مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : غدیر در قرآن، قرآن در غدیر/ محمدباقر انصاری.

مشخصات نشر : قم: دلیل ما، 1387 -

مشخصات ظاهری : 3 ج.

شابک : 200000 ریال: دوره 978-964-397-435-0 : ؛ ج. 1 978-964-397-436-7 : ؛ ج. 2 978-964-397-437-4 : ؛ ج. 3، چاپ اول 978-964-397-438-1 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Mohammad Baqer Ansari. The event of qadir in the holy Quran, The event of qadir in the holy Quran.

یادداشت : ج.2 و 3 ( چاپ اول: پاییز 1387).

یادداشت : ج.2 (چاپ دوم: 1399).

یادداشت : ج.3( چاپ دوم: 1399).

یادداشت : ج.1( چاپ دوم: 1399).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. نزول آیات قرآن در غدیر.-.- ج. 2. تفسیر آیات قرآن در غدیر.- ج. 3. مراحل حضور قرآن در غدیر، معرفی قرآن در غدیر، پژوهش های قرآنی غدیر، تاریخچه قرآنی غدیر.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت

موضوع : غدیر خم -- جنبه های قرآنی

رده بندی کنگره : BP104 /غ4 الف77 1387

رده بندی دیویی : 297/159

شماره کتابشناسی ملی : 1 5 0 8 7 1 2

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

شناسنامه

آخرین کار تا ساعت 24 روز دوشنبه 6 / 8 / 1387

بسم الله الرحمن الرحیم

اهدا

به پیشگاه خداوند که غدیر را با قرآن شناساند؛

و به محضر پیامبر صلی الله علیه و آله که قرآن و غدیر را به هم آمیخت؛

و به حضور امیرالمؤمنین علیه السلام که غدیرش از متن قرآن شناخته شد.

سفید

بسم اللّه الرحمن الرحیم

قرآن را با غدیر، و غدیر را با قرآن بشناسیم. قرآن افق بلندی است که بخشی از آن به غدیر تعلق دارد، و غدیر دریای عمیقی است که بخشی از آن به قرآن متعلق است. نقطه تلاقی قرآن و غدیر هیجان انگیز و زیباست، آنجا که آب های بیکران غدیر به دور

دست های نورانی قرآن می پیوندد و تابلوی بلند «اِنّی تارِکٌ فیکُمُ الثِّقْلَیْنِ کِتابَ اللّه ِ وَ عِتْرَتی لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ» را تا بلندای آسمان بالا می برد، و قلب ها را با این شعار نورانی بهشتی می نماید.

این در متن اعتقاد ماست که قرآن ختم رسالت بود و در غدیر معرفی شد، و غدیر ختم ولایت بود که در قرآن معرفی گردید. ما معتقدیم که قرآن قانون نامه ابدی اسلام بود که غدیر ضامن ابدیت آن شد، و غدیر معرّف ابدی مجریان قانون الهی بود که با قرآن ضمانت شد.

در تفکر ما قرآن اساس نامه دین است که در جای جای اعتقاد و اخلاق و عمل ما پرونده دارد، و غدیر ریشه معنویت ماست که اندیشه و رفتارمان را در دایره روحانی خود جای داده است.

انگیزه تألیف قرآنیِ غدیر

باورم نمی شد غدیر با قرآن این گونه مرتبط باشد که از آن به یک روح در دو کالبد تعبیر کنم. حضور بیش از صد آیه از قرآن در خطابه مفصل غدیر، جرقه ای در ذهنم ایجاد کرد که استناد به این مقدار از آیات قرآن در هیچ یک از خطابه های پیامبر و ائمه علیهم السلام به وقوع نپیوسته، و بایسته تحقیقی خاص درباره آن است تا جهت گیری ها و محتوای آیات مزبور مورد بررسی قرار گیرد.

تألیف قرآنی غدیر از روزی آغاز شد که تألیفات گذشته خود درباره غدیر را مورد بازبینی قرار می دادم. اولین بار که تألیفات مربوط به غدیر را مطالعه می کردم دو آیه

معروف «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ . . .» و «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا» به عنوان دو آیه مربوط به غدیر در اکثر کتب مطرح بود. وقتی به داستان اعتراض حارث فهری در متن واقعه غدیر برخوردم متوجه شدم دو آیه «وَ اِذْ قالُوا اللّهُمَّ اِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِکَ فَاَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ اَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ اَلیمٍ» و «سَاَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» نیز مستقیما درباره غدیر نازل شده است.

آنگاه که تحقیق متن خطبه و مقابله آن با نسخ متعدد را آغاز کردم و سپس به ترجمه آن پرداختم مراجعه به قرآن در موارد بسیاری از خطبه مرا متوجه حضور کلام اللّه در

متن غدیر نمود؛ چه آنکه 65 آیه در خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر مورد استناد قرار گرفته، و 35 آیه در متن سخنرانی تفسیر شده است. این همه برای من تازه هایی بود که مرا شگفت زده نمود و باورهای تازه ای را پیش رویم قرار داد. احساس کردم طی سال های متمادی با اینکه متوجه ارتباط قرآن و غدیر بودم ولی گویا از عمق آن غافل بوده ام. تصمیم گرفتم بار دیگر متون حدیثی و تاریخی مربوط به غدیر را به دقت مطالعه کنم و با نگاهی که قرآن را در لابلای صفحات غدیر جستجو می کند، آنچه را تاکنون دیده ام مورد باز بینی قرار دهم.

منابع غدیر را با نگاهی گذرا به جستجو پرداختم و آن شگفتی در من دو چندان شد؛ چرا که شأن نزول و تفسیر آیات بسیاری از قرآن را در مورد غدیر یافتم که توسط ائمه علیهم السلام بیان شده بود. نزول بیش از دویست آیه قرآن از اول خروج از مدینه تا بازگشت، در کنار صد آیه در متن خطابه غدیر احساس اعجاب انگیزی در من به وجود آورد. هیجانی باور نکردنی مرا واداشت تا با ذره بین فکر دقیق شوم و با ظرافت به استخراج قرآنیات غدیر بپردازم آن گونه که چیزی باقی نماند. در اثنای این تحقیق به تازه هایی برخوردم که بار دیگر مسیر تحقیق را پر محتواتر نمود.

اکنون من متوجه جوانب مختلف قرآنی در غدیر شده بودم. به احادیثی برمی خوردم که گذشته از شأن نزول یا تفسیر آیه ای به غدیر، حامل پیام های دیگری نیز در رابطه با غدیر بود؛ غدیری که داستانی بسیار بلند از مدینه تا مکه و از مکه تا غدیر و از غدیر تا مدینه را می پیمود. سفر یک ماهه پرماجرا که در یک سوی آن پیامبر صلی الله علیه و آله و رسالت سنگینش در ارتباط با آینده مسلمین قرار داشت، و در طرف دیگر منافقین کار شکن برای تباهی مسلمین حضور داشتند و با تمام قوا وارد عمل شده بودند.

قرآن و غدیر را دیدم که در برابر دشمنان اسلام سنگری عظیم بپا کرده اند و با تمام قوا در برابر این یورش بی رحمانه منافقین حمله آورده اند و از هر سو آنان را می کوبند و برای نسل های مظلوم مسلمانان آینده اندیشی می نمایند.

آنچه را که تصمیم داشتم در مدت سه ماه آماده کنم فرصت بیشتری می طلبید. خود را در برابر کوهی از قرآن و غدیر یافتم که ادای حق آن وقت و فکر بازتری لازم داشت و نمی بایست در تنگنا انجام می شد. غدیر آن سال گذشت و من تا غدیرهای دیگر فرصت یافتم با وسعت وقت به این مهم قرآنی و غدیری بپردازم.

تصمیم گرفتم پرونده ای اساسی برای قرآن غدیری و غدیر قرآنی باز کنم و کارهای گذشته را نادیده گرفته از نو آغاز کنم، سرآغازی که اندیشه ای جامع بر آن حاکم بود، و برخورد با مسئله را با تسلط فکری بیشتری ادامه می دادم. با تجربه ای که از گذشته کار داشتم، اهداف و نتایج آن را جمع بندی کردم تا بتوانم غدیر را در قرآن و قرآن را در غدیر نشان دهم.

اهداف تألیف قرآنی غدیر

معرفی امیرالمؤمنین علیهم السلام بر فراز منبر غدیر و در اوج خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله، با یک نشانه قرآنی آغاز شد که اهداف کتاب حاضر از همان نقطه نشأت گرفته است. آن حضرت فرمود: «فَوَاللّه ِ! لَنْ یُبَیِّنَ لَکُمْ زَواجِرَهُ وَ لَنْ یُوضِحَ لَکُمْ تَفْسیرَهُ اِلاَّ الَّذی اَنَا آخِذٌ بِیَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ اِلَیَّ وَ شائِلٌ بِعَضُدِهِ وَ رافِعُهُ بِیَدَیَّ وَ مُعْلِمُکُمْ اَنَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ . . .»: «به خدا قسم هیچ کس باطن قرآن را برای شما بیان نمی کند و تفسیر آن را برایتان روشن نمی نماید مگر این کسی که دست او را می گیرم و او را بالا می برم، و بازوی او را می گیرم و با دو دستم او را بلند می کنم، و به شما اعلام می نمایم که هر کس من مولای اویم این علی مولا و صاحب اختیار اوست . . .».⁽¹⁾

می بینیم که معرفی علی بن ابی طالب به عنوان مفسّر و مبیّن قرآن انجام می شود. این بدان معناست که غدیر برای نجات قرآن از تفسیرهای بی اساس برنامه ریزی شده بود. اگر قرآن قانون نامه اساسی اسلام است باید مبیّن مفاهیم آن مقام عصمت باشد؛ و اگر سراغ شناخت قرآن می رویم باید همزمان مفسر آن را هم بشناسیم؛ و اگر با قرآن ارتباط پیدا می کنیم الزاما باید با مفسر آن مرتبط باشیم.

کتاب حاضر اهدافی را دنبال می کند که همه بر محور ارتباط قرآن و عترت می گردد. هدف اصلی همان است که پیامبر صلی الله علیه و آله به صراحت فرمود: قرآن بدون غدیر نمی شود همان گونه که غدیر بدون قرآن نمی شود. در کنار این پایه اساسی در می یابیم که قرآن را بس تنها گذاشته ایم، و چه بسیار با دست خود عترت را از آن جدا کرده ایم؛ و هم می یابیم که این غدیرِ معروف ریشه اش در سراسر قرآن دیده می شود و قرآن مملو از غدیر است.

در بُعدی دیگر غدیر پرده از مفاهیم بلند قرآن که تا آن روز بر مردم پوشیده بود برداشت. گویی در طول 23 سال که کتاب الهی در اذهان مردم جای گرفته بود، بسیاری از بواطن آن بر مردم آشکار نبوده، و پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر - که در روزهای آخر عمر خود ایراد فرموده - مسایل بسیاری درباره قرآن را تبیین نموده است. از بُعد دیگر گویی قرآن ذخیره ای برای غدیر است که بسیاری از آیات آن مربوط به غدیر بوده و این مهم توسط مقام عصمت تبیین شده است.

در قرآن سه آیه درباره غدیر نازل شده که درباره هیچ حکم و موضوعی در قرآن چنین آیاتی نازل نشده است. به جز اینها آیات بسیاری از قرآن به صورت غیر صریح مربوط به اهل بیت علیهم السلام و دشمنان ایشان است که قسمت مفصلی از آن مربوط به غدیر است، و تفسیر و پرده برداری از این آیات در ایام غدیر صورت گرفته است. این گنج قرآنی عظیم تاکنون در صندوق کتاب ها به صورت پراکنده و تحلیل نشده محفوظ مانده، و اینک برای اولین بار تدوین شده انتشار می یابد.

در یک کلمه باید هدف این کتاب را «شناخت قرآن با غدیر، و غدیر با قرآن» بدانیم که جاذبه ای دو سویه بین قرآن و غدیر ایجاد کرده، و با ارائه آن فرهنگِ قرآنیِ ما با دریچه های تازه ای رو به رو خواهد شد، همان گونه که فرهنگ غدیرمان فصل های نوینی از معارف قرآنی را به روی خود باز خواهد کرد.

تقسیمات تألیف قرآنیِ غدیر

با در نظر گرفتن اهداف یاد شده، پرونده بزرگ کتاب حاضر را در سه جلد چنین فصل بندی کردم:

بخش اول کتاب به آیات نازل شده در سراسر واقعه غدیر از مدینه تا مدینه اختصاص دارد، که در بر گیرنده آیات مربوط به اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله از یک سو و اقدامات منافقین از سوی دیگر است. جلد اول به طور کامل در اختیار این بخش قرار دارد.

بخش دوم کتاب موارد تفسیر قرآن در غدیر است که جلوه های مختلفی خواهد داشت. گاهی یک مفهوم به صورت کلی در سراسر قرآن تفسیر شده است. در مواردی یک سوره به طور کامل و یا یک آیه به صراحت تفسیر شده است. در مواردی آیات قرآن به صورت اقتباس و استشهاد تفسیر گردیده است. مواردی نیز وجود دارد که ائمه علیهم السلام آیه ای را به فرازی از واقعه غدیر تفسیر فرموده اند. جلد دوم کتاب نیز به طور کامل به این بخش اختصاص دارد.

بخش سوم کتاب یک جمع بندی داستانی از مراحل حضور آیات قرآن در واقعه غدیر به صورت های مختلف آن از نزول و تفسیر و استشهاد و اقتباس است. جلد سوم کتاب با این بخش آغاز می شود.

بخش چهارم موارد مربوط به شئون قرآن را در بر خواهد داشت که طی واقعه غدیر بیان شده است، و شامل عظمت قرآن و محتوای آن، و معرفی سرپرست و مفسر قرآن، و نهایتا وظایف ما درباره قرآن خواهد بود. این بخش قسمت دوم از جلد سوم کتاب است.

بخش پنجم کتاب به طور طبیعی زاییده بخش های گذشته است. انبوه مطالب جمع آوری شده تجزیه و تحلیلی برخاسته از جمع بندی و بازنگری آنها را می طلبید که عنوان «پژوهش های قرآنی غدیر» را برای آن برگزیدم. در این بخش ابتدا تحلیل های اعتقادی تاریخی غدیر مطرح خواهد شد. آمارهای قرآنی غدیر فصل دیگری از این بخش است. موضوع بندی و جمع بندی های علمی نیز جنبه دیگری است که در این فصل بدان پرداخته ام. قسمت سوم از جلد سوم به این بخش اختصاص یافته است.

بخش ششم گشت و گذاری در گوشه و کنار تاریخ برای یافتن جزئیاتی در حاشیه قرآن و غدیر است. این بخش با عنوان «تاریخچه قرآنی غدیر» در بردارنده نکات شیرینی از گذشته های منسجم قرآن و غدیر است. در فرازی از آن معرفی قرآنی غدیر را به تماشا خواهیم نشست؛ و فرازی دیگر اتمام حجت های قرآنی غدیر است که در طول چهارده قرن اسلام استناد غدیر به قرآن را نشان داده است. دعاها و زیاراتی که غدیر را در سایه قرآن ذکر کرده، نمونه جالبی است که تازگی خواهد داشت. اشعار زیبایی که محتوای قرآنی غدیر را به نظم کشیده، جلوه دیگری از این سابقه است. پایان بخش این فصل معرفی کتاب های مستقلی است که تاکنون درباره ارتباط قرآن و غدیر تألیف شده است؛ و سپس به معرفی منابع قرآنی غدیر خواهیم پرداخت. این بخش قسمت پایانیِ جلد سوم کتاب حاضر است.

روش خاص تألیف قرآنی غدیر

شیوه در نظر گرفته شده برای تألیف حاضر با تجربه ای که هنگام جمع آوری احادیث به دست آمد، طبق برنامه زیر ارائه می گردد:

1 . هر آیه ای از قرآن به هر صورت با غدیر ارتباط یافته، در کتاب حاضر آمده است.

2 . هر ارتباطی بین قرآن و غدیر بوده مورد تحلیل قرار گرفته و تبیین شده است.

3 . در مواردی که آیه یا حدیث دیگری غیر از آیه و حدیث مورد نظر در تبیین آن دخیل باشد، مورد استناد و استفاده قرار گرفته است.

4 . ابتدا و انتهای واقعه غدیر، از اعلام سفر حج در مدینه تا بازگشت به مدینه از غدیر خم در نظر گرفته شده است. توجه به این محدوده در جمع آوری احادیث و قطعات تاریخی مربوط به غدیر در قرآن لازم است تا ارتباط مطالب با قرآن در همه مراحل حفظ شود. در بخش سوم کتاب حاضر⁽¹⁾مراحل نزول آیات قرآنی در واقعه غدیر ارائه می گردد تا این محدوده زمانی و مکانی به طور دقیق در ذهن خواننده گرامی متصور باشد.

5 . آیاتی که در احادیث غدیر مورد استناد است گاهی به اشاره و گاهی با ذکر چند کلمه یا قسمتی از آن مطرح شده که منظور نوعی تلخیص بوده است. لذا در کتاب حاضر آیه مورد نظر به طور کامل با آدرس آن ذکر شده است.

6 . در مواردی مطالعه آیاتِ قبل و بعدِ یک آیه در تحلیل و درک آن دخیل است. در چنین مواردی آن آیات به طور کامل آورده شده اند.

7 . در مواردی به یک آیه از قرآن استشهاد شده که در چند جای قرآن مشابه آن وجود دارد. در چنین مواردی همه آدرس ها ذکر شده است.

8 . در مواردی روایات صریح درباره نزول آیه ای در غدیر داریم، که در کنار آنها روایاتی همان مطالب را بدون تصریح به نزول آن در غدیر ذکر کرده است. چنین مواردی با تحقیق علمی جمع بندی شده است.

9 . قبل از مطرح کردن هر آیه، زمینه ای که در آن نازل شده به عنوان «موقعیت تاریخی» آن تبیین شده تا موقعیت زمانی و مکانی آن روشن باشد. همچنین جایگاه آن آیه در قرآن به عنوان موقعیت قرآنی بیان شده، تا نتیجه گیری از آن دقیق شود.

10 . پیش از مطرح کردن هر حدیث، آمادگی فکری برای دریافت آن ایجاد شده است. پس از ذکر حدیث نیز، به کیفیت ارتباط آن با قرآن و نتیجه گیری پرداخته ایم. در

این راستا برای تکمیل استناد در موارد لازم متن عربی حدیث را عینا آورده ایم.

11 . کلیه منابع حدیثی، تفسیری، تاریخی، اعتقادی اسلامی - از کتب شیعه و اهل سنت - در کتاب حاضر مورد مراجعه قرار گرفته و متون مربوط به موضوع از آنها استخراج گردیده است. این جستجو در مواردی طبق واژه ها و کلمات صریح بوده، و در مواردی دقت در معانی و ظرافت مطالب توجه ما را به ارتباط قرآنی - غدیریِ آن جلب نموده است. این منابع در پایان کتاب به طور مفصل معرفی می شوند.

12 . موارد بسیاری از کتاب حاضر مربوط به متن خطابه غدیر است که به صورت مقابله شده بر منابع نُه گانه اش در کتاب «اسرار غدیر»⁽¹⁾در 11 بخش تنظیم شده است.

بنابراین موارد ارجاع به کتاب «اسرار غدیر» با ذکر بخش مربوط به آن فرازِ خطبه خواهد بود. برای تسهیل مراجعه، در پایان بخش سوم کتاب حاضر متن کامل خطبه و ترجمه آن آورده می شود⁽²⁾و مواردی که مربوط به برخی نسخه هاست و در کتاب حاضر مورد استناد بوده، در پاورقی ذکر می شود.

خدایا . . . قرآن را . . . غدیر را . . .

ای خداوندی که محمد و علی صلوات اللّه علیهما، این عزیزترین مخلوقاتت را، برای قرآن و غدیر ذخیره نمودی . . . و به دست مبارک ایشان این دو ودیعه گرانسنگ را به امت اسلام موهبت فرمودی . . .

ما را اگر قرآنی هستیم با غدیر هم آشنا بفرما، و اگر غدیری هستیم با قرآن هم آشنا کن، و اگر قرآنی و غدیری هستیم، ارتباط این دو رکن اسلام را بیش از پیش به ما بفهمان.

ما را در دریای عمیق قرآن چنان غرق کن که سر از غدیر بر آوریم، و در خُم شیرین غدیر چنان غوص ده که بر کشتی نجات قرآن بیاویزیم.

خداوندا ! قرآن و غدیر هر دو شیرین اند و گوارا ! هر دو روحبخش اند و دل انگیز ! هر دو سبزند و با صفا ! به ما هم دلی مُصفّا عنایت فرما تا شیرینی آن دو را بچشیم و گوارای آن دو را احساس کنیم، و سبز آن دو را در فضای قلبمان بکاریم، و بهشت را از هم اکنون تجربه کنیم.

قم ، محمد باقر انصاری

عید غدیر 1429 ، 27 آذر 1387

سفید

سفید

بخش اول ک نزول آیات قرآن در غدیر

اشاره

سفید

غدیر در قرآن یعنی آنچه از قرآن درباره غدیر است. آیات بسیاری از قرآن مقارن هر یک از وقایع یک ماهه غدیر و درباره آنها نازل شده، که با توجه به پرماجرا بودن این فصلِ یک ماهه از تاریخ اسلام، فرود پیاپی وحی در چنین لحظات آینده سازی طبیعی به نظر می رسد.

این مطلب آنگاه قابل هضم تر خواهد بود که بدانیم پیامبر صلی الله علیه و آله در آن روزها به شدت با عملیات شکننده منافقین در برابر برنامه بنیادین غدیر درگیر بود. به همین جهت پشتیبانی همه جانبه الهی به یاری آن حضرت آمده بود تا از یک سو ابدیت اقدامات آن حضرت را با پشتوانه قرآنی تضمین نماید؛ و از سوی دیگر با حملات کارساز قرآنی نقشه های منافقین را بر ملا و خنثی سازد.

این مجموعه قرآنی به عنوان اتمام حجت دو سویه برای همیشه مسلمانان در متن قرآن ماند، تا بدانند روزی که پیامبرشان حضور داشته دورویان توطئه های اساسی بر ضد اسلام داشته اند و رو در روی آن حضرت ایستاده اند، و تعجب نکنند که پس از رحلتش با تیشه های بلند به جان اسلام افتادند و خط ضلالت و جاهلیت را علنی نمودند.

بنابراین دو جهت، بخش حاضر با بیان شأن نزول 60 آیه شامل دو بخش خواهد بود: یکی آیاتی که درباره اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر نازل شده، و دیگری آیاتی که درباره اقدامات منافقین طی آن مراسم عظیم نازل شده است.

مسیری که در نزول این آیات دنبال خواهیم کرد از دستور اعلان عمومی سفر از مدینه آغاز می شود. از مدینه تا مکه و سپس ایام حج دنباله راه است. از زمان اعلان عمومی برای حضور در غدیر وارد مرحله اصلی می شویم که همزمان توطئه های منافقین اوج می گیرد. با حرکت از مکه به طرف غدیر نزول آیات مربوط به اعلانِ ولایت شروع می شود. پس از نزول اجلال در غدیر و آغاز مراسم و خطابه، آیات قرآن پی در پی و در هر موقعیتی پشتیبان پیامبر صلی الله علیه و آله است.

با پایان خطابه و در طول سه روز توقف در بیابان غدیر حوادثی به وقوع می پیوندد که پیرو آن آیاتی نازل می شود. آنگاه که کاروان از غدیر خداحافظی می کند منافقین سخت به تلاطم می افتند، و آیات قرآن نیز به سان تهدید به عذاب الهی بر سر آنان فرود می آید و بی امان نازل می شود، و تا بازگشت به مدینه این روند ادامه می یابد.

با به خاطر سپردن این مسیر به استقبال آیات غدیریِ قرآن می رویم، و در هر مرحله ابتدا به ترسیم موقعیتِ داستانی آیه می پردازیم، و آنگاه متن روایت مربوطه را می آوریم، و سپس تحلیلی بر زمینه ها و نتایج نزول آیه در آن موقعیت خواهیم داشت.

لازم به یادآوری است که در تعدادی از این موارد، گذشته از نزول آیه، تفسیر آن نیز همراهش ذکر شده است. جا داشت این موارد به طور جداگانه در بخش تفسیر قرآن در غدیر (بخش چهارم کتاب حاضر) نیز ذکر می شد؛ ولی برای پرهیز از تکرار به ذکر آن در بخش حاضر اکتفا می گردد، و قسمت های تفسیری آن هم در جای خود توضیح داده می شود.

1. آیات مربوط به اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر

اشاره

سفید

از آغاز حرکت از مدینه به سوی مکه تا بازگشت به مدینه آیات بسیاری بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده که تعدادی از آنها مربوط به حج است، ولی 21 آیه مستقیما درباره غدیر و

پیام آن است. در روایات غدیر، موقعیت تاریخی نزول آن آیات و ارتباط مستقیم آنها با غدیر تبیین شده است.

جهت گیری عام این روایات نشان دادن پشتوانه الهی و دستور مستقیم خداوند در سر تا سر مراسم غدیر است. در نگاهی همه جانبه خواهیم دید که از آغاز سفر در مدینه دستور آن از سوی خداوند نازل می شود و اهداف آن نیز مشخص می گردد. آیات دیگری تأکید بر ختم رسالت و آغاز ولایت می نماید. در فرازهای دیگری از قرآن امتحان بزرگ الهی با ولایت خاطر نشان شده، و به مردم آماده باش فکری برای چنین آزمایشی را اعلام می دارد. آیات دیگری غدیر را فتح بزرگ و یأس کامل دشمنان معرفی می کند. در آیاتی دیگر دستور اکید بر ابلاغ ولایت و ضمانت حفظ از شرّ انواع دشمنان اعلام می گردد، و بی اعتنایی به مسخره کنندگان و مخالفان به صراحت اعلام می گردد. آیاتی از قرآن نیز کمال نهایی دین و اوج نعمت پروردگار را با ولایت اعلام می کند و مُهر رضایت خدا را به همه نشان می دهد.

این آیات را - که 49 آیه است و در 21 مورد نازل شده - به ترتیب زمانیِ نزول آنها در سفر غدیر با ترسیمی از موقعیت نازل شدن آنها ذکر می کنیم.

1 . سوره احزاب: آیه 6

اشاره

النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ وَ اَزْواجُهُ اُمَّهاتُهُمْ وَ اُولُوا الاَْرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلی بِبَعْضٍ فی کِتابِ اللّه ِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُهاجِرینَ اِلاّ اَنْ تَفْعَلُوا اِلی اَوْلِیائِکُمْ مَعْرُوفا کانَ ذلِکَ فِی الْکِتابِ مَسْتُورا.

پیامبر صلی الله علیه و آله بر مؤمنین از خودشان صاحب اختیارتر است و همسران او مادران آنان هستند، و خویشاوندان از مؤمنین و مهاجرین برخی بر بعض دیگر در کتاب خدا تقدم دارند، مگر آنکه نسبت به اولیاء آنان کار خیری انجام داده باشند که این در کتاب پنهان است.

موقعیت تاریخی

اولین جرقه های فکری برای مراسم غدیر از مدینه آغاز شد، و ناخودآگاه مردم را به سوی چنین برنامه ای سوق داد. این آیه قبل از سفر غدیر و به عنوان مقدمه ای بر آن نازل شد و در خطابه غدیر شأن نزول آن به طور کامل بیان شد. در مدینه که این آیه نازل شد، سؤال مردم این بود که: این ولایت به چه معنی و در چه محدوده ای است؟

پیامبر صلی الله علیه و آله این صاحب اختیاری مقام نبوت نسبت به مردم را به اطاعت مطلق از او در آنچه خوش دارید یا ندارید معنی کردند. با این ذهنیّت سفر حج آغاز شد تا روز غدیر که همین صاحب اختیاری مطلق برای علی بن ابی طالب علیه السلام و امامان بعد از او اعلام گردید. متن حدیث که نزول آیه را قبل از غدیر به صراحت ذکر کرده چنین است:

عطیه سعدی می گوید: از حذیفه یمانی درباره منصوب کردن پیامبر صلی الله علیه و آله امیرالمؤمنین علیه السلام را در روز غدیر سؤال کردم که چگونه بود.

حذیفه گفت: خداوند بر پیامبرش این آیه را در مدینه نازل کرد: «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ وَ اَزْواجُهُ اُمَّهاتُهُمْ وَ اُولُوا الاَْرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلی بِبَعْضٍ فی کِتابِ اللّه ِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُهاجِرینَ»: «پیامبر نسبت به مؤمنین از خودشان صاحب اختیارتر است . . .».

پرسیدند: یا رسول اللّه! این ولایت چیست که شما به وسیله آن بر ما از خودمان بیشتر اختیار دارید؟ فرمود: «شنیدن و اطاعت کردن در آنچه که دوست بدارید یا بر شما خوش نیاید». ما گفتیم: شنیدیم و اطاعت می کنیم.

پس از این بود که به عنوان حجة الوداع به سوی مکه حرکت کردیم و جبرئیل نازل شد و گفت: ای محمد! خدایت سلام رسانده می گوید: علی را به عنوان عَلَمی برای مردم منصوب کن.⁽¹⁾

مردم با این خاطره از «ولایت نبوی» از مدینه حرکت کردند که «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ»، و با رسیدن به مکه سراغ اعمال حج رفتند و پس از اتمام حج راهی غدیر شدند؛ تا ساعتی که در برابر منبر غدیر نشستند. آن روز روزی بود که باید شأن نزول این آیه کامل می شد و ارتباط غدیر با این فراز قرآن تبیین می گردید.

پیامبر صلی الله علیه و آله با یاد آوری آیه مزبور درباره ولایت خود از مردم اقرار گرفت، و سپس ضمن معنی کردن این ولایت، ادامه این صاحب اختیاری را درباره امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین علیهم السلام با ظرافت کامل بیان فرمود، به گونه ای که ولایت آنان استمرار ولایت نبوی به شمار آید و از متن قرآن استخراج شود. این بخش حساس تاریخ را عبداللّه بن جعفر - که خود حاضر در غدیر بوده - خطاب به معاویه چنین توصیف می کند:

من از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم در حالی که آن حضرت بر فراز منبر بود، و من و عمر بن ابی سلمه و اسامة بن زید و سعد بن ابی وقاص و سلمان فارسی و ابوذر و مقداد و زبیر در مقابل او قرار داشتیم.⁽²⁾

در آن لحظه حضرت فرمود: «اَلَسْتُ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ»: «آیا من نسبت به مؤمنان از خودشان صاحب اختیارتر نیستم»؟ گفتیم: بلی، یا رسول اللّه. فرمود: آیا همسران من مادران شما نیستند؟ گفتیم: بلی، یا رسول اللّه.

فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ»: «هرکس من صاحب اختیار او هستم علی صاحب اختیار اوست و بر او از خودش بیشتر اختیار دارد» - و با دست مبارک بر شانه علی علیه السلام زد - و فرمود: «اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ».

سپس فرمود: «ای مردم، من نسبت به مؤمنین از خودشان صاحب اختیارترم و با بودن من آنان را امری و اختیاری نیست. بعد از من علی نسبت به مؤمنین از خودشان صاحب اختیارتر است و با بودن او آنان را امری و اختیاری نیست. سپس پسرم حسن نسبت به مؤمنین از خودشان صاحب اختیارتر است و با بودن او آنان را امری و اختیاری نیست».

سپس بار دیگر بر سر مطلب بازگشت و فرمود: «ای مردم، وقتی من به شهادت رسیدم علی بر شما از خودتان صاحب اختیارتر است، و آنگاه که علی به شهادت برسد پسرم حسن بر مؤمنین صاحب اختیارتر است، و آنگاه که حسن به شهادت برسد پسرم حسین بر مؤمنین از خودشان صاحب اختیارتر است».⁽¹⁾

تحلیل اعتقادی اول

می بینیم که جرقّه غدیر از مسئله «ولایت» و «صاحب اختیاری مردم» آغاز شده و از همان ابتدا این ارتباط در ذهن مردم جای گرفته است. حتی عظمت مسئله به خوبی جلوه کرده است که فورا درباره معنی و محدوده آن سؤال کرده اند. با این ذهنیت، آیا مضحکه نیست که بگوییم پیامبر صلی الله علیه و آله آن جمعیت 120000 نفری را در غدیر جمع کرد تا بگوید: «علی را دوست بدارید»؟!! اینجاست که اگر قضایای تاریخی را با همه

جوانب آن از آغاز تا انجام دنبال کنیم، تأثیر عجیبی در درک و تحلیل آن خواهد گذاشت و گاهی صورت ماجرا تغییر پیدا می کند.

تحلیل اعتقادی دوم

خط ارتباط غدیر با قرآن بسیار زیبا به تصویر کشیده شده است، و جا دارد آن را این گونه به خاطر بسپاریم:

قرآن ولایت نبوی را اثبات می کند. پیامبر صلی الله علیه و آله همان آیه را در غدیر به عنوان شاهد بر ولایت خود ذکر می کند. آنگاه ولایت امیرالمؤمنین و امامان علیهم السلام را به عنوان تفریع و ادامه ولایت خود بیان می کند. سپس این ولایت را به

معنای تصمیم گیرندگان در همه امور مردم توضیح می دهد. آنگاه با ذکر ولایت سه امام، استمرار آن را از بقیه فرازهای غدیر به ما می فهماند.

تأکید خاص این حدیث بر جمله «لَیْسَ لَهُمْ مَعَهُ اَمْرٌ» است، یعنی با وجود آنان برای مردم امری و اختیاری نیست. باید گفت: قوام ولایت مطلقه امامان علیهم السلام به همین نکته است، یعنی اگر آنان صاحب فرمان علی الاطلاق باشند هیچکس دیگری - حتی خود کسی که درباره اش تصمیم گیری می شود - نباید حق دخالت و رأی و نظر در آن موضوع داشته باشد.

ضمانت چنین فرمان قاطعی عصمت الهی است که فقط درباره امامان علیهم السلام وجود دارد؛ و هر کسی را متقاعد می کند که در برابر دستور و نظر مبارک معصوم علیهم السلام خود را تخطئه نماید و فرمان او را مقدم بداند، که در واقع فرمان خدا را مقدم داشته است.

2 . سوره نساء: آیه 59

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اَطیعُوا اللّه َ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الاَْمْرِ مِنْکُمْ فَاِنْ تَنازَعْتُمْ فی شَیْ ءٍ فَرُدُّوهُ اِلَی اللّه ِ وَ الرَّسُولِ اِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ اَحْسَنُ تَأْویلاً.

ای کسانی که ایمان آورده اید از خدا و رسول و صاحب اختیاران خود پیروی کنید. اگر در چیزی نزاع کردید آن را به خدا و رسول ارجاع دهید، اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید. این بهتر است و از جهت تأویل نیکوتر است.

3 . سوره مائده: آیه 55

اِنِّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ.

صاحب اختیار شما خدا و رسول و کسانی هستند که ایمان آورده نماز را بپا می دارند و در حال رکوع زکات می پردازند.

4 . سوره توبه: آیه 16

اشاره

اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّا یَعْلَمِ اللّه ُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنینَ وَلیجَةً وَ اللّه ُ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ.

آیا گمان کرده اید که رها می شوید در حالی که هنوز خدا باید جهاد کنندگان از شما را ببیند که جز خدا و رسول و مؤمنین محل اعتمادی برای خود برنگزیده اند؛ و خدا به آنچه انجام

می دهید آگاه است.

موقعیت تاریخی

هنوز مردم مدینه در پیِ پاسخ به سؤال اول درباره «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ . . .» بودند که خداوند سه آیه دیگر از قرآن نازل کرد، که در هر سه مسئله ولایت به میان آمده بود و بار دیگر اهمیت موضوعِ ولایت انگیزه ای برای سؤال مردم شد. در یک آیه عنوان «اُولِی الاَْمْر» به معنای «صاحب اختیار»، و در آیه دیگر «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ . . .» به همان

معنای «صاحب اختیار»، و در آیه سوم «وَلیجَة» به معنای «محل اعتماد مردم» مطرح شده بود.

مردم پرسیدند: آیا این عناوین عمومیت دارد یا منظور افراد خاصی هستند؟ یعنی هر کس امور مردم را در دست بگیرد «اُولِی الاَْمْر» خواهد بود؟ هر کس در رکوع صدقه بدهد صاحب اختیار مردم خواهد بود؟ آیا هر مؤمنی محل اعتماد مؤمنین خواهد بود؟ پیداست که سؤال درباره مقام ولایت پاسخی مفصل و شفاف در زمینه ای مناسب می طلبد که هم ابهامی نماند و هم از سوی فتنه جویان مورد سوء استفاده واقع نشود.

در پاسخ به چنین سؤال مهمی خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد مسئله ولایت را هم مثل نماز و زکات و حج به طور کامل بیان کند و صاحبان این ولایت را به مردم بشناساند، و این کار را در غدیر انجام دهد و علی بن ابی طالب علیه السلام را به امامت منصوب فرماید.

بنابراین واقعه غدیر پاسخ به سؤالی بزرگ درباره ولایت است که از نزول سه آیه قرآن قبل از آن مراسم عظیم نشأت گرفته است. به عبارت دیگر نقطه آغاز غدیر نزول آیاتی بود که مسئله ولایت رابه مردم گوشزد کرد و آمادگی لازم را برای پذیرش آنچه در غدیر گفته شد ایجاد کرد.

داستان این تسلسل تاریخی را از لسان صاحب ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام می شنویم که در اتمام حجت های خود در زمان عثمان در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله و در حضور حاضرین غدیر در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده و بر نازل شدن این آیات در آغاز سفر غدیر تصریح نموده است:

وقتی آیه «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اَطیعُوا اللّه َ . . .»: «ای کسانی که ایمان آورده اید از خدا و پیامبر و صاحبان امر خود اطاعت کنید» نازل شد، و آنگاه که آیه «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ . . .»: «فقط صاحب اختیار شما خدا و رسولش و کسانی هستند که

نماز را بپا می دارند و در حال رکوع زکات می پردازند» نازل شد، و هنگامی که آیه «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَکُوا . . .»: «گمان کرده اید که رها می شوید در حالی که هنوز خدا باید جهاد کنندگان شما را ببیند، کسانی که جز خدا و پیامبرش و مؤمنین را محل اعتماد خود قرار نمی دهند»، این سه آیه که نازل شد مردم گفتند: یا رسول اللّه! آیا مخصوص بعضی از مؤمنین است یا شامل همه می شود؟

خداوند عزوجل به پیامبرش دستور داد والیانِ امر مردم را به آنان معرفی کند، و ولایت را برایشان تفسیر کند همان گونه که نماز و زکات و حجّشان را تفسیر کرده است و مرا در غدیر خم منصوب نماید. (در غدیر) پیامبر صلی الله علیه و آله مردم را مورد خطاب قرار داد و فرمود: ای مردم! خداوند مرا برای رسالتی فرستاده که سینه ام از آن به تنگ آمد و گمان کردم که مردم مرا تکذیب می کنند، ولی خدا مرا تهدید کرده که یا آن رسالت را ابلاغ کنم و یا مرا عذاب خواهد کرد! سپس پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد تا برای جمع شدن مردم ندا کنند. آنگاه خطابه ای ایراد کرد و فرمود: «ای مردم، آیا می دانید که خدای عزوجل صاحب اختیار من است و من صاحب اختیار مؤمنینم و نسبت به آنان از خودشان بیشتر اختیار دارم»؟ گفتند: بلی یا رسول اللّه. فرمود: یا علی، بپاخیز. من هم بپا خاستم و آن حضرت فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ».

سلمان برخاست و گفت: یا رسول اللّه، این ولایت چگونه ولایتی است؟ فرمود: «ولایتی همچون ولایت من، هر کس من نسبت به او از خودش بیشتر اختیار داشته ام علی هم نسبت به او از خودش بیشتر اختیار دارد». اینجا بود که خداوند تعالی آیه «اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . .» را نازل کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله با تکبیر چنین فرمود: «اَللّه ُ اَکْبَر، کمال نبوت من و تکمیل دین خدا ولایت علی علیه السلام بعد از من است».

ابوبکر و عمر برخاستند و گفتند: یا رسول اللّه، این آیات مخصوص علی علیه السلام است؟ حضرت فرمود: آری، درباره او و جانشینانم تا روز قیامت است. گفتند: یا رسول اللّه، آنان را برای ما روشن فرما. فرمود: برادرم علی و وزیرم

و وارثم و وصیّم و جانشینم در امتم و صاحب اختیار هر مؤمنی بعد از من. سپس پسرم حسن و بعد حسین و آنگاه نُه نفر از فرزندان پسرم حسین که یکی پس از دیگری خواهند بود. قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمی شوند و قرآن هم از آنان جدا نمی شود تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند.⁽¹⁾

تحلیل اعتقادی

مراسم عظیم غدیر به دستور خداوند برای پاسخ به چند سؤال حیاتی پیرامون رکن اعتقادی ولایت تشکیل شد. اگر این سؤال ها و پاسخ آنها را از متن بالا استخراج کنیم و کنار هم قرار دهیم نتایج زیر بدست می آید که تفسیری بر آیات مذکور نیز هست:

سؤال 1 : آیا مسئله ولایت و صاحب اختیاری مردم مخصوص افراد خاصی است یا آنکه منظور اصل بدست گرفتن امور مردم است و افراد آن مهم نیستند و می توانند در هر زمانی انتخاب شوند؟

پاسخ : ولایت و صاحب اختیاری مردم نه تنها عمومیت ندارد، بلکه مخصوص دوازده نفرِ معین شده است، که مقام عصمت را دارند.

سؤال 2 : پشتوانه این ولایت و صاحب اختیاری مردم چیست؟

پاسخ : ولایتِ خدا اصل و ریشه این ولایت بر مردم است. در پله دوم ولایت رسول اللّه صلی الله علیه و آله است، و در امتداد آن ولایت ائمه علیهم السلام قرار دارد. بنابراین ولایت پیامبر و امام به ترتیب تکیه بر ولایت اول دارد، که ولایت خالق جهان بر مخلوقاتش است.

سؤال 3 : آیا ولایت مخصوص علی علیه السلام است؟

پاسخ : علی و جانشینانش تا روز قیامت صاحب این ولایتند، که عبارتند از حسن و حسین و نه نفر از فرزندان حسین علیهم السلام.

سؤال 4 : محدوده این ولایت چقدر است؟

پاسخ : عینا مانند ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله است و هیچ فرقی ندارد، و به معنای صاحب اختیاری بر همه مردم در همه ابعاد حتی امور شخصی آنان است.

سؤال 5 : اهمیت ولایت چقدر است؟

پاسخ : با این ولایت دین کامل شده و رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان ختم نبوت به انجام رسیده است.

بنابراین مردم هنگام نزول این آیات درباره ولایت سؤالاتی داشتند و به امر خدا وعده آنها غدیر قرار داده شد، و واقعا جواب های کاملی برای سؤالات خود یافتند.

5 . سوره مائده: آیه 7

اشاره

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَیْکُمْ وَ میثاقَهُ الَّذی واثَقَکُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه َ اِنَّ اللّه َ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدورِ.

به یاد آورید نعمت خدا را بر شما و پیمانی که از شما گرفت آنگاه که گفتید: شنیدیم و اطاعت نمودیم و تقوای خدا را پیشه کنید که خدا به آنچه در سینه هاست آگاه است.

موقعیت تاریخی

در پیِ نزول آیه «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ» در مدینه و سؤال مردم از معنای آن و پاسخ پیامبر صلی الله علیه و آله که «سمع و طاعت مطلق» است، مردم بر این ولایت اقرار کردند و پیمان بستند که وفادار بمانند، و این عهد را با جمله «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» اعلان کردند.

متعاقب این پیمان آیه نازل شد که این عهد و پیمان را بیاد داشته باشید، چرا که زمینه های مختلفی برای شکستن آن در پیش بود.

حذیفه یمانی پس از آنکه نزول آیه «النَّبِیُّ اَوْلی بِالْمُؤْمِنینَ . . .» را در مدینه به عنوان مقدمه ای بر سفر غدیر ذکر می کند، در دنباله ماجرا با ذکر ارتباط محتوای آیه با غدیر تصریح به نزول آن در آغاز این داستان پر ماجرا می نماید:

گفتند: یا رسول اللّه! این کدام ولایت است که شما در آن بر ما از خودمان سزاوار ترید؟ حضرت فرمود: سمع و طاعت در آنچه دوست بدارید یا خوش ندارید. ما هم گفتیم: «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا». اینجا بود که خداوند این آیه را نازل کرد: «وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَیْکُمْ وَ میثاقَهُ الَّذی واثَقَکُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا»: «بیاد آورید نعمت خدا را بر شما، و پیمانی که با شما بست آنگاه که گفتید: شنیدیم و اطاعت کردیم».⁽¹⁾

در روایات دیگری نزولِ این آیه پس از نزولِ آیه «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ . . .» در بازگشت از مکه به غدیر ذکر شده است. عبارت چنین است: «فَاَنْزَلَ: یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .» ثُمَّ اَنْزَلَ: «اُذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَیْکُمْ . . .»⁽¹⁾که به هر حال اصل نزول آیه در موسم غدیر مسلم است.

تحلیل اعتقادی

نزول این آیه در چنین موقعیتی، با هدفِ خاطر نشان ساختن پیمان های بعدی بر سر همین مسئله ولایت صورت گرفت؛ چرا که در حدیثی امام باقر علیه السلام درباره همین آیه می فرماید: «میثاق و پیمان (که در آیه ذکر شده) آن چیزی است که خداوند در حجة الوداع بیان کرد . . . که نصب امیرالمؤمنین علیه السلام به عنوان امام همه خلق است».⁽²⁾

در حدیث دیگری در تفسیر همین آیه می فرماید: «آنگاه که پیامبر صلی الله علیه و آله پیمان ولایت را از مردم گرفت گفتند: سَمِعْنا وَ اَطَعْنا، ولی سپس پیمان خدا را شکستند».⁽³⁾

اینک با مروری بر پیمان بستن های متعدد مردم در مقاطع مختلف غدیر در می یابیم که میثاق واحدی در جلوه های مختلف بر حسب مسیر واقعه بوده، که هر یک دیگری را مؤکدتر می کند و نزول آیه در شأن همه این موارد می تواند باشد.

بار اول در مدینه برای ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» گفتند. بار دوم در اواخر خطابه غدیر بود که حضرت از مردم اقرار لسانی گرفت و صراحتا کلمه عهد و پیمان را به میان آورد و بدین صورت پیمان دوم به انجام رسید، آنجا که فرمود:

فَقُولُوا بِاَجْمَعِکُمْ: «اِنّا سامِعُونَ مُطیعُونَ . . . لا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لا نَنْقُضُ الْمیثاقَ . . . ، فَالْعَهْدُ وَ الْمیثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا مِنْ قُلُوبِنا وَ اَنفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ اَیْدینا . . . لا نَبْتَغی بِذلِکَ بَدَلاً وَ لا یَرَی اللّه ُ مِنْ اَنْفُسِنا حِوَلاً».⁽¹⁾

پس همگی چنین بگویید: «ما شنیدیم و اطاعت می کنیم ... از این قول برنمی گردیم و پیمان را نمی شکنیم . . . پس برای آنان عهد و پیمان از ما گرفته شد، از قلب هایمان و جان هایمان و زبان هایمان و ضمائرمان و دست هایمان . . . هرگز در پی تغییر این عهد نیستیم و خداوند در این باره از نفس هایمان دگرگونی نبیند».

بار سوم با پایان یافتنِ خطبه مردم به طرف منبر پیامبر صلی الله علیه و آله جلو آمدند و صدای مردم بلند شد: «نَعَمْ، نَعَمْ! سَمِعْنا وَ اَطَعْنا اَمْرَ اللّه ِ وَ اَمْرَ رَسُولِهِ بِقُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ اَیْدینا»: «آری، آری! شنیدیم و اطاعت می کنیم امر خدا و رسولش را با قلب ها و جان ها و زبان ها و دستانمان».⁽²⁾

بار چهارم بیعت رسمی بود که هم با پیامبر صلی الله علیه و آله و هم با امیرالمؤمنین علیه السلام رسما دست بیعت دادند و این میثاق الهی را به محکم ترین شکل ممکن نشان دادند.

می بینیم هیچ پیمانی چنین مراحل بهم پیوسته و محکمی نداشته، و هیچ پیمان مستحکمی این گونه زیر پا گذاشته نشده است. پس جا دارد خداوند آن را به رخ مردم بکشد و یادآور شود که: «وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّه ِ عَلَیْکُمْ وَ میثاقَهُ الَّذی واثَقَکُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا»، و از مردم بخواهد که در این باره از خدا بترسند که خدا از نیت قلب ها آگاه است: «وَ اتَّقُوا اللّه َ اِنَّ اللّه َ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدورِ».

6 . سوره سبأ: آیه 46

قُلْ اِنَّما اَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ اَنْ تَقُومُوا للّه ِِ مَثْنی وَ فُرادی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ اِنْ هُوَ اِلاّ نَذیرٌ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذابٍ شَدیدٍ.

بگو من شما را به یک چیز موعظه می کنم، تا به خاطر خدا دو نفری و به تنهایی بپا خیزید. سپس فکر کنید که رفیق شما جنون ندارد؛ او نیست مگر ترساننده ای برای شما در برابر عذاب شدید.

7 . سوره مائده: آیه 55

اشاره

اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ.

صاحب اختیار شما خدا و رسول و کسانی هستند که ایمان آورده نماز را بپا می دارند و در حال رکوع زکات می پردازند.

موقعیت تاریخی

در همان حال و هوایی که مؤمنین درباره ولایت پرس و جو می کردند، منافقین نیز به تکاپو افتاده بودند تا از جزئیات مسئله ولایت باخبر شوند، و شکی نیست که از این جستجو نتایجی را برای پیش بینی اهداف شوم خود دنبال می کردند.

امیرالمؤمنین علیه السلام ضمن ترسیم این مقطع تاریخی، بیان مفصلی درباره نزول تدریجی دستورات اسلام فرموده و آخرین فرمان الهی را حکم «ولایت» معرفی کرده است، که مسیر دقیق غدیر در راستای تبلیغ احکام الهی را به تصویر می کشد. به متن کلام حضرت در این باره دل می سپاریم:

خداوند - جل ذکره - احکام مهم شریعت و آیات فرائض را در زمان های مختلف فرستاد، همان گونه که آسمان ها و زمین را در شش روز خلق فرمود، در حالی که اگر می خواست آنها را در کمتر از چشم بر هم زدن خلق

کند می توانست، ولی آرامش و مدارا را نمونه ای برای امانت داران خود و باعث اتمام حجت بر خلقش قرار داد.

اولین مسئله ای که مردم را بدان مقید ساخت اقرار به یگانگی و ربوبیت خود و شهادت به «لا اِله اِلاَّ اللّه ُ» بود. وقتی به این مطلب اقرار کردند پشت سر آن اقرار به نبوت پیامبرش و شهادت به رسالت او را به میان آورد. وقتی در برابر این مسئله هم سر تسلیم فرود آوردند بر آنان واجب کرد نماز و سپس روزه و بعد حج و سپس جهاد و بعد از آن زکات را و سپس صدقات و آنچه از غنایم گرفته می شود.

منافقین به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: آیا بعد از آنچه بر ما واجب کردی چیز دیگری هم برای پروردگارت باقی مانده که بر ما واجب کند؟ خوب است آن را هم ذکر کنی تا دل ما آرام گیرد که چیز دیگری باقی نمانده است!

در پی این سؤال خداوند این آیه را نازل کرد: «قُلْ اِنَّما اَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ»: «بگو شما را به یک چیز موعظه می کنم»، و منظور ولایت بود. بعد از آن این آیه را نازل کرد: «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»: «صاحب اختیار شما خدا و رسول و کسانی هستند که ایمان آورده نماز را بپا می دارند و در حال رکوع زکات می پردازند». بین امت اختلافی در این باره وجود ندارد که آن روز زکات را احدی در حال رکوع پرداخت نکرد مگر یک نفر (یعنی علی علیه السلام)، که اگر نام او در قرآن برده می شد (دشمنان) آن را حذف می کردند . . . . و در آن هنگام بود که خداوند عزوجل فرمود: «اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . .».⁽¹⁾

تحلیل اعتقادی

آنچه ارتباط این آیات را با غدیر روشن می کند قسمت آخر حدیث است که نزول آیه «اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ . . .» را بعد از چنین سؤال و جواب منافقین از پیامبر صلی الله علیه و آله مطرح

می کند. با توجه به اینکه در این حدیث امیرالمؤمنین علیه السلام در صدد پاسخگویی به کسی است که معنای آیاتی از قرآن برای او مشکل شده و حضرت با بیان نورانی خود ابهامات را برای او بر طرف می کند، و از جمله درباره «اِنَّما اَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ» سؤال

نموده است، باید دانست که حضرت در صدد ذکر مسیر داستان غدیر نیست، و فقط با اشاره ای به ختم ماجرای غدیر که نزول آیه اکمال است، بیان می کند که مراد از «واحدة» در آیه «ولایت» است. بنابراین از مجموع این حدیث می توان استفاده کرد که یکی از مراحل مقدماتی غدیر همین سؤال منافقین و پاسخ پیامبر صلی الله علیه و آله با نزول دو آیه قرآن است.

8 . سوره انشراح : آیه 7

اشاره

فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ.

آنگاه که فراغت یافتی منصوب کن.

موقعیت تاریخی

اکنون که سفر حج در پیش است و پیامبر صلی الله علیه و آله از پایان عمر خود خبر می دهد و نشانه های ختمِ نبوّتِ حضرت خاتم ظاهر شده، در یک آیه کوتاه دستور العمل ادامه این سفر داده می شود که پس از فراغت از حج - که ابلاغ همه احکام الهی کامل می شود - نوبت اعلان آخرین دستور یعنی ولایت و منصوب کردن امیرالمؤمنین علیه السلام به خلافت است.

تحلیل اعتقادی

اشاره

اثبات نزول این آیه درباره غدیر باز می گردد به تفسیر «فَرَغْتَ» و «فَانْصَبْ» در روایات اهل بیت علیهم السلام که در چهار مرحله تبیین می شود:

الف . قرائت کسره یا فتحه در «فَانْصبْ»

اولین سخنی که قبل از شأن نزول این آیه مطرح است قرائت کلمه «فَانْصَبْ» است که آیا باید با کسره صاد خوانده شود یا فتحه آن. در اینجا با یادآوری اینکه اختلاف قرائت در حد حرکات و اعراب قرآن مسئله ای مورد قبول است، یادآور می شود که در روایات ما تصریح به قرائت کسره شده است، و این تصریح گاهی با نام بردن «کسره» است و گاهی از ترکیب عبارت پیداست، زیرا اگر با فتحه خوانده شود به معنای «تلاش کردن» است و فعل لازم بوده نیازی به مفعول ندارد، ولی اگر با کسره خوانده شود به معنای «منصوب کردن» است و فعل متعدی بوده بدون مفعول معنی نمی دهد و حتی گاهی به دو مفعول نیاز دارد، مثلاً «فَانْصِبْ عَلِیّا» یعنی: «علی را منصوب کن»، و «فَانْصِبْ عَلِیّا اِماما» یعنی: «علی را به امامت منصوب کن».

در همه مواردی که در روایات ائمه علیهم السلام این آیه تفسیر شده، حتی اگر تصریحی به کسره نباشد معنی کردن آن به صورت فعل متعدی با ذکر یک یا دو مفعول، به معنای قرائت با کسره و صحیح شمردن آن است.

اقتضای حکم و موضوع و روند مطلب در سوره نیز با قرائت کسره بیشتر تناسب دارد، زیرا «فَانْصَبْ» با فتحه یعنی: «تلاش کن، و خود را به زحمت بینداز»، و معنای عبارت چنین می شود: «وقتی از وظیفه پیامبری فراغت یافتی تلاش کن و خود را به زحمت انداز»، که چندان معنای عمیقی را نمی رساند. ولی «فَانْصِبْ» با کسره یعنی «منصوب کن»، و معنای عبارت چنین می شود: «وقتی از وظیفه پیامبری فراغت یافتی منصوب کن»، که دقیقا متوجه مسئله خلافت می شود که پیامبر صلی الله علیه و آله در مرحله پایانی نبوت بدان اقدام می فرماید.

با این مقدمه درباره قرائت آیه، دو روایت که به قرائت کسره تصریح دارند می آوریم و سپس از عکس العمل خاص اهل سنت به اهمیت موضوع پی می بریم:

عَنْ اَبی عَبْدِاللّه ِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام عَنْ اَبیهِ علیه السلام اَنَّهُ قالَ فی قَوْلِهِ تَعالی: «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصبْ»، قالَ: فَانْصِب بِکَسْرِ الصّادِ. اِذا فَرَغْتَ مِنْ اِقامَةِ الْفَرائِضِ فَانْصِبْ عَلِیّا علیه السلام، فَفَعَلَ صلی الله علیه و آله.⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام از پدرشان امام باقر علیه السلام نقل شده که درباره کلام خداوند تعالی «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصبْ» فرمود: «کلمه فَانْصِبْ با کسره صاد است، و معنایش چنین است که هر گاه از اقامه اعمال واجب فراغت یافتی علی را منصوب نما»، و پیامبر صلی الله علیه و آله این دستور را عملی ساخت.

در این روایت به کلمه «بِکَسْرِ الصّادِ» تصریح فرموده، و در عبارت بعدی هم کلمه «فَانْصِبْ عَلِیّا» را به کار برده که اگر با فتحه بخوانیم نیاز به مفعول ندارد و معنی غلط می شود. در روایت دیگری با کلمه «قَرَأَ» تصریح به قرائت حضرت با کسره نموده و سپس با عبارت «فَانْصِبْ لَهُمْ عَلِیا اِماما» مطلب را واضحتر نموده و نشان داده که منظور قرائت با کسره است که نیاز به مفعول دارد. متن روایت چنین است:

اِنَّ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَرَأَ: «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصِبْ». قالَ: فَاِذا فَرَغْتَ مِنْ اِکْمالِ الشَّریعَةِ فَانْصِبْ لَهُمْ عَلِیّا اِماما.⁽¹⁾

حضرت جعفر بن محمد علیه السلام چنین قرائت کرد: «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصِبْ»، و چنین معنی کرد که «هرگاه از تکمیل شریعت فراغت یافتی علی را به عنوان امام آنان منصوب نما».

با توجه به قرائت ائمه علیهم السلام با کسره در کلمه «فَانْصِبْ»، برخورد شدید برخی از اهل سنت و تأکید بر خارج ساختن آیه از موضوع «ولایت» جلب توجه می کند و ریشه مسئله را بازگو می نماید:

قالَ الزَّمَخْشَری: وَ مِنَ الْبِدَعِ ما رُوِیَ عَنْ بَعْضِ الرّافِضَةِ اَنَّهُ قَرَأَ «فَانْصِبْ» بِکَسْرِ الصّادِ، اَیْ اِنْصِبْ عَلِیّا لِلاِمامَةِ.

زمخشری می گوید: از بدعت ها مطلبی است که از بعضی رافضیان نقل شده که کلمه «فَانْصَبْ» در آیه را با کسره صاد خوانده، یعنی علی را به امامت منصوب کن.⁽²⁾

قالَ ابْنُ الْعَرَبِیِّ: مِنَ الْمُبْتَدِعَةِ مَنْ قَرَأَ هذِهِ الاْیَةِ «فَانْصِبْ» بِکَسْرِ الصّادِ وَ الْهَمْزِ مِنْ اَوَّلِهِ. قالُوا: مَعْناهُ: اِنْصِبِ الاِْمامَ الَّذی تَسْتَخْلِفُهُ، وَ هذا باطِلٌ فِی الْقَراءَةِ باطِلٌ فِی الْمَعْنی، لاَِنَّ النَّبِیَّ9 لَمْ یَسْتَخْلِفْ اَحَدا.

ابن عربی می گوید: عده ای از بدعت گزاران این آیه را به صورت «فَانْصِبْ» با کسره صاد و همزه اوّلش خوانده اند و گفته اند معنایش چنین می شود: «امامی را که جانشین توست منصوب کن». و این هم از نظر قرائت باطل است و هم از نظر معنی، زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله هیچکس را به عنوان خلیفه و جانشین خود منصوب نکرده است!⁽¹⁾

بدعت شمردن قرائت آیه با کسره به ضمیمه کلمه «روافض» گویای همه چیز است، چرا که اختلاف قرائت آن هم در حدّ حرکات هرگز بدعت شمرده نشده و در روایت اهل سنت نیز موارد بسیاری دارد. چگونه است که وقتی نوبت به شیعیان رسیده مارک بدعت به خود گرفته است؟ پاسخ این سؤال ما را محی الدین عربی در آخر کلام خودکه در عبارت فوق ذکر شد - داده است که می گوید: «این هم از نظر قرائت باطل است و هم از نظر معنی، زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله هیچکس را خلیفه خود منصوب نکرده است»!!

