اسم او خیزران، ابو الحسن علی بن محمد الامین مادر او کنیزکی است اسم او سوسن، ابو محمد حسن بن علی الرفیق مادر او کنیزکی است اسم او سمانه، کنیت او ام الحسن ابو القاسم محمد بن الحسن او است حجة اللَّه القائم مادر او کنیزکی است اسم او نرجس خاتون صلوات اللَّه علیهم اجمعین.

مصنف کتاب گوید که این حدیث چنین روایت شده است که به اسم حضرت قائم علیه السلام تصریح شده و مذهب من آن است که تصریح کردن به اسم آن جناب منهی عنه است.

اصفهانی، ترجمه عیون اخبار الرضا علیه السلام، 1/ 28- 29

الصّدوق، عیون أخبار الرّضا علیه السلام، 1/ 47- 48 رقم 1، کمال الدّین وتمام النّعمة، 1/ 305- 307 رقم 1/ عنه: الحموئی، فرائد السّمطین، 2/ 140- 141؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 468- 469؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁾، 36/ 193- 194؛ البحرانی، العوالم، (ط 3) 15- 3/ 64- 65، مثله أبو منصور الطّبرسی، الاحتجاج، 2/ 136- 137؛ البیاضی، الصّراط المستقیم، 2/ 138- 139

حدّثنا أبی ⁽²⁾و ⁽³⁾محمّد بن الحسن (رضی اللَّه عنهما) قالا: حدّثنا ⁽⁴⁾سعد بن عبداللَّه؛ وعبداللَّه ابن جعفر الحمیریُّ جمیعاً، عن أبی الحسن ⁽⁵⁾صالح بن أبی حمّاد؛ والحسن بن ⁽⁶⁾طریف جمیعاً ⁽⁷⁾، عن بکر بن صالح.

وحدّثنا أبی؛ ومحمّد بن موسی بن المتوکّل؛ ومحمّد بن علیٍّ ماجیلویه؛ وأحمد بن علیِّ ابن إبراهیم؛ ⁽⁸⁾والحسن بن إبراهیم بن ناتانة ⁽⁹⁾وأحمد ⁽¹⁰⁾بن زیاد الهمدانیُّ (رضی اللَّه عنهم) قالوا: حدّثنا علیُّ بن إبراهیم، ⁽¹¹⁾عن أبیه إبراهیم ⁽¹²⁾بن هاشم، عن بکر بن صالح، عن عبدالرّحمان بن سالم، عن أبی بصیر، عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال: قال أبی علیه السلام لجابر بن

عبداللَّه الأنصاریِّ: إنّ لی إلیک حاجة، فمتی یخفُّ علیک أن أخلو بک فأسألک عنها؟

فقال ⁽¹⁾له جابر: فی أیِّ الأوقات شئت، فخلی به ⁽²⁾أبو جعفر علیه السلام، قال ⁽³⁾له: یا جابر! أخبرنی عن اللّوح الّذی رأیته فی ید [ی] أمِّی فاطمة بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وما أخبرتک به أ نّه ⁽⁴⁾فی ذلک اللّوح مکتوباً، فقال ⁽⁵⁾جابر: أُشهد باللَّه أنِّی دخلت علی أمّک فاطمة علیها السلام فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم أُهنِّئها ⁽⁶⁾بولادة الحسین علیه السلام ⁽⁷⁾، فرأیت فی یدها لوحاً أخضر ظننت أ نّه من ⁽⁸⁾زمرُّد، ورأیت فیه ⁽⁹⁾کتابةً بیضاء شبیهة بنور ⁽¹⁰⁾الشّمس، فقلت لها: بأبی أنت ⁽¹¹⁾وأمِّی یا بنت رسول اللَّه ما هذا اللّوح؟ فقالت: هذا اللّوح أهداه اللَّه عزّ وجلّ إلی رسوله صلی الله علیه و آله و سلم ⁽¹²⁾فیه اسم أبی واسم بعلی واسم ابنیَّ وأسماء الأوصیاء من ولدی، فأعطانیه أبی لیسرَّنی ⁽¹³⁾بذلک.

قال جابر: فأعطتنیه أمّک فاطمة علیها السلام فقرأته وانتسخته ⁽¹⁴⁾. فقال له ⁽¹⁵⁾أبی علیه السلام: ⁽¹⁶⁾فهل لک یا جابر ⁽¹⁷⁾أن تعرضه علیَّ؟ فقال ⁽¹⁸⁾: نعم، فمشی معه أبی علیه السلام حتّی انتهی إلی

منزل جابر ⁽¹⁾فأخرج إلی ⁽²⁾أبی صحیفة من رقٍّ، ⁽³⁾فقال: یا جابر! انظر ⁽⁴⁾أنت فی کتابک لأقرأه أنا ⁽⁵⁾علیک، فنظر جابر ⁽⁶⁾فی نسخته، فقرأه علیه أبی علیه السلام، فوَ اللَّه ما ⁽⁷⁾خالف حرفٌ حرفاً ⁽⁸⁾، قال جابر: ⁽⁹⁾فإنِّی أُشهد ⁽¹⁰⁾باللَّه أنِّی ⁽¹¹⁾هکذا رأیته ⁽¹²⁾فی اللّوح مکتوباً:

بسم ⁽¹³⁾اللَّه الرّحمن الرّحیم: هذا کتاب من اللَّه العزیز ⁽¹⁴⁾الحکیم لمحمّد ⁽¹⁵⁾نوره وسفیره وحجابه ودلیله، نزل به الرُّوح الأمین من عند ربِّ العالمین، عظِّم یا محمّد أسمائی، واشکر نعمائی، ولا تجحد آلائی، إنِّی ⁽¹⁶⁾أنا اللَّه لا إله إلّاأنا قاصم الجبّارین [ ⁽¹⁷⁾ومبیر المتکبِّرین] ومذلُّ الظّالمین ⁽¹⁸⁾ودیّان یوم ⁽¹⁹⁾الدِّین، إنِّی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا فمن رجا غیر فضلی، أو ⁽²⁰⁾خاف غیر عدلی ⁽²¹⁾عذّبته عذاباً لا أُعذِّبه ⁽²²⁾أحداً من العالمین، فإّیای فاعبد وعلیَّ فتوکّل، إنِّی لم أبعث نبیّاً ⁽²³⁾فأکملت أیّامه ⁽²⁴⁾وأنقضت مدّته إلّاجعلت له وصیّاً وإنِّی فضّلتک علی الأنبیاء، وفضّلت وصیّک علی الأوصیاء وأکرمتک ⁽²⁵⁾بشبلیک بعده و ⁽²⁶⁾بسبطیک الحسن والحسین ⁽²⁷⁾،

وجعلت ⁽¹⁾حسناً معدن علمی بعد انقضاء مدّة أبیه، وجعلت حسیناً خازن وحیی، وأکرمته بالشّهادة، و ⁽²⁾ختمت له بالسّعادة (2)، فهو أفضل مَن استشهد وأرفع الشُّهداء درجة ⁽³⁾، جعلت کلمتی ⁽⁴⁾التّامّة معه، والحجّة البالغة عنده، بعترته أُثیب وأُعاقب، أوّلهم علیّ ⁽⁵⁾سیِّد العابدین، وزین أولیائی ⁽⁶⁾الماضین، وابنه سمیُّ جدِّه ⁽⁷⁾المحمود، محمّد الباقر لعلمی والمعدن لحکمتی ⁽⁸⁾، سیهلک المرتابون فی جعفر الرَّادُّ علیه کالرَّادِّ علیَّ، حقّ القول منِّی لأکرمنَّ مثوی جعفر، ولأُسرَّنَّه فی ⁽⁹⁾أولیائه وأشیاعه وأنصاره وانتحبّت بعد ⁽¹⁰⁾موسی ⁽¹¹⁾فتنة عمیاء حندس، ⁽¹²⁾لأنّ خیط فرضی لاینقطع ⁽¹³⁾وحجّتی لاتخفی، وأنّ أولیائی لایشقون أبداً ⁽¹⁴⁾، ألا و ⁽¹⁵⁾مَن جحد واحداً منهم ⁽¹⁶⁾فقد جحد نعمتی ⁽¹⁷⁾، ومَن غیّر آیة من کتابی فقد افتری علیَّ، وویل للمفترین الجاحدین عند ⁽¹⁸⁾انقضاء مدّة عبدی موسی وحبیبی وخیرتی، [ألا] ⁽¹⁹⁾إنّ

المکذِّب بالثّامن مکذِّب بکلّ ⁽¹⁾أولیائی. و ⁽²⁾علیٌّ ولیّی وناصری، ومَن أضع علیه ⁽³⁾أعباء النّبوَّة وأمتحنه ⁽⁴⁾بالإضطلاع ⁽⁵⁾، یقتله عفریت مستکبر ⁽⁶⁾، یدفن بالمدینة الّتی بناها العبد الصّالح ذو القرنین ⁽⁷⁾إلی جنب شرِّ خلقی، حقّ القول منِّی لأقرَّنَّ عینه ⁽⁸⁾بمحمّد ابنه وخلیفته من بعده، فهو وارث علمی ومعدن حکمتی ⁽⁹⁾وموضع سرِّی وحجّتی علی خلقی، جعلت ⁽¹⁰⁾الجنّة مثواه ⁽¹¹⁾وشفّعته فی سبعین ⁽¹²⁾من أهل بیته کلّهم ⁽¹³⁾قد ⁽¹⁴⁾استوجبوا النّار، وأختم ⁽¹⁵⁾بالسّعادة لابنه علیٍّ ولیّی وناصری، والشّاهد ⁽¹⁶⁾فی خلقی، وأمینی علی وحیی، ⁽¹⁷⁾أخرج منه الدّاعی إلی سبیلی والخازن لعلمی الحسن ⁽¹⁸⁾، ثمّ أکمل ذلک بابنه رحمة للعالمین، علیه کمال موسی وبهاء عیسی وصبر أیّوب، ستذلّ ^(19)(20)أولیائی فی زمانه ⁽²¹⁾و ⁽²²⁾یتهادون رؤوسهم ⁽²³⁾

کما تهادی ⁽¹⁾رؤوس التُّرک والدَّیلم ⁽²⁾، فیُقتلون ⁽³⁾ویُحرقون ویکونون ⁽⁴⁾خائفین مرعوبین وجلین، تصبغ الأرض من دمائهم ⁽⁵⁾، ویفشو ⁽⁶⁾الویل والرَّنین فی نسائهم أولئک أولیائی حقّاً، بهم أدفع ⁽⁷⁾کلَّ فتنة عمیاء حندس، وبهم أکشف الزَّلازل، وأرفع ⁽⁸⁾عنهم ⁽⁹⁾الآصار ⁽¹⁰⁾والأغلال، «أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِکَ هُمُ المُهْتَدُونَ» ⁽¹¹⁾.

قال عبدالرّحمان بن سالم: قال أبو بصیر: لو لم تسمع فی دهرک إلّاهذا الحدیث لکفاک، فصنه إلّاعن أهله. ⁽¹²⁾

جابر عرض کرد: هر وقت که شما بخواهید.

ابو جعفر با او خلوت کرد و به او گفت: ای جابر! به من خبر ده از آن لوحی که در دست مادرم فاطمه زهرا دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دیده ای. به من بگو آن چه مادرم فاطمه به تو خبر داده و در آن لوح نوشته بوده است.

جابر گفت: خدا را گواه می گیرم که وارد شدم بر مادرت فاطمه علیها السلام در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، تا او را به ولادت حسین علیه السلام تهنیت گویم. در دست او یک لوح سبزی دیدم که گمانم زمرّد بود و در آن نوشته ای دیدم سفید، مانند نور آفتاب.

به او عرض کردم: یا بنت رسول اللَّه! پدر و مادرم قربانت، این لوح چیست؟ فرمود: لوحی است که خدای جلّ جلاله به رسولش هدیه کرده و در آن نام پدرم، شوهرم، دو پسرم و اوصیای فرزندم نقش است. پدرم آن را به من عطا کرده است تا مرا بدان شاد کند.

جابر گفت: مادرت فاطمه آن را به من عطا کرد و خواندم و از آن نسخه گرفتم.

پدرم به او فرمود: ای جابر! می توانی آن را به من نشان دهی.

عرض کرد: آری.

پدرم با او رفت تا به منزل جابر و یک صحیفه ای از پوست آهو نزد پدرم آورد و فرمود: ای جابر! در نوشته خود نگاه کن تا من آن را بر تو بخوانم.

جابر در نسخه خود نگاه می کرد و پدرم بر او قرائت می کرد. به خدا یک حرف اختلاف نداشت.

جابر گفت: من به خدا گواهم که در لوح دیدم، همین طور نوشته بود:

«بسم اللَّه الرحمن الرحیم این کتابی است از خدای عزیز حکیم برای محمد، نور او، سفیر او، حجاب او و دلیل او روح الامین آن را از نزد رب العالمین آورده [است]. ای محمد! اسمای مرا بزرگ شمار، نعمت های مرا شکر گزار و آلاء مرا انکار مدار. براستی منم خدای یکتا که معبود بر حقی نیست جز من؛ شکننده جباران، خوار کننده ستمکاران، نابود کننده متکبران و خبردهنده روز قیامت. براستی منم خدایی که معبود بر حقی جز من نیست. هر کس به جز فضل مرا امیدوار باشد یا از جز عدل من بهراسد، هرآینه او را عذابی کنم که هیچ کس از عالمیان را نکرده باشم. پس مرا بپرست و بس، بر من توکل کن. من مبعوث نکردم پیغمبری که عمرش کامل شده باشد و روزگارش به سر آمده باشد، جز آن که برایش وصی قرار داده ام. من [تو را بر همه انبیا فضیلت دادم و وصی] تو را بر همه اوصیا فضیلت دادم و تو را به دو شیربچه ات بعد از [او] و به دو سبطت حسن و حسین گرامی داشتم.

حسن را بعد از گذشتن دوران پدرش معدن علم خود مقرر کردم.

حسین را خازن وحی خویش ساختم، به شهادت گرامیش داشتم و به سعادت زندگانی او را به انجام رسانیدم. او افضل شهیدان است و درجه اش از همه شهدا برتر است. کلمه تامه خود را با او قرار دادم و حجت بالغه ام را به او سپردم. به عترت او ثواب دهم و هم عقاب کنم.

اول آن ها: علی، سید العابدین و زین اولیاء الماضین و پسرش هم نام جد پسندیده اش محمد، باقر علم من و معدن حکمت من هستند.

محققاً آنان که درباره جعفر شک کنند، به هلاکت رسند. آن که بر او رد کند، بر من رد کرده است. قول درستی که تعهد کرده ام از طرف خود، این است که مقام جعفر را گرامی دارم و او را در شیعیان و یاران و دوستانش شاد سازم. بعد از او موسی را برگزیدم و بعد از او جوانش را انتخاب کردم؛ زیرا حفظ او فرضی است که منقطع نشود و حجتی است که مخفی نگردد؛ زیرا اولیای من هرگز منقطع نشوند؛ الا هرکه یکی از آن ها را منکر شود، نعمت مرا منکر شده و هر کس یک آیه از کتاب مرا تغییر دهد، به من افترا بسته.

وای بر افترازنان منکر در موقع گذشت بنده ام موسی؛ دوست و برگزیده ام، براستی آنان که هشتمی را تکذیب کنند، همه اولیای مرا تکذیب کرده اند. علی ولی و ناصر من است و کسی است که اثقال نبوت را به دوش او گذارم و او را پر از دانش نمایم. یک عفریت متکبر او را می کشد و در شهری که عبد صالح ذو القرنین ساخته است، پهلوی بدترین خلق من مدفون می شود.

براستی برعهده من است که چشمش را به پسرش محمد روشن کنم که بعد از وی خلیفه او، وارث علم من و معدن حکمت و موضع سِرّ من و حجت بر خلق خودم می باشد. بهشت را جای او مقرر کردم و شفاعتش را در هفتاد تن از خاندانش که همه مستحق دوزخ بودند، پذیرفتم.

سرانجام سعادت را به نام فرزندش، علی، نمودم که ولی، ناصر و شاهد من است در خلقم. امین وحی من است که از صلب او داعی دین و خازن علم خود حسن را بیرون آوردم.

سپس امامت را به فرزندش که رحمت للعالمین است، کامل کنم. بر او است کمال موسی و بهاء عیسی و صبر ایوب. محققاً دوستانم در زمانش خوار شوند و سر آنان به هدیه برده شود. چنانچه سرهای ترک و دیلم هدیه شود، کشته شوند، سوخته شوند، ترسان و هراسناک باشند، زمین از خونشان رنگین شود و زنانشان ناله و فریاد کنند. آن ها که به حق دوستان من باشند. بدان ها هر فتنه آشوبنده و تیره ای را دفع کنم، زلزله ها را برطرف سازم و بارهای گران و زنجیرها را بردارم. آنانند که لطف و رحمت پروردگارشان بر آن هاست و آنانند که رهبری شده اند.

عبدالرحمان بن سالم گوید: ابو بصیر گفت که اگر در همه عمرت جز همین حدیث را بشنوی، برای تو کافی است. آن را از غیر اهلش مخفی دار.

کمره ای، ترجمه کمال الدین، 1/ 425- 428

الصّدوق، کمال الدّین، 1/ 308- 311 رقم 1، عیون أخبار الرّضا علیه السلام، 1/ 48- 50 رقم 2/ عنه: الطّبرسی، إعلام الوری،/ 371- 373؛ الحموئی، فرائد السّمطین، 2/ 136- 139؛ المجلسی، البحار، 36/ 195- 197؛ البحرانی، العوالم، (ط 3) 15- 3/ 68- 72؛ مثله البیاضی، الصّراط المستقیم، 2/ 137- 138

أهداه اللَّه تبارک وتعالی إلی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فیه اسم أبی واسمی واسم بعلی واسم ابنیَّ وأسماء الأوصیاء من ولدی فأعطانیه أبی لیسرّنی به، قال جابر: فأعطتنیه أمّک فقرأته واستنسخته، فقال أبی علیه السلام: فهل لک یا جابر أن تعرضه علیَّ؟ قال: نعم، فمشی معه أبی حتّی أتی منزل جابر فأخرج أبی من کمِّه صحیفة من رقّ، فقال: یا جابر! انظر فی کتابک لأقرأ أنا علیک. فنظر فی نسخته فقرأه علیه أبی فما خالف حرف حرفاً، فقال جابر: أُشهد باللَّه أنِّی کذا رأیته فی اللّوح مکتوباً:

[بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم]

هذا کتاب من اللَّه العزیز العلیم لمحمّدٍ نبیّه وسفیره وحجابه ودلیله نزل به الرُّوح الأمین من عند ربّ العالمین، عظِّم یا محمّد صلی الله علیه و آله أسمائی، واشکر نعمائی، ولاتجحد آلائی، إنِّی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا، قاصم الجبّارین ومدیل المظلومین، ودیّان یوم الدِّین، إنِّی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا، فمن رجا غیر فضلی أو خاف غیر عدلی عذّبته عذاباً لا أُعذِّب به أحداً من العالمین، فإیّای فاعبد وعلیَّ فتوکّل، إنِّی لم أبعث نبیّاً قطّ فأکملت أیّامه وأنقضت مدّته إلّا وجعلت له وصیّاً، وقد فضّلتک علی الأنبیاء وفضّلت وصیّک علی الأوصیاء وأکرمتک بشبلیک بعده وسبطیک الحسن والحسین، فجعلت حسناً معدن علمی بعد انقضاء مدّة أبیه، وجعلت حسیناً خازن وحیی وأکرمته بالشّهادة وختمت له بالسّعادة، فهو أفضل مَن استشهد وأرفع الشُّهداء عندی درجة، جعلت کلمتی التّامّة معه وحجّتی البالغة عنده، بعترته أُثیب وأُعاقب، أوّلهم علیّ سیِّد العابدین وزین أولیائی الماضین، وابنه شبه جدّه المحمود محمّد الباقر لعلمی والمعدن لحکمتی، سیهلک المرتابون فی جعفر، الرّادّ علیه کالرّادّ علیَّ، حقّ القول منِّی لأکرمنَّ مثوی جعفر ولأُسرَّنّه فی أشیاعه وأنصاره وأولیائه، انتجبت بعده موسی واتیحت فتنة عمیاء صمّاء حندس لأنّ خیط فرضی لاینقطع وحجّتی لا تخفی وأنّ أولیائی یسقون بالکأس الأوفی، ألا ومَن جحد واحداً منهم فقد جحد نعمتی ومَن غیّر آیة من کتابی فقد افتری علیَّ، وویل للمکذِّبین الجاحدین بعد انقضاء مدّة موسی عبدی وحبیبی وخیرتی، فإنّ المکذِّب لأحدهم المکذِّب لکلّ أولیائی. وعلیٌّ ولیِّی

وناصری ومَن أضع علیه أعباء النّبوّة وأمتحنه بالإضطلاع بها، یقتله عفریت مستکبر.

یُدفن بالمدینة الّتی بناها العبد الصّالح إلی جنب شرّ خلقی لأقرّنَّ عینه بمحمّد ابنه وخلیفته من بعده ووارث علمه فهو معدن علمی وموضع سرِّی وحجّتی علی خلقی، جعلت الجنّة مثواه وشفّعته فی سبعین ألفاً من أهل بیته کلّهم قد استوجبوا النّار، وختمت بالسّعادة لابنه علیّ ولیّی وناصری والشّاهد فی خلقی وأمینی علی وحیی أخرج منه الدّاعی إلی سبیلی، والخازن لعلمی الحسن ثمّ أکمل ذلک بابنه رحمة للعالمین علیه کمال موسی وبهاء عیسی وصبر أیّوب، سیذلّ أولیائی فی زمانه وتتهادی رؤوسهم کما تتهادی رؤوس التُّرک والدَّیلم، فیقتلون ویحرقون ویکونون خائفین مرعوبین وجلین، تصبغ الأرض بدمائهم ویفشوا الویل والرَّنّة فی نسائهم، هؤلاء أولیائی حقّاً، بهم أدفع کلّ بلیّة وفتنة عمیاء حندس، وبهم أکشف الزّلازل وأدفع الآصار والأغلال «أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِکَ هُمُ المُهْتَدُونَ» ⁽¹⁾.

قال عبدالرّحمان بن سالم: قال أبو بصیر: لو لم تسمع فی دهرک إلّاهذا الحدیث لکفاک، فصنه إلّاعن أهله.

المفید، الاختصاص،/ 210- 212

أبو ⁽²⁾محمّد الفحّام ⁽³⁾، قال: حدّثنی عمِّی، قال: حدّثنی أبو العبّاس أحمد بن عبداللَّه بن علیّ الرّأس ⁽⁴⁾، قال: حدّثنا أبو عبداللَّه عبدالرّحمان بن عبداللَّه العمریّ، قال: حدّثنا أبو سلمة یحیی بن المغیرة، قال: حدّثنی أخی محمّد بن المغیرة، عن محمّد بن سنان، عن سیِّدنا أبی عبداللَّه جعفر بن محمّد علیهما السلام، قال: قال أبی ⁽⁵⁾لجابر بن عبداللَّه: لی إلیک حاجة أُرید أخلو ⁽⁶⁾بک فیها؛ فلمّا خلا به فی بعض الأیّام، قال له: أخبرنی عن اللّوح الّذی رأیته

فی ید ⁽¹⁾أمِّی فاطمة علیها السلام.

قال ⁽²⁾جابر: أشهد باللَّه لقد دخلت علی فاطمة بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ⁽³⁾لأُهنِّئها بولدها الحسین علیه السلام، فإذا بیدها لوح أخضر من زبرجدة خضراء، فیه کتاب أنور من الشّمس وأطیب ⁽⁴⁾من رائحة ⁽⁵⁾المسک الأذفر. فقلت: ما هذا، یا بنت رسول اللَّه؟ فقالت: هذا لوح أهداه اللَّه عزّ وجلّ إلی أبی، فیه اسم أبی واسم بعلی و ⁽⁶⁾اسم الأوصیاء بعده ⁽⁷⁾من ولدی، فسألتها أن تدفعه إلیَّ لأنسخه ففعلت، فقال ⁽⁸⁾له: فهل لک أن تعارضنی به ⁽⁹⁾؟ قال (2): نعم. فمضی جابر إلی منزله وأتی ⁽¹⁰⁾بصحیفةٍ من کاغدٍ ⁽¹¹⁾فقال له: انظر فی صحیفتک حتّی أقرأها علیک، وکان ⁽¹²⁾فی صحیفته مکتوب:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

هذا کتاب من اللَّه العزیز العلیم، أنزله الرّوح الأمین علی ⁽¹³⁾محمّد خاتم النّبیِّین.

یا محمّد! عظِّم أسمائی، واشکر نعمائی، ولاتجحد آلائی، ولاترج ⁽¹⁴⁾سوای ⁽¹⁵⁾، ولاتخش غیری، فإنّه مَن یرجو ⁽¹⁶⁾سوای ویخشی ⁽¹⁷⁾غیری أُعذِّبه عذاباً لا أُعذِّبه أحداً من العالمین.

یا محمّد! إنِّی اصطفیتک علی الأنبیاء، وفضّلت وصیّک علی الأوصیاء، وجعلت الحسن عیبة علمی من بعد انقضاء مدّة أبیه، والحسین خیر أولاد الأوّلین والآخرین، فیه تثبت ⁽¹⁾الإمامة، ومنه تعقب ⁽²⁾علیّ زین العابدین، ومحمّد الباقر لعلمی والدّاعی إلی سبیلی علی منهاج الحقّ، وجعفر الصّادق فی العقل ⁽³⁾والعمل تنشب ⁽⁴⁾من بعده فتنة صمّاء، فالویل کلّ الویل للمکذِّب ⁽⁵⁾بعبدی وخیرتی من ⁽⁶⁾خلقی موسی، وعلیّ الرِّضا یقتله عفریت کافر، یُدفن بالمدینة ⁽⁷⁾الّتی بناها العبد الصّالح إلی جنب شرّ خلق اللَّه، ومحمّد الهادی ⁽⁸⁾إلی سبیلی الذّابّ عن حریمی والقیِّم ⁽⁹⁾فی رعیّته ⁽¹⁰⁾حَسَنٌ أغرٌّ ⁽¹¹⁾، یخرج منه ذو الاسمین علیّ [والحسن]، والخلف محمّد یخرج فی آخر الزّمان علی رأسه غمامة بیضاء تظلّه من الشّمس، ینادی بلسان فصیح ⁽¹²⁾یسمعه ⁽¹³⁾الثّقلین والخافقین ⁽¹⁴⁾، و ⁽¹⁵⁾هو المهدیّ من آل محمّد، یملأ الأرض عدلًا کما ملئت جوراً.

الطّوسی، الأمالی،/ 292- 291 رقم 566/ عنه: الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 1/ 558- 559؛ المجلسی، البحار، 36/ 202- 203؛ البحرانی، العوالم، (ط 3) 15- 3/ 67- 68؛ مثله الطّبری، بشارة المصطفی،/ 183- 184

(وأخبرنی) جماعة عن أبی جعفر محمّد بن سفیان البزوفریّ، عن أبی علیّ أحمد بن

إدریس وعبداللَّه بن جعفر الحمیریّ، عن أبی الخیر صالح بن أبی حمّاد الرّازی والحسن ابن ظریف جمیعاً، عن بکر بن صالح، عن عبدالرّحمان بن سالم، عن أبی بصیر، عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال ⁽¹⁾: قال أبی ⁽²⁾محمّد بن علیّ ⁽³⁾لجابر بن عبداللَّه الأنصاریّ: إنّ لی إلیک حاجة، فمتی ⁽⁴⁾یخفّ علیک أن أخلو بک فأسألک عنها؟ قال ⁽⁵⁾له جابر: فی أیّ الأوقات ⁽⁶⁾أحببت. فخلا به أبی فی بعض الأوقات، فقال ⁽⁷⁾له: یا جابر! أخبرنی عن اللّوح الّذی رأیته فی ید أمِّی فاطمة علیها السلام ⁽⁸⁾وما أخبرتک به أمِّی أ نّه فی ذلک اللّوح مکتوب؟ فقال جابر: أشهد باللَّه أنِّی دخلت علی أمّک فاطمة صلوات اللَّه فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، ⁽⁹⁾فهنّأتها بولادة الحسین علیه السلام، ورأیت ⁽¹⁰⁾فی یدها لوحاً أخضر ⁽¹¹⁾فظننت أ نّه زمرّد ⁽¹²⁾، ورأیت فیه کتاباً أبیض شبه ⁽¹³⁾نور الشّمس، فقلت لها: ⁽¹⁴⁾بأبی وأمِّی یا ابنة ⁽¹⁵⁾رسول اللَّه ما هذا اللّوح؟ فقالت: هذا اللّوح أهداه اللَّه إلی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فیه اسم أبی واسم بعلی واسم ابنی وأسماء ⁽¹⁶⁾الأوصیاء من ولدی، فأعطانیه أبی لیسرّنی بذلک، قال جابر: فأعطتنیه أمّک ⁽¹⁷⁾فاطمة علیها السلام، فقرأته ⁽¹⁸⁾فاستنسخته ⁽¹⁹⁾. قال له ⁽²⁰⁾أبی: فهل لک یا جابر أن تعرضه

علیَّ؟ قال: نعم، فمشی معه أبی حتّی انتهی إلی منزل جابر، فأخرج ⁽¹⁾أبی صحیفة من ⁽²⁾رقّ. قال ⁽³⁾: یا جابر! انظر فی کتابک لأقرأ أنا ⁽⁴⁾علیک. فنظر جابر فی نسخته وقرأه ⁽⁵⁾أبی فما خالف حرف حرفاً، قال جابر: فاشهد ⁽⁶⁾باللَّه أنِّی هکذا رأیت فی اللّوح مکتوباً ⁽⁷⁾:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، هذا کتاب من اللَّه ⁽⁸⁾العزیز ⁽⁹⁾الحکیم لمحمّد نبیّه ⁽¹⁰⁾ونوره وسفیره وحجابه ودلیله ⁽¹¹⁾نزل به الرُّوح الأمین من عند ربّ العالمین، عظِّم یا محمّد أسمائی، واشکر نعمائی، ولاتجحد آلائی إنِّی ⁽¹²⁾أنا اللَّه لا إله إلّاأنا قاصم الجبّارین، و ⁽¹³⁾مدیل المظلومین، ودیّان الدِّین، إنِّی أنا اللَّه ⁽¹⁴⁾لا إله إلّاأنا مَن ⁽¹⁵⁾رجا غیر فضلی، أو خاف ⁽¹⁶⁾غیر عدلی ⁽¹⁷⁾، عذّبته عذاباً لا أعذِّبه أحداً من العالمین، فإیّای ⁽¹⁸⁾فاعبد، وعلیَّ ⁽¹⁹⁾فتوکّل، إنِّی لم أبعث نبیّاً فکملت ⁽²⁰⁾أیّامه وانقضت مدّته، إلّاجعلت له وصیّاً، وإنِّی فضّلتک علی الأنبیاء، وفضّلت وصیّک علیّاً ⁽²¹⁾علی الأوصیاء، وأکرمتک بشبلیک بعده ⁽²²⁾، وسبطیک ⁽²³⁾حسن وحسین ^(24)(25)،

فجعلت حسناً معدن ⁽¹⁾علمی بعد انقضاء مدّة أبیه ⁽²⁾، وجعلت حسیناً ⁽³⁾خازن علمی وأکرمته بالشّهادة، وختمت له بالسّعادة، وهو ⁽⁴⁾أفضل مَن استشهد، وأرفع الشُّهداء درجة، جعلت کلمتی التّامّة معه، وحجّتی ⁽⁵⁾البالغة عنده، بعزّته ⁽⁶⁾أثیب وأعاقب، أوّلهم علیّ ⁽⁷⁾سیِّد العابدین وزین أولیاء ⁽⁸⁾الماضین، وابنه شبیه جدّه المحمود محمّد الباقر ⁽⁹⁾باقر علمی ⁽¹⁰⁾والمعدن لحکمتی سیهلک المرتابون فی جعفر ⁽¹¹⁾، الرّادّ علیه کالرّادّ علیَّ، حقّ القول منِّی لأکرمن مثوی جعفر ولأسرّنّه فی أشیاعه وأنصاره وأولیائه، أنتج ⁽¹²⁾بعده فتنة (5) عمیاء حندس لأنّ ⁽¹³⁾خیط فرضی لا ینقطع، وحجّتی ⁽¹⁴⁾لا تخفی، وإنّ أولیائی لا یشقون، ألا ومَن جحد واحداً ⁽¹⁵⁾منهم فقد جحد نعمتی، ومَن غیّر آیة من کتابی فقد افتری علیَّ، وویل للمفترین الجاحدین عند انقضاء مدّة عبدی موسی وحبیبی وخیرتی، ⁽¹⁶⁾إنّ المکذِّب بالثّامن مکذِّب بکلّ أولیائی، ⁽¹⁷⁾علیّ ولیّی وناصری ومَن أضع علیه أعباء النّبوّة وأُمتِّعه ⁽¹⁸⁾بالاضطلاع بها، یقتله عفریت مستکبر، یدفن فی المدینة ⁽¹⁹⁾الّتی بناها

العبد الصّالح إلی جنب شرّ خلقی، ⁽¹⁾حقّ القول منِّی لأقرّنّ عینیه ⁽²⁾بمحمّد ابنه وخلیفته ⁽³⁾، ووارث علمه، فهو ⁽⁴⁾معدن علمی وموضع سرِّی وحجّتی علی خلقی، ⁽⁵⁾جعلت الجنّة مثواه، وشفعته فی سبعین من أهل بیته کلّهم قد استوجبوا ⁽⁶⁾النّار، وأختم بالسّعادة لابنه علیّ ولیّی وناصری والشّاهد فی خلقی وأمینی علی وحیی، أخرج منه الدّاعی إلی سبیلی والخازن لعلمی الحسن، ⁽⁷⁾ثمّ أکمل ذلک بابنه ⁽⁸⁾رحمة للعالمین، علیه کمال موسی وبهاء عیسی وصبر أیّوب، ⁽⁹⁾سیذلّ أولیائی فی زمانه، ویتهادی ⁽¹⁰⁾رؤوسهم کما یتهادی (9) رؤوس التُّرک والدَّیلم، ⁽¹¹⁾فیقتلون ویحرقون ⁽¹²⁾ویکونون خائفین مرعوبین وجلین، تصبغ الأرض بدمائهم، ویفشو الویل والرَّنَّة ⁽¹³⁾فی نسائهم، أولئک أولیائی حقّاً بهم أدفع کلّ فتنة ⁽¹⁴⁾عمیاء حندس، وبهم أکشف ⁽¹⁵⁾الزّلازل وأرفع ⁽¹⁶⁾الآصار والأغلال «أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِکَ هُمُ المُهْتَدُونَ» ⁽¹⁷⁾.

قال عبدالرّحمان بن سالم: قال لی ⁽¹⁸⁾أبو بصیر: ⁽¹⁹⁾لو لم تسمع فی ⁽²⁰⁾دهرک إلّاهذا

الحدیث لکفاک فصنه ⁽¹⁾إلّاعن أهله.

الطّوسی، کتاب الغیبة،/ 93- 95/ مثله أبو منصور الطّبرسی، الاحتجاج، 1/ 84- 87؛ الدّیلمی، إرشاد القلوب، 2/ 258- 259

عن جابر: دخلت علی فاطمة علیها السلام وقدّامها لوح أخضر ظننت أ نّه من زمرّد، ورأیت فیه کتاباً شبیه نور الشّمس فیه إثنا عشر اسماً ثلاثة فی ظاهره وثلاثة فی باطنه وثلاثة فی آخره وثلاثة فی طرفه، فقلت: أسماء مَن هؤلاء؟ قالت: أسماء الأوصیاء، أوّلهم ابن عمِّی وأحد عشر من ولدی آخرهم القائم، فرأیت محمّداً محمّداً محمّداً فی ثلاثة مواضع، وعلیّاً علیّاً علیّاً فی أربع مواضع، فقالت فاطمة: هذا اللّوح أهداه اللَّه إلی رسوله فأعطانیه أبی لیسرّنی، وفیه:

«بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم،

هذا کتاب من اللَّه العزیز الحکیم لمحمّد نوره وسفیره وحجابه ودلیله، فإیّای فاعبد وعلیَّ فتوکّل، إنِّی لم أبعث نبیّاً فأکملت أیّامه إلّاجعلت له وصیّاً، وإنِّی فضّلتک علی الأنبیاء، وفضّلت وصیّک علیّاً علی الأوصیاء، وأکرمتک بشبلیک وسبطیک بعده الحسن والحسین، فجعلت حسناً معدن علمی، وجعلت حسیناً خازن علمی، وأکرمته بالشّهادة، وجعلت کلمتی التّامّة معه، بعترته أثیب وأعاقب، أوّلهم علیّ سیِّد العابدین وزین أولیائی الماضین، وابنه شبیه جدّه المحمود محمّد الباقر لعلمی والمعدن لحکمتی، سیهلک المرتابون فی جعفر لأکرمنّ مثواه ولأسرّنّه فی أشیاعه، انتجبت بعده موسی لأنّ خیط فرضی لاینقطع، وویل للمغترّین الجاحدین عند انقضاء عبدی موسی وحبیبی وخیرتی، إنّ المکذِّب بالثّامن مکذِّب لکلّ أولیائی وهو علیّ ولیِّی وناصری ومَن أضع علیه أعباء النّبوّة وأمتحنه بالاضطلاع بها، یقتله عفریت متکبِّر یدفن بالمدینة الّتی بناها العبد الصّالح إلی جنب شرّخلقی، حقّ القول منِّی لأقرّنّ عینیه بمحمّد ابنه وخلیفته من بعده فهو وارث علمی ومعدن

حکمتی وموضع سرِّی وحجّتی علی خلقی، وأختم بالسّعادة لابنه علیّ ولیِّی وناصری والشّاهد فی خلقی وأمینی علی وحیی، أخرج منه الدّاعی إلی سبیلی والخازن لعلمی الحسن، ثمّ أکمل ذلک بابنه رحمة للعالمین».

وفی روایة أخری: «أنّ جابراً قال: یا رسول اللَّه! ومَن الأئمّة من ولد علیّ؟ قال: الحسن والحسین سیِّدا شباب أهل الجنّة، ثمّ سیِّد العابدین فی زمانه علیّ بن الحسین، ثمّ الباقر محمّد بن علیّ، ثمّ الصّادق جعفر بن محمّد، ثمّ الکاظم موسی بن جعفر، ثمّ الرِّضا علیّ بن موسی، ثمّ التّقیّ محمّد بن علیّ، ثمّ النّقیّ علیّ بن محمّد، ثمّ الزّکیّ الحسن بن علیّ، ثمّ ابنه القائم بالحقّ مهدیّ أمّتی الّذی یملأ الأرض عدلًا، بهم یحفظ اللَّه الأرض أن تمید بأهلها».

الرّاوندی، ألقاب الرّسول وعترته (من میراث حدیث الشّیعة)، 1/ 30- 31

«وفی ذکر اللّوح المحفوظ الّذی نزل به جبرئیل علی النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم ما ینفع للمستبصرین» وهو محذوف الأسانید یرفع إلی أبی بصیر رضی الله عنه. روی أبو بصیر، عن أبی عبداللَّه جعفر ابن محمّد الصّادق علیه السلام، عن محمّد الباقر علیه السلام أ نّه قال لجابر: إنّ لی إلیک حاجة متی یخفّ علیک أن أخلو بک فأسألک عنها؟ فقال له جابر: أیّ الأزمنة أحببته یا مولای، فخلا به أبو جعفر علیه السلام، فقال له: یا جابر! أخبرنی عن اللّوح الّذی رأیته فی ید أمِّی فاطمة علیها السلام وما أخبرتک به أمِّی أ نّه کان فی اللّوح مکتوباً. قال جابر: أشهد باللَّه أنِّی دخلت علی أمّک فاطمة فی حال حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم أهنِّیها بولادة الحسین علیه السلام، فرأیت فی یدها لوحاً أخضر فظننت أ نّه زمرّد ورأیته مکتوباً بالنّور الأبیض، فقلت: بأبی أنت وأمِّی یا بنت رسول اللَّه، ما هذا اللّوح؟ قالت: أهداه اللَّه تعالی إلی رسوله صلی الله علیه و آله و سلم، فیه اسم أبی واسم بعلی وأسماء ولدی وذکر الأوصیاء من ولدی، فأعطانیه أبی لیبشِّرنی بذلک، قال: فقلت لها: أرنیه یا ابنة رسول اللَّه. فأعطته إیّای ونسخته. فقال أبو جعفر علیه السلام: یا جابر! هل لک أن تعرضه علیَّ؟ قال: نعم یا ابن رسول اللَّه، فأنت أحقّ به منِّی. قال أبو جعفر علیه السلام: فمشینا إلی منزل جابر رحمه الله، قال أبو جعفر: فأخرج لی صحیفة من رقّ فیها ما هذه صورته: «بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، هذا کتاب من اللَّه العزیز الرّحیم إلی محمّد نبیّه ونوره

وسفیره وحجابه ودلیله، نزل به الرُّوح الأمین من عند ربّ العالمین، عظِّم یا محمّد أسمائی واشکر نعمائی ولا تجحد آلائی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا، فمَن رجا فضل غیری وخاف غیر عذابی أعذِّبه عذاباً لا أعذِّب به أحداً من خلقی، إیّای فاعبدنی وعلیَّ فتوکّل، إنِّی لم أبعث نبیّاً وکملت أیّامه وأنقضت مدّته إلّاجعلت له وصیّاً، وإنِّی فضّلتک علی الأنبیاء وفضّلت وصیّک علی الأوصیاء، وأکرمته بشبلیک وسبطیک الحسن والحسین خازنی وحیی، وأکرمت حسیناً بالشّهادة وختمت له بالسّعادة، فهو أفضل مَن استشهد فیّ أرفع الشُّهداء عندی درجة، وجعلت الکلمة التّامّة معه والحجّة البالغة عنده وبعترته أثیب وأعاقب أوّلهم علیّ بن الحسین زین العابدین وزین أولیائی الماضین علیهم صلاتی أجمعین، فهم حبلی الممدود الّذی یخفّهم رسولی لوجود الکتاب معهم لا یفارقهم ولا یفارقونه، حتّی یردوا علی رسولی فی الیوم المعهود وذلک یوم مشهود».