پس بدعت بودنِ تغییر یک حرکت در کلمه «فَانْصَبْ» به خاطر آن است که به نظر محی الدین خلافت انتصابی نیست بلکه مردم باید انتخاب کنند! و ما می گوییم: چون خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله فقط باید با منصوب کردن آن حضرت باشد، بنابراین قرائت اصلی با کسر بوده است؛ و بدعت گزاران برای فرار از حقیقتِ خلافت و ایجاد بدعتِ خلافت انتخابی، آن را با فتحه خوانده اند!!

ب . تصریح به نزول آیه درباره غدیر

روایاتی که در تفسیر و شأن نزول این آیه وارد شده در مواردی دقیقا موقعیت زمانی آن را حجة الوداع و پس از اتمام حج معین می کند، و گاهی با آوردن مسئله «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» به دنبال بیان آیه به تحقق آن در غدیر اشاره می کند. سه روایت زیر گویای این جهت است:

عَنْ اَبی عَبْدِاللّه ِ علیه السلام قالَ: قَوْلُهُ: «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصِبْ»، کانَ رَسُولُ اللّه ُ صلی الله علیه و آله حاجّا، فَنَزَلَتْ: «فَاِذا فَرَغْتَ» مِنْ َحجِّکَ «فَانْصِبْ» عَلِیّا عَلَما لِلنّاسِ.

امام صادق علیه السلام فرمود: قول خداوند: «آنگاه که فراغت یافتی منصوب کن»، پیامبر صلی الله علیه و آله در سفر حج بود که چنین نازل شد: وقتی از حج خود «فراغت یافتی» علی را به عنوان عَلَم و علامتی برای مردم «منصوب کن».⁽¹⁾

در این حدیث به نزول آیه در سفر حج که مقدمه غدیر بود تصریح شده است. در حدیث دیگر حجة الوداع ذکر شده که صراحت بیشتری دارد:

«فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصِبْ»، قالَ: فَاِذا فَرَغْتَ مِنْ حَجَّةِ الْوِداعِ فَانْصِبْ اَمیرَالْمُؤْمِنینَ وَ اِلی رَبِّکَ فَارْغَبْ.

درباره معنای آیه «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصِبْ» فرمود: «وقتی از حجة الوداع فراغت یافتی امیرالمؤمنین را منصوب کن و به سوی پروردگارت رغبت نما».⁽²⁾

در حدیث سوم با ذکر مراسم غدیر این موقعیت زمانی را بیان کرده است، که پیامبر صلی الله علیه و آله پس از این آیه فرمود: «من کنت مولاه . . .»، و شکی نیست که حضرت این کلام را در غدیر فرموده است:

عَنْ اَبی عَبْدِاللّه ِ علیه السلام: قالَ عَزَّ ذِکْرُهُ: «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصِبْ وَ اِلی رَبِّکَ فَارْغَبْ»، یَقُولُ: فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصِبْ عَلَمَکَ وَ اَعْلِنْ وَصِیَّکَ فَاَعْلِمْهُمْ فَضْلَهُ عَلانِیَةً. فَقال صلی الله علیه و آله: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ - ثَلاثَ مَرّاتٍ - .

امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند فرمود: «آنگاه که فراغت یافتی منصوب کن و به سوی پروردگارت رغبت نما»، می فرماید: «وقتی فراغت یافتی علامت خود را منصوب کن و جانشین خود را اعلان نما و فضیلت او را علنا بیان کن. این بود که پیامبر صلی الله علیه و آله سه مرتبه فرمود: «هر کس من صاحب اختیار اویم علی صاحب اختیار اوست. خدایا، دوست بدار هرکس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر کس او را دشمن بدارد».⁽¹⁾

ج . ارتباط کل سوره با غدیر

سوره انشراح حاکی از گشایش اساسی در رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله است و خداوند خبر از انشراح سینه و آسودگی قلب آن حضرت می دهد. در این سوره از مسئولیت عظیمی یاد شده که با انجام آن سنگینی از دوش پیامبر صلی الله علیه و آله برداشته شده و دوران عسر و سختی پشت سر گذاشته می شود و دوران یُسر و آسایش به استقبال می آید. کلید همه این گشایش ها علی بن ابی طالب است، که آرامش نهایی و مطلق با منصوب کردن او به مقام امامت حاصل می شود. این تسلسلِ مراحل اسلام و ارتباط نهایی آن با غدیر در کلام امام باقر و امام صادق علیه السلام چنین ترسیم شده است:

کلام خداوند «اَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ»، یعنی: آیا به تو نفهمانیدیم جانشینت کیست؟ آیا او را یار تو و خوار کننده دشمن تو قرار ندادیم؟ همان دشمنی که کمر تو را می شکست. آیا از نسل علی فرزندان انبیاء را قرار نداده که هدایت یافته اند؟

«وَ رَفَعْنا لَک ذِکْرَکَ»، تا آنجا که هر جا نام من (خدا) برده شود تو هم (ای پیامبر) همراه من نام برده می شوی؟ هرگاه از دنیای خود فارغ شدی علی را برای ولایت منصوب کن تا به وسیله او از اختلاف هدایت یابند.⁽²⁾

در حدیث فوق فرازهای سوره انشراح، انسجام مقام نبوت و ولایت را در مسیر 23 ساله رسالت نشان داده است. در حدیثی دیگر به جزئیات بیشتری از این ارتباط پرداخته شده است:

«اَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ»: «آیا سینه تو را فراخ قرار ندادیم»، فرمود: به وسیله علی علیه السلام که او را جانشین تو قرار دادیم. آنگاه که مکه را فتح کرد و قریش به اسلام داخل شدند، خداوند سینه پیامبر صلی الله علیه و آله و باطن او را گشایش عنایت فرمود.

«وَ وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ»: «مشکل تو را از دوشت برداشتیم»، فرمود: به وسیله علی، جنگی را که کمرت را می شکست یعنی بار آن بر کمرت سنگینی می کرد از دوشت برداشتیم.

«وَ رَفَعْنا لَک ذِکْرَکَ» : «و یاد تو را بلند آوازه قرار دادیم»، فرمود: هرگاه نام من (خدا) برده شود نام تو هم ذکر می شود، و این همان کلام مردم است که می گویند: «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّه ُ، وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدا رَسُولُ اللّه ِ».

سپس می فرماید: «اِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرا»: «با هر سختی آسانی هست»، فرمود: مادامی که در سختی بودی آسانی برایت آمد.

«فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصِبْ»: «آنگاه که فراغت یافتی منصوب کن»، فرمود: آنگاه که از حجة الوداع فراغت یافتی امیرالمؤمنین را منصوب کن. «وَ اِلی رَبِّکَ فَارْغَبْ»: «و به سوی پروردگارت رغبت کن».⁽¹⁾

د . منظور از فراغت و منصوب کردن

نقطه ای که ارتباط دقیق این آیه را با غدیر روشن می کند فهمیدن متعلق دو کلمه «فَرَغْتَ» و «فَانْصِبْ» است. آیا منظور فراغت از چه کاری و منصوب کردن چه کسی به چه منصبی است؟ احادیث وارده در تفسیر آیه به غدیر، بر این دو نکته تأکید خاصی دارند.

درباره متعلق «فَرَغْتَ» سه جهت به چشم می خورد که منظور از همه آنها یک مطلب است، ولی هر یک از بُعد خاصی به مسئله می نگرد:

1 . اِذا فَرَغْتَ مِنْ حَجِّکَ⁽¹⁾. . . ، اِذا فَرَغْتَ مِنْ حَجَّةِ الْوِداعِ⁽²⁾. . .

در این روایت دو بُعد زمانی مورد تأکید قرار گرفته و نشان دهنده آن است که منصوب کردن امیرالمؤمنین علیه السلام در غدیر پس از مراسم حج، آن هم در سال حجة الوداع انجام گرفته است.

2 . اِذا فَرَغْتَ مِنْ دُنْیاکَ⁽³⁾. . .

در این مورد اشاره به نصب مقام ولایت در آخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله است.

3 . اِذا فَرَغْتَ مِنْ نَبُّوَتِکَ⁽⁴⁾. . . ، اِذا فَرَغْتَ مِنْ اِقامَةِ الْفَرائِضَ⁽⁵⁾. . . ، اِذا فَرَغْتَ مِنْ اِکْمالِ الشَّریعَةِ⁽⁶⁾. . .

در این سه مورد آخرین رسالت بودن ابلاغ حکم ولایت مورد توجه است، و این نکته با سه تعبیر متفاوت مطرح شده است: نبوت، یعنی پس از انجام همه آنچه به عنوان نبوت بر عهده حضرت بود. اقامه فرائض، یعنی ولایت آخرین واجبی است که پس از همه آنها اعلام شد. اکمال شریعت، یعنی چیزی از آنچه دین خداست باقی نماند و فقط ولایت باقی ماند که باید به عنوان روح حاکم بر آنها پس از پایان اعلان آنها مطرح شود.

درباره متعلق «فَانْصِبْ» باید توجه داشت که فعل «نَصَبَ» به معنای منصوب کردن دو مفعول می خواهد که یکی منصوب شونده و دیگری منصبی است که بدان منصوب

می گردد. مفعول اول در شش حدیث با ذکر نام حضرت به صورت «عَلِیّا» آمده و در یک مورد «امیرالمؤمنین» آمده و در مورد دیگری هم «عَلَمَکَ» ذکر شده است. مفعول دوم هم در یک مورد «وَصِیّا» آمده، و در یک مورد «اِماما» ذکر شده، و در دو مورد «عَلَما» مطرح شده و در دو حدیث دیگر با حرف جر با کلمه «لِلْوِلایَةِ» آمده است، که مجموع عبارات از این قرار است:

1 . فَانْصِبْ اَمیرَالْمُؤْمِنینَ.⁽¹⁾

2 . فَانْصِبْ عَلِیّا.⁽²⁾

3 . فَانْصِبْ عَلِیّا اِماما.⁽³⁾

4 . فَانْصِبْ عَلِیّا لِلْوِلایَةِ.⁽⁴⁾

5 . فَانْصِبْ عَلِیّا وَصِیّا.⁽⁵⁾

6 . فَانْصِبْ عَلِیّا عَلَما لِلنّاسِ.⁽⁶⁾

7 . فَانْصِبْ عَلَمَکَ وَ اَعْلِنْ وَصِیَّکَ.⁽⁷⁾

هر یک از این کلمات نیز یادآور بُعدی از ولایت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام است. امامت به معنای پیشوایی و رهبری مردم، وصایت از بُعد جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله، عَلَم بودن به معنای انحصار و تنها نشانِ هدایت بودن علی بن ابی طالب علیه السلام است.

9 . سوره زخرف: آیات 41 - 44

فَاِمّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَاِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ. اَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذی وَعَدْناهُمْ فَاِنّا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ.

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذی اُوحِیَ اِلَیْکَ اِنَّکَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ. وَ اِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْأَلُونَ.

اگر تو را از دنیا ببریم از آنان انتقام خواهیم گرفت. یا به تو نشان می دهیم آنچه به آنان وعده دادیم و ما بر آنان تسلط داریم. به آنچه به تو وحی شده تمسک نما، که تو بر راه راست هستی. آن یادآوری برای تو و قومت است و به زودی مورد سؤال قرار خواهید گرفت.

10. سوره زخرف: آیه 61

وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ.

آن علمی برای ساعتِ معهود است، پس درباره آن شک نکنید؛ و از من پیروی کنید که این راه راست است.

11. سوره مؤمنون: آیات 93 - 94

اشاره

قُلْ رِبِّ اِمّا تُرِیَنّی ما یُوعَدُونَ. رَبِّ فَلا تَجْعَلْنی فِی الْقَوْمِ الظّالِمینَ.

بگو: پروردگارا، اگر به من نشان دادی آنچه وعده داده شده اند، مرا در قوم ظالمین قرار مده.

موقعیت تاریخی

قافله غدیر تا مِنا آمده است و باید آماده تمام عیار برای اعلان ولایت شود. نزول شش آیه پی در پی پس از یک سخنرانی کوتاه درباره مقام علی بن ابی طالب علیه السلام، بیدار باشِ جدی از سوی خداوند بود تا مردم شکوه غدیر را در بالاترین قله فکر خود ترسیم کنند و در انتظارش لحظه شماری کنند.

بر فراز منبر مِنا پیامبر صلی الله علیه و آله مردم را از ارتداد و اختلاف بر حذر می دارد و به آنان هشدار می دهد که اگر چنین کنید به جنگ شما خواهم آمد، و اگر من نباشم علی به

جنگتان می آید. این اعلان خطر، تلویحا جانشینی علی علیه السلام را یادآوری می کند و خبر از آینده ای می دهد که در آن علی علیه السلام عین محمد صلی الله علیه و آله خواهد بود. جابر بن عبداللّه انصاری این مقطع مقدماتی غدیر را چنین بیان می کند:

پیامبر صلی الله علیه و آله در مِنا - در حجة الوداع - در حالی که من از همه به آن حضرت نزدیکتر بودم فرمود: «اَلا لا اَلْفِیَنَّکُمْ تَرْجِعُونَ بَعْدی کُفّارا یَضْرِبُ بَعْضُکُمْ رِقابَ بَعْضٍ، وَ اَیْمُ اللّه ِ لَئِنْ فَعَلْتُمُوها لَتَعْرِفُنّی فِی الْکَتیبَةِ الَّتی تُضارِبُکُمْ»: «آگاه باشید، مبادا شما را بعد از خود چنین بیابم که از دین بازگشته کافر شده اید و گردن یکدیگر را می زنید. بخدا قسم اگر چنین کنید مرا در آن لشکری خواهید یافت که به جنگ شما آمده است».

سپس حضرت نگاهی به پشت سر خود کرد و سه مرتبه فرمود: «و یا اینکه علی به جنگتان می آید»، و ما چنین پنداشتیم که جبرئیل از پشت سر حضرت این مطلب را به او گفت.

بعد از این قضیه خداوند چنین نازل کرد: «فَاِمّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَاِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ» بِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ: «و اگر تو را از این جهان ببریم باز از آنان انتقام خواهیم گرفت» به وسیله علی بن ابی طالب، «اَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذی وَعَدْناهُمْ فَاِنّا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ»: «یا به تو نشان می دهیم آنچه به آنان وعده کردیم که ما بر آنان اقتدار و تسلط داریم».

سپس این آیه نازل شد: «قُلْ رِبِّ اِمّا تُرِیَنّی ما یُوعَدُونَ. رَبِّ فَلا تَجْعَلْنی فِی الْقَوْمِ الظّالِمینَ»: «بگو: پروردگارا، اگر آنچه آنان وعده داده می شوند به من نشان دادی مرا در بین قوم ظالمین قرار مده».

در پی آن چنین نازل شد: «فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذی اُوحِیَ اِلَیْکَ - فی اَمْرِ عَلِیٍّ - اِنَّکَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ»: «تمسک نما به آنچه - درباره علی - بر تو وحی شد، که تو بر راه راست هستی»؛ و این آیه نازل شد که علی نشانه روز قیامت است، و نیز نازل شد: «وَ اِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْأَلُونَ» عن علی بن

ابی طالب؛ «و او یادآوری برای تو و قومت است و بزودی - درباره علی - مورد سؤال قرار خواهید گرفت».⁽¹⁾

تحلیل اعتقادی

نزول هر یک از این آیات در مراحل مقدماتی غدیر، پیام آور مسایلی از عمق آن است که ذیلاً به نتایج آن اشاره می کنیم:

نتایج آیات ولایت علی علیه السلام در مِنا

چهار هدف از آیات نازل شده در مِنا قابل استفاده است:

1 . جانشینی و نیابت مطلق علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله، به خصوص در مقابله با فتنه های منافقین و دشمنان اسلام، که در انتظار رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و خالی شدن عرصه برای فتنه هایشان لحظه شماری می کردند. این مهم با نزول آیه اول و تفسیر آن اعلام شد: «فَاِمّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَاِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ» بِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ. در طول عمر سی ساله امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله - حتی دوران 25 ساله خانه نشینی حضرت - حضور پیامبرگونه علی علیه السلام بود که در برابر بسیاری از فتنه ها ایستاد و از پیشروی بسیاری دیگر مانع شد، و این مقابله در جنگ های جمل و صفین و نهروان به اعلا درجه ظهور رسید.

2 . نشان دادن نمونه هایی از عذاب الهی بر دشمنان در غدیر، که نمونه بارز آن ماجرای حارث فِهری در انکار مقام ولایت و فرود سنگ آسمانی بر سر او بود که خداوند قدرت خود را در غدیر در حضور پیامبرش نشان داد. این مطلب با نزول دو آیه بعدی پیش بینی شد: «اَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذی وَعَدْناهُمْ فَاِنّا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ»، و نیز آیه «قُلْ رَبِّ اِمّا تُرِیَنّی ما یُوعَدُونَ. رَبِّ فَلا تَجْعَلْنی فِی الْقَوْمِ الظّالِمینَ».

3 . ولایت علی علیه السلام وحی الهی و صراط مستقیم است، و باید این راه راست در غدیر معرفی شود، اگرچه خطر دشمنان آشکارا احساس می شود. این وعده در آیه چهارم در مِنا نازل شد و با تفسیری که حضرت درباره آن فرمود، مورد تأکید قرار گرفت؛ به خصوص بعد از سه آیه قبل که درباره دشمنان آمده بود. آیه چهارم چنین است: «فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذی اُوحِیَ اِلَیْکَ - فی اَمْرِ عَلِیٍّ - اِنَّکَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ».

4 . ولایت علی علیه السلام برای مسلمانان آمده و درباره آن مورد بازخواست قرار خواهند گرفت. آیه پنجم بیدار باش مسلمین بود که قوم پیامبرند، انجا که فرمود: «وَ اِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْأَلُونَ» عن علی بن ابی طالب.

علی علیه السلام صراط مستقیم تا قیامت

آیه دیگری که در این مقطع غدیر نازل شده، آیه 61 از سوره زخرف است: «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ». با توجه به متن حدیث و دقت در اینکه جابر از نزول آیات خبر می دهد و تفسیر آن را هم در ضمن آن بیان می کند، درمی یابیم که وقتی به این قسمت از کلام می رسد به گونه ای سخن می گوید که از آن نزول آیه فهمیده می شود. جابر می گوید:

. . . ثُمَّ نَزَلَتْ: «فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذی اُوحِیَ اِلَیْکَ - فی اَمْرِ عَلِیٍّ -

اِنَّکَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ»، وَ اَنَّ عَلِیّا لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ، «وَ اِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْأَلُونَ» عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ.

معنای عبارت فوق چنین می شود:

سپس این آیه نازل شد: «فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذی . . .»، و اینکه علی علم و نشانه روز قیامت است، و این آیه که «وَ اِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ . . .».

بنابراین مورد دوم از این سه آیه را - اگر چه به صورت تفسیر شده بیان کرده - ولی عطف با واو به این معنی است که این آیه هم نازل شده است.

باید توجه داشت که از این آیه فقط جمله اول آن (وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ) در مِنا نازل شده است. تناسب آن هم عبارت «صراط مستقیم» است که در آخر این آیه وجود دارد و عینا در آخر آیه قبل نیز هست: «فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذی اُوحِیَ اِلَیْکَ - فی اَمْرِ عَلِیٍّ - اِنَّکَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ». از سوی دیگر آیه بعد از این عبارت هم درباره قیامت است و هم تشابه سیاق دارد: «وَ اِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْأَلُونَ». حتی در نسخه دیگری از همین روایتِ جابر عبارت به صورت متصل به آیه چنین است: «وَ اِنَّ عَلِیّا علیه السلام لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ لَسَوْفَ تُسْأَلُونَ عَنْ مَحَبَّةِ عَلِیٍّ علیه السلام»: «علی علیه السلام علمی برای ساعت معهود است برای تو و قومت، و به زودی درباره محبت علی علیه السلام مورد سؤال قرار خواهید گرفت».⁽¹⁾

با آوردن صورت تفسیر شده آیه: «وَ اِنَّ عَلِیّا علیه السلام لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ»، از یک سو ضمیر در آیه «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ» را تفسیر نموده و از سوی دیگر زمینه برای آیه بعد را که مربوط به سؤال درباره علی علیه السلام در قیامت است آماده ساخته، و از جهتی دیگر «صراط مستقیم» را در آیه قبل معنی کرده است.

قابل توجه است که جمله «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ» از عبارات خاص قرآنی است که در هیچ مورد دیگری به چشم نمی خورد، و روایات متعددی نیز در تفسیر آن به امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده است. در حدیثی می فرماید: «خداوند اهمیت امیرالمؤمنین علیه السلام و عظمت مقام او نزد خود را ذکر کرده آنجا که می فرماید: «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ . . .»: «و علی علم و نشانه قیامت است»، «فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ

مُسْتَقیمٌ»: «پس درباره قیامت شک نکنید و پیرو من باشید که این راه مستقیم است»: یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام.⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام درباره کلام خداوند «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ» سؤال کردند. فرمود: «از این آیه امیرالمؤمنین علیه السلام قصد شده است»، و بعد شاهد آوردند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «یا عَلِیُّ، اَنْتَ عَلَمُ هذِهِ الاُْمَّةِ».⁽²⁾

با توجه به این احادیث کلمه «علم» در آیه اگر با کسره عین و سکون لام (عِلْم) خوانده شود به این معنی می شود که علی علیه السلام عِلمی برای قیامت است، و چه بسا چنین معنی شود که وجود آن حضرت باعث علم و یقین و اطمینان به روز قیامت است. ولی اگر کلمه «علم» را با فتحه عین و لام (عَلَم) بخوانیم به معنای نشانه و علامت روز قیامت می شود. اگر چه هر دو معنی به هم نزدیک است ولی به عنوان دقت در جهات ادبی هر دو صورت ذکر شد.

با یک جمع بندی خلاصه تفسیر آیه با توجه به مرجع ضمیر اول در «اِنَّهُ لَعِلْمٌ . . .» چنین می شود: «علی بن ابی طالب نشانه روز قیامت است، پس با چنین علامتی درباره قیامت شک و شبهه به دل راه ندهید، و امر مرا پیروی کنید که این - یعنی علی علیه السلام - راه راست است».

اما اینکه چگونه علی علیه السلام نشانه قیامت است جلوه ها و مظاهر گوناگونی دارد که هر یک از آنها فصلی از اعتقاد ماست، ولی به طور اشاره می گوییم که زندگی علی علیه السلام و

تقوای او و سفارشات او به تقوی یادآور قیامت بود و علی علیه السلام و یارانش تابلوی بلند معتقدین به حساب الهی بودند؛ همان گونه که دشمنانش مظهر بی اعتقادی به روز جزا

بودند. محبت و ولایت علی علیه السلام کلید بهشت، و بغض او کلید جهنم است. در روز قیامت حساب مردم جهان به دست علی علیه السلام است و پل صراط در اختیار اوست.⁽¹⁾

12. سوره نصر: آیات 1 - 3

اشاره

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، اِذا جاءَ نَصْرُ اللّه ِ وَ الْفَتْحِ، وَ رَأَیْتَ النّاسَ یَدْخُلُونَ فی دینِ اللّه ِ اَفْواجا، فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ اِنَّهُ کانَ تَوّابا.

به نام خداوند بخشنده مهربان، آنگاه که یاری خدا و پیروزی آمد و مردم را دیدی که گروه گروه وارد دین الهی می شوند، با حمد پروردگارت تسبیح بگو و از او طلب مغفرت کن که او توبه پذیر است.

موقعیت تاریخی

اشاره

یک روز دیگر به واقعه غدیر نزدیک می شویم. کاروان غدیر وارد آخرین روز مناسک حج شده و روز سیزدهم ذی الحجه است. ایام تشریق که سه روز در مِنا توقف کرده اند پایان یافته و وارد روز چهارم شده اند. مسجد خیف در مِنا یادگار حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام است و اکنون آغازی بر خلافت سلاله او خواهد شد. با پایان مراسم حج، برنامه دوم این سفر یعنی مراسم غدیر آغاز می شود.

در چنین حال و هوای پر از انتظاری، آخرین سوره کاملی که در یک نزول جبرئیل فرود آمد،⁽¹⁾زنگ حرکت کاروان غدیر را به صدا درآورد و آن سوره نصر بود. به محض نزول این سوره، پیامبر صلی الله علیه و آله به طور رسمی نزدیکی مرگ خویش را خبر داد و فرمود: «نُعِیَتْ اِلَیَّ نَفْسی بِأَنَّها مَقْبُوضَةٌ فی هذِهِ السَّنَةِ»: «نفسم به من خبر می دهد که در این سال قبض روح خواهد شد»،⁽²⁾یعنی این سالی که در پیش است.

با نزول این سوره سه ماجرای مرتبط به هم به وقوع پیوست که هموار کننده راه برای مراسم عظیم غدیر بود:

1 . سؤال مردم درباره جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله

اولین مسئله ای که پس از نزول سوره نصر و شنیدن خبر رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله به ذهن همه خطور کرد، جانشینی آن حضرت به معنای پر کردن جای خالی حضرت بود؛ و این بهترین مقدمه برای آغاز مراسمی بود که می توانست پاسخ چنین سؤالی باشد.

اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله که از یک سو از مطرح کردن مسئله رحلت آن حضرت در حضورش خجالت می کشیدند، سراغ سلمان فارسی رفتند که با حضرتش خصوصی تر بود. آنها با توجه به تصریح پیامبر صلی الله علیه و آله درباره رحلتش از سلمان خواستند تا از حضرت بپرسد: امور ما را به که می سپاری، و پناه ما چه کسی خواهد بود و محبوب ترین افراد نزد او کیست؟

در پاسخ این سؤال آن حضرت تعلّلی نموده تا سه بار آن را به تأخیر انداخت و گویا مردم را نسبت به مسئله حساس تر و نسبت به پاسخ آن تشنه تر می نمود. سپس فرمود: «برادر و وزیرم و جانشینم در اهل بیتم و بهترین کسی که بعد از خود باقی می گذارم که دِین مرا ادا می کند و به وعده های من وفا می نماید، علی بن ابی طالب است».⁽¹⁾

2 . سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله با علی علیه السلام درباره خلافت

دومین پیامد نزول سوره نصر آن بود که پیامبر صلی الله علیه و آله امیرالمؤمنین علیه السلام را فرا خواند و به او چنین فرمود:

یا علی، آنچه بدان وعده داده شده بودم آمد. فتح آمد و مردم گروه گروه در دین خدا داخل شدند. هیچکس از تو سزاوارتر به قرار گرفتن در مقام من نیست، به خاطر پیشتر بودن تو در اسلام و نزدیکی تو با من و دامادی تو

نسبت به من و اینکه سیده زنان جهان نزد توست، و قبل از آن حمایت هایی که پدرت ابوطالب درباره من داشت و گرفتاری هایی که هنگام نزول قرآن به خاطر من متحمل شد . . .⁽¹⁾

این احتمال وجود دارد که حضرت این سخنان را علنا در حضور مردم به علی علیه السلام فرموده باشد، تا افکار مردم را نسبت به مسئله خلافت آماده تر سازد.

3 . سخنرانی عمومی درباره ولایت

سومین عکس العمل پیامبر صلی الله علیه و آله به نزول سوره نصر آن بود که در فرصت باقیمانده از آخرین روز مراسم حج، مردم را در مسجد خیف در مِنا جمع کند و برای آینده خلافت پیش بینی های اساسی بنماید. با توجه به امامت ابدی دوازده امام علیهم السلام که برنامه خلافت اسلام بود و مردم باید دلسوزانه و از عمق جان از آنان حمایت می نمودند و با حضور آنان از هر اختلافی پرهیز می کردند، پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر جمعیت عظیم حاجیان بر فراز منبر مسجد خیف چنین خطابه خواند:

خدا آباد کند زندگی کسی را که سخن مرا بشنود و آن را به خاطر بسپارد و به کسانی که نشنیده اند برساند، که چه بسا حمل کننده علمی که خود اهل تفکر نیست، و چه بسا حمل کننده علمی به کسی که از او فقیه تر و فکر کننده تر است.

ای مردم، من در میان شما دو چیز گرانبها باقی گذاشتم که اگر به آن دو تمسّک کنید هرگز گمراه نمی شوید و لغزش پیدا نمی کنید: کتاب خدا و عترت من اهل بیتم. خداوند لطیف خبیر به من خبر داده است که این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند، مانند این

دو انگشتِ من - و حضرت دو انگشت سبابه را کنار یکدیگر قرار دادند - و نمی گویم: مانند این دو - و حضرت انگشت سبابه و وسط را کنار هم قرار دادند - که یکی بر دیگری فضیلت داشته باشد.⁽¹⁾

13 . سوره عنکبوت: آیات 1 - 4

اشاره

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، الم. اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ یُتْرَکُوا اَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّه ُ الَّذینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبینَ. اَمْ حَسِبَ الَّذینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ اَنْ یَسْبِقُونا ساءَ ما یَحْکُمُونَ.

به نام خداوند بخشنده مهربان، الف لام میم، آیا مردم گمان کرده اند که رها می شوند با همین که بگویند ایمان آوردیم، بدون آنکه امتحان شوند؟ ما کسانی را که قبل از آنان بودند

امتحان کردیم، زیرا خدا باید بداند کسانی را که راست می گویند و کسانی را که دروغ می گویند. و یا کسانی که کارهای زشت را انجام می دهند گمان کرده اند که از دست ما پیشی می گیرند (و دست ما به آنان نمی رسد)؟ چه بد حکم می کنند.

موقعیت تاریخی

با پایان مراسم حج در اوایل روز سیزدهم ذی الحجه کاروان غدیر به مکه بازگشتند، و قرار شد روز چهاردهم قافله به سوی غدیر حرکت کند. این سرعت عمل واقعا برای مردم غافلگیر کننده بود که پیامبر صلی الله علیه و آله در این اولین سفر حج خود، پس از پایان مراسم هیچ فرصتی نداشته باشد که لا اقل چند روزی در مکه اقامت کند و مردمِ گرد آمده از نقاط مختلف با حوصله نزد حضرتش آیند و سؤالات خود را مطرح کنند. چنین عجله ای حکایت از اهمیت فوق العاده مراسمی داشت که در نیمه راه مکه تا مدینه باید انجام شود و روز آن از قبل تعیین شده، و برای حضور به موقع در غدیر باید از هم اکنون پیش بینی می کرد.