ابن شاذان، الفضائل،/ 113- 114

حدیث اللّوح الذی رواه جابر عن الزّهراء علیها السلام، وهو لوح أهداهُ اللَّه إلی رسول اللَّه فیه اسمه واسم الخلفاء من بعده ونسخته:

«بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم؛ هذا کتاب من اللَّه العزیز الحکیم إلی محمّد نبیّه وسفیره، نزل به الرّوح الأمین من ربّ العالمین، عظِّم یا محمّد أمری، واشکر لنعمائی، إنّنی أنا اللَّه لا إله إلّاأنا، فمَن رجا غیر فضلی وخاف غیر عدلی عذّبته عذاباً ألیماً، فإیّای فاعبد، وعلیَّ فتوکّل، إنّنی لم أبعث نبیّاً قط فأکملت أیّامه إلّاجعلتُ له وصیّاً، وإنِّی فضّلتک علی الأنبیاء وجعلتُ لک علیّاً وصیّاً، وکرّمتک بشبلیک وسبطیک حسن وحسین، وجعلتُ حسناً معدن وحیی بعد أبیه، وجعلتُ حسیناً خازن وحیی، وأکرمته بالشّهادة، وأعطیته موارث الأنبیاء، فهو سیِّد الشّهداء، وجعلتُ کلمتی الباقیة فی عقبه، أخرج منه تسعة أبرار هداة أطهار منهم سیِّد العابدین وزین أولیائی، ثمّ ابنه محمّد شبیه جدّه المحمود الباقر لعلمی، هلک المرتابون فی جعفر، الرادّ علیه کالرادّ علیَّ، حقّ القول منِّی أن أهیج بعده الفتنة العمیاء، مَنْ جحد ولیّاً من أولیائی فقد جحد نعمتی، ومَنْ غیّر آیة من کتابی فقد

افتری علی اللَّه، ویل للجاحدین فضل موسی عبدی وحبیبی، وعلیّ ابنه ولیِّی وناصری، ومن أضع علیه أعباء النّبوّة، یقتله عفریت مرتد، حقّ القول منِّی لأقرّنّ عینه بمحمّد ابنه موضع سرِّی، ومعدن علمی، وأختم بالسعادة لإبنه علیّ الشّاهد علی خلقی، أخرج منه خازن علمی الحسن الداعی إلی سبیلی، وأکمل دینی بابنه زکی العالمین، علیه کمال موسی، وبهاء عیسی، وصبر أیّوب، یذلّ أولیاؤه فی غیبته ویتهادون برؤوسهم إلی التّرک والدّیلم، وتصبغ الأرض بدمائهم ویکونوا خائفین، أولئک أولیائی حقّاً، بهم أکشف الزلازل والبلاء، «أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِکَ هُمُ المُهْتَدُونَ»».

البرسی، مشارق أنوار الیقین،/ 186- 187

(روی) عن الصّادق علیه السلام أ نّه قال: دخل جابر الأنصاریّ إلی أبی فی مدینة الرّسول فقال له: یا جابر! بحقّ جدِّی رسول اللَّه، ألا أخبرتنی عن اللّوح، أرأیته عند أمِّی فاطمة الزّهراء؟ فقال جابر رحمه الله: أشهد باللَّه العظیم ورسوله النّبیّ الکریم، لقد أتیت إلی فاطمة الزّهراء فی بعض الأیّام لأهنِّیها بولدها الحسین علیه السلام بعدما وضعته بستّة أیّام. فإذا هی جالسة وبیدها لوح أخضر من زبرجدة خضراء، وفیه کتابة أنوَر من الشّمس وله رائحة أطیب من المسک. فقلت لها: ما هذا اللّوح یا بنت رسول اللَّه؟ فقالت: هذا اللّوح أهداه اللَّه إلی أبی رسول اللَّه، فیه اسم محمّد المصطفی، واسم علیّ المرتضی، واسم ولدی الحسن والحسین، وأسماء الأئمّة الباقین من ولدی، فسألتها أن تدفعه إلیَّ لأنظر ما فیه فدفعته إلیَّ فسررت به سروراً عظیماً. فقلت لها: یا سیِّدة النِّساء! هل تأذنین لی أن أکتب نسخته؟ فقالت: افعل، فأخذته ونسخته عندی. فقال له الباقر علیه السلام: هل لک أن ترینی نسخة بعینها الآن؟ فمضی جابر إلی منزله فأتی بصحیفة من کاغذ مکتوب فیها: بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم. هذا کتاب من العلیم. أنزله الرُّوح الأمین علی خاتم النّبیِّین أجمعین. أمّا بعد، یا محمّد! عظِّم أسمائی، واشکر نعمائی، ولا تجحد آلائی، ولا ترج سوائی، ولا تخشی غیری، فمَن یرجو ویخشی غیری أعذِّبه عذاباً لا أعذِّب به أحداً من العالمین. یا محمّد! إنِّی اصطفیتک علی سائر الأنبیاء وفضّلت وصیّک علیّاً علی سائر الأوصیاء، وجعلت

ولدک الحسن عیبة علمی بعد انقضاء مدّة أبیه، وجعلت الحسین خیر أولاد الأوّلین والآخرین، ومن نسله الأئمّة المعصومین، وعلیه تشبّ فتنة صمّاء، فالویل کلّ الویل لمن حاربه وغصبه حقّه، ومنه یعقّب زین العابدین، وبعده محمّد الباقر لعلمی والدّاعی إلی سبیلی علی منهاج الحقّ، ومن بعده جعفر الصّادق القول والعمل، ومن بعده الإمام المطهّر موسی بن جعفر، ومن بعده علیّ بن موسی الرِّضا یقتله کافر عنید ذو بأس شدید، ومن بعده محمّد الجواد یقتل مسموماً، ومن بعده علیّ الهادی یقتل بالسّمّ، ومن بعده الحسن العسکریّ یقتل بالسّمّ، ومن بعده القائم المهدیّ وهو الّذی یقیم إعوجاج الدِّین، ویأخذ ثار الأئمّة الطّاهرین صلوات اللَّه علیهم أجمعین، وهو رحمة للعالمین، وسوط عذاب علی الظّالمین، وسألقی علیه کمال موسی وبهاء عیسی وصبر أیّوب، فتذلّ أولیائی قبل ظهوره، وتهادی رؤوسهم کما تتهادی رؤوس التُّرک والدَّیلم، فیظهر حجّتی فیهم فیقتلون ویحرقون، وتصبغ الأرض من دمائهم ویفشو الویل والرّنّة فی نسائهم، أولئک أولیائی حقّاً، بهم أدفع کل فتنة عمیاء حندسیّة، وبهم أکشف الزّلازل وأرفع الآصار والأغلال «أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِکَ هُمُ المُهْتَدُونَ».

فقال بعض أصحاب الصّادق علیه السلام: یا مولانا! لو لم نسمع فی دهرنا إلّافضل هذا الحدیث لکفانا فضله، وقال علیه السلام: ولکن فصنه إلّاعن أهله.

الطّریحی، المنتخب، 2/ 390- 391

المقلّد [بن غالب بن] الحسن ⁽¹⁾- رحمه الله- عن رجاله بإسناد متّصل إلی عبداللَّه بن سنان الأسدیّ، عن جعفر بن محمّد علیهما السلام، قال: قال أبی- یعنی محمّد الباقر علیه السلام- لجابر بن عبداللَّه: لی إلیک حاجة أخلو بک ⁽²⁾فیها، فلمّا خلا به قال: یا جابر! أخبرنی عن اللّوح الّذی رأیته عند أمِّی فاطمة ⁽³⁾علیها السلام. فقال جابر ⁽⁴⁾: أُشهد باللَّه لقد دخلت علی سیِّدتی

فاطمة علیها السلام لأُهنِّیها بولدها الحسین فإذا بیدها لوح أخضر من زمرُّدة خضراء فیه ⁽¹⁾کتابة أنور من الشّمس وأطیب رائحة من المسک الأذفر، فقلت: ما هذا ⁽²⁾! یا بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم؟ فقالت: هذا لوح أنزله اللَّه عزّ وجلّ علی أبی وقال لی [أبی] احفظیه، فقرأت ⁽³⁾فإذا فیه اسم أبی و ⁽⁴⁾بعلی واسم ابنی والأوصیاء من بعد ولدی ⁽⁵⁾الحسین فسألتها أن تدفعه إلیَّ لأنسخه ففعلت.

فقال له أبی: ما فعلت بنسختک؟ فقال: هی عندی. فقال ⁽⁶⁾: فهل لک أن تعارضنی علیها. قال: فمضی جابر إلی منزله فأتاه بقطعة جلد أحمر، فقال له: انظر فی صحیفتک حتّی أقرأها علیک. فکان ⁽⁷⁾فی صحیفته:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم. هذا کتاب من اللَّه العزیز العلیم أنزله ⁽⁸⁾الرُّوح الأمین علی محمّد خاتم النّبیِّین: یا محمّد! إنّ عدّة الشُّهور عند اللَّه اثنا عشر شهراً فی کتاب اللَّه یوم خلق السّموات والأرض، منها أربعة حرم ذلک الدِّین القیِّم فلا تظلموا فیهنّ أنفسکم.

یا محمّد! عظِّم أسمائی، واشکر نعمائی، ولا تجحد آلائی، ولا ترج سوائی ⁽⁹⁾، ولا تخش غیری، فإنّه مَن ⁽¹⁰⁾یرج سوائی ویخش ⁽¹¹⁾غیری أُعذِّبه عذاباً لا أُعذِّبه أحداً من العالمین. یا محمّد! إنِّی اصطفیتک علی الأنبیاء، واصطفیت وصیّک علیّاً ⁽¹²⁾علی الأوصیاء، جعلت ⁽¹³⁾

الحسن عیبة علمی بعد انقضاء مدّة أبیه؛ والحسین خیر أولاد الأوّلین والآخرین، فیه تثبت ⁽¹⁾الإمامة ومنه ⁽²⁾العقب، وعلیّ بن الحسین زین العابدین؛ والباقر العلم الدّاعی إلی سبیلی علی منهاج الحقِّ؛ وجعفر الصّادق فی القول والعمل تلبس من بعده فتنة صمّاء، فالویل کلُّ الویل لمن کذَّب عترة نبیِّی وخیرة خلقی؛ وموسی الکاظم الغیظ؛ وعلیّ الرِّضا یقتله عفریت کافر، یدفن بالمدینة الّتی بناها العبد الصّالح إلی جنب شرِّ خلق اللَّه؛ ومحمّد الهادی شبیه جدِّه المیمون؛ وعلیّ الدّاعی إلی سبیلی والذّابّ عن حرمی والقائم فی رعیّتی؛ والحسن الأعزّ ⁽³⁾یخرج منه ذو الاسمین خلف محمّد، یخرج فی آخر الزّمان، وعلی رأسه غمامة ⁽⁴⁾بیضاء تظلُّه من ⁽⁵⁾الشّمس وینادی منادٍ بلسان فصیح یسمعه الثّقلان ومن بین الخافقین: هذا المهدیُّ من آل محمّد فیملأ الأرض عدلًا کما ملئت جوراً.

شرف الدّین الاسترآبادی، تأویل الآیات،/ 210- 212/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، البرهان، 2/ 123- 124؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 5/ 453- 455

إمامته بنصِّ الحسن علیه السلام

وروی یعقوب بن یزید، عن ابن أبی عمیر، عن رجاله ⁽¹⁾، عن أبی عبداللَّه علیه السلام یرفع الحدیث إلی الحسن بن علیّ علیه السلام أ نّه قال: إنّ للَّه مدینتین إحدیهما بالمشرق والأخری بالمغرب علیهما سوران ⁽²⁾من حدید وعلی کلّ مدینة ألف ألف ⁽³⁾مصراع من ⁽⁴⁾ذهب وفیها سبعون ألف ألف لغة یتکلّم کلّ لغة ⁽⁵⁾بخلاف لغة صاحبه وأنا أعرف جمیع اللّغات وما فیهما ⁽⁶⁾وما بینهما ⁽⁷⁾وما علیها ⁽⁸⁾حجّة غیری والحسین أخی.

حدّثنا أحمد بن ⁽⁹⁾محمّد بن ⁽¹⁰⁾الحسین عن أبیه بهذا الإسناد مثله.

الصّفّار، بصائر الدّرجات،/ 359 رقم 5/ عنه: المجلسی، البحار ⁽¹¹⁾، 43/ 337؛ البحرانی، العوالم، 16/ 109؛ الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 176- 177؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 10/ 187

أحمد بن محمّد ومحمّد بن یحیی ⁽¹²⁾، عن محمّد بن الحسن، عن یعقوب بن یزید، عن ابن أبی عمیر، عن رجاله، ⁽¹³⁾عن أبی عبداللَّه ⁽¹⁴⁾علیه السلام، قال: إنّ الحسن ⁽¹⁵⁾علیه السلام قال: إنّ للَّه مدینتین إحداهما بالمشرق والأخری بالمغرب، علیهما سورٌ من حدید وعلی کلّ واحد ⁽¹⁶⁾

منهما ألف ألف مصراع و ⁽¹⁾فیها سبعون ⁽²⁾ألف ألف لغة، یتکلّم کلُّ لغة ⁽³⁾بخلاف لغة ⁽⁴⁾صاحبها وأنا أعرف جمیع اللّغات و ⁽⁵⁾ما فیهما وما بینهما، وما ⁽⁶⁾علیهما حجّة غیری وغیر ⁽⁷⁾الحسین أخی ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾

مصطفوی، ترجمه اصول کافی، 2/ 362

الکلینی، الأصول من الکافی، 1/ 462 رقم 5/ عنه: الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 2/ 555؛ السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 3/ 253؛ مثله رضی الدّین ابن المطهّر، العدد القویّة،/ 37

محمّد بن الحسن وعلیُّ بن محمّد، عن سهل بن زیاد، عن محمّد بن سلیمان الدَّیلمیّ، عن بعض أصحابنا، عن ⁽¹⁰⁾المفضّل بن عمر، عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال ⁽¹¹⁾: لمّا حضرت الحسن ⁽¹²⁾بن علیّ ⁽¹³⁾علیهما السلام الوفاة، ⁽¹⁴⁾قال: یا قنبر! انظر هل تری من ⁽¹⁵⁾وراء بابک مؤمناً من غیر آل محمّد علیهم السلام؟ فقال: اللَّه تعالی ورسوله وابن رسوله أعلم ⁽¹⁶⁾به منِّی ⁽¹⁷⁾، قال: ادعُ ⁽¹⁸⁾لی محمّد بن علیٍّ، ⁽¹⁹⁾فأتیته فلمّا دخلت علیه، قال: هل حدث إلّاخیر؟ قلت: أجب

أبا محمّد فعجَّل علی ⁽¹⁾شسع نعله، فلم یُسوِّه وخرج ⁽²⁾معی یعدو.

فلمّا قام بین یدیه سلَّم، فقال له الحسن ⁽³⁾بن علیّ ⁽⁴⁾علیهما السلام: اجلس ⁽⁵⁾فإنّه لیس مثلک یغیب ⁽⁶⁾عن سماع کلام یحیی به الأموات ویموت به الأحیاء، کونوا أوعیة العلم ومصابیح الهدی ⁽⁷⁾، فإنّ ضوء النّهار بعضه أضوء من بعض، أما علمت أنّ اللَّه جعل ولد إبراهیم علیه السلام أئمّة وفضّل بعضهم علی بعض وآتی داود علیه السلام زبوراً وقد علمت بما استأثر به ⁽⁸⁾محمّداً صلی الله علیه و آله و سلم.

یا محمّد بن علیِّ! إنِّی أخاف ⁽⁹⁾علیک الحسد وإنّما وصف اللَّه به الکافرین، فقال اللَّه ⁽¹⁰⁾عزّ وجلّ: «کُفّاراً حَسَداً مِن عِنْدِ أنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیّنَ لَهُمُ الْحَقُّ» ⁽¹¹⁾

ولم یجعل اللَّه عزّ وجلّ للشّیطان علیک سلطاناً.

یا محمّد بن علیّ! ألا أُخبرک بما سمعت من أبیک فیک؟ قال: بلی. قال: سمعت أباک علیه السلام ⁽¹²⁾یقول یوم البصرة ⁽¹³⁾: مَن أحبَّ أن یبُرَّنی فی الدُّنیا والآخرة فلیبُرّ ⁽¹⁴⁾محمّداً ولدی ⁽¹⁵⁾.

یا محمّد بن علیّ! لو شئت أن أُخبرک وأنت نطفة فی ⁽¹⁶⁾ظهر أبیک لأخبرتک ⁽¹⁷⁾.

یا محمّد بن علیّ! أما علمت أنّ الحسین بن علیّ علیهما السلام بعد وفاة نفسی ⁽¹⁾ومفارقة روحی جسمی ⁽²⁾إمامٌ من بعدی وعند اللَّه جلَّ اسمه فی الکتاب ⁽³⁾وراثة من ⁽⁴⁾النّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم ⁽⁵⁾أضافها اللَّه عزّ وجلّ له فی وراثة ⁽⁶⁾أبیه وأمِّهِ فعلم ⁽⁷⁾اللَّه أ نّکم خیرة ⁽⁸⁾خلقه فاصطفی منکم محمّداً صلی الله علیه و آله و سلم واختار محمّد علیّاً علیه السلام واختارنی علیٌّ علیه السلام بالإمامة ⁽⁹⁾واخترت أنا الحسین علیه السلام. فقال له محمّد بن علیٍّ علیه السلام: أنت ⁽¹⁰⁾إمام ⁽¹¹⁾وأنت وسیلتی إلی محمّد صلی الله علیه و آله و سلم ⁽¹²⁾واللَّه لوددت أنّ نفسی ذهبت ⁽¹³⁾قبل أن أسمع منک هذا الکلام ⁽¹⁴⁾، ألا وإنّ فی رأسی کلاماً لاتنزفه الدِّلاء ولا تغیِّره نغمة ⁽¹⁵⁾الرِّیاح، کالکتاب المعجم فی الرَّقِّ المنمنم، أهمُّ بإبدائه فأجدنی سبقت إلیه سبق الکتاب المنزل أو ⁽¹⁶⁾ما جاءت به الرُّسُل وإنّه لکلام یَکِلُّ به لسان النّاطق وید الکاتب، ⁽¹⁷⁾حتّی لا یجد قلماً ویؤتوا بالقرطاس حُمماً، ⁽¹⁸⁾فلا یبلغ إلی ⁽¹⁹⁾فضلک ⁽²⁰⁾. وکذلک یجزی اللَّه المحسنین ولا قوّة إلّاباللَّه، الحسین أعلمنا علماً وأثقلنا حلماً وأقربنا من رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم رحماً کان فقیهاً ⁽²¹⁾قبل أن یخلق وقرأ الوحی قبل أن ینطق ولو علم اللَّه

⁽¹⁾فی أحد خیراً ⁽²⁾ما اصطفی محمّداً صلی الله علیه و آله و سلم، فلمّا اختار اللَّه ⁽³⁾محمّداً صلی الله علیه و آله و سلم، واختار ⁽⁴⁾محمّد علیّاً ⁽⁵⁾، واختارک علیٌّ إماماً ⁽⁶⁾واخترت الحسین ⁽⁷⁾، سلّمنا ورضینا ⁽⁸⁾مَن [هو] بغیره یرضی و [مَن غیره] کنّا نسلِّم به من مشکلات أمرنا ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

فرمود: محمد بن علی را (که مادرش حنفیه است) نزد من آور (پس مقصود از سؤال کردن حضرت این بود که به قنبر بفرماید: من می دانم کسی جز محمد بن حنفیه آن جا نیست، او را بیاور. و گفته اند مقصودش از مؤمن عزرائیل است، زیرا او بر خانه ائمه اجازه می گرفت.)

قنبر گوید: من نزدش رفتم، چون وارد شدم، گفت: امیدوارم جز خیر پیش نیامده باشد. عرض کردم: ابا محمد را اجابت کن (که تو را می خواند) او با شتاب بدون این که بند کفش خود را ببندد با من دوید و چون مقابل امام رسید، سلام کرد.

حسن بن علی علیهما السلام به او فرمود: بنشین که مانند تو شخصی نباید از شنیدن سخنی که سبب زنده شدن مردگان و مردن زنده ها می شود، غایب باشد (آن سخن وصیت آخر عمر من است که دل های مرده را زنده می کند و هر زنده ای که آن را نپذیرد، در شمار مردگان آید).

شما باید گنجینه علم و چراغ هدایت باشید؛ زیرا برخی از نور خورشید از برخی دیگرش تابان تر است (پس اگرچه تو هم برادر من و حسینی، اما بدان که من و او نور تابنده تر خورشید وجود پدریم. یا آن که اگرچه همه بشر از یک اصلند، ولی تو به واسطه انتسابت به علی علیه السلام، باید علم و کمالت از مردم دیگر تابنده تر باشد) مگر نمی دانی که خدا فرزندان ابراهیم را امام قرار داد، ولی بعضی را بر بعض دیگر فضیلت بخشید و به داود علیه السلام «زبور» را داد، در صورتی که می دانی محمد صلی الله علیه و آله را به چه امتیازی برگزید (قرآن را به او فرستاد و او را به استواری بر خلق عظیم، ستود).

ای محمد بن علی! من از حسد تو می ترسم [من از حسد تو نمی ترسم- به نسخه اعلام الوری-]؛ زیرا خدا کافران را به آن وصف کرده و فرموده است: (بسیاری از اهل کتاب می خواهند با وجود این که حق بر آن ها روشن شده، به سبب حسدی که در دل خود دارند، شما را به کفر برگردانند.) (109 سوره 2)، در صورتی که خدای عز وجل شیطان را بر تو مسلط نساخته است.

ای محمد بن علی! نمی خواهی آن چه را از پدرت درباره تو شنیده ام، به تو بگویم؟

گفت: چرا.

فرمود: شنیدم پدرت علیه السلام روز جنگ بصره (جنگ جمل) می فرمود: کسی که می خواهد در دنیا و آخرت به من نیکی کند، باید به پسرم محمد نیکی کند.

ای محمد بن علی! اگر بخواهم به تو خبر دهم، از زمانی که نطفه ای بودی در پشت پدرت خبر می دهم.

ای محمد بن علی! نمی دانی که حسین بن علی علیهما السلام بعد از وفات من و بعد از جدایی روحم از پیکرم، امام پس از من است و نزد خدای جلّ اسمه امامت به نام او در کتاب لوح محفوظ یا قرآن و یا وصیت نامه ثبت است. امامت او از راه وراثت پیغمبر صلی الله علیه و آله که خدای عزوجل آن وراثت را به وراثت از پدر و مادرش هم افزوده می باشد. خدا دانست که شما خانواده بهترین خلق او هستید، لذا محمد صلی الله علیه و آله را از میان شما برگزید، محمد، علی علیه السلام را انتخاب کرد، علی علیه السلام مرا به امامت برگزید و من حسین علیه السلام را برگزیدم.

محمد بن علی علیه السلام عرض کرد: تو امامی و واسطه میان من و محمدی صلی الله علیه و آله. به خدا من دوست داشتم که پیش از آن که این سخن را از تو بشنوم، مرده باشم. همانا در سرم سخنی است که دلوها نتوانند همه آن را بکشند (آن قدر از فضیلت شما در خاطر دارم که به وصف درنیاید) و ترانه و آهنگ بادها دگرگونش نسازد (یاوه گویی های دشمنان عقیده مرا نسبت به شما سست نکند). آن ها مانند نوشته سر به مهریست که ورقش مزیّن و منقوش است. می خواهم اظهارش کنم ولی می بینم کتاب منزل خدا (قرآن) وکتب دیگری که پیغمبران آورده اند، بر من پیشی گرفته اند و آن سخنی است که زبان هر گوینده و دست هر نویسنده از ادای آن عاجز است تا آن جا که قلم ها تمام شود، کاغذها سیاه شود و باز هم فضیلت شما به آخر نرسد. خدا نیکوکاران را چنین جزا می دهد و هیچ نیرویی جز از خدا نیست.

حسین از همه ما داناتر، از لحاظ خویشتن داری سنگین تر واز جهت قرابت به رسول خدا صلی الله علیه و آله نزدیک تر است. او پیش از خلقتش فقیه بوده (یعنی خدا روحش را پیش از تعلق به بدن عالم و بلکه معلّم ملائکه ساخت) و پیش از آن که زبان باز کند، وحی خدا را خوانده است و اگر خدا در شخص دیگری خیری می دانست، محمد صلی الله علیه و آله را برنمی گزید. پس چون خدا محمد صلی الله علیه و آله را برگزید، محمد، علی را انتخاب کرد، علی شما را به امامت برگزید و شما حسین را، ما تسلیم شدیم و رضا دادیم. کیست که به غیر آن رضا دهد و کیست جز او که در کارهای مشکل خویش تسلیمش شویم؟!! مصطفوی، ترجمه اصول کافی، 2/ 71- 73

الکلینی، الأصول من الکافی، 1/ 300- 302 رقم 2/ عنه: الطّبرسی، إعلام الوری،/ 214- 215؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة، 2/ 568؛ المجلسی، البحار، 44/ 174- 176؛ البحرانی، العوالم، 17/ 78- 79

کتب إلی معاویة: إنِّی تارکها من یومی هذا وغیر طالب لها، وتاللَّه لو وجدت علیکم أعواناً ناصرین عارفین بحقِّی غیر منکرین ما سلمت إلیک هذا الأمر ولا أعطیتک هذا الأمر الذی أنتَ طالبه أبداً، ولکنّ اللَّه عزّ وجلّ قد علم وعلمت یا معاویة وسائر المسلمین

أنّ هذا الأمر لی دونک، ولقد سمعت من رسول اللَّه صلی الله علیه و آله أنّ الخلافة لی ولأخی الحسین وأنّها لمحرّمة علیک وعلی قومک وسماعک وسماع المسلمین، والصّادق والأمین والمؤدِّی عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

الخصیبی، الهدایة الکبری،/ 191- 192

یعقوب بن یزید، عن محمّد بن أبی عمیر، عن بعض رجاله، عن أبی عبداللَّه علیه السلام، قال: قال الحسن بن علیّ علیهما السلام: إنّ للَّه مدینتین إحداهما بالمشرق والأخری بالمغرب، علیهما سور من حدید وعلی کلّ مدینة ألف ألف مصراعین ⁽¹⁾من ذهب و ⁽²⁾فیهما سبعون ⁽³⁾ألف ألف لغة یتکلّم ⁽⁴⁾کلّ لغة بخلاف لغة صاحبتها وأنا أعرف جمیع اللّغات، ⁽⁵⁾وما فیهما وما بینهما ⁽⁶⁾وما علیهما حجّة غیری وغیر أخی الحسین.

المفید، الاختصاص،/ 291/ عنه: السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 3/ 516، البرهان، 1/ 48؛ المجلسی، البحار، 26/ 192

وروی محمّد بن أبی عمیر عن رجاله عن أبی عبداللَّه علیه السلام قال: قال الحسن علیه السلام ⁽⁷⁾لأصحابه: إنّ ⁽⁸⁾للَّه مدینتین إحداهما ^(9)(10)فی المشرق والأخری فی المغرب ^(11)(12)، فیهما ⁽¹³⁾خلق للَّه ⁽¹⁴⁾تعالی لم یهمّوا بمعصیة له ⁽¹⁵⁾قطّ، واللَّه ما فیهما و ⁽¹⁶⁾ما بینهما ⁽¹⁷⁾حجّة للَّه ⁽¹⁸⁾علی خلقه

غیری وغیر أخی الحسین علیه السلام. ⁽¹⁾

رسولی محلّاتی، ترجمه ارشاد، 2/ 26

صفّار و دیگران به سندهای صحیح از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده اند که جناب امام حسن علیه السلام روزی بر منبر فرمود: «خدا را دو شهر است یکی در مشرق و یکی در مغرب. هر یک از این دو شهر حصاری دارد از آهن و در هر شهری از آن ها هزار دروازه است. در هر یک از آن دو شهر، هفتاد هزار لغت است که هر طایفه ای به لغتی سخن می گویند، به غیر لغت دیگری. من می دانم جمیع لغت های ایشان را و بر اهل آن دو شهر حجتی و امامی نیست به غیر از من و برادرم حسین.

مجلسی، جلاء العیون،/ 406

ایضاً روایت کرده اند از حضرت صادق علیه السلام که چون حضرت امام حسن علیه السلام را وفات در رسید، گفت: «ای قنبر! برو و برادر من محمد بن حنفیّه را بطلب.»

چون قنبر این خبر را به محمد داد، به تعجیل برخاست بی آن که بند نعلین خود را ببندد. روانه شد و همه جا دوید تا خود را به خدمت آن حضرت رسانید. چون سلام کرد، حضرت فرمود: «بنشین، مثل تو کسی نمی باید غایب باشد از کلامی که مرده ها را زنده می گرداند و زنده ها را می میراند، باید که صندوقهای علم باشید و در تاریکیهای ضلالت چراغهای راه هدایت باشید، و بدانید که تفاوت میان فرزندان یک پدر می باشد. چنانچه ساعات روز بعضی از بعضی روشن تر می باشد، مگر نمی دانی که حق تعالی امامت را در فرزندان ابراهیم قرار داد و بعضی را بر بعضی تفضیل داد و به داود زبور بخشید. محمد صلی الله علیه و آله و سلم را از میان ایشان اختیار کرد و بر همه ایشان زیادتی داد.

ای محمد! بر تو می ترسم حسد را و حال آن که حق تعالی در قرآن کافران به حسد وصف کرده است و فرموده است: «کُفّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیّنَ لَهُمُ الحَقُّ» 1 و خدا شیطان را بر تو راهی ندهد. ای محمد! می خواهی خبر دهم تو را به آن چه پدرت در شأن تو گفت؟»

محمد گفت: «بلی.»

حضرت فرمود: «شنیدم که پدرت در روز بصره می گفت: هر که خواهد که با من نیکی کند در دنیا و آخرت. پس باید که نیکی کند به محمد فرزند من. ای محمد! اگر خواهی تو را خبر می توانم داد به آن چه واقع شده است در زمانی که تو نطفه بوده ای در پشت پدر خود. ای محمد! بدان که حسین بعد از وفات من و مفارقت روح از بدن من امام است بعد از من. و این میراثی است که از پدر و جد به او رسیده است. و در کتاب های خدا خلافت او نوشته است و خدا شما اهل بیت را دانسته از جمیع خلق اختیار کرده است. و محمد رااز میان شما اختیار کرده است و او را پیغمبر گردانیده است. محمد، علی رااختیار کرد برای خلافت خود و علی مرا اختیار کرد برای امامت، و من حسین را اختیار می کنم.»

پس محمد بن حنفیه گفت: که تو امام منی و سیّد و بزرگ منی، و تویی وسیله من به سوی محمد صلی الله علیه و آله و سلم. به خدا سوگند که می خواستم که جان من برود پیش از آن که این سخن را از تو بشنوم. به درستی که در سر من سخنی چند هست در نعمت تو که آن را وصف و بیان آخر نمی تواند کرد، و هرچه خواهم بگویم، پیش از آن گفته شده است. در کتاب خدا نوشته شده و زبان فصحا و دانایان لال است و قلم های کاتبان کند است از احصا کردن فضایل و مناقب تو. خدا چنین جزا می دهد نیکوکاران را و حسین از همه داناتر است و حلم او از همه ما گران تر است و قرابت او به حضرت رسالت از همه بیش تر است. او امام بود پیش از آن که مخلوق شود، و وحی خدا را خوانده بود پیش از آن که به سخن آید. اگر خدا می دانست که از محمد بهتر کسی هست، هرآینه او را برای پیغمبری اختیار می کرد. چون محمد علی را اختیار کرد و علی تو را اختیار کرد و تو حسین را اختیار کردی، ما تسلیم کردیم و راضی شدیم و قبول کردیم امامت او را و در مشکلات به او پناه خواهیم برد و در مشتبهات از او هدایت خواهیم یافت.

مجلسی، جلاء العیون،/ 512- 514

در کتاب بحار الانوار، و در کتاب عوالم، و در کتاب اعلام الوری، و دیگر کتب از عامه وخاصه مسطور است:

لمّا حضرت الحسن الوفاة قال: یا قنبر انظر، هل تری وراء بابک مؤمناً من غیر آل محمّد؟ [...]

خلاصه این کلمات به فارسی چنین است:

چون حسن مشرف بر مرگ شد، قنبر را فرمود: «برادرم محمد بن حنفیه را حاضر کن.»

قنبر برفت و محمد را گفت: «اجابت کن برادرت ابو محمد را.»

محمد بن حنفیه بی آن که بند نعل استوار کند، دوان دوان به حضرت حسن آمد و سلام داد. حسن علیه السلام او را رخصت کرد تا بنشست و فرمود: مانند تو کس غایب نباید بود. از اصغای سخنی که مرده را برانگیزاند، و زنده را بمیراند، واجب می کند که شما جواهر علم را گنجور، و مسالک جهل را مشاعل نور باشید. همانا فروغ روز زمان تا زمان بعضی بر بعضی فزونی دارد. مگر ندانی خداوند فرزندان ابراهیم را بعضی بر بعضی فزونی داد و داود را زبور فرستاد و محمد را از میان ایشان برگزید؟ هان ای محمد بن علی! من بر تو از حسد نمی ترسم، چه خداوند، کافران را به حسد صفت کرده و در قرآن کریم یاد فرموده و ابلیس را بر تو سلطنت نداده است. اگر خواهی خبر دهم تو را به آن چه پدر تو در حق تو خبر داده است، عرض کرد نیکو باشد. فرمود: شنیدم که علی علیه السلام در یوم بصره فرمود: آن کس که خواهد در دنیا و آخرت با من نیکویی کند، با فرزند من محمد نیکویی کند. هان ای محمد بن علی! اگر خواهی تو را بیاگاهانم از وقایعی که تو در پشت پدر بودی، ای محمد! دانسته باش که بعد از مفارقت روح من از جسم من، برادرم حسین امام است و این میراثی است که از پدر و جد بر وی فرود آمده، و در کتاب های خدا رقم گشته است؛ همانا خداوند، شما اهل بیت را از آفریدگان برگزیده و از میان شما، محمد را به پیغمبری برکشید و محمد علی را به خلافت خویش مخصوص داشت و علی مرا بعد از خود به امامت امت گماشت و من اینک حسین را خاص امامت اختیار کرده ام.

این وقت محمد سخن آغاز و عرض کرد: تو امام منی و سید منی و وسیله منی به سوی محمد. کاش جان من برآمدی پیش از آن که این سخن از تو بشنودمی. همانا در نزد من سخنی چند در صفات تو مکنون است که شرح آن از اندازه بیان بیرون است و آن کلمات مکنونه به ریاح شبهات پراکنده نگشته و تغییر نپذیرفته، کتابی است سربسته در ورق های نیکو نگاشته. چون خواهم ابتدا به اظهار کلمه فرمایم، نگران می شوم که از پیش در کتاب خدا نوشته و بر زبان انبیا گذشته، همانا کلامی است که کندی می گیرد از ادای آن زبان گوینده و از تحریر آن از کار می شود دست نویسنده و فضل تو در حیز احصا درنمی آید. چنین است از خداوند جزای نیکوکاران.

آن گاه عرض کرد: حسین اعلم ماست در علم و گران تر ماست در حلم و نزدیک تر ماست با پیغمبر، و او امام بود و فقیه بود. از آن پیش که از پشت پدر و رحم مادر به وجود آید، قرائت قرآن می فرمود، از آن پیش که در عالم کیانی و کودکی به زبان آید. اگر خداوند جز در محمد خیری داشت، او را برگزید و لاجرم محمد را اختیار کرد و محمد، علی را به امامت اختیار کرد و علی تو را اختیار کرد بعد از خود و تو حسین را بعد از خود اختیار کردی. ما مسلم داشتیم و رضا دادیم به امامت او و خویشتن را جز با او با کدام کس سپاریم و مشکلات خویش را جز به حضرت او با کدام کس بریم.

سپهر، ناسخ التواریخ سیّد الشهدا علیه السلام، 1/ 123- 127

المفید، الإرشاد، 2/ 26/ عنه: الحلّی، المستجاد من کتاب الإرشاد،/ 444- 445؛ الأعرجی، مناهل الضّرب،/ 381؛ مثله الفتّال، روضة الواعظین، 1/ 166؛ ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 40؛ محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس، 2/ 60

وصیّة الحسن للحسین علیهما السلام وما جری عند دفنه من الأحداث

قال: أخبرنا یحیی ⁽¹⁾بن حمّاد، قال: حدّثنا ⁽²⁾أبو عوانة، عن حصین، عن أبی حازم، قال: لمّا حضر الحسن قال للحسین: ادفنونی ⁽³⁾عند أبی- یعنی النّبیّ (ص)- إلّاأن تخافوا الدِّماء، ⁽⁴⁾وإن ⁽⁵⁾خفتم الدِّماء فلا تهریقوا فیَّ دماً، ادفنونی ⁽⁶⁾عند ⁽⁷⁾مقابر المسلمین ⁽⁸⁾.

قال ⁽⁹⁾: فلمّا قبض تسلّح الحسین وجمع موالیه، فقال له أبو هریرة: أنشدک اللَّه ⁽¹⁰⁾ووصیّة أخیک، فإنّ القوم لن یدعوک حتّی یکون بینکم دماً ⁽¹¹⁾! ⁽¹²⁾قال: فلم یزل به حتّی رجع، قال: ثمّ دفنوه فی بقیع الغرقد ⁽¹³⁾.

فقال أبو هریرة: أرأیتم لو جی ء بابن موسی لیدفن مع أبیه فمنع! أکانوا قد ظلموه؟

قال ⁽¹⁴⁾: فقالوا: نعم، قال: فهذا ابن نبیّ اللَّه قد جی ء به لیدفن مع أبیه.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 85 رقم 150/ عنه: ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 110، الحسن علیه السلام (ط المحمودی)،/ 217؛ مثله المزی، تهذیب الکمال، 6/ 254؛ الذّهبی، سیر أعلام النّبلاء، 4/ 398؛ ابن حجر، تهذیب التّهذیب، 2/ 300

قال: أخبرنا محمّد ⁽¹⁾بن عمر، قال: حدّثنا عبیداللَّه بن مرداس، عن أبیه، عن الحسن ابن محمّد بن الحنفیّة، قال: لمّا مرض حسن بن علیّ مرض أربعین لیلة، فلمّا اسْتُعِزّ به وقد حضرت بنو هاشم فکانوا لا یفارقونه یبیتون عنده باللّیل، وعلی المدینة سعید بن العاص، فکان ⁽²⁾سعید یعوده فمرّة یؤذن ⁽³⁾له ومرّة یحجب عنه، فلمّا اسْتُعِزّ به بعث مروان ابن الحکم رسولًا إلی معاویة یخبره بثقل الحسن بن علیّ، وکان حسن ⁽⁴⁾رجلًا قد سقی وکان مبطوناً إنّما کان یختلف ⁽⁵⁾أمعاءه.

فلمّا حضر وکان عنده إخوته عهد أن یُدفن مع رسول اللَّه (ص) إن استطیع ذلک، فإن حِیل بینه وبینه وخیف أن یهراق فیه محجم ⁽⁶⁾من دم دفن مع ⁽⁷⁾أمّه بالبقیع.

وجعل الحسن ⁽⁸⁾یوعز إلی الحسین: یا أخی! إیّاک أن تسفک الدِّماء فیَّ فإنّ النّاس سرّاع إلی الفتنة.

فلمّا توفّی الحسن ارتُجّت المدینة صیاحاً، ⁽⁹⁾فلا یُلقی أحد ⁽¹⁰⁾إلّاباکیاً، وأبرد مروان یومئذ ⁽¹¹⁾إلی معاویة یخبره بموت حسن ⁽¹²⁾بن علیّ ⁽¹³⁾، وأ نّهم یریدون دفنه مع النّبیّ (ص)، وأ نّهم لا یصلون إلی ذلک أبداً وأنا حیّ!