این پیش بینی به محض بازگشت از مِنا به مکه با نزول چهار آیه قرآن آغاز شد. آیاتی که خبر از امتحان الهی می داد و مَحَک این امتحان ولایت علی علیه السلام بود، چنانکه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «لَوْ لا اَنْتَ یا عَلِیُّ لَمْ یُعْرَفِ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدی»: «ای علی، اگر تو نبودی مؤمنین بعد از من شناخته نمی شدند».⁽¹⁾

با نزول این آیات در مکه و پرسش پیامبر صلی الله علیه و آله از جبرئیل درباره آن، شش مطلب اساسی روشن شد: 1. نزدیکی رحلت آن حضرت. 2. دستور معرفی و منصوب کردن امیرالمؤمنین علیه السلام. 3. ولایت علی علیه السلام محک شناخت صادق و کاذب در ایمان. 4. خبر از فتنه گران درباره خلافت. 5 . دستور سپردن ودایع علم و حکمت به علی علیه السلام. 6 . انتخاب الهی در وصایت علی علیه السلام.

متن حدیث را که گویای همه این جوانب است، می خوانیم:

پیامبر صلی الله علیه و آله وارد مکه شد و یک روز در آن اقامت گزید. اینجا بود که جبرئیل اول سوره عنکبوت را آورد و فرمود: ای محمد، بخوان: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، الم. اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ یُتْرَکُوا اَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّه ُ الَّذینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبینَ. اَمْ حَسِبَ الَّذینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ اَنْ یَسْبِقُونا ساءَ ما یَحْکُمُونَ»: «به نام خداوند بخشنده مهربان، الف لام میم، آیا مردم گمان کرده اند که رها می شوند با همین که بگویند ایمان آوردیم، بدون آنکه امتحان شوند؟ ما کسانی را که قبل از آنان بودند امتحان کردیم، زیرا خدا باید بداند کسانی را که راست می گویند و کسانی را که دروغ می گویند. و یا کسانی که کارهای زشت را انجام می دهند گمان کرده اند که از دست ما پیشی می گیرند (و دست ما به آنان نمی رسد)؟ چه بد حکم می کنند».

پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: ای جبرئیل، این فتنه کدام است؟ جبرئیل گفت: ای محمد، خداوند سلامت می رساند و می فرماید: من قبل از تو پیامبری نفرستاده ام مگر آنکه هنگام سر آمدن روزگارش به او امر کرده ام کسی را بر امتش خلیفه قرار دهد که قائم مقام او باشد و سنت و احکامش را برای آنان احیا کند. کسانی که مطیع خدا باشند در آنچه پیامبر به آنان امر می کند صادقین و راستگویانند، و کسانی که مخالف امر او (و بر ضد او) باشند کاذبین و دروغگویانند.

ای محمد، بازگشت تو به سوی پروردگارت و بهشتش نزدیک شده، و او به تو دستور می دهد برای امتت بعد از خود علی بن ابی طالب را منصوب نمایی و سفارشات خود را به او بنمایی، که اوست خلیفه ای که امور رعیت و امت تو را بر عهده می گیرد، چه او را اطاعت کنند و چه عصیان نمایند؛ که به زودی عصیان خواهند کرد و این همان فتنه ای است که آیات را درباره آن برایت تلاوت کردم.

خداوند عزوجل به تو دستور می دهد که به او بیاموزی همه آنچه به تو تعلیم داده و به او سفارش کنی که حفظ کند همه آنچه خدا در حفظ تو قرار داده و به عنوان امانت به تو سپرده است، که اوست امین و مورد اعتماد. ای محمد، من تو را از میان بندگانم به پیامبری برگزیدم و علی را به جانشینی تو انتحاب کردم.⁽¹⁾

همچنین به آن حضرت از طرف خداوند چنین دستور داده شد: «نبوت تو به پایان رسیده و روزگارت کامل شده است. اسم اعظم و آثار علم و میراث انبیاء را به علی بن ابی طالب بسپار که اولین مؤمن است. من زمین را بدون عالمی که اطاعت من و ولایتم با او شناخته شود و حجت بعد از پیامبرم باشد رها نخواهم کرد».

در حدیث دیگری به پیامبر صلی الله علیه و آله چنین دستور داده شد: «آنچه نزد تو از علم و میراث علوم انبیای قبل از تو و اسلحه و تابوت و آنچه از نشانه های پیامبران نزد توست، آنها را به وصی و خلیفه بعد از خود تسلیم نما».⁽²⁾

یادگارهای انبیاء علیهم السلام: صحف آدم و نوح و ابراهیم علیهم السلام و تورات و انجیل و عصای موسی علیه السلام و انگشتر سلیمان علیه السلام و سایر میراث های ارجمندی است که فقط باید در

اختیار حجج الهی باشد. تا آن روز خاتم انبیاء صلی الله علیه و آله حافظ این میراث های الهی بود و اینک به دستور الهی به امیرالمؤمنین علیه السلام منتقل می شد. این ودایع از امیرالمؤمنین علیه السلام به امامان بعد منتقل شده تاکنون که در دست مبارک حضرت بقیة اللّه الاعظم عجل اللّه فرجه است.

پیامبر صلی الله علیه و آله، امیرالمؤمنین علیه السلام را فرا خواند و جلسه خصوصی تشکیل دادند و بقیه روز سیزدهم ذی الحجة و شب آن صرف برنامه سپردن ودایع الهی شد، و پیامبر صلی الله علیه و آله اسم اعظم و علم و حکمت و کتب انبیاء علیهم السلام و سایر یادگارهای آنان را به امیرالمؤمنین علیه السلام سپرد، و گفته های جبرئیل را به آن حضرت ابلاغ فرمود.⁽¹⁾

تحلیل اعتقادی

ترکیب جامعه مسلمین در سال آخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله اقتضا می کرد نهیبی که در اول سوره عنکبوت آمده بر آنان وارد شود. این از آن جهت بود که در کنار مسلمانان مخلصی همچون سلمان و ابوذر و مقداد، تازه مسلمانانی بودند که تا دیروز علیه اسلام شمشیر می زدند و اکنون به نام مسلمان خوانده می شدند، و نیز افراد شهوت پرست و دنیا طلبی بودند که هدفی جز مقاصد دنیوی نداشتند. روح تعصب جاهلی که بر افکار اکثریتی حاکم بود و عقده های خونین جنگ های بدر و احد و خیبر و حُنین و حسدهای نهفته ای که هر روز آشکارتر می گشت، نیز می تواند نمایانگر باطن جامعه مسلمان آن روز باشد، که در سال آخر عمر حضرت علنا دست به اقدامات مخرِّب می زدند و در صدد خنثی سازی برنامه های حضرت بودند.

این آیات به مردم در دو جبهه ایمان و عمل وعده امتحان داد، تا به ظاهرِ آراسته با نام اسلام دل خوش نکنند؛ و برای هضم آسان تر مطلب خبر داد که همه امت های قبل نیز مورد امتحان قرار گرفته اند؛ و هدف را در کوتاهترین عبارت بیان کرد که شناخته شدن

واقع گرایانه مردم است. یعنی صادقین در ادعای ایمان باید از کاذبین به طور علنی شناخته شوند به طوری که ابهام نفاق و دورویی نتواند آن را بپوشاند. و حقا این امتحان در پذیرش ولایت علی علیه السلام تحقق یافت که کاذبین بی پروا آن را انکار کردند و بر گفته خود پافشاری کردند.

14. سوره کهف: آیه 6

اشاره

فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلی آثارِهِمْ اِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدیثِ اَسَفا.

گویی تو می خواهی در اثر اعمال آنان خود را از تأسف و غم و اندوه هلاک کنی، اگر به این گفتار ایمان نیاورند.

موقعیت تاریخی

یک روزی که پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه توقف داشت (یعنی روز سیزدهم) روز پرماجرایی بود. در کنار اعلام حرکت برای صبح روز بعد، و سپردن ودایع امامت به علی علیه السلام، دستور خاصی درباره سلام کردن اصحاب به علی علیه السلام به عنوان «امیرالمؤمنین» نازل شد.

پیامبر صلی الله علیه و آله که از منصوب کردن امیرالمؤمنین علیه السلام در غدیر ترس آن داشت که او را تکذیب کنند و سخن او را نپذیرند، درباره سلام به امرة المؤمنین ترس بیشتری داشت، و این اطمینان الهی بود که اجرای این دستور را مؤکد نمود. در روایات تأکید شده که نزول این آیه قبل از آیه «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ...» بوده، و آیه «بَلِّغْ» چند روز بعد نازل شده است. آیه قرآن برای این برنامه چنین نازل شد:

فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلی آثارِهِمْ اِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدیثِ اَسَفا.

گویی تو می خواهی در اثر اعمال آنان خود را از تأسف و غم و اندوه هلاک کنی، اگر به این گفتار ایمان نیاورند.

اینجا بود که پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد تا سر شناسان اصحاب نزد علی علیه السلام بروند و به عنوان «امیرالمؤمنین» بر او سلام کنند و «السَّلامُ عَلَیْکَ یا اَمیرَالْمُؤْمِنینَ» بگویند⁽¹⁾، تا بدین گونه در زمان حیات خود از آنان بر امیر بودن علی علیه السلام اقرار بگیرد.

سر شناسان اصحاب از مؤمنین و منافقین نزد علی علیه السلام آمدند و در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان «امیرالمؤمنین» بر آن حضرت سلام کردند و «السَّلامُ عَلَیْکَ یا اَمیرَالْمُؤْمِنینَ» گفتند.

در اینجا ابوبکر و عمر به عنوان اعتراض گفتند: آیا این حقی از طرف خدا و رسولش است؟ حضرت غضبناک شد و فرمود: حقی از طرف خدا و رسولش است و خدا این دستور را به من داده است.⁽¹⁾

15. سوره حجر: آیات 92 - 95

اشاره

فَوَرَبِّکَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ اَجْمَعینَ. عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ. فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرْ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ. اِنّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئینَ.

قسم به پروردگارت از همه آنان سؤال خواهیم کرد درباره آنچه انجام می دهند. پس با صدای بلند آنچه بدان مأموری ابلاغ کن و از مشرکین اعراض نما، و ما تو را از شرّ مسخره کنندگان حفظ می کنیم.

موقعیت تاریخی

بلال در روز سیزدهم ذی الحجة، در مکه از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله اعلان عمومی داد که «فردا هیچ کس - جز معلولان - نباید بماند، و همه باید حرکت کنند تا پس از طی مسافت چهار روزه، بتوانند روز پنجم را در غدیر حاضر باشند».⁽¹⁾با این اعلان همه مردم آماده شدند، و پس از یک روز توقف صبح روز چهاردهم قافله عظیم حجاج که عده ای از اهل مکه و اهل یمن نیز آنان را همراهی می کردند به سوی غدیر به حرکت در آمد. در بین راه نیز وحی الهی همچنان نازل می شد و غدیر را پشتیبانی می کرد.

حذیفه یمانی که گزارش لحظه به لحظه از این سفر تاریخی ارائه داده، مرحله بعدی نزول آیات را در روز سوم حرکت چنین ترسیم می کند:

فَسارَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله یَوْمَیْنِ وَ لَیْلَتَیْنِ. فَلَمّا کانَ فِی الْیَوْمِ الثّالِثِ اَتاهُ جِبْرَئیلُ بِآخِرِ سُورَةِ الْحِجْرِ فَقالَ: اقْرَءْ: «فَوَرَبِّکَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ اَجْمَعینَ عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ، اِنّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئینَ». قالَ: وَ رَحِلَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله وَ اَغَذَّ السَّیْرَ مُسْرِعا لِیَنْصِبَ عَلِیّا عَلَما لِلنّاسِ.

پیامبر صلی الله علیه و آله دو روز و دو شب راه پیمود. روز سوم که شد جبرئیل آیات آخر سوره حجر را آورد و گفت: بخوان: «قسم به پروردگارت از همه آنان سؤال خواهیم کرد درباره آنچه انجام می دهند. پس با صدای بلند آنچه بدان مأموری ابلاغ کن و از مشرکین اعراض نما، و ما تو را از شرّ مسخره کنندگان حفظ می کنیم». اینجا بود که پیامبر صلی الله علیه و آله از آنجا حرکت کرد و سرعت سیر را زیادتر نمود تا علی علیه السلام را به عنوان عَلَم و علامتی برای مردم منصوب نماید.⁽¹⁾

تحلیل اعتقادی

اشاره

نزول این آیات در موقعیتی که نیمی از مسیر مکه تا غدیر طی شده و کاروان به مقصد نزدیک می شود، نشانه اشراف کامل پروردگار بر لحظه لحظه این برنامه اعتقادی است. سه نکته مهم درباره غدیر در این مقطع بیان شده است:

الف . سؤال از همه مردم درباره ولایت

فَوَرَبِّکَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ اَجْمَعینَ عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ

خداوند قسم یاد می کند و با لام تأکید در اول فعل و نون تأکید در آخر آن عنایت بیشتری نسبت به آن نشان می دهد و با آوردن کلمه «اَجْمَعینَ» این تأکید را بیشتر می نماید. همه این تأکیدات درباره این است که از عملکرد مردم سؤال خواهد شد. آنچه مهم است ارتباط این عملکرد با مسئله ای است که پیامبر صلی الله علیه و آله در حال حرکت به سوی آن است و آن چیزی جز ولایت علی علیه السلام نیست. در حدیث دیگری که از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره این آیه پرسیدند، فرمود: درباره ولایت علی بن ابی طالب سؤال می شود.⁽²⁾

ب . اعلان ولایت، مأموریتی الهی با صدای بلند

فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرْ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ

در این آیه چهار نکته ظریف درباره ولایت به چشم می خورد:

1 . کلمه «اِصْدَعْ» درباره ولایت به کار رفته در حالی که در اکثر موارد از کلمه «بلِّغ» و نظایر آن استفاده شده است. «اصدع» به معنای اعلان با صدای بلند و ابلاغی است که اطمینان از رسیدن خبر به مخاطبین در آن لحاظ شده باشد؛ و حقا مراسم غدیر این گونه ابلاغ شد به طوری که خبر آن تا دورترین نقاط جهان آن روز و امروز منتشر شد، و تا دوردست های زمان و در همه اعصار تاکنون پخش شده است.

2 . کلمه «تُؤْمَرُ» حاکی از مأموریت الهی ولایت است و صراحتی در نزول امر ولایت از جانب خدا بر پیامبر صلی الله علیه و آله است.

3 . «مُشْرِکین» در چنین موقعیتی چه کسانی می توانند باشند؟ با توجه به اینکه پس از فتح مکه پیامبر صلی الله علیه و آله معارضی از مشرکین نداشت، منظور از مشرکین یا منافقینی هستند که با ظاهر اسلام باطن شرک را حفظ کرده اند و یا کسانی هستند که مایلند در خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله شرکتی داشته باشند.

4 . کلمه «اَعْرِضْ» حاکی از بی توجهی و اعتنا نکردن است. یعنی این امر پروردگار به قدری مهم است که در انجام آن به هیچ عکس العملی نباید اعتنا کرد.

ج . وعده حفظ پیامبر صلی الله علیه و آله

اِنّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئینَ

چنانکه در اوایل خطابه غدیر خواهد آمد یکی از عمده ترین موانع بر سر راه ابلاغ ولایت در غدیر حضور مسخره کنندگان اسلام از داخل مسلمین بود که همان منافقین

بودند. پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر فرمود: «از جبرئیل خواستم که از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ این مهم معاف بدارد، زیرا . . . از حیله های مسخره کنندگان اسلام (الْمُسْتَهْزِئینَ بِالاِسْلامِ) اطلاع دارم».⁽¹⁾

در این آیه خداوند صریحا به پیامبرش وعده خنثی سازی توطئه های آنان و دفع خطر آنان را می دهد؛ و عملاً هم برگزاری مراسم سه روزه در آرامش کامل و حفظ حضرت از خطر قتل در کوه هرشی⁽²⁾، نشان داد که وقتی ضمانت خداوند پشتوانه عمل باشد، هیچ قدرتی توان بر هم زدن آن را ندارد.

نکته دیگری که در متن حدیث جلب توجه می کند عبارت: «اَتاهُ جِبْرَئیلُ بِآخَرِ سُورَةِ الْحِجْرِ» است. از این جمله می توان استفاده کرد که آیات نازل شده در این مورد همه آیات آخر سوره حجر است و اختصاص به چند آیه ذکر شده ندارد. دنباله آیات از آیه 96 تا 99 در توصیف استهزاکنندگان و آزار آنان نسبت به ساحت مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله چنین است:

الَّذینَ یَجْعَلُونَ مَعَ اللّه ِ اِلها آخَرَ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ. وَ لَقَدْ نَعْلَمُ اَنَّکَ یَضیقُ صَدْرُکَ بِما یَقُولُونَ. فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّاجِدینَ. وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّی یَأْتِیَکَ الْیَقینَ.

کسانی که خدای دیگری در کنار خدا قرار می دهند، که به زودی خواهند دانست. ما خوب می دانیم که از آنچه می گویند سینه ات به تنگ می آید. پس با حمد پروردگارت تسبیح بگو و از سجده کنندگان باش. و پروردگارت را عبادت کن تا برایت یقین حاصل شود.

16 . سوره مریم: آیات 96 - 97

اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا. فَاِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدّا.

کسانی که ایمان آورده عمل صالح انجام می دهند به زودی خداوند برای آنان مودّت قرار می دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نمودیم تا متقین را بشارت دهی و قومی را که در خصومت

شدید هستند بترسانی.

17 . سوره هود: آیات 12 - 24

اشاره

فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی اِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرَکَ اَنْ یَقُولُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ اَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ، اِنَّما اَنْتَ نَذیرٌ وَ اللّه ُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ وَکیلٌ. اَمْ یَقُولُونَ افْتَریهُ، قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ. فَاِنْ لَمْ یَسْتَجیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ. مَنْ کانَ یُریدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زینَتَها نُوَفَّ اِلَیْهِمْ اَعْمالَهُمْ فیها وَ هُمْ فیها لایُبْخَسُونَ. اُولئِکَ الَّذینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الاْخِرَةِ اِلاَّ النّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ. اَفَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ، وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی اِماما وَ رَحْمَةً؛ اُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ، وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الاَْحْزابِ فَالنّارُ مَوْعِدُهُ؛ فَلا تَکُ فی مِرْیَةٍ مِنْهُ، اِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یُؤْمِنُونَ. وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّه ِ کَذِبا، اُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الاَْشْهادُ هؤُلاءِ الَّذینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ، اَلا لَعْنَةُ اللّه ِ عَلَی الظّالِمینَ. الَّذینَ یَصُدَّونَ عَنْ سَبیلِ اللّه ِ وَ یَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ. اُولئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزینَ فِی الاَْرْضِ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ مِنْ اَوْلِیاء، یُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ، ما کانُوا یَسْتَطیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ. اُولئِکَ الَّذینَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ. لا جَرَمَ اَنَّهُمْ فِی الاْخِرَةِ هُمُ الاَْخْسَرُونَ. اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ اَخْبَتُوا اِلی رَبِّهِمْ اُولئِکَ اَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها خالِدُونَ. مَثَلُ الْفَریقَیْنِ کَالاَْعْمی وَ الاَْصَمِّ وَ الْبَصیرِ وَ السَّمیعِ هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلاً اَفَلا تَذَکَّرُونَ.

شاید تو ترک کنی بعضی از آنچه به تو وحی شده و سینه ات را به خاطر آن به تنگ اندازی، از این جهت که بگویند: ای کاش گنجی بر او نازل شود یا ملائکه ای همراه او بیاید! تو فقط ترساننده مردم هستی، و خداوند عهده دار همه چیز است. یا می گویند به دروغ به خدا نسبت می دهد! بگو: ده سوره مانند آن را - اگر چه افترا بسته شده باشد - بیاورید و هر کس را غیر از خدا می خواهید بخوانید اگر راست می گویید. اگر این پیشنهاد را از شما نپذیرفتند بدانید که به علم خدا نازل شده و خدایی جز او نیست، پس آیا شما تسلیم می شوید و می پذیرید؟ هر کس که طالب زندگی دنیا و زینت آن است اعمالشان را در دنیا به آنان واگذار می کنیم، و در دنیا ضرر نمی کنند.

آنان کسانی هستند که در آخرت جز آتش نصیبشان نیست، و آنچه در دنیا انجام داده اند نابود می شود، و آنچه انجام می دهند باطل است. کسی که دلیلی از پروردگارش همراه اوست و شاهدی از جانب او پشت سرش می آید و قبل از او کتاب موسی راهبر و رحمت بود، آنان بدان ایمان می آورند. هر کس از احزاب که به او کافر شود آتش وعده گاه اوست، پس درباره آن بحث و جدل مکن که آن حقی از پروردگارت است ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند. چه کسی ظالم تر است از آنکه بر خدا دروغ می بندد، آنان کسانی هستند که بر پروردگارشان عرضه می شوند و شاهدان می گویند: اینان کسانی اند که بر پروردگار خود دروغ بستند، آگاه باشید که لعنت خدا بر ظالمین باد.

آنان که بر سر راه خدا مانع ایجاد می کنند و آن را به کجی وا می دارند و به آخرت کافر هستند. آنان در زمین عاجز کننده نیستند و جز خدا سرپرستی ندارند، عذابشان چند برابر می شود.

اینان قدرت شنیدن نداشتند و نمی دیدند. آنان کسانی هستند که به ضرر خود عمل کرده اند، و آنچه افترا می بستند نیز از یادشان رفته است. چاره ای جز این نیست که در آخرت هم زیانکارترین خواهند بود. کسانی که ایمان آورده عمل صالح انجام می دهند و در برابر پروردگارشان سر تعظیم فرود می آورند، اینان اهل بهشتند و در آن همیشگی خواهند بود. مَثَل این دو گروه مانند کور و کر در برابر بینا و شنواست. آیا اینها در مثال برابرند؟ آیا متذکر نمی شوید؟!

موقعیت تاریخی

اشاره

«قُدَیْد» وادی وسیعی قبل از غدیر است که کمتر از یک روز تا غدیر فاصله دارد و آبادی به همین نام در آغاز آن قرار گرفته است. در واقع قافله حجاج با ورود به بیابان «قدید» وارد منطقه «غدیر خم» شده اند و اکنون روز هفدهم ماه ذی الحجه است.⁽¹⁾از یک سو کار شکنی های منافقین فکر پیامبر صلی الله علیه و آله را به خود مشغول داشته؛ و از سوی دیگر اجرای دقیق مهم ترین برنامه رسالت حضرت، ایجاد و حفظ شرایط لازم برای اجرای آن را می طلبد.

با ورود به «وادی قُدید» کاروان برای استراحت در آبادی «قدید» توقف کرد و مردم پیاده شدند. در این آخرین منزل قبل از غدیر 14 آیه درباره غدیر نازل شد که از دو سوره قرآن است. نزول این آیات در کنار دو برنامه دقیق برای آماده سازی فکری مردم قبل از غدیر بود که عکس العمل هایی را نیز به همراه داشت.

تفصیل این برنامه ها در چندین روایت وارد شده که به وقوع آنها در «قدید» تصریح شده است. در بعضی روایات هم به عنوان نسخه بدل «غدیر» به جای «قدید» ذکر شده است، و با توضیح مذکور در آغاز سخن معلوم شد که در واقع «غدیر خم» در «وادی قدید» واقع شده و منافاتی در این دو تعبیر وجود ندارد. در روایات دیگری هم عین همین واقعه و نزول آیه و گاهی با تفاصیل بیشتر آمده و به مکان واقعه و نزول آیه اشاره نشده است. جمع بین روایات اقتضا می کند با تطبیق آنها صورت کامل وقایع را به دست آوریم. لذا با مطالعه دقیق و جمع بندی کامل روایات، آنچه در این مرحله از واقعه غدیر در «قُدَید» به وقوع پیوسته تقدیم می شود:

1 . دعا برای محبت امیرالمؤمنین علیه السلام در دل مردم

با نزول کاروان در قدید و فرا رسیدن هنگام نماز، صف ها آماده شد. پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نماز صدای خود را بلند کرد به گونه ای که همه بشنوند: «اللّهُمَّ هَبْ لِعَلِیٍّ الْمَوَدَّةَ فِی صُدُورِ الْمُؤْمِنینَ وَ الْهَیْبَةَ وَ الْعَظَمَةَ فی صُدُورِ الْمُنافِقینَ»: «خدایا، به علی محبت در سینه مؤمنین و هیبت و عظمت در سینه منافقین عنایت فرما».⁽¹⁾

آنگاه علی علیه السلام را فرا خواند و در حضور مردم فرمود: یا علی، دستان خویش را به سوی آسمان بلند کن و دعا کن تا من آمین بگویم. یا علی، بگو: «اللّهُمَّ اجْعَلْ لی عِنْدَکَ عَهْدا وَ اجْعَلْ لی عِنْدَکَ وُدّا وَ اجْعَلْ لی فی قُلُوبِ الْمُؤْمِنینَ مَوَدَّةً»: «خدایا، برای من نزد خود عهد و پیمانی قرار ده، و برای من در پیشگاه خود دوستی و مودت قرار ده، و برای من در قلب مؤمنین محبتی قرار ده». امیرالمؤمنین علیه السلام هم این دعا را تکرار کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله آمین گفت.⁽²⁾

همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی، هر دعایی برای خود دوست داری بنما تا آمین بگویم. امیرالمؤمنین علیه السلام هم سه بار این دعا را تکرار کرد: «اللّهُمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتی فی قُلُوبِ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ»: «خدایا، مودت و محبت مرا تا روز قیامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پایدار فرما»، و پیامبر صلی الله علیه و آله آمین گفت.⁽³⁾

2 . استجابت دعا و نزول آیه

پس از دعای امیرالمؤمنین علیه السلام و آمین پیامبر صلی الله علیه و آله در حضور مردم، این دو آیه از سوره مریم نازل شد:

اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا. فَاِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدّا.

کسانی که ایمان آورده عمل صالح انجام می دهند به زودی خداوند برای آنان مودّت قرار می دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نمودیم تا متقین را بشارت دهی و قومی را که در خصومت شدید هستند بترسانی.

نزول این آیات به معنای استجابت دعای پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام بود، که مردم از سرعت استجابت این دعا تعجب کردند.⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «یا علی، خداوند آیه ای از کتابش درباره تو نازل کرده و برای تو در قلب هر مؤمنی محبت قرار داده است».⁽²⁾سپس فرمود: «الْحَمْدُ للّه ِِ الَّذی جَعَلَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنینَ تَتُوقُ اِلَیْکَ بِالْمَوَدَّةِ»: «شکر خدایی را که قلوب مؤمنین را با محبت مشتاق تو قرار داد».⁽³⁾و آنگاه فرمود: «هیچ مؤمنی را نمی بینی مگر آنکه در قلب او محبت علی بن ابی طالب است».⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام درباره آیه دوم می فرماید: «خداوند این ولایت و مودت را بر لسان پیامبرش به آسانی جاری کرد آنگاه که امیرالمؤمنین علیه السلام را به عنوان عَلَم و نشانه هدایت منصوب کرد و مؤمنین را بدان بشارت داد و کافران را با آن انذار فرمود».⁽⁵⁾

در همین موقعیت پیامبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

اِنّی سَأَلْتُ رَبّی اَنْ یُوالِیَ بَیْنی وَ بَیْنَکَ فَفَعَلَ، وَ سَأَلْتُ رَبّی اَنْ یُواخِیَ بَیْنی وَ بَیْنَکَ فَفَعَلَ، وَ سَأَلْتُ رَبّی أَنْ یَجْعَلَکَ وَصِیّی فَفَعَلَ.

من از پروردگارم خواستم که بین من و تو ولایت قرار دهد، و خدا پذیرفت؛ و از او خواستم بین من و تو برادری قرار دهد، و او پذیرفت؛ و از او خواستم تو را جانشین من قرار دهد، و او پذیرفت.⁽¹⁾

3 . استهزاء ابوبکر و عمر به دعای پیامبر صلی الله علیه و آله

این مراسم دعا و آمین و استجابت فوری الهی با نزول آیه در حضور مردم و تفاصیلی که ذکر شد، یک مقطع استثنایی در زندگانی پیامبر صلی الله علیه و آله به شمار می آمد که همه را مبهوت و متعجب کرد، و در آستانه غدیر مقام عظیم علی بن ابی طالب علیه السلام را در پیشگاه خداوند روشن ساخت.

برای شکستن این عظمت دهان بی پروایی لازم بود که خسَّت و ذلت و حسادت خود را به نمایش بگذارد. از میان آن جمعیت عظیم که ناظر ماجرا بودند، ابوبکر و عمر به کنایه گفتند: «به خدا قسم! یک پیمانه خرما در مشکی پوسیده نزد ما محبوب تر است از آنچه محمد از پروردگارش خواسته است. چه می شد اگر از پروردگارش درخواست ملائکه ای می کرد که او را در برابر دشمنانش کمک کنند، یا گنجی که فقر او را جبران کند! به خدا قسم، علی را به هر کاری دعوت می کند او هم می پذیرد»!!⁽²⁾

4 . عکس العمل وحی و نزول آیات درباره گفته ابوبکر و عمر

این حرکت تخریب کننده که با هدف کاستن از اهمیت غدیر و ولایت انجام می شد و فرهنگ دنیاپرستی را در دل مردم زنده می کرد و ارزش های معنوی را از قلوب مردم ساقط می نمود، بر قلب مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله سنگینی می کرد، و حقا از کسانی که به عنوان اصحابش گِرد او را گرفته بودند چنین انتظاری نداشت.⁽³⁾در حضور مردمی که تازه از

جاهلیت رها شده و هنوز تعصبات بی اساس آن در دل هایشان ریشه داشت، این گونه جسورانه سخن گفتن و رسول الهی را به مسخره گرفتن، همه مسایلی بودند که چون کوهی بر سر راه غدیر خود نمایی می کردند و ظاهر قضایا اجرای برنامه آن را محال می نمود.

لذا پیامبر صلی الله علیه و آله به جبرئیل فرمود: «خدایم می داند که من از قریش چه کشیده ام، آن هنگام که نبوت مرا نپذیرفتند تا به من دستور جهاد با آنان را داد، و لشکریانی از آسمان

به کمک من فرستاد که مرا یاری کردند. پس چگونه بعد از من اقرار خواهند کرد»؟⁽¹⁾

اینجا بود که چند آیه از سوره هود نازل شد که آغاز آن آیه 12 بود. این آیات از یک سو دلگرمی برای پیامبر صلی الله علیه و آله بود که به خاطر حرکات منافقین رنجیده خاطر نشود و مسئله اعلان ولایت ترک نشود، و از سوی دیگر عین گفتار مسخره آمیز ابوبکر و عمر در آیه آمده بود! امام صادق علیه السلام نزول این آیات را با تفسیر برخی فرازهای آن چنین بیان فرموده است:⁽²⁾

فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی اِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرَکَ اَنْ یَقُولُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ اَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ، اِنَّما اَنْتَ نَذیرٌ وَ اللّه ُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ وَکیلٌ.