فانتهی حسین ⁽¹⁾بن علیّ إلی قبر النّبیّ (ص)، فقال: احفروا هاهنا، فنکب عنه سعید بن العاص وهو الأمیر فاعتزل ولم یحل بینه وبینه، وصاح مروان فی بنی أمیّة ولفّها وتلبّسوا السِّلاح، وقال مروان: لا کان هذا أبداً، فقال له حسین: [یا ابن الزّرقاء] ما لک ولهذا، أوالٍ أنت؟! قال: لا کان هذا ولا خَلُصَ ⁽²⁾إلیه وأنا حیّ، فصاح حسین یحلف ⁽³⁾بحلف الفضول، فاجتمعت هاشم وتیم وزهرة وأسد وبنو جعونة بن شعوب من بنی لیث قد تلبّسوا السِّلاح، وعقد مروان لواءً، وعقد ⁽⁴⁾حسین بن علیّ ⁽⁵⁾لواءً، فقال الهاشمیّون: یدفن مع النّبیّ (ص)، حتّی کانت بینهم المراماة بالنّبل، وابن جعونة بن شعوب یومئذ شاهر سیفه، فقام فی ذلک رجال من قریش؛ عبداللَّه بن جعفر بن أبی طالب والمسوّر بن مخرمة بن نوفل، وجعل عبداللَّه بن جعفر یلحّ علی حسین وهو یقول: یا ابن عمّ! ألا تسمع ⁽⁶⁾إلی عهد أخیک؛ إن خفت أن یهراق فیَّ محجم ⁽⁷⁾من دم فادفنّی بالبقیع مع أمِّی، أُذکِّرک اللَّه أن تسفک الدِّماء، وحسین یأبی دفنه إلّامع النّبیّ (ص) وهو یقول: ویعرض مروان لی؟! ما له ولهذا؟!

قال: فقال المسوّر بن مخرمة: یا أبا عبداللَّه اسمع منِّی، قد دعوتنا بحلف الفضول فأجبناک ⁽⁸⁾، تعلم أنِّی سمعت أخاک یقول قبل أن یموت بیوم: یا ابن مخرمة! إنِّی قد عهدت إلی أخی أن یدفننی مع رسول اللَّه (ص) إن وجد إلی ذلک سبیلًا، فإن خاف أن یهراق فیَّ ذلک محجم من دم فلیدفنّی مع أمِّی بالبقیع، وتعلم أنِّی أُذکِّرک اللَّه فی هذه الدِّماء، ألا تری ما هاهنا من السِّلاح والرِّجال والنّاس سرّاع إلی الفتنة.

قال: وجعل الحسین یأبی، وجعلت بنو هاشم والحلفاء یلغطون ویقولون: لا یدفن أبداً ⁽¹⁾إلّامع رسول اللَّه (ص).

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 86- 87 رقم 151/ عنه: ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 113- 114، الحسن علیه السلام (ط المحمودی)،/ 221- 223

قال الحسن بن محمّد: سمعت ⁽²⁾أبی یقول: لقد رأیتنی یومئذ وإنِّی لأُرید أن أضرب عنق مروان، ما حال بینی وبین ذلک ⁽³⁾أن لا ⁽⁴⁾أکون أراه مستوجباً لذلک ⁽⁵⁾إلّاأنِّی سمعت أخی یقول: إن خفتم أن یهراق فیَّ محجم من دم فادفنونی بالبقیع، فقلت لأخی: یا أبا عبداللَّه!- وکنت أرفقهم به- إنّا لا ندع قتال هؤلاء القوم ⁽⁶⁾جبناً عنهم ⁽⁷⁾، ولکنّا إنّما نتّبع وصیّة أبی محمّد، إنّه ⁽⁸⁾واللَّه لو قال: ⁽⁹⁾ادفنونی مع النّبیّ (ص) لمتنا من آخرنا أو ندفنه مع النّبیّ (ص)، ولکنّه خاف ما قد تری، فقال: إن خفتم أن یهراق فیَّ محجم من دم فادفنونی مع أمِّی، فإنّما نتّبع عهده وننفِّذ أمره، قال: فأطاع الحسین ⁽¹⁰⁾بعد أن ظننت أ نّه لا یطیع فاحتلمنا [ه] حتّی وضعناه بالبقیع ⁽¹¹⁾.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 87- 86 رقم 152/ عنه: ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 114، الحسن علیه السلام (ط المحمودی)،/ 223؛ مثله الذّهبی، سیر أعلام النّبلاء، 4/ 398- 399

قال الحسن بن محمّد [...] وحضر سعید بن العاص لیصلِّی علیه، فقالت بنو هاشم: لایصلِّی علیه أبداً إلّاحسین، قال: فاعتزل سعید بن العاص، فوَ اللَّه ما نازعنا فی الصّلاة

علیه ⁽¹⁾وقال: أنتم أحقّ بمیّتکم، فإن قدّمتمونی تقدّمت، فقال الحسین ⁽²⁾بن علیّ: تقدّم، فلولا أنّ الأئمّة تُقدّم ما قدّمناک!.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 87 رقم 152/ مثله ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 114، الحسن علیه السلام (ط المحمودی)،/ 223- 224

قال: أخبرنا محمّد ⁽³⁾بن عمر، قال: حدّثنا هاشم بن عاصم، عن المنذر بن جهم ⁽⁴⁾، قال: لمّا اختلفوا فی دفن حسن ⁽⁵⁾بن علیّ [نزل] سعد بن أبی وقّاص وأبو هریرة من أرضهما، فجعل سعد یکلِّم حسیناً یقول ⁽⁶⁾: اللَّه، اللَّه؛ فلم یزل بحسین حتّی ترک ما کان یرید.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 87 رقم 153/ عنه: ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 114، الإمام الحسن علیه السلام، (ط المحمودی)،/ 224

قال: أخبرنا محمّد ⁽⁷⁾بن عمر، قال: حدّثنا إبراهیم بن الفضل، عن أبی عتیق، قال: سمعت جابر بن عبداللَّه یقول: شهدنا حسن ⁽⁸⁾بن علیّ یوم مات، فکادت ⁽⁹⁾الفتنة تقع بین حسین ⁽¹⁰⁾بن علیّ ومروان بن الحکم، وکان الحسن قد عهد إلی أخیه أن یدفن مع رسول اللَّه (ص) فإن خاف أن یکون فی ذلک قتال ⁽¹¹⁾فلیدفن بالبقیع، فأبی مروان أن یدعه، ومروان

یومئذ معزول یرید أن یرضی معاویة بذلک، فلم یزل ⁽¹⁾مروان عدوّاً لبنی هاشم حتّی مات.

قال جابر: فکلّمت یومئذ الحسین ⁽²⁾بن علیّ فقلت: یا أبا عبداللَّه! اتّق اللَّه ⁽³⁾! فإنّ أخاک کان لا یحبّ ما تری، فادفنه فی البقیع ⁽⁴⁾مع أمّه، [ففعل].

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 88 رقم 157/ عنه: ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 110، الحسن علیه السلام (ط المحمودی)،/ 216؛ ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 44

قال: أخبرنا ابن عمر ⁽⁵⁾، قال: حدّثنی عبداللَّه بن نافع، عن أبیه، عن ابن ⁽⁶⁾عمر، قال: حضرت موت ⁽⁷⁾حسن بن علیّ ⁽⁸⁾، فقلت للحسین ⁽⁹⁾بن علیّ ⁽¹⁰⁾: إتّق اللَّه! ولا تثیر ⁽¹¹⁾فتنة ولاتسفک الدِّماء و ⁽¹²⁾ادفن أخاک إلی جنب ⁽¹³⁾أمّه، ⁽¹⁴⁾فإنّ أخاک ⁽¹⁵⁾قد عهد ذلک ⁽¹⁶⁾إلیک ⁽¹⁷⁾، ⁽¹⁸⁾فأخذ بذلک حسین ⁽¹⁹⁾.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 88- 89 رقم 158/ عنه: ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 110، الحسن علیه السلام (ط المحمودی)،/ 216- 217؛ الذّهبی، سیر أعلام النّبلاء، 4/ 398؛ ابن کثیر، البدایة والنّهایة، 8/ 44

قال: أخبرنا محمّد بن عبداللَّه الأسدیّ، قال: حدّثنا سفیان الثّوریّ، عن أبی الجحّاف، عن إسماعیل بن رجاء، قال: أخبرنی مَن رأی حسین بن علیّ قدّم علی الحسن بن علیّ سعید بن العاص وقال: لولا أنّها سُنّة ما قدّمتک!

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 89 رقم 159

قال: أخبرنا سعید بن منصور، قال: حدّثنا سفیان بن عیینة، عن سالم بن أبی حفصة، عن أبی حازم الأشجعیّ، قال: قال حسین بن علیّ لسعید بن العاص: تقدّم، فلولا أنّها سُنّة ما قدّمتک- یعنی علی الحسن بن علیّ-.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 89 رقم 160

قال: أخبرنا محمّد بن عمر، قال: حدّثنا إسرائیل، عن جابر، عن أبی الأشعث، عن حسین بن علیّ: أ نّه قال لسعید بن العاص- وهو یطعن بإصبعه فی منکبه-: تقدّم، فلولا أنّها السُّنّة ما قدّمناک.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 89 رقم 161

قال: أخبرنا محمّد بن عمر، قال: حدّثنا الحسن بن عمارة، عن راشد، عن حسین ابن علیّ: أ نّه قال یومئذ: قال رسول اللَّه (ص): الإمام أحقّ بالصّلاة!.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 89 رقم 162

قال: أخبرنا محمّد ⁽¹⁾بن عمر، قال: حدّثنی عبدالرّحمان بن أبی الزّناد، عن أبیه، قال: حجّ معاویة ⁽²⁾سنة خمسین، وسعید بن العاص علی المدینة وقد ولّیها قبل ذلک فی آخر سنة تسع وأربعین، وهی السّنّة الّتی مات فیها الحسن ⁽³⁾بن علیّ ⁽⁴⁾، فلم یزل معاویة یهمّ

بعزله ویکتب إلیه مروان یعلمه ما أبلی ⁽¹⁾فی شأن حسن بن علیّ وأنّ سعید بن العاص قد لاقی بنی هاشم ومالأهم علی أن یدفن الحسن مع رسول اللَّه- (ص)- وأبی بکر وعمر! فوعده معاویة أن یعزله عن المدینة ویولِّیه، فأقام علیها سعید ومعاویة یستحی من سرعة عزله إیّاه، وسعید یعلم بکتب مروان إلی معاویة، فکان سعید یلقی مروان ممازحاً له یقول ⁽²⁾: ما جاءک فیما قبلنا بعد شی ء؟! فیقول مروان: ولِمَ تقول لی هذا؟ أتظنّ أنِّی أطلب عملک؟! فلمّا أکثر مروان من هذا سکت سعید بن العاص واستحی ⁽³⁾.

وبلغ مروان أ نّه کُتِبَ إلی سعید من الشام یُعْلَم بکتبک إلی ⁽⁴⁾أمیر المؤمنین ⁽⁵⁾تَمْحَلُ بسعید ⁽⁶⁾وتزعم أنّ سعیداً فی ناحیة بنی هاشم، ثمّ جاءه ⁽⁷⁾بعد العمل ⁽⁸⁾وقد حجّ سعید سنة ثلاث وخمسین ودخل فی الرّابعة فجاءه ولایة مروان بن الحکم، فکان سعید إذا لقیه بعد یقول له ممازحاً له: قد کان وعدک حیث توفی الحسن بن علیّ أن یولّیک ویعزلنی فأقمت کما تری سنتین ⁽⁹⁾واللَّه یعلم لولا کراهة أن یعدّ ذلک منِّی خفّة لاعتزلت ولحقت بأمیر المؤمنین، فیقول مروان: أقصِرْ فإنّا رأینا منک یوم مات الحسن بن علیّ اموراً ظننّا أنّ صَغْوَکَ ⁽¹⁰⁾مع القوم، فقال ⁽¹¹⁾سعید: فوَ اللَّه لَلقوم أشدّ لی تهمة وأسوأ فیَّ رأیاً منهم فیک.

فأمّا الّذی صنعت من کَفّی عن حسین بن علیّ فوَ اللَّه ما کنت لأعرض دون ذلک بحرف واحد وقد کَفَیْتَ أنت ذلک.

ابن سعد، الحسن علیه السلام،/ 97 رقم 185/ عنه: ابن عساکر، تاریخ دمشق، 23/ 91- 92

قال العجلیّ: وکان کما قال رسول اللَّه (ص).

وکان عظیماً سخیّاً سیِّداً، ومات بالمدینة، وصلّی علیه سعید بن العاص- وکان أمیر المدینة- فقال له الحسین: أقدم فصلِّ علیه، فلولا أ نّها سُنّة ما قُدِّمْتَ.

العجلی، تاریخ الثّقات،/ 116- 117 رقم 283

حدّثنی أبی قال، حدّثنی نوفل بن الفرات: أنّ الحسن بن علیّ رضی اللَّه عنهما لمّا حضرته الوفاة قال للحسین رضی اللَّه عنهما: إنِّی کنت طلبت إلی عائشة إذا أنا متّ أن تأْذن لی فأُدْفن فی بیتها مع رسول اللَّه (ص)، فلا أدری لعلّ ذلک أن یکون کان منها حیاءً منِّی، فإذا أنا متّ فأْتها فاطلب ذلک إلیها، فإن طابت نفسها فادفنّی فیه، وإن فَعَلَتْ فلا أدری لعلّ القوم أن یمنعوک إذا أردت ذلک، کما منعنا صاحِبَهم عثمان بن عفّان- ومروان ابن الحکم یومئذ أمیر علی المدینة وقد کانوا أرادوا دفن عثمان فی البیت فمنعوهم- فإن فعلوا فلا تلاحهم فی ذلک، فادفنّی فی بقیع الغرقد، فإنّ لی بمن فیه أُسوة.

قال: فلمّا مات الحسن بن علیّ رضی الله عنه، أتی الحسین عائشة رضی اللَّه عنهما فطلب ذلک إلیها، فقالت: نعم وکرامة، فبلغ ذلک مروان فقال: کذب وکذبت. فلمّا بلغ ذلک حسیناً رضی الله عنه استلأم فی الحدید واستلأم مروان فی الحدید أیضاً، فأتی رجل حُسیناً فقال: یا أبا عبداللَّه، أتعصی أخاک فی نفسه قبل أن تدفنه؟ قال فوضع سلاحه ودفنه فی بقیع الغرقد.

ابن شبّه، تاریخ المدینة المنوّرة، 1/ 110- 111

حدّثنا عبداللَّه بن أبی شیبة، ثنا یحیی بن أبی بکر، عن شعبة، عن أبی بکر بن حفص قال:

توفّی سعد بن أبی وقّاص، والحسن بن علیّ بعدما مضت من إمرة معاویة عشر سنین، وکانوا یرون أ نّه سمّهما. وقال الواقدی: صلّی علی الحسن: سعیدُ بن العاص ⁽¹⁾بن أمیّة. فقال الحسین: لولا السنّ، ما قدّمتک.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 2/ 33، أنساب الأشراف، 1/ 404

حدّثنا عبداللَّه بن أبی شیبة، ثنا یحیی بن أبی بکر، عن شعبة، عن أبی بکر بن حفص، قال: [...].

وکان أوصی أن یدفن مع النّبیّ (ص) إلّاأن یخافوا أن یهراق فی ذلک محجمة من دم.

فمنعهم مروان، حتّی کادت الفتنة تقع. وأبی الحسین إلّادفنه مع النّبیّ (ص) حتّی کلّمه عبداللَّه بن جعفر، والمسور بن مخرمة الزّهری فی دفنه بالبقیع.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 2/ 33، أنساب الأشراف، 1/ 404

حدّثنا حفص بن عمر الدّوریّ المقرئ، عن عباد بن عباد، عن هشام بن عروة، عن أبیه قال، قال الحسن حین حضرته الوفاة: ادفنونی عند قبر رسول اللَّه (ص) إلّاأن تخافوا أن یکون فی ذلک شرّ، فإن خفتم الشّرّ فادفنونی عند أمِّی.

وتوفّی ⁽¹⁾فلمّا أرادوا دفنه أبی ذلک مروان وقال: لا، یُدفن ⁽²⁾عثمان فی حش کوکب ویُدفن الحسن ههنا. فاجتمع بنو هاشم وبنو أمیّة فأعان هؤلاء قوم وهؤلاء قوم، وجاؤوا ⁽³⁾بالسّلاح فقال أبو هریرة لمروان: یا مروان! أتمنع الحسن أن یدفن فی هذا الموضع؟ وقد سمعت رسول اللَّه (ص) یقول له ولأخیه حسین: «هما سیِّدا شباب أهل الجنّة». فقال مروان:

دعنا عنک، لقد ضاع حدیث رسول اللَّه إن ⁽⁴⁾کان لایحفظه غیرک وغیر أبی سعید الخدری ⁽⁵⁾إنّما أسلمت أیّام خیبر، قال: صدّقت، أسلمت أیّام خیبر، إنّما ⁽⁶⁾لزمت رسول اللَّه (ص) فلم أکن أفارقه، وکنت أسأله وعنیت بذلک حتّی علمت وعرفت من أحبَّ ومَن أبغضَ ومن قَرَّبَ ومن أبعد، ومن أقَرَّ ومن نَفَی، ومن دعا له ومن لعنه.

فلمّا رأت عائشة السّلاح والرِّجال، وخافت أن یعظم الشّرّ بینهم وتُسفک الدّماء قالت:

البیت بیتی ولا آذن أن یدفن فیه أحد.

وقال ⁽¹⁾محمّد بن علیّ لأخیه: یا أخی إنّه لو أوصی أن یدفن لدفنّاه أو نموت قبل ذلک، ولکنّه قد استثنی فقال: إلّاأن تخافوا الشّرّ، فأی شرّ أشدّ ممّا تری؟ فدُفن بالبقیع إلی جنب أُمّه.

ویقال: إنّ الحسن أوصی أن یُدفن مع النّبیّ (ص)، فأظهر الحسین ذلک قبل موت الحسن، فأنکره مروان بن الحکم وکتب بقول الحسین ⁽²⁾إلی معاویة، فکتب إلیه معاویة: إذا مات الحسن فامنع من ذلک أشدّ المنع کما منعنا من دفن عثمان مع النّبیّ (ص).

فأتی الحسین الحسن فأخبره بذلک فقال: یا أخی اجتنبت القتال فی حیاتی، أفَترید أن یکون ذلک عند سریری؟ فَضَمِنَ له أ لّایفعل.

ویقال: إنّه لم یجرّ بینه وبین الحسین فی ذلک شی ء، فلمّا توفّی أراد الحسین دفنه مع النّبیّ (ص) فمنعه مروان من ذلک، وکاد أن یکون بین الحسین وبینه فی ذلک شرّ فأمسک.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 297- 298، أنساب الأشراف، 3/ 60- 61

وقال أبو مخنف: منع مروان من دفن الحسن مع رسول اللَّه (ص) حتّی کاد یکون بین الحسین وبینه قتال، واجتمع بنو هاشم وبنو المطّلب وموالیهم إلی الحسین، وقال أبو سعید الخدری وأبو هریرة لمروان: تمنع ⁽³⁾الحسن من أن یدفن مع جدّه وقد قال رسول اللَّه (ص): «الحسن والحسین سیِّدا شباب أهل الجنّة»؟ فقال مروان: لقد ضاع حدیث رسول اللَّه (ص) إن کان لا یرویه إلّامثلک ومثل أبی هریرة. فدفن بالبقیع، وکان للحسن یوم توفّی سبع وأربعون سنة وأشهر.

البلاذری، جمل من أنساب الأشراف، 3/ 299، أنساب الأشراف، 3/ 64- 65

ولمّا حضرته الوفاة قال لأخیه الحسین علیه السلام: یا أخی إنّ هذه آخر ثلاث مرّات سقیت فیها السّمّ ولم أسقه مثل مرّتی هذه، وأنا میّت من یومی فإذا أنا متّ فادفنّی مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فما أحد أولی بقربه منّی إلّاأن تمنع من ذلک فلا تسفک فیه محجمة دم.

الیعقوبی، التّاریخ، 2/ 212

ثمّ أخرج نعشه یراد به قبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فرکب مروان بن الحکم وسعید بن العاص، فمنعا من ذلک حتّی کادت تقع فتنة، (قیل): إنّ عائشة رکبت بغلة شهباء، وقالت:

بیتی لا آذن فیه لأحد، فأتاها القاسم بن محمّد بن أبی بکر فقال لها: یا عمّة! ما غسلنا رؤوسنا من یوم الجمل الأحمر أتریدین أن یقال: یوم البغلة الشّهباء؟ فرجعت واجتمع مع الحسین بن علیّ علیه السلام جماعة وخلق من النّاس فقالوا له: دعنا وآل مروان فواللَّه ما هم عندنا إلّاکأکلة رأس، فقال: إنّ أخی أوصانی أن لا أریق فیه محجمة دم. فدفن الحسن علیه السلام فی البقیع، وکان سنّه سبعاً وأربعین سنة.

الیعقوبی، التّاریخ،/ 212- 213

أخبرنی محمّد بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه [عن] محمّد بن عمر، نا الثّوریّ، عن أبی الحجاف، عن إسماعیل بن رجاء، عمّن رأی الحسین بن علیّ یقدِّم سعید بن العاص لیصلِّی علی أخیه، وقال: لولا أ نّه من السّنّة ما قدّمتک.

الدّولابی، الذّرّیّة الطّاهرة،/ 105 رقم 106

قال: وحدّثنی الثّوریّ، عن سالم بن أبی حفصة، عن أبی حازم الأشجعیّ، عن الحسین ابن علیّ- مثله-.

الدّولابی، الذّرّیّة الطّاهرة،/ 105 رقم 107

سمعت أبا عبداللَّه جعفر بن علیّ بن إبراهیم بن صالح بن علیّ بن عبداللَّه بن ... ⁽¹⁾یقول:

سمعت أحمد بن محمّد بن أیّوب المغیّری یقول: کان الحسن بن علیّ بن أبی طالب [أبیضاً] ⁽¹⁾مشرب حمرة، أدعج العینین، سهل الخدّین، دقیق المسربة، کثّ اللِّحیة [ذا وفرة]، وکأن عنقه إبریق فضّة، عظیم الکرادیس، بعید ما بین المنکبین، ربعة- لیس بالطّویل ولا القصیر-، ملیحاً، من أحسن النّاس وجهاً، وکان یخضب بالسّواد، [وکان] جعد الشّعر، حسن البدن، توفّی ⁽²⁾وهو ابن خمس وأربعین ⁽³⁾سنة، وولی غسله [الحسین و] ⁽⁴⁾⁽⁵⁾محمّد والعبّاس- إخوته من علیّ بن أبی طالب ⁽⁶⁾-، وصلّی علیه سعید بن العاص، تو [فی] ⁽⁷⁾

سنة تسع وأربعین.

الدّولابی، الذّرّیّة الطّاهرة،/ 119، 120 رقم 134/ عنه: الإربلی، کشف الغمّة ⁽⁸⁾، 1/ 583؛ المجلسی، البحار، 44/ 162؛ البحرانی، العوالم، 16/ 277

عروة بن الزّبیر والقاسم بن محمّد، قالا: [...].

فلمّا حضرت الوفاةُ الحسنَ بن علیّ أوصی بأن یُدفن مع جدّه فی ذلک الموضع.

فلمّا أراد بنو هاشم أن یحفروا له مَنعهم مروانُ، وهو والی المدینة فی أیّام معاویة. فقال أبو هُریرة: علامَ تمنعه أن یُدفن مع جدّه؟ فأشهدُ لقد سمعتُ رسول اللَّه (ص) یقول: الحسن والحسین سیّدا شباب أهل الجنّة. قال له مروان: لقد ضَیّع اللَّه حدیث رسول اللَّه (ص) إذ لم یَرْوه غیرُک. قال: أنا واللَّه لقد قلتُ ذلک، لقد صحبتُه حتّی عرفتُ من أحبَّ ومن أبغض، ومن نفی ومن أقرّ ومن دعا له ومن دعا علیه.

ابن عبد ربّه، العقد الفرید، 5/ 16

وأوصی أن یُدفن مع جدّه ⁽¹⁾فی بیت عائشة ⁽²⁾، فمنعه مروانُ بن الحکم فردّوه ⁽³⁾إلی البقیع. ⁽⁴⁾وقال أبو هریرة لمروان: علامَ تمنع أن یُدفن مع جدِّه؟ فلقد ⁽⁵⁾أشهدُ أنِّی سمعتُ رسول اللَّه (ص) یقول: الحسنُ والحسین سیِّدا شباب أهل الجنّة. فقال له ⁽⁶⁾مروان: لقد ضیّع [اللَّه] حدیثَ نبیّه إذ لم یَرْوِه غیرک. ⁽⁷⁾قال: أما إنّک إذ ⁽⁸⁾قلت ذلک لقد صحبتُه حتّی عرفت ⁽⁹⁾مَن أحبَّ ومن أبغضَ، ⁽¹⁰⁾ومن نفی ومن أقرّ ⁽¹¹⁾، ومن دعا له ومن دعا علیه.

ابن عبد ربّه، العقد الفرید، 5/ 103/ مثله الباعونی، جواهر المطالب، 2/ 199- 200

علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن بکر بن صالح [قال الکلینیّ] ⁽¹²⁾وعدّةٌ من أصحابنا، عن ابن زیاد ⁽¹³⁾، عن محمّد بن سلیمان الدّیلمیّ، عن هارون بن الجهم، ⁽¹⁴⁾عن محمّد بن مسلم ⁽¹⁵⁾قال: سمعت أبا جعفر ⁽¹⁶⁾علیه السلام یقول: لمّا حضر الحسن بن علیّ علیهما السلام الوفاة ⁽¹⁷⁾قال للحسین علیه السلام: یا أخی إنِّی اوصیک بوصیّةٍ فاحفظها ⁽¹⁸⁾، إذا أنا مِتُّ فهیِّئنی ⁽¹⁹⁾ثمّ ⁽²⁰⁾وجّهنی إلی رسول

اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم لُاحْدِثَ به عهداً ثمّ اصرفنی إلی أمِّی ⁽¹⁾علیها السلام ثمّ رُدَّنی ⁽²⁾فادفنّی بالبقیع ⁽³⁾واعلم أ نّه سیُصیبُنی من عائشة ما یعلم اللَّه والنّاس صنیعها ⁽⁴⁾وعداوتها للَّه ولرسوله وعداوتها لنا أهل البیت، ⁽⁵⁾فلمّا قُبض الحسن علیه السلام [و] وُضِعَ علی السّریر ثمّ انطلقوا به إلی مُصلّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم الّذی کان یصلِّی فیه علی الجنائز فصلّی ⁽⁶⁾علیه الحسین علیه السلام وحُمِل وادخل إلی المسجد، فلمّا اوقف علی قبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم ذهب ذو العُوینین ⁽⁷⁾إلی عائشة فقال لها: إنّهم قد أقبلوا بالحسن ⁽⁸⁾لیدفنوا مع النّبیّ ⁽⁹⁾صلی الله علیه و آله و سلم فخرجت ⁽¹⁰⁾مبادرةً علی بغلٍ بِسَرْجٍ- فکانت أوّل إمرأةٍ رکبت فی الإسلام سَرْجاً- فقالت: نَحُّوا ابنکم عن بیتی، فإنّه لا یُدْفَنُ فی بیتی ویُهتکُ ⁽¹¹⁾علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم حِجابُهُ ⁽¹²⁾، فقال لها الحسین علیه السلام: قدیماً هتکتِ أنتِ وأبوکِ حجابَ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وأدخلتِ علیه بیته من لا یحبّ قُربه وإنّ اللَّه سائلُکِ عن ذلکِ یا عائشةُ. ⁽¹³⁾

چون امام حسن علیه السلام وفات یافت [و] در همان جا روی تابوتش گذاشتند و اورا به محل مصلای پیغمبر صلی الله علیه و آله که بر جنازه ها نماز می خواند، بردند. امام حسین علیه السلام بر جنازه نماز خواند، سپس برداشتند و به مسجد بردند. چون بر سر قبر رسول خدا صلی الله علیه و آله نگاهداشتند، جاسوسی نزد عایشه رفت و گفت: بنی هاشم جنازه حسن را آورده اند تا نزد پیغمبر دفن کنند.

او روی استری زین کرده نشست و به شتاب بیرون شد- و او نخستین زنی بود که در اسلام بر زین نشست- آمد و گفت: فرزند خود را از خانه من بیرون برید، او نباید در خانه من دفن شود و حجاب رسول خدا صلی الله علیه و آله دریده شود.

امام حسین علیه السلام به او فرمود: تو و پدرت در سابق حجاب رسول خدا صلی الله علیه و آله را پاره کردید و در خانه او کسی را درآوردی که دوست نداشت نزدیک او باشد (مقصود ابوبکر وعمر است). ای عایشه! خدا از این کارت از تو بازخواست می کند.

شرح: دلالت این روایت بر امامت امام حسین علیه السلام از این جهت است که امام حسن علیه السلام به او وصیت کرد و هم از این جهت که او بر جنازه امام حسن علیه السلام نماز خواند و این هر دو از علائم امامت است.

مصطفوی، ترجمه اصول کافی، 2/ 69- 70

الکلینی، الأصول من الکافی، 1/ 300 رقم 1/ عنه: الطّبرسی، إعلام الوری،/ 214؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة ⁽¹⁾، 2/ 554- 555، وسائل الشّیعة، 2/ 834- 835؛ السّیّد هاشم البحرانی، مدینة المعاجز، 3/ 340- 341؛ المجلسی، البحار، 44/ 174؛ البحرانی، العوالم، 17/ 77

وبهذا الإسناد [محمّد بن الحسن وعلیّ بن محمّد]، عن سهل ⁽²⁾، عن محمّد بن سلیمان، عن هارون بن الجهم، عن محمّد بن مسلم قال: سمعتُ أبا جعفر علیه السلام یقول: لمّا ⁽³⁾احتُضر الحسن بن علیّ علیهما السلام قال للحسین: یا أخی إنّی اوصیک بوصیّةٍ فاحفظها، فإذا أنا مِتُّ فهیّئنی ثمّ وجّهنی إلی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم لُاحْدِث به عهداً، ثمّ اصرفنی إلی أمِّی ⁽⁴⁾فاطمة علیها السلام، ثمّ رُدَّنی فادفنّی ⁽⁵⁾بالبقیع ⁽⁶⁾، واعلم أ نّه سیُصیبُنی من الحُمیراء ما یعلم النّاس من صنیعها ⁽⁷⁾وعداوتها للَّه ولرسوله ⁽⁸⁾صلی الله علیه و آله و سلم وعداوتها لنا أهل البیت.

فلمّا قُبض الحسن علیه السلام [و] وُضع علی سریره فانطلقوا ⁽¹⁾به إلی مُصلّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم الّذی کان یُصلّی فیه علی الجنائز فصلّی علی الحسن علیه السلام، فلمّا أن صلّی علیه حُمِل فادخل المسجد، فلمّا اوقف ⁽²⁾علی قبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم بلغ عائشة الخبر وقیل لها: إنّهم قد أقبلوا بالحسن بن علیّ علیهما السلام لیُدفَنَ ⁽³⁾مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فخرجت مبادرة علی بغلٍ بسرجٍ ⁽⁴⁾- فکانت أوّل امرأةٍ رکبت فی الإسلام سرجاً- فوقفت وقالت ⁽⁵⁾: نحّوا ابنکم عن بیتی، فإنّه لا یُدفن فیه شی ء ولا یُهتک علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم حجابُهُ، فقال لها الحسین بن علیّ صلوات اللَّه علیهما: قدیماً هتکتِ أنتِ وأبوکِ حجاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم وأدخلتِ بیته من لا یُحبُّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم قُربه وإنّ اللَّه سائلکِ ⁽⁶⁾عن ذلک یا عائشة! إنّ أخی أمرنی أن اقرِّبَهُ من أبیه ⁽⁷⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم لیُحدِثَ به عهداً واعلمی أنّ أخی أعلم النّاس باللَّه ورسوله وأعلم بتأویل کتابه من أن یهتک علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم سِتْرَهُ، لأنّ اللَّه تبارک وتعالی یقول: «یا أیُّها الّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النّبیِّ إلّاأنْ یؤذَنَ لِکُمْ» ⁽⁸⁾وقد أدخلتِ أنتِ ⁽⁹⁾بیت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم الرّجال ⁽¹⁰⁾بغیر إذنه، وقد قال اللَّه عزّ وجلّ: «یا أیُّها الّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النّبیِّ» ⁽¹¹⁾ولعمری لقد ضربتِ أنتِ لأبیکِ وفاروقه عند اذُن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم المعاوِل، و ⁽¹²⁾قال اللَّه عزّ وجلّ: «إنّ الّذِینَ یَغُضُّونَ أصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ اولئِکَ الّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتّقْوی» ⁽¹³⁾ولعمری لقد

أدخل أبوکِ وفاروقُه علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم بقربهما منه الأذی وما رَعَیا من حقّه ما أمرهُما ⁽¹⁾اللَّه به علی لسان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، إنّ اللَّه حرّم من ⁽²⁾المؤمنین أمواتاً ما حرّم منهم أحیاء، وتاللَّه ⁽³⁾یا عائشة! لو کان هذا الّذی کرهتیه من دفن الحسن عند أبیه ⁽⁴⁾⁽⁵⁾رسول اللَّه صلوات اللَّه علیهما ⁽⁶⁾جائزاً فیما بیننا وبین اللَّه لعلمتِ أ نّه سیُدفَن وإن رغم مَعْطَسُکِ ⁽⁷⁾.

قال: ثمّ تکلّم محمّد ابن الحنفیّة وقال: یا عائشة! یوماً علی بغلٍ ⁽⁸⁾ویوماً علی ⁽⁹⁾جملٍ فما تملکین نفسکِ ولاتملکین ⁽¹⁰⁾الأرض عداوة لبنی هاشم، قال ⁽¹¹⁾: فأقبلت علیه فقالت: یا ابن الحنفیّة هؤلاء الفواطمُ یتکلّمون فما کلامُک؟ فقال لها الحسین صلی الله علیه و آله و سلم: وأنّی ⁽¹²⁾تُبعدین محمّداً من الفواطم، فوَ اللَّه لقد ولدته ثلاث فواطم: فاطمة بنت عمران بن عائذ بن عمروابن مخزوم وفاطمة بنت أسد بن هاشم وفاطمة بنت زائدة بن الأصمّ بن رواحة ابن حِجر ابن عبد ⁽¹³⁾معیص بن عامر، قال ⁽¹⁴⁾: فقالت عائشة للحسین ⁽¹⁵⁾علیه السلام: نحّوا ابنکم واذهبوا به فإنّکم قوم خَصِمون، قال: فمضی الحسین علیه السلام إلی قبر امّه ثمّ أخرجه فدفنه بالبقیع. ⁽¹⁶⁾

عایشه بر استری زین کرده نشست و شتافت- او نخستین زنی بود که از دوران اسلام بر زین نشست- آمد، ایستاد و گفت: فرزند خود را از خانه من بیرون برید که نباید در این جا چیزی دفن شود و حجاب پیغمبر صلی الله علیه و آله دریده شود.

حسین بن علی علیه السلام فرمود: تو و پدرت از پیش حجاب پیغمبر صلی الله علیه و آله را دریدید و تو در خانه پیغمبر کسی را درآوردی که دوست نداشت نزدیک او باشد (مقصود ابوبکر و عمر است). خدا از این کار، از تو بازخواست می کند. همانا برادرم به من امر کرد که جنازه اش را نزدیک پدرش رسول خدا صلی الله علیه و آله برم تا با او تجدید عهد کند و بدان که برادر من از همه مردم به خدا، رسولش و معنی قرآن داناتر بود و نیز او داناتر از این بود که پرده رسول خدا صلی الله علیه و آله را پاره کند؛ زیرا خدای تبارک و تعالی می فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید! تا به شما اجازه نداده اند، به خانه پیغمبر وارد نشوید.» «58- سوره 33» و تو بدون اجازه پیغمبر، مردانی را به خانه او راه دادی. خدای عزوجل فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید، آواز خود را از آواز پیغمبر بلندتر نکنید.» «3- سوره 49» درصورتی که به جان خودم سوگند که تو به خاطر پدرت و فاروقش (عمر) بغل گوش پیغمبر صلی الله علیه و آله کلنگ ها زدی با آن که خدای عزوجل فرماید: «کسانی که نزد رسول خدا صدای خود را فرو می کشند، آن هایند که خدا دل هایشان را به تقوا آزمایش کرده است.» «4- سوره 49» به جان خودم که پدرت و فاروقش به سبب نزدیک کردن خودشان به پیغمبر صلی الله علیه و آله اورا آزار دادند و آن حقی را که خدا با زبان پیغمبرش به آن ها امر کرده بود، رعایت نکردند؛ زیرا خدا مقرر فرموده که آن چه نسبت به مؤمنین در حال زنده بودنشان حرام است، در حال مرده بودن آن ها هم حرام است. به خدا ای عایشه اگر دفن کردن حسن نزد پدرش رسول خدا صلی الله علیه و آله که تو آن را نمی خواهی، از نظر ما خدا آن را جایز کرده بود، می فهمیدی که او به رغم انف تو در آن جا دفن می شد (ولی افسوس که کلنگ زدن نزد گوش پیغمبر از نظر ما جایز نیست.)

سپس محمد بن حنفیه رشته سخن به دست گرفت و فرمود: ای عایشه! یک روز بر استر و یک روز (در جنگ جمل) بر شتر می نشینی؟! تو به علت دشمنی و عداوتی که با بنی هاشم داری، نه مالک نفس خودت هستی و نه در زمین قرار می گیری.

عایشه رو به او کرد و گفت: پسر حنفیه! این ها فرزندان فاطمه اند که سخن می گویند، دیگر تو چه می گویی؟

حسین علیه السلام به او فرمود: محمد را از بنی فاطمه به کجا دور می کنی، به خدا که او زاده سه فاطمه است: 1. فاطمه دختر عمران بن عائذ بن عمرو بن مخزوم (مادر ابوطالب) 2. فاطمه بنت اسد بن هاشم (مادر امیر المؤمنین علیه السلام) 3. فاطمه دختر زائدة بن اصم بن رواحة بن حجر بن عبد معیص بن عامر (مادر عبدالمطلب.) عایشه به امام حسین علیه السلام گفت: پسر خود را دور کنید و ببریدش که شما مردمی دشمنی خواهید. پس حسین علیه السلام به جانب قبر مادرش رفت، جنازه اورا بیرون آورد و در بقیع دفن کرد.

مصطفوی، ترجمه کافی، 2/ 73- 75

الکلینی، الأصول من الکافی، 1/ 302- 303 رقم 3/ عنه: الحرّ العاملی، وسائل الشّیعة، 2/ 835؛ المجلسی، البحار ⁽¹⁾، 44/ 142- 144؛ البحرانی، العوالم، 16/ 289- 291؛ الحویزی، نور الثّقلین، 4/ 295؛ المشهدی القمی، کنز الدّقائق، 10/ 420- 421؛ الجواهری، مثیر الأحزان،/ 333- 334

قال الحسن علیه السلام: إذا أنا متّ یا أخی فغسّلنی وحنّطنی وکفّنّی وصلِّ علیَّ واحملنی إلی جدّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله حتّی تلحدنی إلی جنبه فإن منعت من ذلک فبحقّ جدّک رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وعلیّ أبیک وأُمّک فاطمة الزّهراء علیهما السلام وبحقّی یا أخی أن لا خاصمت أحداً ولا قاتلته فحسبک بما قال لک فی قتال جیش یزید بکربلاء فی غربی الفرات وأرادوا تعنّفی فارجع من فورک إلی بقیع الغرقد فادفنّی فیه، واعلم أ نّک إذا حملتنی إلی قبر جدّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لایدع مروان طرید جدّک لکفره ویرکب بغلته ویصیر إلی عائشة مسرعاً فیقول لها: یا أُمّ المؤمنین! تترکین الحسین یدفن أخاه مع جدّه رسول اللَّه؟ فتقول له: یا مروان! ما أصنع؟ فیقول: واللَّه یا عائشة لئن دفن الحسن مع جدّه محمّد لیذهبن فخر أبیکِ وفخر عمر إلی یوم القیامة، فتقول له: وأ نّی لی بهم وقد سبقونی، فیقول: هذه بغلتی فارکبیها والحقی بالقوم فامنعیهم من الدّخول إلیه، ولو جزت ناصیتکِ. وینزل عن بغلته وترکب عائشة وتسرع إلیهم فتلحق بنعشی وقد وصل إلی حرم جدّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فترمی نفسها بینکم وبین القبر وتقول: لا یدفن الحسن ها هنا أو تجز ناصیتی هذه، وتأخذ ناصیتها بیدها، فإذا فعلت ذلک فارددنی إلی البقیع وادفنِّی إلی جانب قبر إبراهیم ابن جدّک رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

الخصیبی، الهدایة الکبری،/ 186

فلمّا توفِّی الحسن (صلوات اللَّه علیه) أخذ الحسین علیه السلام فی جهازه، وحمله، وصلّی علیه، وصار به إلی قبر جدّه علیه السلام ووافی مروان لعنه اللَّه مسرعاً علی بغلته إلی عائشة لعنها اللَّه وقال کما حکاه الحسن للحسین علیهما السلام، وقالت له مثله، ونزل مروان عن بغلته ورکبتها عائشة ولحقت القوم وقد وصلوا إلی حرم النّبیّ علیه السلام، فرمت بنفسها عن البغلة، وأخذت بناصیتها ووقفت بینهم وبین القبر وقالت: واللَّه لا یدفن الحسن مع جدّه أو تجز ناصیتی هذه، فأراد بنو هاشم الکلام، فقال الحسین علیه السلام: اللَّه اللَّه! لا تضیِّعوا وصیّة أخی واعدلوا به إلی البقیع، فإنّه أقسم علیَّ إن منعت من دفنه مع جدِّه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لا أخاصم أحداً، وأن أدفنه فی البقیع فعدلوا به إلیه فدفنوه فیه، فقال عبداللَّه بن العبّاس:

کم لنا منکم یا حمیراء! یوم علی جمل، ویوم علی زرّافة؟ فقالت: یا ابن العبّاس! لیس قتالی لعلیّ بعجیب وقد رویتم: إنّ صفراء ابنة شعیب زوجة موسی بن عمران علیه السلام قاتلت بعده وصیِّه یوشع بن نون علی زرّافةٍ، فقال لها ابن العبّاس: هی واللَّه صفراء وأنتِ حمیراء، إلّاإنّها بنت شعیب وأنتِ بنت عتیق بن عبد العزّی. قالت: إنّ لنا عندک یا ابن العبّاس ثأراً بثأر والمعاد لاتقول به. فقال لها ابن عبّاس: واللَّه أنتِ ومن أنتِ منه وحزبکم الضّالّون، فکان هذا من دلائله علیه السلام.