شاید تو ترک کنی بعضی از آنچه به تو وحی شده و سینه ات را به خاطر آن به تنگ اندازی، از این جهت که بگویند: ای کاش گنجی بر او نازل شود یا ملائکه ای همراه او بیاید! تو فقط ترساننده مردم هستی، و خداوند عهده دار همه چیز است.

اَمْ یَقُولُونَ افْتَریهُ، قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ.

یا می گویند - ولایت علی علیه السلام را - به دروغ به خدا نسبت می دهد! بگو: ده سوره مانند آن را - اگر چه افترا بسته شده باشد - بیاورید و هر کس را غیر از خدا می خواهید بخوانید اگر راست می گویید.

فَاِنْ لَمْ یَسْتَجیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

اگر این پیشنهاد را - درباره ولایت علی - از شما نپذیرفتند بدانید که به علم خدا نازل شده و خدایی جز او نیست، پس آیا شما - ولایت را برای علی - تسلیم می شوید و می پذیرید؟

مَنْ کانَ یُریدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زینَتَها نُوَفَّ اِلَیْهِمْ اَعْمالَهُمْ فیها وَ هُمْ فیها لایُبْخَسُونَ.

هر کس که طالب زندگی دنیا و زینت آن است - یعنی ابوبکر و عمر اعمالشان را در دنیا به آنان واگذار می کنیم، و در دنیا ضرر نمی کنند.

اُولئِکَ الَّذینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الاْخِرَةِ اِلاَّ النّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ.

آنان کسانی هستند که در آخرت جز آتش نصیبشان نیست، و آنچه در دنیا انجام داده اند نابود می شود، و آنچه انجام می دهند باطل است.

اَفَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ، وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی اِماما وَ رَحْمَةً؛ اُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ، وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الاَْحْزابِ فَالنّارُ مَوْعِدُهُ؛ فَلا تَکُ فی مِرْیَةٍ مِنْهُ، اِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یُؤْمِنُونَ.

کسی که دلیلی از پروردگارش همراه اوست - یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله - و شاهدی از جانب او پشت سرش می آید - یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام - و قبل از او کتاب موسی راهبر و رحمت بود - یعنی ولایت علی علیه السلام در کتاب حضرت موسی علیه السلام بود - آنان بدان ایمان می آورند. هر کس از احزاب که به او کافر شود آتش وعده گاه اوست، پس درباره - ولایت علی علیه السلام - بحث و جدل مکن که آن حقی از پروردگارت است ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند.

وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّه ِ کَذِبا، اُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الاَْشْهادُ هؤُلاءِ الَّذینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ، اَلا لَعْنَةُ اللّه ِ عَلَی الظّالِمینَ.

چه کسی ظالم تر است از آنکه بر خدا دروغ می بندد، آنان کسانی هستند که بر پروردگارشان عرضه می شوند و شاهدان - یعنی امامان علیهم السلام - می گویند: اینان کسانی اند که بر پروردگار خود دروغ بستند، آگاه باشید که لعنت خدا بر ظالمین باد.

الَّذینَ یَصُدَّونَ عَنْ سَبیلِ اللّه ِ وَ یَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ.

آنان که بر سر راه خدا مانع ایجاد می کنند و آن را به کجی وا می دارند و به آخرت کافر هستند.

اُولئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزینَ فِی الاَْرْضِ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ مِنْ اَوْلِیاء، یُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ، ما کانُوا یَسْتَطیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ.

آنان در زمین عاجز کننده نیستند و جز خدا سرپرستی ندارند، عذابشان چند برابر می شود. اینان قدرت شنیدن نداشتند و نمی دیدند.

اُولئِکَ الَّذینَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ.

آنان کسانی هستند که به ضرر خود عمل کرده اند، و آنچه افترا می بستند نیز از یادشان رفته است.

لا جَرَمَ اَنَّهُمْ فِی الاْخِرَةِ هُمُ الاَْخْسَرُونَ.

چاره ای جز این نیست که در آخرت هم زیانکارترین خواهند بود.

اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ اَخْبَتُوا اِلی رَبِّهِمْ اُولئِکَ اَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها خالِدُونَ.

کسانی که ایمان آورده عمل صالح انجام می دهند و در برابر پروردگارشان سر تعظیم فرود می آورند، اینان اهل بهشتند و در آن همیشگی خواهند بود.

مَثَلُ الْفَریقَیْنِ کَالاَْعْمی وَ الاَْصَمِّ وَ الْبَصیرِ وَ السَّمیعِ هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلاً اَفَلا تَذَکَّرُونَ.

مثل این دو گروه مانند کور و کر در برابر بینا و شنواست. آیا اینها در مثال برابرند؟ آیا متذکر نمی شوید؟!

و این گونه بود که یک منزل قبل از غدیر، سیل آیات الهی جاری شد و بیدار باش عظیم را برای مردم اعلام کرد، تا فردای آن روز با چشم و گوش باز به استقبال غدیر بروند، همان گونه که تسلای قلب پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر حرکات فتنه انگیز منافقین بود⁽¹⁾،

که عزم راسخ آن حضرت را برای اعلان ولایت در آینده ای به فاصله کمتر از 24 ساعت به همه نشان می داد.

تحلیل اعتقادی

با در نظر گرفتن شأن نزول این آیات و روشن شدن مرجع ضمیرها از فرمایش امام صادق علیه السلام، تفسیر گونه ای بر چهره این آیات می توان نوشت که عمق آنها را روشن می سازد. ناگفته پیداست که جهت گیری این آیات به سوی مخالفین غدیر و ولایت و خلافتِ بلافصل و تمام عیار امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله است، و با تفاصیلی که در این فرازهای قرآنی آمده منافقین ضربه های کوبنده ای از طرف خداوند دریافت کرده اند، و برای طالبین حقیقت همه چیز روشن شده است. همه این مطالب را در یک قدمی غدیر از لسان خداوند شنیدن ارزشی چند برابر بدان می دهد که به عنوان یک سند تاریخی و آینه ای برای سنجش آینده های نزدیک پس از غدیر کارآیی دارد. در اینجا یک بار دیگر ترجمه آیات مزبور به صورت تفسیر شده - با توجه به کلام امام صادق علیه السلام که قبلاً ذکر شد⁽²⁾- تقدیم می شود:

شاید تو بخواهی اعلام ولایت را ترک کنی و سینه ات از سخن ابوبکر و عمر به تنگ آید که گفتند: «کاش به جای ولایت گنجی بر او نازل می شد یا ملائکه ای با او همراه می گشت». ولی از این برخوردها نگران مباش چرا که وظیفه تو انذار و ترساندن مردم از جهنم با ابلاغ پیام الهی است و بقیه امور به خداوند مربوط می شود.

و یا اینکه به تو می گویند: «ولایت را از پیش خود درآورده ای و به خدا نسبت دروغ می دهی»! بگو اگر این مسئله ولایت افتراء است، پس شما هم ده سوره بیاورید و از هر کس می خواهید کمک بگیرید! اگر نتوانستید معلوم می شود همان گونه که سایر فرازهای قرآن از جانب خداست مسئله ولایت هم از خدا سرچشمه گرفته است.

آنان هرگز با چنین پیشنهادی موافقت نمی کنند و این دلیل است که ولایت با علم الهی نازل شده، و مشکل در این است که آیا شما سر تسلیم فرود می آورید یا نه؟! ابوبکر و عمر و هوادارانشان در پیِ زندگی دنیا و زینت آن بوده اند و بنا نیست خدا مانع کسی از رسیدن به منافع دنیوی شود، و مسلما چنین کسانی از نظر دنیا ضرر نمی کنند، ولی در آخرت جز آتش در انتظارشان نیست و آنچه به نام اسلام انجام داده اند پوچ و باطل خواهد بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله با برهان و دلیلی از سوی پروردگارش ولایت را آورد و در پی او علی بن ابی طالب علیه السلام شاهد او بود. قبل از او هم کتاب موسی (تورات) شاهد بر ولایت بود، و اهل تورات به ولایت علی علیه السلام ایمان داشتند، اما اهل سقیفه و پیروانشان که از احزاب اند و به ولایت علی علیه السلام کافرند، وعده گاهشان آتش جهنم است. بنابراین درباره ولایت نیازی به بحث و جدال نیست، چرا که حقی از سوی پروردگار است و این برای همه روشن است ولی اکثر مردم نمی خواهند آن را بپذیرند.

هیچکس ظالم تر از ابوبکر و عمر و سردمداران سقیفه نیست که دروغ هایی را به خدا افترا می بندند، چنانکه با تکذیب آنچه درباره ولایت علی علیه السلام نازل شده دستورات الهی را نفی می کنند و مطالب جعلی به لسان پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت می دهند که «نبوت و خلافت در یک خاندان جمع نمی شود». اینان گمان نکنند پرونده ای با خدا ندارند، بلکه روزی با ادعاهایشان نزد خدا آورده می شوند و امامان که شاهدان خدا بر مردم هستند کذب و افترای آنان را در پیشگاه الهی ثابت خواهند کرد. خدا سقیفه و پیروانش را - که ظالمین حق آل محمد علیهم السلام هستند -

لعنت کند.

ابوبکر و عمر و همدستانشان کسانی بودند که جلوی راه خدا - که ولایت مطلقه دوازده امام علیهم السلام تا آخرین روز دنیاست - مانع ایجاد کردند، و با خلافت غاصبانه خود امت اسلام را به کجروی و انحراف کشاندند، و ریشه همه اینها بی اعتقادی به آخرت بود. با همه آنچه ابوبکر و عمر و سایر دشمنان ولایت قدرتمندانه بر ضد ولایت انجام دادند، ولی چنین نیست که بتوانند همه را در برابر اقدامات خود عاجز کنند، چرا که هر چه باشد تحت ولایت الهی و قدرت او هستند، و خدا عذاب آنان را چندین برابر خواهد نمود. اینان طاقت شنیدن حق و دیدن حقایق ولایت را نداشتند، و این حسادت و کفر کارشان را بدینجا کشانید.

آنان که در مقابل ولایت علی علیه السلام قد عَلَم کردند سرمایه وجود خود را از دست دادند و درباره آن ضرر کردند، و در عاقبت کار که از این جهان رفتند تمام دروغ ها و افتراهایی که نسبت می دادند از آنان جدا شد و دیگر منفعتی برایشان نداشت، بلکه با مرگشان و آغاز زندگی آخرت از همه زیانکارتر بودند. شیعیان و پذیرندگان ولایت علی علیه السلام که به ولایت ایمان آورده و عمل صالح انجام می دهند و در برابر پروردگارشان خاضعانه سر تسلیم فرود می آوردند، اینان اهل بهشتند و در آن دائمی خواهند بود.

با در نظر گرفتن دو گروه دشمنان و پذیرندگان ولایت علی علیه السلام، نسبت و مقایسه این دو دسته به یکدیگر همانند کور در برابر بینا و کر در برابر شنواست. آیا ممکن است این دو گروه مساوی باشند؟ با این فاصله ای که بین دو گروه ذکر شد آیا هنوز بیدار نمی شوید؟!

با آنچه خواندیم جا دارد بگوییم: ای غدیر عزیز، چه طاق نصرتی که خداوند برای تو بر پا کرده است! این طاق بلند را با آیات زیبا و تابلوهای بلند قرآنش تزیین کرده، و ید قدرت خویش را برای حفاظت از آن فراز آورده، و جمعیت صد و بیست هزار نفری حجاج را دعوت نامه رسمی داده، و این گونه ما را برای حضور در این دعوت جهانی آماده کرده است.

18. سوره مائده: آیه 67

اشاره

یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ، اِنَّ اللّه َ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ.

ای پیامبر، ابلاغ کن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهی رسالت خدا را نرسانده ای، و خدا تو را از شر مردم حفظ می کند. خداوند قوم کافر را هدایت نمی کند.

موقعیت تاریخی

با پایان استراحت کاروان در «قُدید»، بارها را برای غدیر بستند و آن روز را تا شب به سمت غدیر پیش آمدند. اکنون شب هیجدهم ماه ذی الحجة است و کاروان مسیر شبانه خود را به سوی غدیر می پیماید. غدیر خم نیز با برکه آبش و چشمه سار و پنج درخت کهنسالش در انتظار کاروان عظیم حجاج است. مقصدی که از مکه تعیین شده و مردم از وعده گاهشان و برنامه ای که در انتظارشان است، به خوبی خبر دارند.

قلب رسول صلی الله علیه و آله در چگونگی تحقق امر الهی و اعلام ولایت مطلقه جانشینان معصوم خود می تپد. پیک وحی نیز در تکاپوی فوق العاده ای برای تدارک برنامه فرداست. همزمان تحرکات مخرب منافقین وارد مرحله جدی شده و اوضاع نشان می دهد که با حضور آن اکثریت مغشوش با افکار جاهلی، اجرای برنامه از پیش تعیین شده غدیر غیر ممکن است. از یک سو مردم ظاهربین فورا دهان به حسادت باز خواهند کرد که پسر عموی خود و خاندانش را بر ما مسلط می کند. از سوی دیگر منافقین آشوب بپا خواهند کرد و مجلس سخنرانی را بر هم خواهند ریخت و حتی ممکن است قصد جان پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام را بنمایند.

هم خداوند علم به بحرانی بودن موقعیت دارد و هم پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان مجری امر خدا به شدت نگران آن است، و هم مؤمنین از اعلام ولایت در چنان شرایطی واهمه دارند، و هم منافقین جو حاکم را زیر نظر دارند و صدها توطئه در سر می پرورانند.

در چنین شرایطی، پروردگار جهان می خواهد با ید قدرت خود نشان دهد که اگر او اراده کند همه مقهور اویند. حتی نسل های آینده باید از این حقیقت آگاه شوند که در آن شرایط هولناک اراده حق تعالی بر اعلام ولایت در مراسم سه روزه غدیر تعلق گرفته بود، و در سایه آن عنایت الهی بود که جمعیت یکصد و بیست هزار نفری بدون مشکل تا غدیر آمدند و حتی عده ای از اهل یمن و اهل مکه همراه قافله خود را به غدیر رسانیدند.

مجلسی با آن عظمت و خطابه ای در یک ساعت - که در تاریخ ششهزار ساله انبیا علیهم السلام بی سابقه بود - با کمال آرامش برگزار شد؛ و پیامبر صلی الله علیه و آله بدون هیچ تقیه ای و بدون آنکه فرازهایی از سخنش را حذف کند، در سکوت مطلقِ یکصد و بیست هزار انسان، سخنرانی خود را به طور کامل ایراد کرد، و حتی در بین خطابه اش علی علیه السلام را بر سر دست بلند کرد و او را معرفی نمود. بعد از آن در طول سه روز که انتظار هر حادثه ای می رفت، برنامه مفصل بیعت بدون هیچ بی نظمی برگزار شد.

آیا این برنامه مفصل، در جوی چنان خطرناک، جز با اراده خداوند - که قلب ها و فکرها و روح و جسم همه مردم در ید قدرت اوست - امکان پذیر بود؟ آیا جز معجزه نام دیگری بر «غدیر» می توان گذاشت؟!

اواخر شب هیجدهم و صبح آن روز که کاروان به درختان و برکه غدیر کاملاً نزدیک شده بود، آیه ای از قرآن نازل شد که در عین اختصار همه جوانب غدیر را در برداشت، و تابلوی درخشنده غدیر در متن قرآن شد. این آیه همه نگرانی ها را بر طرف کرد و خبر قطعی از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه ای را داد:

یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ، اِنَّ اللّه َ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ.

ای پیامبر، ابلاغ کن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهی رسالت خدا را نرسانده ای، و خدا تو را از شر مردم حفظ می کند. خداوند قوم کافر را هدایت نمی کند.⁽¹⁾

نزول این آیه همه آن چیزی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله انتظارش را می کشید؛ و انعکاس آن می توانست این گونه باشد:

«یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ»: ای صاحب رسالت، آنچه از سوی پروردگارت درباره امامت و خلافت و ولایت نازل شده ابلاغ کن و به مردم برسان.

«وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»: این مسئله آن قدر قطعی و مهم و مورد تأکید است که اگر انجام نشود گویا در رسالت و نبوت خویش هیچ گامی برنداشته ای و رسالتی که بر دوشت نهاده شده به انجام نرسانده بر زمین نهاده ای.

«وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ»: از جهت توطئه هایی که از آن هراس داری مطمئن باش که خداوند حفظ تو را از شر مردمان توطئه گر ضمانت نموده است.

«اِنَّ اللّه َ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ»: هدف اصلی ابلاغ این پیام و اتمام حجت است، و شکی نیست که گروهی از مردم ولایت را نمی پذیرند و بدان ایمان نمی آورند و کفر می ورزند.

با نزول این آیه، پیامبر صلی الله علیه و آله آنچه درباره توطئه ها از مردم مخفی می کرد بی واهمه با آنان در میان گذاشت و فرمود: «این آیه تهدید بعد از وعید است. حتما امر خداوند را به انجام خواهم رساند؛ چرا که اگر مردم هم مرا متهم کنند و تکذیب نمایند برای من آسانتر از عواقب الهی در دنیا و آخرت است، و خدا بدون انجام این وظیفه از من راضی نمی شود. اکنون که خدا ضامن حفظ من است از هیچ کس نمی هراسم».

این گونه پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه سایر مؤمنین با قلبی مطمئن دست به کار اجرای فرمان پروردگار درباره غدیر شدند. ساعتی بعد کاروان کنار برکه غدیر توقف کرد و مردم پیاده شدند و هر یک برای خود جایی پیدا کردند، و هنگام ظهر برای اجرای فرمان الهی در برابر منبر غدیر زانو زدند.

تحلیل اعتقادی

اشاره

با توجه به موقعیت خاص این آیه در واقعه غدیر، در پنج مرحله به تحقیق آن می پردازیم:

1 . آیه «بلّغ» مهمترین آیه غدیر.

2 . زمان و مکان نزول آیه «بلّغ».

3 . کیفیت نزول آیه «بلّغ».

4 . تفسیر گونه ای بر آیه «بلّغ».

5 . تحلیلی بر محتوای آیه «بلّغ».

الف . آیه «بلّغ» مهمترین آیه غدیر

قرار داشتن این آیه در صدر آیات غدیر نسبت به سایر آیات مربوط به آن، به خاطر این است که به عنوان دستور مستقیم الهی برای برنامه غدیر شناخته شده است، و می توان گفت: در هیچ مورد دیگری آیه ای نداریم که دستور صریح و روشنی درباره برنامه خاصی آمده باشد. اختصاص آن به غدیر هم نزد شیعه و غیر شیعه از مسلمات است، و بین مفسرین و محدثین اهل سنت مشهور است، اگر چه بعضی از آنان در صدد انحراف شأن نزول آیه بوده اند.

ابتدا نام عده ای از بزرگان علمای اهل سنت، که نزول آیه «بلِّغ» را در غدیر ذکر کرده اند می آوریم:⁽¹⁾

1 . ابن ابی حاتم عبدالرحمن بن محمد بن ادریس رازی (به الدر المنثور: ج 2 ص 298 مراجعه شود)

2 . احمد بن عبدالرحمن شیرازی (به بحار الانوار: ج 37 ص 155 مراجعه شود)

3 . احمد بن موسی بن مَرْدَوَیه. (به الدر المنثور: ج 2 ص 298 مراجعه شود)

4 . احمد بن محمد ثعلبی (الکشف و البیان - مخطوط)

5 . ابو نعیم احمد بن عبداللّه اصفهانی (ما نزل من القرآن فی علی علیه السلام: ص 86)

6 . ابو الحسن علی بن احمد واحدی (اسباب النزول: ص 115)

7 . مسعود بن ناصر سجستانی. (کتاب حدیث الولایة - مخطوط)

8 . عبداللّه بن عبیداللّه حسکانی (شواهد التنزیل: ج 1 ص 187)

9 . ابن عساکر علی بن حسن دمشقی (ترجمة امیرالمؤمنین علیه السلام من تاریخ دمشق: ج 2 ص 86)

10 . فخر الدین محمد بن عمر رازی (تفسیر الرازی: ج 12 ص 49)

11 . محمد بن طلحة نصیبی شافعی (مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول علیهم السلام: ص 44)

12 . عبدالرزاق بن رزق اللّه رسعنی (مفتاح النجا فی مناقب آل العبا، مخطوط)

13 . حسن بن محمد نیشابوری. (تفسیر النیسابوری: ج 6 ص 129 - 130)

14 . علی بن شهاب الدین همدانی (موده القربی: ینابیع المودة: ص 249)

15 . علی بن محمد معروف بابن صباغ مالکی (الفصول المهمة فی معرفة الأئمة علیهم السلام: ص 42)

16 . محمود بن احمد عینی (عمدة القاری فی شرح صحیح البخاری: ج 18

ص 206)

17 . عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی (الدر المنثور: ج 2 ص 298)

18 . محمد محبوب عالم. (تفسیر شاهی)

19 . حاج عبدالوهاب بن محمد (به نفحات الازهار: ج 8 ص 247 مراجعه شود)

20 . جمال الدین عطاء اللّه بن فضل اللّه شیرازی (الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام - مخطوط)

21 . شهاب الدین احمد. (توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل - مخطوط)

22 . میرزا محمد بن معتمد خان بدخشی (مفتاح النجا - مخطوط)

کسانی که اسناد این کتاب ها و روایات مربوط به آیه «بلِّغ» به آنها منتهی می شود عبارتند از: ابن عباس، ابوهریره، براء بن عازب، جابر بن عبداللّه، حذیفة بن اُسَید، زید بن اَرقَم، ریاح بن حارث، عامر بن لیلی بن ضمرة، عبداللّه بن ابی اوفی، عبداللّه بن

مسعود، عطیة، مجاهد.⁽¹⁾

در این باره به کتاب های زیر از منابع اهل سنت نیز می توان مراجعه کرد:⁽²⁾ارجح المطالب: ص 67 ، 68 ، 203، 566 . اسباب النزول: ص 135. امالی شجری: ص 145. تاریخ دمشق: ج 2 ص 85 . فتح القدیر: ج 3 ص 57 . المنار: ج 6 ص 463. تنزیل الآیات: ص 54 . التهذیب فی التفسیر: ج 3 ص 106. توضیح الدلائل: ص 158. فتح البیان: ج 3 ص 89 .

البته روایات شیعه درباره آیه «بلّغ» به قدری زیاد است که نیازی به ذکر ندارد، و نزول آن درباره غدیر نزد شیعه از مسلمات است.

نکته دیگر اینکه روایات مربوط به آیه در تبیین محتوای آن - که شامل مسایل مهمی در مسئله ولایت است - نقش به سزایی دارد، و منحصر به فرد بودن آن را بین آیات غدیر روشن می سازد.

ب . زمان و مکان نزول آیه «بلّغ»

شکی نیست که این آیه قبل از مراسم غدیر نازل شده؛ چرا که پیامبر صلی الله علیه و آله در خطابه غدیر از نزول آن خبر داد، و بخش دوم سخنرانی خود را به تبیین جوانب مختلف آن اختصاص داد. برای به دست آوردن زمان و مکان دقیق نزول آیه باید روایات آن را مورد مطالعه قرار دهیم که برخی صریح و برخی دیگر اشاره اجمالی به این مطلب دارد. ابتدا دو روایت را ذکر می کنیم که تعیین دقیق زمان و مکان نزول آیه را در بر دارد:

1 . اواخر شب هیجدهم ذی الحجة در نزدیکی غدیر

قالَ حُذَیْفَةُ: فَلَمّا کانَتِ اللَّیْلَةُ الرّابِعَةُ (بَعْدَ الْخُرُوجِ مِنْ مَکَّةَ) هَبَطَ جَبْرَئیلُ فی آخِرِ اللَّیْلِ فَقَرَأَ عَلَیْهِ: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ . . .».

حذیفه می گوید: وقتی شب چهارم از روز خروج از مکه (روز چهاردهم) شد، جبرئیل آخر شب نازل شد و این آیه را بر پیامبر صلی الله علیه و آله خواند.⁽¹⁾

2 . پنج ساعت از روز هیجدهم گذشته در غدیر خم

قالَ الْباقِرُ علیه السلام: فَلَمّا بَلَغَ غَدیرَ خُمٍّ قَبْلَ الْجُحْفَةِ بِثَلاثَةِ اَمْیالٍ، اَتاهُ جَبْرَئیلُ عَلی خَمْسِ ساعاتٍ مَضَتْ مِنَ النَّهارِ، فَقالَ: یا مُحَمَّدُ! اِنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ یُقْرِؤُکَ السَّلامُ وَ یَقُولُ لَکَ: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ . . .».

امام باقر علیه السلام می فرماید: وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به غدیر خم رسید - که در سه مایلی جحفه قرار دارد - جبرئیل پنج ساعت از روز گذشته نزد او آمد و گفت: ای محمد! خداوند عزوجل به تو سلام می رساند و به تو می گوید: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ . . .».⁽²⁾

سه روایت دیگر هم اجمالاً فقط بین راه یا روز هجدهم در غدیر را ذکر کرده بدون آنکه زمان یا مکان دقیق آن را تعیین کند:

1 . بین راه

قالَ الصّادِقُ علیه السلام: خَرَجَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله اِلی مَکَّةَ فی حَجَّةِ الْوِداعِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْها جاءَهُ جَبْرَئیلُ فِی الطَّریقِ فَقالَ لَهُ: یا رَسُولَ اللّه ِ! اِنَّ اللّه َ تَعالی یُقْرِؤُکَ السَّلامُ وَ قَرَأَ هذِهِ الاْیَةِ: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .».

امام صادق علیه السلام می فرماید: پیامبر صلی الله علیه و آله در حجة الوداع به مکه آمد. وقتی از آنجا بازگشت جبرئیل در راه نزد او آمد و گفت: «یا رسول اللّه! خدای تعالی سلامت می رساند»، و سپس این آیه را خواند: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .».⁽¹⁾

2 . روز هیجدهم در غدیر

عَنْ ابْنِ عَبّاسٍ: حَتّی کانَ الْیَوْمَ الثّامِنَ عَشَرَ، فَاَنْزَلَ اللّه ُ تَبارَکَ وَ تَعالی عَلَیْهِ: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ . . .».

ابن عباس می گوید: تا آنکه روز هیجدهم شد، و خداوند تبارک و تعالی بر پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نازل کرد: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .».⁽²⁾

عَنْ زَیْدِ بْنِ اَرْقَمَ: لَمّا نَزَلْنا بِالْجُحْفَةِ راجِعینَ وَ ضَرَبْنا اَخْبِیَتَنا نَزَلَ جَبْرَئیلُ بِهذِهِ الاْیَةِ: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .».

زید بن ارقم می گوید: وقتی در جُحفه پیاده شدیم و خیمه ها را بر پا کردیم، جبرئیل این آیه را نازل کرد: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .».⁽³⁾

باید توجه داشت که منظور از «جُحْفه»، منطقه جحفه است که غدیر خُم در آن قرار گرفته است؛ چرا که تصریح به بر پا کردن خیمه ها می کند، و شکی نیست که در جحفه

توقفی نبوده و خیمه ای بر پا نشده است، و فقط در غدیر خم برای برنامه سه روزه خیمه ها را بر پا کرده اند.

از مجموع این روایات و اقوال درباره زمان نزول آیه کدام را بپذیریم؟ باید توجه داشت که فاصله زمانی بین دو قول از آخر شب تا پنج ساعت بعد از طلوع آفتاب است که حدودا شش ساعت می شود، و این زمان قابل توجهی نیست. فاصله مکانی آن هم از مکانی قبل از غدیر با در نظر گرفتن مسیر پنج شش ساعته با پای شتر تا خود غدیر است، که این فاصله هم چندان زیاد نیست.

با در نظر گرفتن این مطلب، در حل اختلاف درباره زمان و مکان نزول آیه دو احتمال وجود دارد:

الف . راویانی که غدیر را محل نزول آیه ذکر کرده اند، این فاصله زمانی و مکانی را مقدار مهمی به حساب نیاورده اند و اجمالاً نزول آن را در غدیر حساب کرده اند، و یا حتی ورود به منطقه غدیر را در نظر گرفته اند اگر چه بعد از چند ساعت به برکه ودرختان رسیده باشند.

ب . هنگامی که آنان از آیه باخبر شده اند در غدیر و پنج ساعت بعد بوده، و چنین گمان کرده اند که آیه در آن زمان و مکان نازل شده، در حالی که خبر نداشته اند که اصل نزول آن چند ساعت قبل در بین راه بوده است.

در این میان - با استفاده از چند قرینه - می توان نزول آیه را در پنج ساعت بعد از طلوع آفتابِ روز هیجدهم، در کنار برکه و درختان غدیر ترجیح داد:

1 . طبق روایات متعدد، رسیدن قافله کنار برکه غدیر قبل از ظهر بوده، که در فاصله باقیمانده تا ظهر مردم خیمه های خود را برپا کردند و همزمان منبر غدیر نیز برای سخنرانی آماده شد. این زمانِ ورود با پنج ساعت پس از طلوع آفتاب که حدود ساعت ده صبح می شود و در نزول آیه ذکر شده تطابق دارد. با در نظر گرفتن این مطلب و

اضافه بر اینکه محل غدیر از مکه تعیین شده بود و همه می دانستند که باید در آنجا برای برنامه ای مهم توقف کنند، می توان گفت: به محض رسیدن کنار برکه، خداوند بر رسولش وحی فرستاد که اکنون همه شرایط برای اعلان ولایت آماده است و همه در وعده گاه غدیر حضور یافته اند، پس هر چه زودتر «بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ».

2 . امیرالمؤمنین علیه السلام در زمان خلافت ظاهری خود برای اولین بار پس از 25 سال روز غدیر را جشن گرفت. در این مراسم آن حضرت دقیقا پنج ساعت از روز گذشته بر فراز منبر قرار گرفت و خطابه مفصلی ایراد فرمود.⁽¹⁾این ساعت ظاهرا برای تطبیق دقیق با زمانی است که آیه «بلغ» در آن نازل شده است.

3 . اینکه در روایت امام صادق علیه السلام کلمه «فِی الطَّریقِ» (یعنی: در راه) درباره نزول آیه آمده، منافاتی با نزول آیه در غدیر ندارد، چرا که می فرماید: «فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْها جاءَهُ جَبْرَئیلُ فِی الطَّریقِ . . .»، یعنی در بازگشت از مکه به مدینه در بین راه جبرئیل این آیه را آورد، و این کلمه «بین راه» بر خود «غدیر» هم تطبیق کامل دارد، چرا که بین راه مکه تا مدینه است.