الخصیبی، الهدایة الکبری، 186- 187

وکان الحسین علیه السلام قد عزم علی دفنه مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فمنعت عائشة من ذلک ورکبت بغلة لها وخرجت تؤلّب النّاس علیه وتحرّضهم.

فلمّا رأی الحسین علیه السلام ذلک، دفنه بالبقیع مع أُمّه، ولقیها بعض بنی هاشم- وروی أنّ ابن عبّاس لقیها- منصرفة إلی منزلها، فقال لها: أما کفاکِ أن یقال یوم الجمل حتّی یقال یوم البغل؟ یوماً علی جمل ویوماً علی بغل بارزة عن حجاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله تریدین إطفاء نور اللَّه! واللَّه متمّ نوره ولو کره المشرکون، إنّا للَّه وإنّا إلیه راجعون.

فقالت له: إلیک عنِّی أُفّ لک. ⁽¹⁾

بعضی از بنی هاشم (گفته شده که ابن عباس بوده)، عایشه را در آن موقعی که به طرف منزل خود برمی گشت، ملاقات کرد. به او گفت: «آیا (این درد) برای تو کافی نیست که گفته شود، روز جَمَل (یعنی یک روز سوار جَمَل شدی و به جنگ علی علیه السلام رفتی)، تا این که (درباره تو) گفته شود، روز بَغْل (یعنی امروز هم بر استر سوار شدی و به جنگ امام حسین علیه السلام آمدی). یک روز بر شتر و یک روز بر استر سوار می شوی و خود را از پشت پرده پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله، نمایان می کنی. می خواهی که نور خدا را خاموش نمایی، در صورتی که خدا نور خود را تمام و کامل خواهد کرد، ولو این که مردمان مشرک را خوش نیاید. و ما همه برای خداییم و به سوی خدا هم برگشت خواهیم کرد.»

عایشه در جواب ابن عباس گفت: «از طرف من، اف بر تو باد!»

نجفی، ترجمه اثبات الوصیه،/ 297- 298

المسعودی، إثبات الوصیّة،/ 163

الحسن بن [علیّ بن] أبی طالب بن عبدالمطّلب بن هاشم بن فاطمة الزّهراء، کان أشبه النّاس برسول اللَّه (ص)، کنیته أبو محمّد، سمّ حتّی نزل کبده، وأوصی [إلی] أخیه الحسین: إذا أنا متّ فاحفر لی مع أبی وإلّا ففی بیت علیّ وفاطمة وإلّا ففی البقیع، ولا ترفعنّ فی ذلک صوتاً.

ابن حبّان، الثّقات، 3/ 67- 68

صلّی علیه سعید بن العاص [قدمه الحسین] وقال: تقدّم فلولا أ نّها سُنّة ما قدّمتک.

ابن حبّان، الثّقات، 3/ 68

ثمّ أمر الحسین أن یحفر له فی بیت علیّ وفاطمة، فبلغ ذلک بنی أمیّة فأقبلوا [و] علیهم السّلاح وقالوا: واللَّه! لا نتّخذ القبور مساجد، فنادی الحسین فی بنی هاشم فأقبلوا بالسّلاح، ثمّ ذکر الحسین قول أخیه لا ترفعنّ، فی ذلک صوتاً. فحفر له بالبقیع ودفن هناک [علیه السلام] فی أحسن مقام.

ابن حبّان، الثّقات، 3/ 68

وقد کان أوصی أن یُدفن مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾، فمنع مروان بن الحکم من ذلک ورکبت بنو أمیّة فی السّلاح وجعل مروان یقول:

یا رُبّ هیجا هی خیر من دعة، ⁽²⁾أیدفن عثمان فی أقصی البقیع ⁽³⁾ویدفن الحسن فی

بیت رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) ⁽¹⁾؟ واللَّه لایکون ذلک أبداً وأنا أحمل السّیف فکادت ⁽²⁾الفتنة تقع. وأبی الحسین أن یدفنه إلّامع النّبیّ صلی الله علیه و آله، فقال له عبداللَّه بن جعفر: عزمت علیک ⁽³⁾بحقِّی أ لّاتکلّم بکلمة، فمضی ⁽⁴⁾به إلی البقیع وانصرف مروان ⁽⁵⁾بن الحکم ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

و نزدیک بود فتنه ای برپا شود. حسین علیه السلام نیز اصرار داشت، اورا کنار قبر پیغمبر صلی الله علیه و آله دفن کند، تا این که عبداللَّه بن جعفر بدو گفت: «به حق خودم تورا سوگند می دهم که شما سخنی نگویید.»

و بدین ترتیب، آن جناب را به قبرستان بقیع بردند و در آن جا دفن کردند، و مروان بن حکم نیز پی کار خویش رفت.

رسولی محلاتی، ترجمه مقاتل الطالبیین،/ 70- 71

أبو الفرج، مقاتل الطّالبیّین،/ 48- 49/ عنه: ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، 16/ 50

حدّثنی محمّد بن الحسین الأشنانیّ قال: حدّثنا عبداللَّه بن الوضّاح، قال: حدّثنی ابن یمان، عن الثّوریّ، عن سالم بن أبی حفصة، عن أبی حازم: أنّ الحسین بن علیّ قدم سعید بن العاص للصّلاة علی الحسن بن علیّ وقال: تقدّم، فلولا أ نّها سُنّة ما قدّمتک. ⁽⁸⁾

رسولی محلاتی، ترجمه مقاتل الطالبیین،/ 72

أبو الفرج، مقاتل الطالبیین،/ 49- 50

حدّثنا محمّد بن عبداللَّه الحضرمیّ ⁽⁹⁾، ثنا محمّد ⁽¹⁰⁾بن منصور الطّوسیّ، ثنا أبو أحمد

الزّبیریّ ⁽¹⁾، ثنا عبدالرّحیم بن عدویّة ⁽²⁾، حدّثنی شرحبیل ⁽³⁾، قال: کنت مع الحسین بن علیّ رضی الله عنه وأخرج بسریر الحسن ⁽⁴⁾بن علیّ رضی الله عنه وأراد ⁽⁵⁾أن یدفنه ⁽⁶⁾مع النّبیّ- (ص)- فخاف أن یمنعه ⁽⁷⁾بنو أمیّة، فلمّا انتهوا به إلی المسجد، قامت بنو أمیّة، فقام عبداللَّه بن جعفر فقال: إنِّی سمعته یقول: إن منعوکم ⁽⁸⁾فادفنونی مع أمِّی.

الطّبرانی، المعجم الکبیر، 3/ 70 رقم 2697/ عنه: الکنجی، کفایة الطّالب،/ 415؛ الهیثمی، مجمع الزّوائد، 9/ 284

حدّثنا إسحاق بن إبراهیم الدّبریّ، أنا عبدالرّزّاق، أنا الثّوریّ، عن سالم یعنی ابن أبی حفصة، ⁽⁹⁾عن أبی حازم قال: شهدت حسیناً رضی الله عنه حین مات الحسن رضی الله عنه وهو یدفع فی قفا سعید بن العاص وهو یقول: تقدّم فلولا أ نّها السّنّة یقول الشیبة ما قدّمتک، وسعید أمیر علی المدینة یومئذ. ⁽¹⁰⁾

الطّبرانی، المعجم الکبیر، 3/ 148 رقم 2912/ عنه: الهیثمی، مجمع الزّوائد، 3/ 135

حدّثنا محمّد بن عبداللَّه الحضرمی، ثنا موسی بن عبدالرّحمن المسروقیّ، ثنا حسین الجعفیّ، عن زائدة، عن سفیان، عن سالم بن أبی حفصة، عن أبی حازم قال: رأیت الحسین بن علیّ رضی الله عنه قدّم سعید بن العاص فی جنازة الحسن بن علیّ رضی الله عنه.

الطّبرانی، المعجم الکبیر، 3/ 148 رقم 2913

وکان ممّا حکی عن الحسن علیه السلام أ نّه قام إلی المثحم ⁽¹⁾وعنده جماعة من شیعته، [وفیهم] الحسین علیه السلام ثمّ جاءهم.

فقال: ما جئتکم حتّی لفظت طائفة من کبدی، ولقد سُقیت السّمّ مراراً، فما کان بأشدّ علیَّ من هذه المرّة، وأنا میّت.

فقال الحسین علیه السلام: فمن [فعل] بک ذلک؟

قال: وما ترید من ذلک، ترید أن تطلب بثاری؟ دعنی ومن صنع بی ذلک إلی یوم القیامة الوقوف معه بین یدی اللَّه، ولا تحدثن فی ذلک بعدی حدثاً.

وفوض الأمر إلیه وأقامه المقام الّذی أقامه اللَّه عزّ وجلّ ورسوله صلی الله علیه و آله فیه ونصّ علیه فی محضر من شیعته، وعرّفهم أ نّه القائم فی مقام الإمامة بعده مع ما سبق إلیهم، واطّلعوا علیه فیهما من رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ومن أمیر المؤمنین علیه السلام، وأوصاه أن یدفنه مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله إن لم ینازع فی ذلک، [فإن] نازعه فی ذلک منازع ترک ذلک ودفنه فی الجبانة إلی جانب امّه فاطمة صلوات اللَّه علیهما.

وقیل: إنّ ذلک انتهی إلی عائشة، واختلف القول فیه عنها.

فقال قوم: إنّها قالت: ألا ما فی البیت إلّامکان قبر واحد کنت أردته لنفسی، والحسن أحقّ به منِّی.

وقیل: بل منعت من ذلک أشدّ المنع، ورکبت بغلًا، وخرجت إلی جماعة بنی امیّة، تقول: هکذا اغتصب علیّ بیتی، ویدفن الحسن فی مکان أعددته لنفسی.

وقیل: إنّ بعض الشّعراء قال فی ذلک شعراً یقول فیه:

(فیوماً علی بغل ویوماً علی جمل).

واللَّه أعلم أیّ ذلک کان منهما.

وکان سعید بن العاص عاملًا لمعاویة علی المدینة، وکان بها یومئذٍ مروان بن الحکم. فانتهی الّذی قاله الحسن علیه السلام إلی سعید، وقال له بنو امیّة: ما أنت صانع فی ذلک؟ هؤلاء یریدون أن یدفنوا الحسن مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، وهم قد منعوا عثمان من ذلک.

فقال سعید: ما کنت بالّذی أحول بینهم وبین ذلک.

فغضب مروان بن الحکم، وقال: إن لا تصنع فی هذا شیئاً فخلّ بینی وبینهم.

فقال: أنت وذلک.

فجمع مروان بنی امیّة وحشمهم وموالیهم وأخذوا السّلاح.

فبلغ ذلک الحسن، فقال للحسین علیه السلام: اناشدک اللَّه أن تهیج فی هذا الأمر، وادفنّی مع امِّی.

وتأکید ذلک علیه، واستحلفه فیه. ومات الحسن علیه السلام.

وبلغ الحسین علیه السلام اجتماع من جمعه مروان، وأ نّهم قد أخذوا السّلاح ووقفوا لیمنعوا من دفن الحسن مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فحمی لذلک واهتاج له.

وکان علیه السلام أبیّ النّفس شهماً شجاعاً. وجاءه موالیه وشیعته، فأمرهم فأخذوا سلاحهم.

واحتمل سریر الحسن علیه السلام لیصلّی علیه. وخرج سعید بن العاص، فدفع الحسین علیه السلام فی قفاه، وقال له: تقدّم، لولا السّنّة ما قدّمتک.

یعنی علی ظاهر الأمر أنّ السّلطان أو من أقامه للصّلاة بالنّاس، إذا حضر الجنازة کان أحقّ بالصّلاة علیها من ولیّها.

فصلّی علیه سعید بن العاص، فلمّا انصرف قام عبداللَّه بن جعفر إلی الحسین علیه السلام، فقال له: عزمت علیک لما امتثلت وصیّة أخیک ولم تخالفه، وتلقح شرّاً.

ووقف إلی جمع بنی امیّة، فقال: قد علمتم الحسین بن علیّ علیه السلام، وإنّه لا یقرّ علی الضّیم، وقد أوصاه أخوه أن یدفنه بالبقیع، فلا تلجئوه إلی أن یلقح شرّاً بوقوفکم، فانصرفوا.

وتقدّم عبداللَّه بن جعفر فأخذ بمقدم السّریر ولم یزل بالحسین علیه السلام حتّی أجابوا.

ومضی نحو البقیع، فدفنه إلی جنب فاطمة علیها السلام، کما اوصی بذلک، وانصرفوا. وسبق الخبر إلی معاویة بموت الحسن علیه السلام فی الوقت الّذی مات فیه قبل أن یدفن، وإنّه أوصی أن یدفن مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فأظهر لموته سروراً. وقال: إن صدق ظنّی بمروان فبمنعه من دفنه مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، وجعل یقول: إیهاً مروان.

فلمّا دفن، أرسلوا رسولًا إلیه ثانیاً بالخبر، ففرح لذلک، وأثنی علی مروان خیراً.

القاضی النّعمان، شرح الأخبار، 3/ 124- 128 رقم 1066

عن یحیی، قال: توفِّی الحسن علیه السلام وسعد بن أبی وقّاص بعدما مضت من إمارة معاویة عشر سنین، أ نّهما سقیا السّمّ.

وقیل: إنّ رجلًا بعث إلی زوجة الحسن علیه السلام- بنت الأشعث بن القیس- مائة ألف درهم وشربة من سمّ أن تسقیه الحسن علیه السلام، ففعلت، فمات منها، وأوصی أن یدفن مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، إلّاأن یخاف أن یهراق فی ذلک دم. وأرادوا ذلک، فجمع لهم مروان من کان هناک من بنی امیّة وحشمهم وموالیهم وأخذوا السّلاح. فبلغ ذلک الحسین علیه السلام فجاءهم ومَنْ معه من موالیه وشیعته فی السّلاح لیدفنوا الحسن علیه السلام فی بیت النّبیّ صلی الله علیه و آله.

وأقبل مروان هو وأصحابه، وهو یقول:

یا رُبّ هیجا هی خیر من دعة، أیدفن عثمان فی البقیع، ویدفن الحسن بن علیّ فی بیت النّبیّ!؟ واللَّه لا یکون ذلک أبداً وأنا أحمل السّیف، وکادت أن تقع الفتنة. وأبی الحسین علیه السلام إلّامع النّبیّ صلی الله علیه و آله، وکلّمه عبداللَّه بن جعفر والمسور بن مخرمة فی أن یدفنه فی البقیع کما عهد إلیه. وقال له عبداللَّه بن جعفر:

عزمت علیک باللَّه أن تکلّمنی کلمة.

وأخذ بمقدم السّریر ومضی نحو البقیع، فانصرف مروان. وبلغ معاویة ما کان أراده من دفن الحسن علیه السلام فی بیت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

فقال: ما أنصفنا بنو هاشم حیث یریدون دفن الحسن فی بیت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وقد

منعوا عثمان من ذلک، ولئن کان ظنّی بمروان صادقاً، فلن یصلوا إلی ذلک.

وجعل یقول: إیهاً مروان، أنت لها.

القاضی النّعمان، شرح الأخبار، 3/ 128- 130، رقم 1069

ولمّا حضرته الوفاة قال لأخیه: إذا متّ فغسِّلنی وحنِّطنی وکفِّنِّی وصلِّ علیَّ واحملنی إلی قبر جدِّی حتّی تلحدنی إلی جانبه، فإن منعت من ذلک فبحقِّ جدِّک رسول اللَّه وأبیک أمیر المؤمنین وامّک فاطمة وبحقّی علیک إن خاصمک أحد ردنی إلی البقیع فادفنّی فیه ولا تهرق فیَّ محجمة دم.

الطّبری، دلائل الإمامة،/ 61

فلمّا فرغ من أمره وصلّی علیه وسار بنعشه، یرید قبر جدّه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله لیلحده معه، بلغ ذلک مروان بن الحکم طرید رسول اللَّه، فذهب مسرعاً علی بغل حتّی دخل علی عائشة، وقال: یا امّ المؤمنین! إنّ الحسین یرید أن یدفن أخاه الحسن عند جدّه، وواللَّه لئن دفنه لیذهبنّ فخر أبیکِ وصاحبه عمر إلی یوم القیامة. قالت: فما أصنع؟ قال:

ألحقی وامنعیه من الدّخول إلیه، قالت: فکیف ألحقه؟ قال: هذا بغلی فارکبیه وألحقی القوم قبل الدّخول. فنزل عن بغله ورکبته وأسرعت إلی القوم، وکانت أوّل امرأة رکبت السّروج ولحقتهم وقد صاروا إلی حرم قبر جدّهم رسول اللَّه، فرمت بنفسها بین القبر والقوم وقالت: واللَّه لایُدفن الحسن ها هنا أو تلحق هذه، وأخرجت ناصیتها بیدها، وکان مروان لمّا رکبت بغله جمع من کان من بنی امیّة وحرّضهم علی المنع، وأقبل بهم وهو یقول:

یا رُبّ هیجا هی خیر من دعة، أیدفن عثمان فی أقصی البقیع ویدفن الحسن مع رسول اللَّه؟ واللَّه لا یکون هذا أبداً، وأنا أحمل السّیف. وکانت عائشة تقول: واللَّه لا أدخل داری من أکرهه، وکادت الفتنة أن تقع، فقال الحسین: هذه دار رسول اللَّه وأنتِ حشیة من تسع حشیات خلفهنّ رسول اللَّه، فإنّما نصیبکِ من الدّار موضع قدمیکِ، فأرادت بنو هاشم الکلام وحملوا السّلاح، فمنعهم الحسین وقال: اللَّه اللَّه إن تفعلوا وتضیعوا وصیّة أخی، وقال لعائشة: واللَّه لولا أنّ أبا محمّد أوصی إلیَّ أن لا أهریق محجمة دم لدفنته ها هنا ولو رغم أنفکِ، وعدل فیه إلی البقیع فدفنه فیه مع الغرباء.

وقال ابن عبّاس: یا حمیرا! کم لنا منکِ، یوم علی جمل ویوم علی بغل، فقالت له: إن تشاء فیوم علی جمل ویوم علی بغل واللَّه لا یدخل الحسن داری، وکان مدّة مرضه علیه السلام أربعین یوماً.

الطّبری، دلائل الإمامة،/ 61- 62

حدّثنا محمّد بن الحسن رضی الله عنه قال: حدّثنا الحسین بن الحسن بن أبّان، عن الحسین ابن سعید، عن النّضر بن سوید، عن هشام بن سالم، عن سلیمان بن خالد، عن أبی عبداللَّه علیه السلام قال: إنّ الحسین بن علیّ علیه السلام أراد أن یدفن الحسن بن علیّ علیهما السلام مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله وجمع جمعاً، فقال رجل سمع الحسن بن علیّ علیه السلام یقول: قولوا للحسین ⁽¹⁾أ لّایهرق فیَّ دماً، لولا ذلک ما انتهی الحسین علیه السلام حتّی یدفنه مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

وقال أبو عبداللَّه علیه السلام: أوّل امرأة رکبت البغل بعد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله عائشة، جاءت إلی المسجد فمنعت أن یدفن الحسن بن علیّ مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله.

الصّدوق، علل الشّرائع، 1/ 263- 264 رقم 1/ عنه: المجلسی، البحار، 44/ 150؛ البحرانی، العوالم، 16/ 293

حدّثنی محمّد بن وهبان البصری، قال: حدّثنی داوود بن الهیثم بن إسحاق النحویّ، قال: حدّثنی جدّی إسحاق بن البهلول ⁽²⁾بن حسّان، قال: حدّثنی طلحة بن زید الرّقیّ، عن الزّبیر بن عطاء، عن عمیر بن هانی ⁽³⁾العیسی ⁽⁴⁾، عن جنادة بن أبی امید ⁽⁵⁾قال: دخلت علی الحسن بن علیّ ⁽⁶⁾علیهما السلام فی مرضه الّذی توفّی فیه وبین یدیه ⁽⁷⁾طشت یقذف فیه ⁽⁸⁾الدّم ویخرج کبده قطعة قطعة من السّمّ الّذی أسقاه معاویة لعنه اللَّه ⁽⁹⁾، فقلت: یا مولای! مالک

لا تعالج نفسک؟ فقال: یا عبداللَّه! بماذا أعالج الموت؟ قلت: إنّا للَّه وإنّا إلیه راجعون. ثمّ التفت إلیَّ وقال: واللَّه ⁽¹⁾إنّه لعهد عهده ⁽²⁾إلینا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، أنّ هذا الأمر یملکه اثنا عشر إماماً من ولد علیّ علیه السلام وفاطمة علیها السلام، ما منّا إلّامسموم أو مقتول. ثمّ ⁽³⁾رفعت الطّشت واتّکی صلوات اللَّه علیه ⁽⁴⁾فقلت ⁽⁵⁾: عظنی یا ابن رسول اللَّه. قال: نعم، استعد لسفرک، واحصل زادک قبل حلول أجلک، واعلم أ نّه ⁽⁶⁾تطلب الدّنیا والموت یطلبک، [ولا کمل ⁽⁷⁾یومک الّذی له باب علی لومک] الّذی أنت فیه.

واعلم أ نّک لا تکسب من المال شیئاً فوق قوتک إلّاکنت فیه خازناً لغیرک، واعلم أنّ فی حلالها ⁽⁸⁾حساباً وحرامها عقاباً ⁽⁹⁾وفی الشّبهات عتاب، فأنزل الدّنیا بمنزلة المیتة، خذ منها ما یکفیک ⁽¹⁰⁾، فإن کان ذلک حلالًا کنت قد زهدت فیها وإن کان حراماً ⁽¹¹⁾لم تکن قد أخذت من المیتة ⁽¹²⁾، وإن کان العتاب فإن العقاب ⁽¹³⁾یسیر. واعمل لدنیاک کأ نّک تعیش أبداً واعمل لآخرتک کأ نّک تموت غداً، وإذا أردت عزّاً بلا عشیرة وهیبة بلا سلطان فاخرج من ذلّ معصیة اللَّه إلی عزّ طاعة اللَّه عزّ وجلّ، وإذا نازعتک ⁽¹⁴⁾إلی صحبة الرّجال حاجة فاصحب من إذا صحبته زانک، وإذا خدمته صانک، وإذا أردت منه معونة

فاتک ⁽¹⁾، وإن قلت صدّق قولک، وإن صلت شدّ صولک، وإن مددت یدک بفضل ⁽²⁾جدّها ⁽³⁾، وإن بدت منک ثلمة سدّها، وإن رأی منک حسنة عدّها، وإن سألته أعطاک، وإن سکتّ عنه ابتداک، ⁽⁴⁾وإن نزلت بک أحد الملمّات ⁽⁵⁾⁽⁶⁾أسالک، من لایأتیک منه ⁽⁷⁾البوائق ولایختلف ⁽⁸⁾علیک منه الطّوالق ⁽⁹⁾ولا یخذلک عند الحقائق، وإن تنازعتما منفساً ⁽¹⁰⁾آثرک.

قال: ثمّ انقطع نفسه واصفرّ لونه حتّی خشت ⁽¹¹⁾علیه، ودخل الحسین صلوات اللَّه علیه والأسود بن أبی الأسود فانکبّ علیه حتّی قبّل رأسه وبین عینیه، ثمّ قعد عنده ⁽¹²⁾وتسارّا ⁽¹³⁾جمیعاً، فقال ⁽¹⁴⁾أبو الأسود: ⁽¹⁵⁾إنّ اللَّه ⁽¹⁶⁾إنّ الحسن قد نعیت إلیه نفسه وقد أوصی إلی الحسین علیه السلام. وتوفّی صلی الله علیه و آله فی ⁽¹⁷⁾یوم الخمیس فی آخر صفر سنة خمسین من الهجرة وله سبعة وأربعون سنة ⁽¹⁸⁾.

الخزّاز، کفایة الأثر،/ 226- 229/ عنه: الحرّ العاملی، إثبات الهداة ⁽¹⁹⁾، 2/ 559؛ المجلسی، البحار، 44/ 138- 140؛ البحرانی، العوالم، 16/ 280- 281

(أخبرنا) ⁽¹⁾أبو العبّاس محمّد بن أحمد المحبوبیّ، ثنا سعید بن مسعود، ثنا عبیداللَّه ⁽²⁾ابن موسی، أنا سفیان، عن ⁽³⁾سالم بن أبی حفصة، ⁽⁴⁾قال: سمعت ⁽⁵⁾⁽⁶⁾أبا حازم ⁽⁷⁾یقول ⁽⁸⁾إنِّی لشاهد یوم مات الحسن ⁽⁹⁾بن علیّ ⁽¹⁰⁾فرأیت الحسین ⁽¹¹⁾بن علیّ ⁽¹²⁾یقول لسعید بن العاص ویطعن فی عنقه ویقول ⁽¹³⁾: تقدّم فلولا أ نّها سنّة ما قدّمتک ^(14)(15)وکان بینهم شی ء ⁽¹⁶⁾، فقال أبو هریرة: ⁽¹⁷⁾أتنفسون علی ابن نبیّکم صلی الله علیه و آله و سلم بتربة تدفنونه ⁽¹⁸⁾فیها وقد ⁽¹⁹⁾سمعت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یقول: من أحبّهما فقد أحبّنی ومن أبغضهما فقد أبغضنی. ^(20)(21)هذا حدیث صحیح الإسناد ⁽²²⁾ولم یخرجاه ⁽²³⁾.

الحاکم، المستدرک، 3/ 171/ عنه: البیهقی، السّنن الکبری، 4/ 28- 29؛ الخوارزمی، مقتل الحسین، 1/ 141؛ ابن عساکر، تاریخ دمشق، 14/ 115، رقم 3243، الحسین علیه السلام، ط المحمودی،/ 226؛ الذّهبی، تلخیص المستدرک، 3/ 171؛ الفیروزآبادی، فضائل الخمسة، 3/ 171؛ مثله المزّی، تهذیب الکمال، 6/ 254- 255؛ الذّهبی، سیر أعلام النّبلاء، 4/ 185؛ ابن حجر، تهذیب التّهذیب، 2/ 301

وتولّی أخوه ووصیّه ⁽¹⁾الحسین علیه السلام غسله وتکفینه ⁽²⁾ودفنه عند جدّته فاطمة بنت أسد ⁽³⁾⁽⁴⁾بن هاشم بن عبد مناف رضی اللَّه عنهما ⁽⁵⁾بالبقیع. ⁽⁶⁾

رسولی محلاتی، ترجمه ارشاد، 2/ 12

المفید، الإرشاد، 2/ 12/ عنه: الحلّی، المستجاد من کتاب الإرشاد،/ 441؛ الإربلی، کشف الغمّة ⁽⁷⁾، 1/ 584؛ المجلسی، البحار، 44/ 158؛ البحرانی، العوالم، 16/ 274؛ مثله الطّبرسی، إعلام الوری،/ 206، تاج الموالید،/ 103

وروی عبداللَّه بن إبراهیم، عن زیاد المخارقی قال: لمّا ⁽⁸⁾حضرت الحسن علیه السلام الوفاة استدعی الحسین علیه السلام وقال ⁽⁹⁾: یا أخی! إنِّی مفارقک ولاحق بربِّی، ⁽¹⁰⁾وقد سقیت السّمّ ورمیت بکبدی فی الطست ⁽¹¹⁾وإنّی لعارف بمَن سقانی ^(12)(13)السّمّ ومن أین دهیت ⁽¹⁴⁾، وأنا

أخاصمه إلی اللَّه عزّ وجلّ، فبحقِّی ⁽¹⁾علیک إن تکلّمت فی ذلک بشی ء، ⁽²⁾وانتظر ما یحدث اللَّه عزّ وجلّ فیَّ ⁽³⁾، ⁽⁴⁾فإذا قضیت ⁽⁵⁾فغمّضنی وغسّلنی وکفّنّی واحملنی ⁽⁶⁾علی سریری ⁽⁷⁾إلی قبر جدِّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم لأجدِّد به عهداً، ثمّ ردّنی إلی ⁽⁸⁾قبر جدّتی فاطمة ⁽⁹⁾بنت أسد ⁽¹⁰⁾رضی اللَّه عنها فادفنِّی هناک، ⁽¹¹⁾وستعلم یا ابن امّ أنّ القوم یظنّون ⁽¹²⁾أ نّکم تریدون دفنی عند ⁽¹³⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فیجلبون فی ⁽¹⁴⁾ذلک، ویمنعونکم منه ⁽¹⁵⁾، و ⁽¹⁶⁾باللَّه أقسم علیک أن تهریق ⁽¹⁷⁾فی أمری محجمة دم، ثمّ وصّی علیه السلام إلیه بأهله وولده وترکاته، وما کان وصیّ به ⁽¹⁸⁾إلیه ⁽¹⁹⁾أمیر المؤمنین علیه السلام حین استخلفه وأهلّه بمقامه ⁽²⁰⁾، ودلّ شیعته علی استخلافه ونصبه لهم علماً من بعده.

فلمّا ⁽²¹⁾مضی لسبیله غسّله الحسین علیه السلام وکفّنه وحمله علی سریره ⁽²²⁾ولم یشکّ ⁽²³⁾مروان

ومن معه من بنی امیّة أنّهم ⁽¹⁾سیدفنونه عند ⁽²⁾رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فتجمّعوا ⁽³⁾له ⁽⁴⁾ولبسوا السّلاح ⁽⁵⁾، فلمّا توجّه ⁽⁶⁾به الحسین علیه السلام إلی قبر جدّه رسول اللَّه ⁽⁷⁾صلی الله علیه و آله و سلم ⁽⁸⁾لیجدّد به عهداً أقبلوا إلیهم ⁽⁹⁾فی جمعهم، ولحقتهم عائشة علی بغل وهی تقول: ما لی ولکم، تریدون أن تدخلوا بیتی من لا أحبّ؟ ⁽¹⁰⁾وجعل مروان یقول: «یا رُبّ هیجا هی خیراً ⁽¹¹⁾من دعة» أیدفن عثمان فی أقصی المدینة ویدفن الحسن مع النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلم؟ ⁽¹²⁾لا یکون ذلک أبداً وأنا أحمل السّیف! ⁽¹³⁾وکادت الفتنة ⁽¹⁴⁾تقع بین بنی هاشم وبین ⁽¹⁵⁾بنی امیّة ⁽¹⁶⁾، فبادر ابن ⁽¹⁷⁾عبّاس ⁽¹⁸⁾إلی مروان فقال له ⁽¹⁹⁾: ارجع یا مروان ⁽²⁰⁾من حیث جئت فإنّا ⁽²¹⁾ما نرید دفن ⁽²²⁾صاحبنا عند رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم [فی المناقب وتسلیة المجالس: «لا نرید دفنه ها هنا و»] لکنّا ⁽²³⁾نرید أن نجدِّد به ⁽²⁴⁾عهداً بزیارته، ثمّ نردّ ⁽²⁵⁾

إلی جدّته فاطمة فندفنه ⁽¹⁾عندها بوصیّته بذلک، ولو کان أوصی بدفنه مع النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾لعلمت أ نّک أقصر باعاً من ⁽³⁾ردّنا عن ذلک، ⁽⁴⁾⁽⁵⁾لکنّه علیه السلام کان أعلم ⁽⁶⁾باللَّه وبرسوله و ⁽⁷⁾بحرمة قبره ⁽⁸⁾من أن یطرق علیه ⁽⁹⁾هدماً ⁽¹⁰⁾، کما طرق ذلک ⁽¹¹⁾غیره ودخل بیته بغیر إذنه، ثمّ أقبل علی عائشة ⁽¹²⁾وقال لها ⁽¹³⁾: وا سوأتاه! یوماً علی بغل، ویوماً علی جمل، تریدین أن تطفئی نور اللَّه وتقاتلی ⁽¹⁴⁾أولیاء اللَّه، ارجعی فقد کفیتِ الّذی تخافین، وبلّغتِ ما تحبِّین، واللَّه منتصر لأهل هذا البیت ولو بعد حین ⁽¹⁵⁾، وقال الحسین علیه السلام: واللَّه ⁽¹⁶⁾لولا عهد الحسن علیه السلام إلیَّ بحقن ⁽¹⁷⁾الدّماء و ⁽¹⁸⁾أن لا أهریق ⁽¹⁹⁾فی أمره محجمة دم ⁽²⁰⁾لعلمتم کیف تأخذ سیوف اللَّه منکم مآخذها، وقد نقضتم ⁽²¹⁾العهد بیننا وبینکم ⁽²²⁾، وأبطلتم ما اشترطنا

علیکم ⁽¹⁾لأنفسنا، ومضوا ⁽²⁾بالحسن علیه السلام فدفنوه بالبقیع ⁽³⁾عند جدّته فاطمة بنت أسد ⁽⁴⁾ابن هاشم بن عبد مناف رضی اللَّه عنها ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

سپس درباره خاندان فرزندان، آن چه از او به جای ماند، و به آن چه پدرش امیر المؤمنین علیه السلام هنگام جانشینیش وصیت کرده بود، همه را به آن حضرت علیه السلام وصیت کرد. شایستگی اورا به جانشینی خود به مردم رساند، شیعیان خود را به جانشینی آن حضرت راهنمایی فرمود و اورا نشانه ای برای آنان پس از خود قرار داد.

و چون از دنیا برفت، حسین علیه السلام اورا غسل داد، کفن کرد و بر تابوتی اورا نهاده و برداشت. مروان (که حاکم مدینه بود) با دستیارانش از بنی امیه به یقین پنداشتند که بنی هاشم می خواهند اورا نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله دفن کنند، پس گرد هم آمدند و لباس جنگ به تن کردند. چون حسین علیه السلام جنازه اورا به سوی قبر جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله برد که دیداری با آن حضرت صلی الله علیه و آله تازه کند، آنان با گروه خود به روی بنی هاشم درآمدند و عایشه نیز که بر استری سوار بود، به ایشان پیوست و می گفت: «مرا با شما چه کار! می خواهید کسی را که من دوست ندارم، به خانه من درآرید؟» و مروان فریاد می زد: «چه بسا جنگی که بهتر از آسایش و غنودن در خوشی است! آیا عثمان در دورترین جای مدینه دفن شود و حسن با پیغمبر صلی الله علیه و آله به خاک سپرده شود؟ تا من شمشیر به دست دارم، هرگز این کار نخواهد شد.» (و با این جریان) نزدیک بود که فتنه جنگ میان بنی هاشم و بنی امیه درگیر شود.

ابن عباس جلوی مروان آمد و گفت: «ای مروان! از آن جا که آمده ای بازگرد؛ زیرا ما نمی خواهیم بزرگ خود را کنار رسول خدا صلی الله علیه و آله به خاک بسپاریم، بلکه می خواهیم به وسیله زیارت، او دیداری تازه کند و - سپس اورا به نزد جده اش فاطمه (بنت اسد) ببریم و چنانچه خود او وصیت کرده اورا در آن جا به خاک بسپاریم. اگر خود او وصیت کرده بود که با پیغمبر صلی الله علیه و آله دفنش کنیم، هر آینه می دانستی که تو ناتوان تر از آنی که ما را از این کار جلوگیری کنی. لکن خود آن حضرت علیه السلام داناتر به خدا و پیغمبر و نگهداری حرمت قبر جدش بوده از این که خرابی در آن بادید آید. چنانچه این کار را دیگری جز او کرد و بدون اذن آن حضرت صلی الله علیه و آله به خانه او درآمد.»

سپس رو به عایشه کرده و گفت: «این چه رسوایی است ای عایشه! روزی بر استر و روزی بر شتر [می نشینی]، می خواهی نور خدا را خاموش کنی و با دوستان خدا بجنگی، بازگرد که از آن چه می ترسی به دلخواه تو شده و بدان چه دوست داری، رسیده ای (یعنی آسوده باش که ما نمی خواهیم حسن علیه السلام را کنار قبر رسول خدا صلی الله علیه و آله دفن کنیم) خداوند انتقام این خاندان را بگیرد و گرچه پس از گذشت زمانی دراز باشد.»

و حسین علیه السلام نیز فرمود: «به خدا اگر سفارش حسن علیه السلام نبود که خون ها ریخته نشود و به اندازه شیشه حجامتی خون به خاطر او نریزد، هر آینه می دانستید که چگونه شمشیرهای خدا جای خود را از شما می گرفت، (و حق خویش را از شما باز می ستاند) با این که شما پیمان های میانه ما و خود را شکستید و آن چه ما برای خود با شما شرط کردیم، تباه ساختید.» (پس از این سخنان) حسن علیه السلام را آورده و در بقیع نزد قبر جده اش فاطمه دختراسد بن هاشم بن عبد مناف «رضی اللَّه عنها» به خاک سپردند.

رسولی محلاتی، ترجمه ارشاد، 2/ 13- 16

المفید، الإرشاد، 2/ 13- 16/ عنه: الإربلی، کشف الغمّة، 1/ 585- 586؛ الحلّی، المستجاد من کتاب الإرشاد،/ 437- 442؛ الحرّ العاملی، إثبات الهداة ⁽¹⁾، 2/ 569- 570، وسائل الشّیعة، 2/ 538؛ المجلسی، البحار، 44/ 156- 157؛ البحرانی، العوالم، 16/ 285- 286؛ مثله الفتّال، روضة الواعظین، 1/ 167- 168؛ ابن شهرآشوب، المناقب، 4/ 44؛ محمّد بن أبی طالب، تسلیة المجالس، 2/ 63- 64؛ ابن أمیر الحاج، شرح الشّافیة،/ 345

حدّثنا [أبو حامد] أحمد بن محمّد بن الفضل، ثنا محمّد بن إسحاق [السراج]، ثنا محمّد بن الصّباح، ثنا سفیان عن ابن أبی حفصة یعنی سالماً، عن أبی حازم قال: لمّا مات الحسن بن علیّ قال الحسین لسعید بن العاص وهو أمیر المدینة: تقدّم فلولا أ نّها السُّنّة ما تقدّمت.

أبو نعیم، معرفة الصّحابة، 658، رقم 1757

باب من قال الوالی أحقّ بالصّلاة علی المیّت من الولی.

(روی هذا) القول عن علقمة، والأسود، وسوید بن غفلة، وعطاء، وطاووس، وسالم،

والقاسم والحسن البصری قالوا: الإمام یتقدّم. ویروی عن علیّ علیه السلام وجریر بن عبداللَّه ولایثبت عنهما لکن المشهور عن الحسین بن علیّ رضی الله عنه.

البیهقی، السّنن الکبری، 4/ 28

(أخبرنا) أبو الحسین بن الفضل القطّان، أنبأ عبداللَّه بن جعفر، ثنا یعقوب بن سفیان، ثنا قبیصة، ثنا سفیان، عن أبی الجحاف، عن إسماعیل بن رجاء الزّبیدی قال: أخبرنی من شهد الحسین بن علیّ حین مات المحسن وهو یقول لسعید بن العاص: أقدم، فلولا أ نّها سنّة ما قدمت.

البیهقی، السّنن الکبری، 4/ 29

حدّثنا محمّد بن محمّد، قال: حدّثنا أبو الحسن علیّ بن بلال المهلّبیّ، قال: حدّثنا مزاحم بن عبدالوارث بن عبّاد البصری بمصر، قال: حدّثنا محمّد بن زکریّا الغلابیّ، قال: حدّثنا العبّاس بن بکّار، قال: حدّثنا أبو بکر الهذلی ⁽¹⁾، عن عکرمة، عن ابن عبّاس.

قال الغلابیّ: وحدّثنا أحمد بن محمّد الواسطیّ، قال: ⁽²⁾حدّثنا محمّد بن صالح بن النّطّاح ومحمّد بن الصّلت الواسطی، قالا ⁽³⁾: حدّثنا عمر بن یونس المیامی ⁽⁴⁾، عن الکلبی، عن أبی صالح، عن ابن عبّاس.

قال: وحدّثنا أبو عیسی عبیداللَّه بن الفضل الطّائیّ، قال: حدّثنا الحسین بن علیّ بن ⁽⁵⁾الحسین بن ⁽⁶⁾علیّ بن عمر بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن ⁽⁷⁾أبی طالب علیهم السلام، قال: حدّثنی محمّد بن سلّام الکوفیّ، قال: حدّثنا أحمد بن محمّد الواسطیّ، قال: حدّثنا محمّد ابن صالح، ومحمّد بن الصّلت، قالا: حدّثنا عمر بن یونس المیامی ⁽⁸⁾، عن الکلبیّ، عن أبی صالح، عن ⁽⁹⁾ابن عبّاس، قال: دخل الحسین بن علیّ علیهما السلام علی أخیه الحسن ⁽¹⁰⁾بن علیّ ⁽¹¹⁾