4 . روایت امام باقر علیه السلام بر روایت حذیفه و ابن عباس و زید بن ارقم ترجیح دارد، چرا که اولاً از مقام عصمت صادر شده است، و ثانیا روایات سه نفر مذکور حالت کلی گویی از نظر زمان و مکان دارد و اجمالاً روز هیجدهم یا منطقه جحفه یا اواخر شب را ذکر کرده اند، ولی امام علیه السلام با دقت و ظرافت کامل پنج ساعت از روز گذشته را تعیین می فرماید؛ در حالی که چنین دقت زمانی در ذکر قضایای تاریخی در آن عصر موسوم نبوده است، و حضرت به خاطر عنایت فوق العاده این گونه زمان دقیق آن را بیان نموده است.

ج . کیفیت نزول آیه «بلِّغ»

هیچ آیه ای از قرآن با این مقدمات مفصل که در آیه «بلغ» به وقوع پیوسته نازل نشده است، به طوری که جا دارد از آن با عنوان «تاریخچه نزول آیه تبلیغ» یاد کنیم. با جمع بندی احادیث مربوط به نزول آیه، سیر تسلسلی کیفیت نازل شدن آن تقدیم می شود:

دستور اعلان ولایت علی علیه السلام از مدینه بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و کاروان عظیم با دو هدف حج و ولایت حرکت کرد. همزمان با شروع حج مراحل جدی معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام آغاز شد. هنگام عشای روزه عرفه، خداوند بار دیگر دستور و برنامه منصوب کردن امیرالمؤمنین علیه السلام را به پیامبر صلی الله علیه و آله داد. با این اعلام که خبر از نزدیکی برنامه می داد پیامبر صلی الله علیه و آله تکذیب مردم و تحریکات منافقین را به یاد آورد و خود را در شرایطی سخت احساس کرد⁽¹⁾و آن قدر گریست که محاسن شریفش پر از اشک شد و فرمود: «ای جبرئیل، دیر زمانی نیست که قوم من از جاهلیت فاصله گرفته اند. من اینان را به اختیار خودشان یا به کمک جنگ ها به انقیاد خود درآورده ام. اکنون اگر بخواهم دیگری را بر آنان حاکم کنم چه خواهد شد»؟⁽²⁾این بود که فعلاً چیزی در این باره به مردم نگفت و صلاح دانست که اطلاعی نداشته باشند تا مبادا او را متهم کنند.⁽³⁾

با پایان حجة الوداع و حرکت از مکه به سوی غدیر در سه مرحله این فرمان تکرار شد و نزول آیه در این سه مرحله انجام گرفت. جبرئیل در بین راه آمد و از طرف خداوند سلام رساند و چنین خواند: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ»: «ای رسول خدا، برسان آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است».

در مرحله اول همین مقدار از آیه نازل شد و در پی آن پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ای جبرئیل، دیر زمانی نیست که مردم مسلمان شده اند. می ترسم با اعلان ولایت علی مضطرب شوند و اطاعت نکنند و اهل نفاق تفرقه ایجاد کنند، و به جاهلیت باز گردند، چرا که دشمنی آنان و عداوتشان با علی روشن است. اگر ممکن است از خدا بخواه تا مرا از این مأموریت معاف فرماید».

جبرئیل بازگشت و روز بعد دوباره نازل شد و این هنگامی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله هنوز کنار برکه نرسیده بود، اما وارد منطقه غدیر شده بود. این بار جبرئیل چنین گفت: یا محمد، خدای تعالی می فرماید: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»: «ای پیامبر، ابلاغ کن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهی رسالت خدا را نرسانده ای». در این مرحله دوم یک فراز به آیه اضافه شد، و جبرئیل دستور آورد که باید فردا در منزل بعدی که کاروان پیاده می شوند، ولایت علی را بر مردم اعلام کنی.

در پی این دستور پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای جبرئیل، از اصحابم می ترسم که با من مخالفت کنند و اهل نفاق بر من طعن وارد کنند. قریش در ضدیت با این موضوع مطالبی به من گفته اند⁽¹⁾، و من بر جان خود و علی ترس دارم.⁽²⁾از خدا بخواه که در اعلان چنین مطلبی حفظ از شر مردم را برای من ضمانت کند.

بار دیگر جبرئیل بالا رفت، و روز بعد هنگامی نازل شد که پیامبر صلی الله علیه و آله کنار برکه غدیر خم رسیده و پنج ساعت از طلوع آفتاب گذشته بود. در آنجا جبرئیل چنین گفت: یا رسول اللّه، خدای تعالی می فرماید: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ»: «ای پیامبر، ابلاغ کن آنچه از

پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهی رسالت خدا را نرسانده ای، و خدا تو را از شر مردم حفظ می کند».

در این مرحله سوم که ضمانت حفظ از طرف خدا هم به آیه اضافه شد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «به خدا قسم از این مکان حرکت نخواهم کرد تا رسالت پروردگارم را ابلاغ نمایم.⁽¹⁾این تهدیدی از طرف پروردگار من است که اگر رسالت او را ابلاغ نکنم مرا عذاب خواهد کرد. آگاه باشید که از هیچکس ترسی ندارم و امر خدای عزوجل را به اجرا در خواهم آورد. اگر مرا تکذیب هم کنند برایم بهتر از عقوبت خداوندی در دنیا و آخرت است».⁽²⁾آنگاه علی علیه السلام را فرا خواند و نزول آیه را به او چنین خبر داد:

خداوند عزوجل این آیه را نازل کرده است: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ»، یعنی درباره ولایت تو یا علی؛ «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»، یعنی اگر آنچه درباره ولایت تو دستور داده شده ام انجام ندهم عمل من باطل می شود، و هر کس به غیر ولایت تو خدا را ملاقات کند اعمالش باطل می شود. این وعده ای است که خداوند برای من وفا خواهد کرد. من جز فرموده پروردگارم - تبارک و تعالی - نمی گویم. آنچه می گویم از جانب

خدای عزوجل است که درباره تو نازل کرده است.⁽³⁾

مرحله نهایی اعلام عمومی نزول این آیه بر فراز منبر غدیر انجام گرفت. پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز خطابه غدیر، ارتباط مستقیم فرمان الهی در این آیه را با خطابه بلندی که برای

اعلان ولایت آغاز کرده بود با تمام جزئیات چنین بیان فرمود:⁽⁴⁾

آنچه پروردگارم به من وحی نموده ادا می نمایم از ترس آنکه مبادا اگر انجام ندهم عذابی از او بر من فرود آید که هیچکس نتواند آن را دفع کند . . . زیرا خداوند به من اعلام فرموده که اگر آنچه در حق علی بر من نازل نموده ابلاغ نکنم رسالت او را نرسانده ام، و برای من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا کفایت کننده و کریم است. خداوند به من چنین وحی کرده است: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ - فی حَقِّ عَلِیٍّ، یَعْنی فِی الْخِلافَةِ لِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ - وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ».

آنگاه بیان فرمود که من درباره هیچیک از دستورات خدا کوتاهی نکرده ام، و نزول این آیه با محتوای خاصش سببی دارد که برای شما بیان می کنم. سپس درباره علت این خطاب عتاب آمیزِ خداوند فرمود که در نزول این آیه جبرئیل سه بار بر من نازل شد، و وجود منافقین و کارشکنان باعث شد تا از جبرئیل بخواهم که از خدا بخواهد تا مرا از انجام چنین مأموریتی معاف بدارد، ولی خداوند نپذیرفت. اکنون هم از من راضی نمی شود مگر آنچه در حق علی بر من نازل کرده ابلاغ نمایم. سپس بار دیگر آیه را تلاوت فرمود: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ - فی حَقِّ عَلِیٍّ - وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ»؛ و این گونه بود که آیه «بلِّغ» طی شرایط پر مخاطره ای نازل شد و به مردم اعلام گردید.

د . تفسیر گونه ای بر آیه «بلِّغ»

متن آیه «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .» دارای چهار قسمت است که در عین ارتباط به یکدیگر، هر کدام بار سنگینی از زوایای غدیر را با خود حمل می کند، و در روایات مربوط به آیه هم جداگانه و به تفصیل مورد تبیین قرار گرفته است. از آنجا که درک عمیقی از هر فراز در روشن تر شدن فراز بعدی اثر دارد، لذا چهار فصل آیه را جداگانه مورد موشکافی قرار می دهیم، و تفسیری که در احادیث اهل بیت علیهم السلام آمده می آوریم.

چهار فراز آیه عبارتند از:

1 . یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ.

2 . وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ.

3 . وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ.

4 . اِنَّ اللّه َ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ.

فراز اول: یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ

در این فراز دو قسمت باید تبیین شود: 1. ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ. 2. بَلِّغْ. اگر چه جمله اول مؤخر است، ولی چون فهم معنای دقیق آن در جمله دوم مؤثر است مقدم گردیده است.

1 . ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ

«ما» موصوله در اینجا نقطه ابهام است و باید معلوم شود آنچه در این مقطع از طرف خدا بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده چیست. احادیث بسیاری از شیعه و غیر شیعه در حد تواتر وارد شده که منظور از «ما اُنْزِلَ» در این آیه «ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام» است و این مطلب در قالب عبارات کوتاه و بلند بیان شده است. در یک کلمه مقصود «ولایت» است و در بلندترین عبارت منظور تمام «خطبه بلند غدیر» است. آنچه به عنوان تفسیر عبارت «ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» در روایات آمده مطالب زیر است، که بعضی مجمل و برخی دیگر واضحتر است، کما اینکه بعضی کوتاهتر و برخی مفصل تر است:

-- ما اُنْزِلَ فی عَلِیٍّ: آنچه درباره علی نازل شده است.⁽¹⁾

-- ما اُنْزِلَ فی حَقِّ عَلِیٍّ، یَعْنِی الْخِلافَةِ لِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ: آنچه در حق علینازل شده، یعنی خلافت برای علی بن ابی طالب.⁽²⁾

-- اَنْ تَنْصِبَ عَلِیّا عَلَما لِلنّاسِ: علی را به عنوان نشانه مردم منصوب نمایی.⁽¹⁾

-- وِلایَةُ عَلِیٍّ علیه السلام: ولایت علی علیه السلام.⁽²⁾

-- ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ فی عَلِیٍّ لَیْلَةَ الْمِعْراجِ: آنچه در شب معراج درباره علی بر تو نازل شده است.⁽³⁾

-- اَنْ تَعْهَدَ عَهْدَکَ وَ تُقیمَ عَلِیّا عَلَما لِلنّاسِ یَهْتَدُونَ بِهِ: عهد خود را بسپاری و علی را به عنوان علامتی برای مردم منصوب نمایی که به وسیله او هدایت شوند.⁽⁴⁾

-- اَنْ اَقِمْ عَلِیّا عَلَما وَ خُذْ عَلَیْهِمُ الْبَیْعَةَ وَ جَدِّدْ عَلَیْهِمْ میثاقی لَهُمُ الَّذی واثَقْتُهُمْ عَلَیْهِ: علی را به عنوان نشانه ای بر پا دار و از مردم بیعت بگیر و عهد و میثاق مرا که قبلاً با آنان بسته ام تجدید کن.⁽⁵⁾

-- اَنْ اَنْصِبَ لَکُمْ اِمامَکُمْ وَ الْقائِمَ فیکُمْ بَعْدی وَ وَصِیّی وَ خَلیفَتی، وَ الَّذی فَرَضَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی الْمُؤْمِنینَ فی کِتابِهِ طاعَتِهِ فَقَرَنَهُ بِطاعَتِهِ وَ طاعَتی وَ اَمَرَکُمْ بِوِلایَتِهِ: امام شما و آن که بعد از من در میان شما امور را بدست می گیرد و وصی و جانشینم را منصوب نمایم، همان کسی که خدای عزوجل در کتابش اطاعت او را بر مؤمنین واجب کرده، و اطاعت او را قرین اطاعت خود و من قرار داده و شما را به ولایت او امر کرده است.⁽⁶⁾

-- اَنْ اَقُومَ فی هذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ کُلَّ اَبْیَضَ وَ اَسْوَدَ: اَنَّ عَلِیَّ بْنَ اَبی طالِبٍ اَخی وَ وَصِیّی وَ خَلیفَتی فی اُمَّتی وَ الاِْمامَ مِنْ بَعْدی، الَّذی کانَ مَحَلُّهُ مِنّی مَحَلَّ هارُونَ مِنْ مُوسی اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی، وَ هُوَ وَلِیُّکُمْ بَعْدَ اللّه ِ وَ رَسُولِهِ.

در این مجلس بپا خیزم و به هر سیاه و سفیدی بفهمانم که علی بن ابی طالب برادرم و وصیم و جانشینم در امت من و امام بعد از من است. همان کسی که منزلت او نسبت به من همچون هارون نسبت به موسی است مگر آنکه پیامبری بعد از من نیست. و او صاحب اختیار شما بعد از خدا و رسول است.⁽¹⁾

2 . بلِّغ

اکنون که منظور از آنچه باید ابلاغ گردد معلوم شد، سؤال این است که آیا «ولایت علی علیه السلام» قبلاً ابلاغ نشده بود؟ آیا پیامبر صلی الله علیه و آله از هر فرصتی برای مطرح کردن خلافت و امامت و ولایت دوازده امام بعد از خود استفاده نمی کرد؟ اگر چنین است پس این تبلیغ چه فرقی با تبلیغ های قبلیِ ولایت دارد؟

پاسخ این است که فرق این ابلاغ با آنچه در قبل بوده رسمیت آن از یک سو و مفصل بودن آن از سوی دیگر است. در حج هم مسئله همین طور بود. پیامبر صلی الله علیه و آله بارها مسئله

حج را مطرح کرده بود و در قرآن هم نازل شده بود و به برخی اعمال آن هم اشاره شده بود و حتی حضرت می توانست یک دور اعمال حج را برای مردم بیان کند بدون آنکه عملاً آنها را انجام دهد. ولی رسمیت دادن به آن از یک سو و عملاً تمام جزئیات آن را برای مردم توضیح دادن از سوی دیگر، انگیزه چنین مراسمی برای حج بود. طبیعی

است که در برخی اعمال که هر روز یا هر چند گاه یکبار انجام می شود و برنامه آن در چند کلمه خلاصه می شود، نیازی به چنین مراسم مفصل نیست.

در مسایل اعتقادی هم آنچه مختصرتر است و آثار آینده ساز آن کمتر، نیاز به مراسم رسمی و مفصل ندارد؛ ولی آنچه مانند «جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله» حساس است و جوانب پیچیده ای دارد، باید در یک مراسم رسمی و تحت اعلان عمومی و با بسط همه جزئیات بیان گردد.

آنچه قبلاً درباره «ولایت علی علیه السلام» در طول عمر پیامبر صلی الله علیه و آله توسط آن حضرت گفته شده بود، چه بسا در مواردی مقرون به تقیه بوده و حضرت صلاح دیده اند که جوانبی از آن بیان نشود. در مواردی مخاطب درک کاملی از مطلب نداشته و مجملاً گفته شده است. اما در خطبه غدیر با ضمانت عصمت پروردگار، تمام پرده های تقیه کنار رفته، و مخاطبانی به تعداد کل بشریت در نظر گرفته شده اند، و در مجلسی عظیم و بی سابقه که از قبل پیش بینی شده بود، در اتمام حجتی همه جانبه، مسئله «ولایت امامان علیهم السلام» در کامل ترین شکل خود مطرح شده است.

فراز دوم: و إن لم تفعل فما بلغت رسالته

در این فراز نیز دو قسمت باید تبیین شود: 1. وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ. 2. فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ.

1 . وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ

این جمله شرطیه در اوامر الهی بر پیامبر صلی الله علیه و آله اولین و آخرین بار است، و در هیچ مورد دیگری خداوند پس از دستوری به پیامبرش چنین خطابی نفرموده است. یعنی درباره آن حضرت انجام ندادن فرامین الهی قابل تصور نیست تا برای پیشگیری از آن

خداوند شرطی به میان آورد.⁽¹⁾بنابراین با قرائت این آیه هر خواننده ای فورا متوجه می شود که در مورد اعلان ولایت زمینه خاصی بوده و جوّ خاصی حاکم شده که به انجام رساندن چنین امری با مشکل رو به رو شده است.

این مشکل به صراحت در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله نیز مطرح شده، و برای آنکه همه جوانب مطلب کاملاً شفاف باشد آن حضرت صریحا فرموده است:

وَ اِنّی راجَعْتُ رَبّی خَشْیَةَ طَعْنِ اَهْلِ النِّفاقِ وَ تَکْذیبِهِمْ: من درباره انجام این امر به پروردگارم مراجعه و تقاضای انجام نشدن آن را نمودم از ترس طعنه اهل نفاق و تکذیب آنان.⁽²⁾

وَ سَأَلْتُ جَبْرَئیلَ اَنْ یَسْتَعْفِیَ لِیَ السَّلامَ عَنْ تَبْلیغِ ذلِکَ اِلَیْکُمْ: من از جبرئیل خواستم که از خدا بخواهد تا مرا از تبلیغ این مطلب به شما معاف بدارد.⁽³⁾

طبعا این سؤال مطرح می شود که پیامبر صلی الله علیه و آله از چه کسانی و از چه جهتی ترس داشت، که با وجود آنها نتواند امر الهی را آن گونه که باید به ثمر رساند و ابلاغ نماید؟ باز هم برای آنکه این احساس پیامبر صلی الله علیه و آله دقیقا مطرح شود، در سخنان آن حضرت در این مورد کلماتی از قبیل «اَخْشی»، «اَتَخَوَّفُ»، «حَذَرا» و «مَخافَةَ» به چشم می خورد، که صراحتا ترس از چیزی یا کسی را دلیل بر این توقف ذکر می فرماید. در روایات مربوط به آیه «بلِّغ»، هم افرادی که حضرت از شر آنان در امان نبوده مطرح شده؛ و هم جهتی که از آن خوف داشته و هم عکس العمل پیامبر صلی الله علیه و آله با احساس چنین شرایطی بیان گردیده است، که ذیلاً نمونه های آن را در چهار بخش ذکر می کنیم:

الف . ترس از چه کسانی؟

ب . ترس از چه جهاتی؟

ج . ریشه های نامساعد بودن شرایط

د . عکس العمل های پیامبر صلی الله علیه و آله با احساس شر مردم

الف . ترس از چه کسانی؟

در روایات مربوط به آیه، گاهی افراد مورد نظر با همان صفت که از آنان ترسیده می شود ذکر شده اند مثل «اهل النِفاق و الشِقاق»⁽¹⁾و «اهل الاِفک»⁽²⁾و گاهی گروه خاصی از مردم بدون ذکر خصوصیت آنان آمده مثل «قریش»⁽³⁾و «اصحابی»⁽⁴⁾و «قومی»⁽⁵⁾و گاهی همه مردم به طور عموم به عنوان کلمه «ناس»⁽⁶⁾ذکر شده است. در مواردی هم دو مورد با هم ذکر شده مثلاً فرموده است: «اَخافُ قُرَیشا وَ النّاسَ».⁽⁷⁾

شکی نیست که منظور از همه مردم اکثریت آنان است، و افرادی همچون سلمان و ابوذر و مقداد پشتیبانان ولایت بوده اند و هیچ خوفی از جانب آنان متوجه مسئله غدیر نبوده است. ولی این مهم است که بدانیم همان اکثریت مردم - از جهت ترسی که بر آنان بوده - به چند گروه تقسیم می شدند و همه از یک جهت مشکل نداشتند؛ که توضیح این مطلب در قسمت بعدی ذکر خواهد شد.

اما ذکر «قریش» و «اصحاب» ناظر به حضور گروه خاصِ توطئه گر در بین آنان است که این مطلب بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله به خوبی آشکار شد و همه دیدند که سردمداران

سقیفه همه از قریش درآمدند و همانان که نام «اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله» را بر پیشانی داشتند با سوء استفاده از همین عنوان کار خود را پیش بردند.

ب . ترس از چه جهاتی؟

برای اعلام ولایت در غدیر، با در نظر گرفتن اقشار مختلف مردم، پیامبر صلی الله علیه و آله از جهات مختلفی می ترسید که این جهات به صراحت در روایات مفسِّر آیه «بلِّغ» آمده است. این جهات در دو قسمت قابل بررسی است: اتفاقاتی که ممکن بود با اعلان ولایت روی دهد، و ریشه هایی که باعث چنین وقایعی می شدند.

اما اتفاقاتی که ممکن بود روی دهد - علی رغم اینکه ابتداءً جان حضرت در خطر احساس می شد - ولی تکیه کلام حضرت بر جهاتی بود که به حفظ دین مردم باز می گشت، اگر چه جان حضرت هم در خطر بود. آنچه به عنوان احساس خطر در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله آمده، هشت جهت است که به ترتیبِ شدت آنها ذکر می شود:

جهت اول : نپذیرفتن و اطاعت نکردن و مخالفت

این کمترین و ساده ترین برخورد کسانی بود که ولایت علی علیه السلام را قبول نمی کردند.

یعنی با آنکه می دانستند این ولایت از طرف خداست، ولی به عنوان سرپیچی رسما و علنا زیر بار فرمان خدا نرفتنِ خود را اعلام می کردند.

این مسئله در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله با عبارات «اَنْ لا یُطیعُوا»⁽¹⁾: «اطاعت نکنند»، «اَنْ یُخالِفُونی»⁽²⁾: «با من مخالفت کنند»، «اَنْ لا یَقْبَلُوا قَوْلی»⁽³⁾: «سخن مرا نپذیرند» آمده است.

جهت دوم : تکذیب

به این معنی که به آن حضرت در مطالبی که می فرماید نسبت کذب دهند و بگویند: «اینها را از جانب خود می گویی و در نسبت آن به خدا دروغ می گویی». این پله دوم از عکس العمل هایی بود که انتظار می رفت گروهی از مخالفین ولایت در غدیر با این روش رو در روی حضرت بایستند.

این جهت در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله با عبارات «مَخافَةَ تَکْذیبِ اَهْلِ الاِْفْکِ»⁽¹⁾: «از ترس تکذیب اهل افترا» و «خَشْیَةَ تَکْذیبِ اَهْلِ النِّفاقِ»⁽²⁾: «برای حذر از تکذیب اهل نفاق» و «اَنْ یُکَذِّبُونی»⁽³⁾: «از ترس آنکه مرا تکذیب کنند» آمده است.

جهت سوم : اتهام

به این معنی که بگویند: پیامبر صلی الله علیه و آله مطرح کردن مسئله ولایت را بهانه ای قرار داده تا خاندانش را بر ما مسلط کند و حکومت را از دست دیگران خارج سازد. این نوع برخورد - که بوی جاهلیت می دهد - با سرعت بیشتری در اذهان عموم مردم جای می گیرد و پذیرفته می شود.

این مسئله در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله با عبارات «اَنْ یَتَّهِمُونی»⁽⁴⁾: «از ترس آنکه مرا متهم کنند»، و «اَنْ یَقُولُوا: جاءَ بِابْنِ عَمِّهِ»⁽⁵⁾: «اینکه بگویند: پسر عموی خود را بر سر کار آورده» آمده است.

جهت چهارم : استهزاء و مسخره کردن

این روش یکی از راه های دیرینه منافقین در برخورد با مقام والای پیامبر صلی الله علیه و آله بود، تا آنجا که گاهی پشت سر حضرت با چشم و زبان خود اشاره های مسخره آمیز می کردند، و یا برای حضرت لقبی نامناسب شایع می کردند مثل کلمه «اُذُن» به معنای گوش که ذکر خواهد شد.⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله در کلام خود این مسئله را با این جمله یاد می کند: «لِعِلْمی بِحِیَلِ الْمُسْتَهْزِئینَ بِالاِْسْلامِ»⁽²⁾: «به خاطر علمی که درباره حیله های مسخره کنندگان اسلام دارم».

جهت پنجم : تفرقه

به این معنی که با مطرح شدن ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام، هر یک از مردم - با کشش ها و انحرافات درونی - در این باره برخوردی داشته باشند و به تفرقه بیفتند و در صدد اعمال نظر خود باشند.

این نیز مسئله ای قابل پیش بینی بود که در روایت با این تعبیر آمده است: «فَخَشِیَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله مِنْ قَوْمِهِ وَ اَهْلِ الْنِّفاقِ وَ الشِّقاقِ اَنْ یَتَفَرَّقُوا»⁽³⁾: «پیامبر صلی الله علیه و آله از قوم خود و اهل نفاق و شقاوت ترس آن داشت که مبادا متفرق شوند».

جهت ششم : اضطراب و طغیان

منظور از آن یک درجه بالاتر از تفرقه فکری است، و نوبتِ بر هم ریختن نظم و بعد از آن طغیان و بلوا و آشوب به راه انداختن عده ای می شود. این احتمال نیز درباره جامعه مسلمین وجود داشت و زمینه آن فراهم بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله این نکته را به صراحت مطرح کرد: «فَأَخْشی اَنْ یَضْطَرِبُوا»⁽¹⁾: «می ترسم

نظم را بر هم ریزند»، و یا در روایت آمده است: «فَتَخَوَّفَ اَنْ یَطْغَوْا فی ذلِکَ عَلَیْهِ»⁽²⁾: «پیامبر صلی الله علیه و آله ترس آن داشت که در این باره بر علیه او طغیان کنند».

جهت هفتم : بازگشت به جاهلیت

این مسئله از مهمترین خطراتی بود که جامعه مسلمین را تهدید می کرد و این به دو علت بود: یکی آنکه فاصله چندانی با جاهلیت گذشته نداشتند و بازگشت به آن مشکل نبود، و دیگر اینکه از ورودشان به اسلام هم دیر زمانی نمی گذشت و هنوز پایه های اسلام در دل مردم آنچنان که باید مستحکم نشده بود.

این جهت را پیامبر صلی الله علیه و آله به چند تعبیر یاد کردند: «اِنَّ قَوْمی حَدیثُوا عَهْدٍ بِالْجاهِلَیَّةِ، ضَرَبْتُهُمْ عَلَی الدّینِ طَوْعا وَ کَرْها حَتَّی انْقادُوا لی، فَکَیْفَ اِذا حَمَلْتُ عَلی رِقابِهِمْ غَیْری»⁽³⁾: «قوم من به جاهلیت قریب العهد هستند. من با آنان برای قبول دین جنگیده ام و با اختیار یا اکراه در برابرم تسلیم شده اند. پس چگونه خواهد بود اگر بر آنان دیگری را حاکم کنم»؟ و یا فرمود: «اِنَّ النّاسَ حَدیثُوا عَهْدٍ بِالاِْسْلامِ»⁽⁴⁾: «مردم تازه مسلمان شده اند»؛ و یا در روایت آمده: «فَخَشِیَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله مِنْ قَوْمِهِ اَنْ یَرْجِعُوا اِلی جاهِلِیَّةٍ»⁽⁵⁾: «پیامبر صلی الله علیه و آله از قوم خود ترسید که به جاهلیت باز گردند».

جهت هشتم : خطر جانی برای پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام

این خطر که در بازگشت از تبوک سابقه داشت، و منافقین نقشه قتل پیامبر صلی الله علیه و آله را در

راه بازگشت از جنگ تبوک و قتل امیرالمؤمنین علیه السلام را هنگام استقبال از پیامبر صلی الله علیه و آله در همان جنگ کشیده بودند و اجرا هم کردند؛ ولی خداوند آن دو بزرگوار را حفظ کرد.⁽¹⁾

در این موقعیت هم به طور جدی در چنین فکری بودند و از هنگامی که متوجه جدی بودن مراسم غدیر شدند سعی داشتند قبل از اعلان ولایت در غدیر آن حضرت را به قتل برسانند⁽²⁾، و وقتی موقعیتی نیافتند باز هم دست برنداشتند تا در گردنه هَرشی در بازگشت از غدیر نقشه خود را عملی کردند؛ ولی خداوند به پیامبرش خبر داد و او را از شر آنان نجات داد.⁽³⁾

این خطر نیز به صراحت در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که فرمود: «اَیْ رَبِّ، اِنّی اَخافُ قُرَیْشا وَ النّاسَ عَلی نَفْسی وَ عَلِیٍّ»⁽⁴⁾: «پروردگارا، من از قریش و مردم بر جان خود و علی می ترسم».

ج . ریشه های نامساعد بودن شرایط

اکنون با مروری بر روایات مربوط به آیه «بلِّغ»، آنچه به عنوان ریشه و علت این جو فکری نامساعد در جامعه مسلمین می توانست باشد، ذکر می کنیم.

1 . نفاق

دورویی و نفاق در سال های آخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله به اعلاترین درجه در جامعه مسلمین وجود داشت، چرا که بسیاری از آنان که مسلمان می شدند در قلوبشان ایمان وجود نداشت و فقط به زبان اقرار می کردند. اسلام آوردن بسیاری از مردم یا به طمع اوج گیری این دین الهی در آینده بود که روز به روز آثار آن را می دیدند، و یا از ترس

شمشیر و قتل بود، و یا برای رسوا نشدن همرنگ جماعت می شدند.⁽¹⁾

اکنون انبوهی از منافقین در میان جمعیت حاضر در غدیر وجود داشتند، که احتمال می رفت با کوچکترین تغییر شرایط بتوانند اوضاع را در دست بگیرند و بلوایی بپا کنند، زیرا همینان قبلاً نیز در برابر اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله دست به کارشکنی های بسیاری زده بودند.

این خطر جدی در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله به این تعابیر آمده است: «خَشْیَةَ طَعْنِ اَهْلِ النِّفاقِ»⁽²⁾: «از ترس اهل نفاق»، «لِعِلْمی بِکَثْرَةِ الْمُنافِقینَ»⁽³⁾: «به خاطر آگاهی من از زیاد بودن تعداد منافقین». در احادیث مربوط به آیه نیز می فرماید: «خَشِیَ مِنْ اَهْلِ النِّفاقِ وَ الشِّقاقِ»⁽⁴⁾: «از اهل نفاق و شقاوت ترسید»، و یا می فرماید: «اَمَرَهُ بِتَرْکِ الْحَفْلِ بِاَهْلِ الزَّیْغِ وَ النِّفاقِ»⁽⁵⁾: «خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد که با اهل کجروی و دورویی همنشینی نکند»، و یا در حدیثی آمده: «فَضاقَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِذلِکَ ذَرْعا لِمَعْرِفَتِهِ بِفَسادِ قُلُوبِهِمْ»⁽⁶⁾: «با در نظر آوردن این مطلب دنیا بر پیامبر صلی الله علیه و آله تنگ آمد، چرا که از فساد قلوب آنان اطلاع داشت».

2 . دشمنی با علی علیه السلام

کینه توزی نسبت به علی علیه السلام از ریشه های اساسی در مخالفت با مسئله ولایت بود. این دشمنی در افراد ولد الزنا و ولد حیض و بسیاری از منافقین ذاتی بود⁽⁷⁾، و عده بسیاری هم بودند که در جنگ های پیامبر صلی الله علیه و آله پدران و برادران و سایر فامیلشان به

دست امیرالمؤمنین علیه السلام به قتل رسیده بودند و یا به دست آن حضرت ضربتی خورده یا اسیر شده و یا مورد مجازاتی قرار گرفته بودند.

اکنون همه این افراد می بایست در برابر منبر غدیر زانو می زدند و می شنیدند که صاحب اختیارشان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله همین علی بن ابی طالب علیه السلام است، و پیداست که

تحمل چنین مقامی درباره آن حضرت برای چنین کسانی بسیار سنگین بود. پیامبر صلی الله علیه و آله این ریشه اساسی را به طور جدی در نظر داشت و متن حدیث درباره آن چنین می گوید: «فَخَشِیَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله مِنْ قَوْمِهِ اَنْ یَتَفَرَّقُوا لِما عَرَفَ مِنْ عَداوَتِهِمْ وَ لِما تَنْطَوی عَلَیْهِ اَنْفُسُهُمْ لِعَلِیٍّ علیه السلام مِنَ الْعَداوَةِ وَ الْبَغْضاءِ»⁽¹⁾: «پیامبر صلی الله علیه و آله از قوم خود ترسید که متفرق شوند، به خاطر عداوتی که از آنان سراغ داشت، و به خاطر دشمنی و کینه ای که نسبت به علی علیه السلام داشتند».

3 . تازه مسلمان بودن و نزدیکی به جاهلیت

این یک امر طبیعی است که هر کس تازه متوجه اشتباه خود شده و از فکری دست برداشته و گرایش جدیدی پیدا کرده، زمانی لازم دارد تا آخرین بقایای گذشته را از جان و تن خویش بزداید، و در عمق و جوانب راه نو پرورده شود. در چنین موقعیتی نوسانات وارده قبل از پخته شدن فکر، ممکن است باعث بازگشت به گذشته و دست برداشتن از اعتقاد جدید شود. شکی نیست که فاصله آن روز اسلام با اولین اعلان خروج از جاهلیت 23 سال بیشتر نبود. چه بسیار بودند کسانی که فاصله آنان با جاهلیت به ده سال اخیر پس از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله باز می گشت. عده ای از آنان با جاهلیت یک سال بیشتر فاصله نداشتند و از فتح مکه مسلمانی را آغاز کرده بودند.

درباره چنین جمعیتی که هنوز با افکار و تعصبات جاهلی دست و پنجه نرم می کردند و هنوز ریشه های اعتقادی اسلام را به خوبی درنیافته بودند، راه بازگشت به

جاهلیت چندان دشوار نبود، به خصوص آنکه یادآوری خاطره های جنگ های بدر و اُحد و خندق و خیبر و فتح مکه نیز عوامل آماده ای برای تحریک آنان بود.

این نکته جدی نیز در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان یکی از علل ترس از فتنه مردم مطرح شد و حضرت چنین تعبیر فرمود: «اِنَّ قَوْمی حَدیثُوا عَهْدٍ بِالْجاهِلِیَّةِ، ضَرَبْتُهُمْ عَلَی الدّینِ طَوْعا وَ کَرْها حَتَّی انْقادُوا لی، فَکَیْفَ اِذا حَمَلْتُ عَلی رِقابِهِمْ غَیْری»⁽¹⁾: «سابقه قوم من با جاهلیت نزدیک است. من با آنان برای قبول دین به اختیار یا با کراهت جنگیده ام تا آنکه در برابر من تسلیم شده اند. پس چگونه خواهد بود اگر بر آنان دیگری را حاکم کنم»؟

در حدیث دیگری تازه مسلمان بودن آنان را مطرح می کند و می فرماید: «اِنَّ النّاسَ حَدیثُوا عَهْدٍ باِلاِْسْلامِ فَاَخْشی اَنْ یَضْطَرِبُوا»⁽²⁾: «سابقه مردم با اسلام نزدیک است، می ترسم به اضطراب بیفتند». در حدیث دیگر از این احساس چنین تعبیر شده است: «کَرِهَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله اَنْ یَتَّهِمُوهُ لاَِنَّهُمْ کانُوا حَدیثی عَهْدٍ بِجاهِلِیَّةٍ»⁽³⁾: «پیامبر صلی الله علیه و آله ترسید او را متهم کنند چرا که به جاهلیت نزدیک بودند»، و یا چنین آمده است: «فَخَشِیَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله اَنْ یَرْجِعُوا جاهِلِیَّةً»⁽⁴⁾: «پیامبر صلی الله علیه و آله ترسید مردم به اعتقاد جاهلیت باز گردند».

4 . کمی متقین

یکی از ریشه های اساسی در مسئله ولایت، که بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله خیلی زود خود را نشان داد، کمبود تقوی و مراعات نکردن حضور خداوند بود. مردمی که خدا را در نظر نگیرند، خیلی راحت با تغییر شرایط دست از اعتقاد خود بر می دارند و هیچ

ترس و واهمه ای هم به خود راه نمی دهند. آنچه به معنای تقوای باز دارنده از انحراف است در آن مردم وجود نداشت، و جای خالی این ریشه اصیل اسلام به هر بهانه ای می توانست زمینه فاصله گرفتن مردم از دین را آماده سازد.

این همان چیزی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله خوف آن را داشت و درباره آن چنین تعبیر فرمود: «وَ سَأَلْتُ جَبْرَئیلَ اَنْ یَسْتَعْفِیَ لِیَ السَّلامَ عَنْ تَبْلیغِ ذلِکَ اِلَیْکُمْ لِعِلْمی بِقِلَّةِ الْمُتَّقینَ»⁽¹⁾: «ای مردم! از جبرئیل خواستم که درباره ابلاغ این پیام به شما مرا معذور بدارد به خاطر آنکه از کمی متقین خبر دارم».

د . عکس العمل های پیامبر صلی الله علیه و آله با احساس شرّ مردم

اکنون نوبت آن است که عکس العمل پیامبر صلی الله علیه و آله را هنگام احساس چنین شری از جانب مردم ذکر کنیم. در روایاتی حالت درونی حضرت را مجسم می کند که فرمود: «اِنَّهُ قَدْ نَزَلَ عَلَیَّ اَمْرٌ ضِقْتُ بِهِ ذَرْعا»⁽²⁾: «مسئله ای بر من نازل شده که که به خاطر آن به تنگ آمده ام»، و یا فرمود: «اِنَّ اللّه َ تَبارَکَ وَ تَعالی اَرْسَلَنی اِلَیْکُمْ بِرِسالَةٍ وَ اِنّی ضِقْتُ بِها ذَرْعا»⁽³⁾: «خداوند تبارک و تعالی رساندن پیامی به شما را بر عهده من گذاشته است، و من برای انجام آن خود ا در فشار می بینم»، که منظور از این عبارت حالتی است که از به تنگ آمدن و در تنگنا قرار گرفتن و راه ها را مسدود دیدن به کسی دست می دهد.

در روایتی دیگر تأثیر این انقلاب درونی را نشان می دهد و می گوید: «فَبَکی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله حَتَّی اخْضَلَّتْ لِحْیَتُهُ»⁽⁴⁾: «پیامبر صلی الله علیه و آله گریست به گونه ای که محاسن مبارکش از اشک خیس شد». حدیثی دیگر انعکاس عملی این تأثیر را نشان می دهد و می گوید: «کَرِهَ

رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله اَنْ یُحَدِّثَ النّاسَ بِشَیْ ءٍ»⁽¹⁾: «پیامبر صلی الله علیه و آله ترجیح داد که فعلاً در این باره برای مردم چیزی نگوید».

2 . فما بلغت رسالته

با روشن شدن عللی که باعث مراجعه پیامبر صلی الله علیه و آله به درگاه الهی درباره ابلاغ امر ولایت شد، نوبت آن است که به بررسی پاسخ الهی به این مراجعه و راهی که خداوند برای حل این مشکلات قرار داد، بپردازیم. در اینجا آنچه در متون روایات در این باره آمده ذکر می کنیم، و تحلیل و نتیجه گیری صحیح آن را در پایان بحث های مربوط به آیه ذکر می نماییم.

وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله مشکلات را مطرح کرد و پیرو آن معذور داشتن خود را از ابلاغ این پیام در چنان شرایطی درخواست نمود، از طرف خداوند تأکید بر ابلاغ و عدم امکان الغای آن مطرح شد. این پاسخ الهی در بعضی روایات به صورت مجمل ذکر شده و با عبارات «وَعیدٌ مِنْ رَبّی»⁽²⁾، «وَعیدٌ بَعْدَ وَعیدٍ»،⁽³⁾«تَهْدیدٌ وَ وَعیدٌ»⁽⁴⁾، «تَهْدیدٌ بَعْدَ وَعیدٍ»⁽⁵⁾آمده که منظور آمیزه ای از تهدید و وعده ناگوار است. همین اجمال در روایتی چنین آمده: «اَتاهُ جَبْرِئیلُ بِالزَّجْرِ وَ الاِْنْتِهارِ»⁽⁶⁾: «جبرئیل دستور منع و پیشگیری از عدم ابلاغ را آورد»، که به معنای هشدار نسبت عواقب انجام نشدن چنین ابلاغی و منع شدید از چنین فکر و تصمیمی است.

در روایات دیگری این تهدید و وعده ناگوار الهی صریحا ذکر شده است. در بعضی از این موارد فقط نارضایتی خداوند و ناقص ماندن رسالت الهی و بی ارزش شدن عمل مطرح شده است. اصل آن در متن آیه است که می فرماید: «فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»، یعنی خداوند رسالتی را بر دوش تو قرار داده و تو از آن شانه خالی کرده ای، و یا به این معنی که اگر در ابلاغ ولایت کوتاهی کنی گویا نبوت خود را ناقص گذاشته ای. مورد دیگر در متن خطبه غدیر است که می فرماید: «وَ کُلُّ ذلِکَ لا یَرْضَی اللّه ُ مِنّی اِلاّ اَنْ اُبَلِّغَ . . .»:⁽¹⁾«بعد از همه این مشکلات خدا از من راضی نمی شود مگر آنکه ابلاغ کنم». مورد دیگر روایتی است که آن حضرت خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید:

«لَوْ لَمْ اُبَلِّغْ ما اُمِرْتُ بِهِ مِنْ وِلایَتِکَ لَحَبِطَ عَمَلی»⁽²⁾: «اگر ابلاغ نکنم آنچه مأمور به آنم از ولایت تو عمل من بی ارزش می شود».

در روایاتی هم این تهدید الهی در شدیدترین نوع آن یعنی عذاب و عقوبت الهی مطرح شده که می تواند نتیجه نرساندن رسالت و نارضایتی الهی باشد. در روایتی تعبیر «عُقُوبَة اللّه ِ اِیّایَ»⁽³⁾: «عقوبت خدا نسبت به من» آمده است. در موردی دیگر می فرماید: «فَاَوْعَدَنی لاَُبَلِّغُها اَوْ لَیُعَذِّبُنی»⁽⁴⁾: «خدا مرا تهدید کرده که یا این پیام را ابلاغ نمایم و یا مرا عذاب می نماید».

در متن خطابه غدیر می فرماید: «حَذَرا مِنْ اَنْ لا اَفْعَلَ فَتَحِلَّ بی مِنْهُ قارِعَةٌ لا یَدْفَعُها عَنّی اَحَدٌ وَ اِنْ عَظُمَتْ حیلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ»⁽⁵⁾: «از ترس اینکه مبادا انجام ندهم و عقوبت هلاک کننده ای از سوی خدا بر من فرود آید که احدی نتواند آن را از من دفع کند هر چند که حیله او عظیم باشد و دوستی او خالص باشد».

در حدیث دیگری از این هم شدیدتر مطرح می کند و می فرماید: «فَهُوَ اَهْوَنُ عَلَیَّ مِنْ اَنْ یُعاقِبَنِیَ الْعُقُوبَةَ الْمُوجِعَةَ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَةِ»⁽¹⁾: «ابلاغ چنین پیامی برای من آسان تر است از اینکه خداوند با عقوبت دردناک در دنیا و آخرت مرا عذاب کند».

فراز سوم: وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ

چهار نکته مهم درباره این قسمت آیه باید در نظر گرفته شود:

اولاً: دراین آیه به جای کلماتی از قبیل «حفظ»، «وقی»، «صون»، از کلمه «عصم» استفاده شده است. این کلمات با آنکه مترادف هستند ولی از نظر معنای دقیق، هر یک ظرافت هایی دارند که استفاده از آنها را در مورد خاص خودشان مناسب تر می نماید.

فرق «عصم» با سایر الفاظی که به معنای حفظ کردن است، در جهت «منع» آن است. حفظ کردن در شرایط مختلفی قابل تصور است: گاهی کسی برای پیشگیری از خطرِ احتمالی اقدام به حفاظت از خود یا دیگری می نماید، که در این صورت «عصم» به کار نمی رود. این لفظ در جایی استفاده می شود که خطر فعلاً هست و وجود عینی آن احساس می شود، و به عنوان دفاع و مقابله با آن خطر اقدام به حفظ می شود؛ و در واقع از برخورد خطر با شخص یا شیئ مورد نظر ممانعت می شود. بنابراین جمله «وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» یعنی: ای پیامبر، خداوند تو را از همه خطراتی که خود را در معرض آن می بینی و حقیقتا وجود دارد، حفظ خواهد کرد.

ثانیا: وقتی بنا شد خداوند حافظ باشد و او ضمانت حفظ کسی را نماید، این ید قدرت اوست که هر احتمال خطری را از بین می برد و اطمینان قلبی صد در صد ایجاد می کند. درباره این ضمانت الهی، امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «ضَمِنَ لَهُ عِصْمَتَهُ

مِنْهُمْ»⁽¹⁾: «خداوند برای پیامبر صلی الله علیه و آله حفظ او از شر آنان را ضمانت فرمود»، و امام رضا علیه السلام می فرماید: «اَزالَ کُلَّ تَقِیَّةٍ بِضِمانِ اللّه ِ عَزَّ وَجَلَّ»⁽²⁾: «هر تقیه ای را با ضمانت الهی از میان برداشت».

ثالثا: این ضمانت در محدوده اجرای برنامه غدیر و اعلان رسمی ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است. یعنی نگرانی پیامبر صلی الله علیه و آله از این بود که با مشکلات موجود نتواند این اتمام حجت بزرگ و ابلاغ عظیم را به مرحله عمل برساند، و خداوند با این ضمانتِ حفظ زمینه را برای اعلان ولایت آماده کرد. بنابراین اگر تا رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و یا بعد از آن این نگرانی ها دوباره به میان آمده و گاهی به مرحله عمل هم رسیده است، این منافاتی با آیه ندارد.

رابعا: ضمانت خداوند درباره مشکل عمومی این ابلاغ است، و ربطی به قلوب مردم و رفتار آنان ندارد. بنابراین گفتگوها و کارهایی که مخفیانه بین آنان رد و بدل شده - بدون آنکه بتواند خللی به برنامه غدیر وارد کند - از این ضمانت خارج است. باید گفت: اصولاً چنین مسایلی نیاز به ضمانت ندارد، زیرا خللی به این ابلاغ وارد نمی کند.

با توجه به سه نکته فوق، نوبت آن است که این فراز آیه را در سه بخش مورد بررسی قرار دهیم:

1 . حفظ از چه کسی و چه چیزی؟

آنچه در بیان نگرانی های پیامبر صلی الله علیه و آله ذکر شد مورد ضمانت الهی است، که در آیه به شکل مطلق مطرح شده و حفظ از مردم ذکر گردیده است. حفظ از منافقین، قریش، اصحاب، و به تعبیری اکثریت مردم که در آیه با تعبیر «ناس» آمده است.

حفظ از مخالفت و تکذیب و اتهام و استهزاء علنیِ مردم، و در کنار آن حفظِ جامعه از تفرقه و اضطراب و طغیان و بازگشت علنی به جاهلیت، و در رأس همه حفظِ جان پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام تا برگزاری کامل مراسم سه روزه غدیر؛ مواردی است که در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان مشکلات بر سر راه این ابلاغ مطرح شده بود، و خداوند حفظ و حراست از همه را ضمانت فرمود.

در یک جمله می توان گفت: خداوند از شر هر کسی و از هر خطری که به عنوان مانع بر سر راه این اتمام حجت مطرح بوده، حفظ را ضمانت فرموده در حدی که بدون هیچ دغدغه ای راه آن هموار باشد.

2 . درخواست حفظ

یکی از نکات قابل توجه این است که وقتی عذر پیامبر صلی الله علیه و آله درباره ابلاغ این پیام پذیرفته نشد آن حضرت درخواست عصمت از خداوند نمود، و این ضمانت حفظ در واقع پاسخ به خواسته حضرت بود. این مطلب در سه روایت با جزئیاتش منعکس است:

در روایت حذیفه چنین است: «فَقُلْتُ لِصاحِبی جَبْرَئیلَ: یا خَلیلی، اِنَّ قُرَیْشا قالُوا لی کَذا وَ کَذا ! فَاَتَی الْخَبَرُ مِنْ رَبّی فَقالَ: «وَاللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ»⁽¹⁾: «به جبرئیل این اظهار نگرانی را کردم که قریش مطالبی به من گفته اند! از جانب خدا برایم خبر آمد که خدا تو را از شر مردم حفظ می کند».

در حدیث دیگری فقط به سه مرحله ای بودن نزول آیه اشاره شده است که بار اول جبرئیل نازل شد و قسمت اول آیه را آورد. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله اظهار نگرانی فرمود قسمت دوم آیه هم نازل شد، و این بار که حضرت نگرانی خود را اعلام کرد می گوید: «فَعَرَجَ

جَبْرَئیلُ وَ نَزَلَ عَلَیْهِ فِی الْیَوْمِ الثّالِثِ وَ کانَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله بِمَوْضِعٍ یُقالُ لَهُ «غَدیرَ خُمٍّ»، فَقالَ لَهُ: یا رَسُولُ اللّه ِ، قالَ اللّه ُ تَعالی: یا اَیُّهَا الرَّسُولُ . . .»: «جبرئیل بالا رفت و روز سوم بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد در حالی که آن حضرت در غدیر خم بود و قسمت سوم آیه (وَاللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ) را هم نازل کرد.⁽¹⁾

در حدیث دیگری جزئیات این درخواستِ حفظ و پاسخ الهی مفصل تر آمده است:

. . . وَ سَأَلَ جَبْرَئیلُ اَنْ یَسْأَلَ رَبَّهُ الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ انْتَظَرَ اَنْ یَأْتِیَهُ جَبْرَئیلُ بِالْعِصْمَةِ مِنَ النّاسِ عَنِ اللّه ِ جَلَّ اسْمُهُ. فَأَخَّرَ ذلِکَ . . . فَأَتاهُ جَبْرَئیلُ وَ لَمْ یَأْتِهِ بِالْعِصْمَةِ مِنَ اللّه ِ جَلَّ جَلالُهُ بِالَّذی اَرادَ؛ حَتّی بَلَغَ کُراعَ الْغُمَیْمِ فَأَتاهُ جَبْرَئیلُ وَ اَمَرَهُ بِالَّذی اَتاهُ فیهِ مِنْ قِبَلِ اللّه ِ وَ لَمْ یَأْتِهِ بِالْعِصْمَةِ.

فَقالَ: یا جَبْرَئیلُ، اِنّی اَخْشی قَوْمی . . . فَسَأَلَ جَبْرَئیلُ کَما سَأَلَ بِنُزُولِ آیَةِ الْعِصْمَةِ، فَأَخَّرَهُ ذلِکَ فَرَحِلَ. فَلَمّا بَلَغَ غَدیرَ خُمٍّ اَتاهُ جَبْرَئیلُ عَلی خَمسِ ساعاتٍ مَضَتْ مِنَ النَّهارِ بِالزَّجْرِ وَ الاِْنْتِهارِ وَ الْعِصْمَةِ مِنَ النّاسِ.⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله از جبرئیل درخواست کرد که حفظ از مردم را از خدا بخواهد، و منتظر ماند تا جبرئیل خبر این حفظ از مردم را از طرف خدا بیاورد، ولی این مسئله تأخیر پیدا کرد . . . تا آنکه بار دیگر جبرئیل نازل شد، ولی از طرف خداوند جل جلاله حفظ درباره آنچه می خواست را نیاورد. تا آنکه به کُراعُ الْغُمَیْم رسید و در آنجا دوباره جبرئیل آمد و همان دستوری که از طرف خدا آورده بود دوباره تکرار کرد ولی خبر حفظ را نیاورد.

حضرت فرمود: «ای جبرئیل، من از قوم خود ترس دارم . . .» و بار دیگر از جبرئیل نازل شدن آیه درباره حفظ را طلب کرد و به همین جهت کار ابلاغ

را به تأخیر انداخت و از آنجا هم حرکت کرد. به غدیر خم که رسید پنج ساعت از روز گذشته جبرئیل با تأکید بر ابلاغ پیام و منع از ترک آن به همراه خبر حفظ از مردم نازل شد.

3 . عکس العمل پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از ضمانت حفظ

پس از اینکه با ضمانت الهی همه نگرانی ها از میان رفت، پیامبر صلی الله علیه و آله برای هوشیاری مردم جملات مهمی بر زبان مبارک جاری کرد که حاکی از تصمیم قاطع و جدی بر ابلاغ ولایت بود. از جمله فرمود: «لاََمْضِیَنَّ اَمْرَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ»⁽¹⁾: «حتما امر خدای عزوجل را به مرحله اجرا خواهم گذاشت». و نیز فرمود: «اُؤَدّی ما اَوْحی اِلَیَّ رَبّی»:⁽²⁾«ادا می کنم آنچه پروردگارم بر من وحی کرده است».

آن حضرت برای آنکه بفهماند دیگر هیچ ترسی از هیچ چیزی وجود ندارد فرمود: «اَلا وَ اِنّی غَیْرَ هائِبٍ لِقَوْمٍ وَ لا مُحابٍ لِقَرابَتی»⁽³⁾: «بدانید که من از هیچ گروهی ترس ندارم و به خاطر فامیلم خود را به گناه نمی اندازم».

از سوی دیگر برای آنکه فوری بودن این دستور را به همه نشان دهد فرمود: «اَنیخُوا ناقَتی، فَوَاللّه ِ ما اَبْرَحُ مِنْ هذَا الْمَکانِ حَتّی اَبْلُغَ رِسالَةَ رَبّی»⁽⁴⁾: «شتر مرا بخوابانید، که به خدا قسم از این مکان حرکت نخواهم کرد تا رسالت پروردگارم را ابلاغ نمایم».

همچنین برای آنکه این اعلان را عمومی کند فرمود: «اَیُّهَا النّاسِ اَجیبُوا داعِیَ اللّه ِ، اَنَا رَسُولُ اللّه ِ»⁽⁵⁾: «ای مردم دعوت کننده خدا را اجابت کنید که من پیام آور خدایم».

در پی این اعلام دستور داد کسانی را که برای فرار از این برنامه عظیم پیشاپیش از غدیر خم عبور کرده بودند بازگردانند و همه برای بلندترین خطابه پیامبر صلی الله علیه و آله درباره مهمترین رسالت آن حضرت آماده شوند.

در سایه همین ضمانت حفظ الهی بود که با حضور آن همه منافق و توطئه گر، خطابه یک ساعته پیامبر صلی الله علیه و آله در کمال آرامش ایراد شد⁽¹⁾و در بین سخنرانی بدون آنکه نظم

مجلس بر هم ریزد، آن حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را بر سر دست بلند کرد و معرفی نمود⁽²⁾و در اواخر خطبه از مردم بیعت لسانی گرفت و مطالب مفصلی را کلمه کلمه فرمود و مردم تکرار کردند و بدانها اقرار نمودند⁽³⁾، بدون آنکه کوچکترین صدای مخالفی از مردم بلند شود و یا کسانی قدرت داشته باشند در این فرصت ها مجلس را بر هم بریزند.

بعد از آن بستن عمامه سحاب⁽⁴⁾و سرودن شعر غدیر توسط حسان بن ثابت با حضور مردم در کمال آرامش انجام شد.⁽⁵⁾از همه مهمتر اینکه در طول سه روز آن جمعیت صد و بیست هزار نفری به نوبت آمدند و با پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام جداگانه بیعت کردند⁽⁶⁾و در طول این سه روز هیچکس جرئت کوچکترین اخلال در نظم پیدا نکرد؛ در حالی که منافقین بین آن جمعیت آمادگی هر اغتشاشی را داشتند، و این خدا بود که قلب و جسم و روح آنان را تسخیر کرد تا اراده خود را تحقق بخشد.

نکته بسیار مهم در مسئله حفظ الهی از شر مردم این است که همه آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله از شر آن می ترسید و به عنوان سدّی در برابر مسئله اعلان ولایت پیش بینی می کرد واقعا وجود داشت؛ و خداوند ضمانت کرد آنچه هست را با قدرت مطلقه خویش دفع کند و نگذارد آن مسایل به مرحله ای برسد که مانع از اجرای آزادانه و بدون تقیه مراسم سه روزه غدیر در کمال آرامش شود.

جا دارد به تفصیلی از فتنه های پشت پرده غدیر طبق آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره می کرد بنماییم، تا معلوم شود جز معجزه الهی نمی توانست اجرای برنامه غدیر را ضمانت کند تا آن مراسم عظیم در همه ابعاد پیش بینی شده اش تحقق یابد. نگرانی های پیامبر صلی الله علیه و آله عبارت بودند از: نپذیرفتن مردم، تکذیب آنان، اتهام به حضرت، استهزاء نسبت به حضرت، تفرقه مردم، اضطراب و طغیان مردم، بازگشت مردم به جاهلیت، خطر جانی نسبت به خود و علی علیه السلام. ذیلاً شواهد دال بر وجود همه این موارد را همزمان با مراسم غدیر ذکر می کنیم تا عمق معنای «وَاللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» را بهتر درک کنیم:

1 . نپذیرفتن ولایت

2 . تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله در مسئله ولایت الهی

تکذیب به این معنی که در نسبت داشتن مسئله تبلیغ ولایت به امر پروردگار تشکیک کنند و درصدد جلوه دادن آن به صورت یک امر شخصی باشند. یعنی بگویند: اینکه می گویی ولایت را از طرف خدا آورده ای دروغ می گویی! این مسئله در غدیر به طور شاخص از ابوبکر و عمر سر می زد و به بهانه های مختلف در صدد القاء چنین

شبهه ای بودند. به محض آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله بر فراز منبر غدیر قرار گرفت با لحنی استهزاء آمیز به اطرافیانش گفت: «اکنون بر می خیزد و می گوید: خدایم چنین گفته است»!!⁽¹⁾

جلوه دیگر آن هنگام بیعت بود که همه مردم بدون چون و چرا بیعت کردند و فقط ابوبکر و عمر قبل از بیعت پرسیدند: «مِنَ اللّه ِ اَوْ مِنْ رَسُولِهِ»؟ «آیا این مسئله ولایت از طرف خداست یا رسولش»؟ یعنی خدا به تو دستور داده یا از طرف خود می گویی؟! در واقع می خواستند این احتمال را ایجاد کنند که ممکن است تعیین خلیفه یک امر شخصی باشد و امری الهی نباشد. لذا حضرت فورا آن را رد کرده فرمود: «وَ هَل یَکُونُ مِثْلُ هذا عَنْ غَیْرِ اَمْرِ اللّه ِ؟ نَعَمْ، اَمْرٌ مِنَ اللّه ِ وَ مِنْ َرسُولِهِ»: «آیا مثل این مسئله بدون امر خدا می شود؟! بلی، امری از جانب خدا و رسولش است».⁽²⁾

بارزترین نمونه که پاسخ همه تکذیب ها با جواب دندان شکن الهی داده شد و به همه فهماند که ولایت مستقیما از جانب خداست، ماجرای حارث فهری بود که گستاخانه تکذیب خود را مطرح کرد و گفت: «این همه دستورات که از طرف خدا آوردی همه را قبول کردیم؛ اکنون نوبت این رسیده که پسر عمویت را بر ما حاکم کنی؟ آیا این را از پیش خود می گویی یا از جانب خداست»؟ حضرت فرمود: خدا به من وحی کرده و واسطه بین من و خدا جبرئیل است و من اعلان کننده پیام خدا هستم و بدون اجازه پروردگارم خبری را اعلام نمی کنم». حارث با جسارت تمام به خدای غدیر خطاب کرد: «خدایا، اگر آنچه محمد می گوید حق و از جانب توست، سنگی از آسمان بر ما ببار یا عذابی دردناک بر ما فرست». خداوند هم فورا پاسخ او را داد تا در نسبت غدیر و ولایت به پروردگار جهان شبهه ای ایجاد نشود، و سنگریزه ای فرستاد و او

را هلاک کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله در آنجا به عنوان تأکید این مطلب به مردم فرمود: شنیدید و دیدید؟ گفتند: آری!⁽¹⁾

3 . اتهام به حضرت که با اعلام ولایت اهداف دیگری دارد!

یکی دیگر از تحریکات منافقین برای تخریب غدیر، بیدار کردن احساسات جاهلی مردم بود که بگویند: این برنامه ظاهر سازی برای مسلط کردن خاندان خود بر مردم تا آخر دنیاست. این گونه مطالب در بین مردمی که تعصبات بی اساس در بین آنان رواج فراوانی داشت تأثیر لازم را می گذاشت و ضربه بر غدیر می زد. نمونه هایی از آن را مرور می کنیم:

بازوی او را بلند می کند؟! اگر می توانست آن را مانند کسری و قیصر قرار دهد چنان می کرد».⁽¹⁾

4 . استهزاء و به مسخره گرفتن غدیر

یکی از حربه های منافقین در طول بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله بی ادبی و جسارت نسبت به ساحت مقدس آن حضرت و حرمت شکنی بود که از نمادهای آن مسخره کردن بود و قرآن هم به این مطلب تصریح کرده است. در غدیر که غیظ منافقین به اوج خود رسیده بود، این مسئله چند بار تکرار شد که نمونه های آن را مرور می کنیم:

هم بدتریم»!! جوانی از منافقین که در کنارش بود گفت: «لَئِنْ کُنْتَ صادِقا لَنَحْنُ اَشَرُّ مِنَ الْحَمیرِ»: «اگر راست بگویی ما واقعا از خران هم بدتریم»!⁽¹⁾

5 . تفرقه در اثر شنیدن مسئله ولایت

تفرقه و اختلاف در مرحله فکری و عملی امری بود که طبیعتا با اعلام ولایت پیش می آمد، زیرا عده ای آن را می پذیرفتند و عده ای به سکوت برگزار می کردند و عده ای مخالفت می نمودند. در غدیر به ضمانت خداوند مرحله عملی آن هرگز اتفاق نیفتاد، ولی مرحله فکری آن خود را نشان داد:

«خود را برای تمرد بر علی در آن هنگام که اتفاقی برایت بیفتد (یعنی مرگ) آماده می کنند».⁽¹⁾

6 . طغیان و توطئه

طغیان و اضطراب در غدیر به مرحله عمل نرسید و این همان ضمانت الهی بود، ولی نقشه های طغیان و اقدامات براندازنده و توطئه های مخرب به طور جدی جریان داشت. همین اقدامات بود که بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله چنان سریع به مرحله عمل درآمد که فرصت هرگونه مقابله را سلب کرد و قدرت را در دست گرفت. نمونه هایی از آنچه در غدیر به عنوان توطئه جریان داشت ذکر می کنیم:

زورگویانشان در بین خود هم پیمان شدند که اگر برای محمد اتفاقی افتاد خلافت را از علی دور کنیم و نگذاریم در اختیار او قرار بگیرد».

7 . بازگشت مردم به جاهلیت

مسئله ارتداد مردم از اسلام و بازگشت به جاهلیت در دو مرحله فرض می شود: یکی بازگشت درونی و دیگری اعلام علنی این بازگشت. در غدیر آنان که منافق بودند در واقع داخل اسلام نشده بودند تا از آن خارج شوند، و به هر حال خارج از اسلام بودند. آنچه مورد ترس بود ضعیف الایمان ها و سست عقیده ها بودند که احتمال انحرافشان و بازگشتشان به جاهلیت بسیار قوی بود، و ترس دیگر از این بود که منافقان رجوع به جاهلیت را علنی کنند و عملاً اسم اسلام را محو کنند.

آنچه بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله رخ داد و در غدیر خداوند مانع از وقوع آن شد، همین بازگشت از دین بود که فرمود: «اِنَّ النَّبِیَّ لَمّا قُبِضَ ارْتَدَّ النّاسُ عَلی اَعْقابِهِمْ کُفّارا اِلاّ ثَلاثا»⁽¹⁾: «آنگاه که پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفت مردم از دین به عقب برگشتند و کافر شدند مگر سه نفر»؛ ولی تمام صبر و سکوت امیرالمؤمنین علیه السلام به سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله باعث شد تا منافقینی که زمام امور را به دست گرفته بودند علنا بازگشت از اسلام و رجوع به جاهلیت را اعلام نکنند، اگر چه عملاً در همین راه قدم بر می داشتند. نتیجه اینها بقای نام اسلام برای آیندگانی بود که ممکن بود بار دیگر تحت پرچم اسلام حقیقت آن را زنده کنند، همان گونه که نسل های تشیع چنین کردند.

8 . خطر جانی

در کنار همه خطراتی که اسلام و جامعه اسلامی را تهدید می کرد، به خطر افتادن جان پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام در آن موقعیت - چه قبل از اعلان ولایت و چه بعد از آن - آسان ترین راه برای منافقین بود که هر چه سریعتر اهداف خود را به عمل برسانند، بدون آنکه واهمه ای از مقامی بلند چون پیامبر صلی الله علیه و آله یا علی علیه السلام داشته باشند. مهم تر اینکه

فقط مسئله به شهادت رسیدن این دو بزرگوار نبود، بلکه توطئه هایی بود که در پی این قتل ها انجام می گرفت.

این بسیار مهم است که همین اصحاب صحیفه ملعونه با عده ای دیگر رسما نقشه قتل پیامبر صلی الله علیه و آله را کشیدند. خدایی که ضامن حفظ پیامبر صلی الله علیه و آله بود آن حضرت را تا میان معرکه برد و در محاصره آن چهارده نفر قرار داد، و سپس به طور معجزه آسا او را نجات داد. این گونه بود که بر همه معلوم شد غدیر خدایی دارد و وعده «وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» را عملی خواهد کرد. اینک به فرازهایی در این باره اشاره می کنیم:

«ای محمد، فلانی و فلانی، در گردنه کوه برایت کمین کرده اند تا تو را ترور کنند».

این گونه بود که ضامن حفظ رسول او را به سلامت به مدینه رسانید در حالی که این اتمام حجت تاریخی را به صورت تمام عیار به نتیجه رسانده بود.

فراز چهارم: اِنَّ اللّه َ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ.

«کافرین» در این آیه در واقع دادن نشان «کفر» به کسانی است که در فرازهای قبلی آیه به آنان اشاره شده است. با دقت در آیه های قبل به خوبی معلوم می شود که منظور از آنان چه کسانی هستند و چرا کافرند. از اولِ آیه خداوند دستور ابلاغ ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام را می دهد و بر انجام این اتمام حجت با وعیدِ «اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و ضمانتِ «وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» تأکید می نماید.

شکی نیست که چنین اتمام حجتی با هدف هدایت مردم انجام می شود، به خصوص آنکه در بین اتمام حجت های الهی چنین برنامه مفصلی بی نظیر است. به نظر می رسد با انجام چنین مراسم پر شکوهی دیگر کسی باقی نماند که هدایت نشود، ولی آخرین فراز آیه نشان می دهد عده ای منافق و کوردل هستند که حتی با چنین اتمام حجتی قابل هدایت نیستند، و لایق آنان جز نشان «کفر» نیست، چرا که از کُفّار هم بدترند. قسمت آخر آیه می گوید: خدا برای هدایت همه مردم راه های مختلفی گذاشته، اما قوم کافرین را که همان دشمنان و مخالفان ولایت علی علیه السلام هستند، هدایت نمی کند.

در این میان سردمداران سقیفه، رؤسای این خطِ کفر هستند که هنوز زلال غدیر از گلوی مردم پایین نرفته، قصد جان پیامبر صلی الله علیه و آله را نمودند. آنان چند ساعتی از پایان مراسم غدیر نگذشته برای به قتل رساندن پیامبر صلی الله علیه و آله پیشاپیش قافله حرکت کردند، و بر

فراز کوه هر شی کمین کردند و با رها کردن سنگ ها به طرف شترِ پیامبر صلی الله علیه و آله و حمله با شمشیر نقشه خود را به اجرا در آوردند ولی خدا آن حضرت را حفظ کرد.⁽¹⁾

در روایتی که در تفسیر آیه وارد شده در بیان «اِنَّ اللّه َ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ» آمده است: «هُمُ الَّذینَ هَمُّوا بِرَسُولِ اللّه ِ»⁽²⁾: «این کافران همان کسانی هستند که قصد جان پیامبر صلی الله علیه و آله را نمودند». آنان چهارده نفر بودند که با یک اشاره پیامبر صلی الله علیه و آله و نورانی شدن شب، حذیفه چهره هایشان را دید. آنها عبارت بودند از: ابوبکر، عمر، عثمان، معاویه، عمروعاص، طلحه، سعد بن ابی وقاص، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبیدة بن جراح، ابوموسی اشعری، ابوهریره، مغیرة بن شعبه، معاذ بن جبل، سالم مولی ابی حذیفه.

تا اینجا چهار فرازِ آیه با دقت در جزئیات وقایع مورد بررسی قرار گرفت، و زمینه نزول آیه به خوبی روشن شد. چند نقطه تحلیلی درباره محتوای آیه وجود دارد که بخش نهایی بحث های مربوط به آیه را بدان ها اختصاص می دهیم.

ه- . تحلیلی بر محتوای آیه «بلِّغ»

اکنون که تصویر کامل و همه جانبه ای از آیه «بَلِّغْ» ارائه شد، نقطه سؤالی درباره آیه وجود دارد که نیاز به تجزیه و تحلیل دارد، و با روشن شدن پاسخ آن نکته های حساس و جالبی درباره آیه به دست خواهد آمد. آن سؤال باز می گردد به توقف پیامبر صلی الله علیه و آله در امتثال امر الهی در آیه «بلِّغ» به دلیل نگرانی های موجود در مورد پذیرش مردم نسبت به مسئله ولایت. دنباله سؤال به اینجا می رسد که در این توقف حضرت

ابتدا طلب الغای این امر را می نماید، ولی با خطاب تهدید آمیزِ «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» رو به رو می شود، و در درجه دوم درخواست ضمانت حفظ از خطرات را می نماید که با خطاب «وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» مورد قبول واقع می شود.

سؤال اصلی دو جانبه است: از یک سو آیا از نظر مبانی اعتقادی ما ممکن است پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر امر الهی توقف کند؟ از سوی دیگر چگونه است که خداوند در برابر این توقف عکس العملی نشان نداده که اصلاً به چه حقی توقف کرده ای و خود این توقف و درخواست الغای امر را تخلفی از مقام نبوت به حساب نیاورده است، بلکه با خطاب «اِنْ لَمْ تَفْعَلْ . . .» فقط اصرار بر ابلاغ این امر نموده و اینکه اگر ولایت ابلاغ نشود رسالت ناقص مانده است؟

اگر این دو سؤال به موازات یکدیگر پاسخ داده شود، جنبه دیگر آن نیز حل خواهد شد که چگونه خداوند با درخواست ضمانت حفظ موافقت کرد، در حالی که آن هم مانند پیش شرطی در اجرای فرمان الهی به نظر می آید و نباید در برابر اوامر خداوند قید و شرطی از سوی بندگان وجود داشته باشد؟

آنچه در طرح سؤال گفته شد فقط برای درک صحیح و جامع از جوانب آن بود، وگرنه ساحت مقدس و ملکوتی پیامبر صلی الله علیه و آله فراتر و مُنزَّه تر از آن است که چنین سؤالاتی درباره حضرتش به میان آید. اکنون در آنچه ذیلاً بیان می شود پاسخ دقیق و تحلیل علمی مسئله به احسن وجه ارائه خواهد شد.

با توجه به اهمیت سؤال مزبور، کافی است با نگاهی به متن آیه و روایات وارده در تفسیر و تبیین آن پاسخی همه جانبه به دست آوریم. نقطه اصلی این پاسخ آن است که نگاهمان را به ماجرا تغییر دهیم، و ترکیب چند جهت اعتقادی و تاریخی را که در این مسئله به هم آمیخته یکجا در نظر بگیریم. به عبارت دیگر مجموع آنچه اتفاق افتاده را یک مسئله بدانیم و همه را در ارتباط با یکدیگر بسنجیم، نه اینکه بدون در نظر گرفتن

چند مسئله واضح که در متن واقعه است فقط نقطه اشکال را در نظر بگیریم و در جستجوی پاسخ آن باشیم. برای حل این اشکال و تحلیل مسئله که چرا پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر امر الهی درخواستی نموده و فورا اقدام نفرموده، در دو مرحله اجمالی و تفصیلی به تبیین جوانب آن می پردازیم:

پاسخ اجمالی

آنچه در محتوای آیه «بَلِّغ» با آن رو به رو هستیم هشت جهت است که دست به دست هم داده و این قضیه را به وجود آورده است:

1 . عظیم ترین اتمام حجت خدا و رسول در غدیر در حال تحقق بوده است.

2 . اراده و عمل پیامبر صلی الله علیه و آله برخاسته از اراده پروردگار و تحت قدرت اوست، و اگر خدا بخواهد در هر لحظه مانع از فعل او می شود.

3 . پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از غدیر در معرض خطرهای بسیاری قرار داشته و هرگز نترسیده، بلکه دیگران به آن حضرت پناه برده اند.

4 . امکان مخفی کردن آنچه بین خدا و رسولش صورت گرفته وجود داشته، که شامل مراجعه و درخواست الغای امر و نیز درخواست حفظ می شود؛ ولی با این همه خدا در قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله در خطابه غدیر تعمّد در تصریح به آن و تأکید بر اطلاع عموم از آن داشته اند.

5 . خود پیامبر صلی الله علیه و آله در خطابه یاد آور شده که من هرگز از اجرای اوامر الهی کوتاهی نکرده ام، و این مورد که توقفی کرده و درخواستی نموده ام علتی دارد.

6 . آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان نگرانی ذکر کرده واقعا وجود داشته و فقط احتمال نبوده است.

7 . خداوند این توقف و درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله را به عنوان اشکالی در نبوت آن حضرت مطرح نکرده و فقط امر خود را مؤکد نموده است.

8 . درخواست ضمانت حفظ که دنباله توقف و درخواست اول است، نه تنها از طرف خداوند به عنوان اشکالی مطرح نشده بلکه پذیرفته هم شده است.

با در نظر گرفتن این هشت جهت، خیلی زود متوجه می شویم که نباید گمان کنیم اشکالی درباره چگونگی ابلاغ غدیر کشف کرده ایم، بلکه خدا و رسول کاملاً متوجه این مسئله بوده اند که هر کس این داستان را با این شکل خاص بشنود طبعا چنین سؤال واشکالی به ذهنش خطور خواهد کرد؛ و لذا به تبیین مسئله پرداخته اند و به همان صورت به وقوع آن تأکید ورزیده اند.

از همه جالب تر اینکه ممکن بود آنچه در پشت پرده واقع شد و درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله و پاسخ خداوند بین خودشان مخفی می ماند، و فقط ظاهر قضیه که ابلاغ و اعلام ولایت است انجام می شد، ولی می بینیم تمام جزئیات پشت پرده علنی شده و تعمد داشته اند که نه تنها دوستان بلکه دشمنان هم از آن باخبر شوند.

از همه اینها استنباط می شود که آنچه به نظر ما به صورت اشکال مطرح است که چرا پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر امر الهی درخواستی کرده و چنان پاسخی در ردّ خواسته او آمده، در واقع یک اشکال نیست؛ بلکه کاشف از اراده الهی است که خواسته است این امر ولایت با این صورت خاص ابلاغ شود، به دلیل علل و عوامل خاصی که در اطراف آن وجود داشته و فواید بسیاری که بر چنین طرز تبلیغی مترتب است.

اگر در یک جمله بگوییم: بنا بود بزرگترین اتمام حجت الهی و ابلاغ مهمترین امر ذات ربوبی به بندگانش انجام شود. برای آنکه عنوان «اتمام حجت» و «ابلاغ» در کاملترین معنای خود نسبت به مردم آن روز و نسل های آینده بشریت تا روز قیامت بر این برنامه صدق کند، اراده خداوند تعلق گرفت که این برنامه در شفاف ترین شکل خود و در وسیع ترین زمان (سه روز) با مفصل ترین مراسم انجام شود؛ ولی انجام چنین

برنامه ای در چنان شرایطی و با وجود چنان نگرانی هایی، جز تحت حراست و حفظ مستقیم خداوند امکان پذیر نبود.

لازمه اجرای این گونه برنامه، آن بود که برای درک صحیح مردم از جوّ و شرایط آن و نیز یقین آنان به انتساب این ابلاغ به خداوند و رفع هر گونه شک و شبهه ای برای آینده های بلند مدت مسلمین، و نیز توجه آنان به آینده ای که در انتظارشان است، باید همان پیامبری که تاکنون هیچ توقف و درخواست و شرطی در برابر اوامر الهی نداشته، برای اولین بار - به دستور خود خداوند - صورت برنامه را این گونه تنظیم کند تا این نتایج گرفته شود.

این روش دقیق خداوند که در آیه «بلِّغ» منعکس است، نمونه ای بی نظیر در اتمام حجت های الهی است که پنج اثر مهم در پی داشته است:

1 . بر همه ثابت شد که امر ولایت از طرف خداست.

2 . در حالی که همه جو خطرناک را حس می کردند، ید قدرت الهی را دیدند که برنامه سه روزه با چه نظم و حفاظتی انجام شد.

3 . مسئله ولایت در بی نظیرترین شکل تبلیغ در تاریخ ششهزار ساله انبیاء علیهم السلام ابلاغ شد، و همه جوانب آن توسط پیامبر صلی الله علیه و آله در خطابه یک ساعته اش بدون هیچ تقیه و کتمان و واهمه ای تبیین گردید.

4 . مردمِ آن روز نسبت به جو حاکم بر جامعه خود و حضور جدی منافقین به خوبی تفهیم شدند، و بنابراین در تنها گذاشتن صاحب ولایت عذری نداشتند.

5 . نسل های آینده برای تحلیل مسیر خلافت غصب شده اطلاعات روشنی پیدا کردند و علل این غصب و آن مظلومیت را به خوبی تشخیص دادند.

پاسخ تفصیلی

اکنون نوبت آن است که آنچه به اجمال در پاسخ اشکال مربوط به توقف پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر امر الهی ذکر شد، به صورت مفصل تری در مورد جهات تاریخی اعتقادی آن با استناد به روایات غدیر تبیین شود. آنچه در این تفصیل مطرح می شود به همان ترتیبی خواهد بود که در پاسخ اجمالی مطرح گردید.

پاسخ اول: استثنایی بودن ابلاغ ولایت

عظیم ترین اتمام حجت خدا و رسول ولایت بود که در غدیر انجام شد. با توجه به اینکه مسئله ولایت در طول عمر پیامبر صلی الله علیه و آله بارها به مردم یادآوری شده بود و در مقاطع مختلف با عبارات گوناگون، مردم از آن با اطلاع شده بودند، اکنون آنچه انجام می گرفت ابلاغ و اعلام رسمی و کامل عیار بود که تاکنون انجام نگرفته بود.

با توجه به اهمیت خاص ولایت در بین احکام و فرامین الهی - که روایات بسیاری پشتوانه آن است و عملی بدون آن قبول نمی شود - این ابلاغ نیز مهمترین اتمام حجت خدا و رسول خواهد بود. آنچه عملاً به وقوع پیوست نیز نشان داد که تاکنون چنین صورتی از تبلیغ در اوامر الهی به وقوع نپیوسته؛ که در بیابان با خطابه ای یک ساعته و مراسم سه روزه بیعت با جزئیات دیگری که در کنار آن بود به انجام رسد، چنانکه در حدیث می فرماید:

«لَمْ یُنادِ بِشَیْ ءٍ مِثْلَ ما نُودِیَ بِالْوِلایَةِ یَوْمَ الْغَدیرِ».⁽¹⁾

«هیچ حکمی مثل ولایت در روز غدیر اعلام نشده است».

پاسخ دوم: پیامبر صلی الله علیه و آله تابع مطلق اراده خدا

با توجه به اینکه اراده و عمل پیامبر صلی الله علیه و آله برخاسته از اراده پروردگار و تحت قدرت اوست، باید بدانیم که ما در اینجا با دو نکته اعتقادی رو به رو هستیم: یکی اینکه چهارده معصوم علیهم السلام انوار پاک و اولین مخلوقات خدا هستند و در قرب به درگاه الهی در درجه ای قرار دارند که اراده آنان مطابق اراده الهی است و هیچ تخلفی از آن نخواهد داشت؛ و در واقع آینه تمام نمای اراده پروردگار است. درباره آنان کوچکترین فرض و احتمال تخلف از خواست خدا در کوچکترین اعمالشان وجود ندارد تا چه رسد به اوامر مربوط به ابلاغ دستورات الهی که پشتوانه آن «ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی، اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْیٌ یُوحی»⁽¹⁾است.

دیگر اینکه - نعوذ باللّه - اگر فرض تخلف از دستور الهی هم باشد تحت قدرت الهی قرار دارند، و خداوند با اراده خویش می تواند مانع شود یا وادار به عملی کند، به خصوص در چنین اتمام حجت عظیم که خداوند با قدرت خویش می تواند آن را به اجرا درآورد.

در کنار این مطلب، سابقه 63 ساله پیامبر صلی الله علیه و آله و ابلاغ فرامین الهی در طول 23 سال بعثت نشان داده است که تاکنون حتی یک مورد سابقه نداشته آن حضرت از دستورات الهی تخلف ورزد یا در انجام آن تعلّلی نماید. چگونه می شود در ولایت علی علیه السلام که جان پیامبر صلی الله علیه و آله است و هزاران بار - در طول بعثت - ولایت او را گوشزد مردم فرموده و این ولایت عصاره زحمات آن حضرت و همه انبیای گذشته و ضامن بقای آن است، بخواهد تعلّلی نماید و از انجام آن سرباز زند. بنابراین به راحتی می توان دریافت که حضرت هرگز در صدد تعلّل در امر الهی نبوده، و منظور از این تفاصیل اهداف دیگری است که ذکر خواهد شد.

پاسخ سوم: دقت فوق العاده برای ابلاغ ولایت

پیامبر صلی الله علیه و آله تاکنون در معرض خطرات بسیاری قرار داشته، و آنچه به عنوان موارد ترس و نگرانی پیامبر صلی الله علیه و آله در مسئله غدیر ذکر شد عبارت بود از مخالفت، تکذیب، اتهام، استهزاء، تفرقه، طغیان و خطر جانی، که تمام اینها در اول بعثت و در طول 23 ساله رسالت در مقاطع مختلف در گونه های مختلف برای حضرتش رخ نموده، و آن حضرت در اجرای اوامر الهی از هیچیک از این موارد نهراسیده، بلکه به استقبال حوادث رفته و وظیفه الهی خود را انجام داده است.

بنابراین مسلم است که مطرح کردن این نگرانی ها به عنوان عذری در برابر اجرای فرمان الهی، علل دیگری داشته و اهداف دیگری را جستجو می کرده است؛ و آن علت نیست جز اینکه از یک سو این اتمام حجت باید بدون خدشه انجام شود و هر گونه خللی ممکن است به آینده آن ضرر بزند، و از سوی دیگر مردم آن روز و نسل های آینده متوجه ترکیب جامعه مسلمین در سال های آخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله باشند و توطئه ها را پیش بینی کنند، و بعد از وقوع در تحلیل آن مشکلی نداشته باشند.

پاسخ چهارم: آگاهیِ مردم از اسرار خدا و رسول

با اینکه امکان مخفی کردن این درخواست های پیامبر صلی الله علیه و آله درباره الغای دستور و یا حفظ از شر مردم، و نیز پاسخ های خداوند وجود داشته، ولی بدان تصریح شده است! به عنوان آمادگی ذهنی باید گفت: در پس پرده غیب ماجراهای بسیاری اتفاق می افتد و گفتگوهای بسیاری بین خدا و پیامبران و ملائکه اش انجام می شود، ولی اطلاع بر بسیاری از آنها به صلاح بشر نیست، و مواردی از آنها هم در حد طرفیت انسان ها نیست. بنابراین چنان نیست که انسان ها از هر چه در پشت پرده این جهان اتفاق می افتد اطلاع داشته باشند، و نه پیامبران آنچه اتفاق افتاده را گفته باشند. فقط حاصل آن را در حدی که برای بشر لازم است به آنان انتقال داده اند.

با توجه به این اصل، درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله برای الغای امر «بلِّغ» و پاسخ خداوند و درخواست عصمت و پاسخ خداوند را در نظر می آوریم. قبل از آنکه در صدد جواب از اصل اشکال درباره مراجعه و تعلّل پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر امر الهی باشیم، می پرسیم: آیا کافی نبود نتیجه این گفتگو را که در نهایت لزوم ابلاغ ولایت است خداوند در قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر برای ما می گفتند؟ و اما اینکه چه گفتگوهایی بین خدا و رسولش اتفاق افتاده تا این نتیجه حاصل شده از مردم مخفی می ماند و به آنان اطلاع داده نمی شد. طبعا مردم اصل خبر را می فهمیدند بدون آنکه از جزئیات آن - که ربطی به اصل ماجرا ندارد - با خبر شوند، به خصوص آنکه این قسمت ماجرا سؤال برانگیز هم باشد و شنونده را متوجه مسایلی نماید.

باید نتیجه بگیریم که این تعمد در ذکر جزئیات گفتگو هم در قرآن و هم در خطابه غدیر و هم در سایر احادیث مربوط به مراحل نزول آیه، از مسایلی است که در این اتمام حجت مؤثر و دانستن آن برای بشر لازم است، و خدا می خواسته به صورتی رمز گونه در قرآنش به وضعیت جامعه در هنگام نزول ولایت اشاره کند، و پیامبرش تفاصیل آن جو حاکم را توضیح دهد. امیرالمؤمنین علیه السلام دراین باره می فرماید:

فَاَنْزَلَ اللّه ُ عَلی نَبِیِّهِ یَوْمَ الدَّوْحِ ما بَیَّنَ عَنْ اِرادَتِهِ فی خُلَصائِهُ وَ ذَوِی اجْتِبائِهِ وَ اَمَرَهُ بِالْبَلاغِ وَ تَرْکِ الْحَفْلِ بِاَهْلِ الزَّیْغِ وَ النِّفاقِ، وَ ضَمِنَ لَهُ عِصْمَتَهُ مِنْهُمْ وَ کَشَفَ مِنْ خَبایا اَهْلِ الرَّیْبِ وَ ضَمائِرِ اَهْلِ الاِْرْتِدادِ ما رَمَزَ فیهِ، فَعَقَلَهُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنافِقُ.⁽¹⁾

خداوند در روز غدیر، بر پیامبرش آیه ای نازل کرد که در آن اراده خود را درباره بندگان خالصش و انتخاب شدگانش روشن کرد، و او را به ابلاغ آن امر کرد و دستور داد که با منحرفین از حق و اهل نفاق همنشین نشود، و برای او حفظ از شر آنان را ضمانت نمود، و بدین وسیله اسرار اهل شک و

شبهه و ضمایر اهل ارتداد را با کلام رمزی آشکار ساخت؛ کلامی که هم مؤمن و هم منافق نکته آن را می فهمد.

می بینیم امیرالمؤمنین علیه السلام به رمزی بودن آیه قرآن اشاره می کند، ولی به صورتی که هر کس به آن می رسد متوجه غیر عادی بودن ماجرا و جوّ خاص حاکم بر آن می شود. یعنی خداوند می توانست آیه را چنین نازل کند: «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ، اِنَّ اللّه َ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ»، ولی دو جمله رمزی در وسط آیه گنجانید: «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و «وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ»، که هر کسی متوجه می شود این دو جمله عادی نیست و از خود می پرسد: مگر پیامبر صلی الله علیه و آله کسی است که با او این گونه سخن گفته شود، و با لسانی تهدید گونه بر او شرط شود که اگر انجام ندهی رسالت خدا را نرسانده ای؟ و یا از خود می پرسد: مگر چه شرایطی حاکم بوده که

خداوند به آن حضرت وعده می دهد که تو را حفظ می کنم؟ و در پی پاسخ این سؤال ها سعی می کند تفصیل کامل واقعه را بدست آورد.

و این پیامبر صلی الله علیه و آله است که در همان آغاز منبر غدیر⁽¹⁾، با کمال صراحت تمام علل و اسباب نزول آیه ای با چنین مضمون را بیان می کند و می فرماید:

آنچه بر من وحی کرده ادا می کنم از ترس آنکه اگر ادا نکنم عذابی از جانب او به من رسد.

چرا که خدا به من فهمانده است که اگر آنچه در حق علی نازل کرده نرسانم رسالت او را نرسانده ام.

خداوند تبارک و تعالی برای من حفظ از شر مردم را ضمانت کرده است.

و من سبب نزول این آیه را برای شما بیان می کنم.

اَیُّهَا النّاسُ - لِعِلْمی بِقِلَّةِ الْمُتَّقینَ وَ کَثْرَةِ الْمُنافِقینَ . . .

و من از جبرئیل خواستم که از خدا بخواهد که مرا از تبلیغ این پیام به شما معذور بدارد، چرا که از کمی متقین و زیادی منافقین خبر دارم.

ولی خدا از من راضی نمی شود مگر آنکه ابلاغ کنم آنچه در حق علی بر من نازل کرده است.

پاسخ پنجم: فهماندن دشواری ابلاغ به مردم

خود پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام کرده هرگز از اوامر الهی کوتاهی نکرده ام و این ابلاغ ولایت یک مورد استثنایی است. در اوایل خطبه می فرماید:

مَعاشِرَ النّاسِ ، ما قَصَّرْتُ فی تَبْلیغِ ما اَنْزَلَ اللّه ُ تَعالی اِلَیَّ ، وَ اَنَا اُبَیِّنُ لَکُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْیَةِ.⁽¹⁾

ای مردم، من در تبلیغ آنچه خدا بر من نازل کرده کوتاهی نکرده ام و سبب نزول این آیه را برایتان بیان می کنم.

یعنی من متوجه تمام اشکالاتی که به ذهن شنوندگان این آیه و این ماجرا خطور خواهد کرد هستم، که چگونه پیامبر صلی الله علیه و آله در امتثال امر الهی عذر می آورد و چگونه شرط حفظ و عصمت را پیش می کشد؛ ولی برای اینکه مشکل از ذهن شما پاک شود علت

آن را می گویم. همین اندازه که خود حضرت تصریح به سؤال انگیز بودن مسئله می فرماید به این معنی است که عمدا این شیوه سخن مطرح شده و صرفا برای فهماندن زمینه دشواری است که ابلاغ ولایت در آن انجام می شود و نتایج دیگری که از این گونه ابلاغ در نظر گرفته شده است.

پاسخ ششم: عدم امکان ابلاغ بدون ضمانت الهی

آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان نگرانی ذکر کرده واقعا وجود داشته و صرف یک احتمال نبوده است و نمونه های آن مفصلاً در بیان فراز سوم آیه (وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ) بیان شد. نتیجه ای که می گیریم اینکه نباید فکر کنیم این ترس های پیامبر صلی الله علیه و آله در حد ظن و گمان بوده، بلکه حقیقت موجود در جامعه بوده که با اطلاع از آن انجام چنین ابلاغ مهمی عادتا غیر ممکن بوده است.

اینکه می بینیم این ابلاغ بین دو گزینه قرار می گیرد: یا معذور داشتن از ابلاغ و یا ضمانت حفظ، به این معنی است که راهی جز این دو وجود ندارد: اگر طبق روال عادی باشد هر عاقلی آن شرایط را در نظر بگیرد قضاوت می کند که تمام ترس ها و نگرانی هایی که پیامبر صلی الله علیه و آله مطرح فرموده دقیق و بجا بوده؛ و با وجود آنها ابلاغ چنین پیامی - در حدی که حق ابلاغ آن ادا شود - غیر ممکن است، و اگر خداوند با قدرت بی انتهای خویش آن را از روال عادی خارج سازد و دفع همه نگرانی های مذکور را ضامن شود در این صورت نه تنها چنین ابلاغی امکان پذیر است، بلکه هزاران درجه سخت تر از آن هم با ضمانت خدا ممکن خواهد شد.

وقتی ضمانت الهی باشد، حتی اگر یک ماه یا بیشتر در غدیر می ماندند و هر روز پیامبر صلی الله علیه و آله دو بار بر فراز منبر قرار می گرفت و هر بار دقایق بیشتری درباره ولایت اهل بیت علیهم السلام بیان می کرد، باز هم بدون نگرانی انجام می شد، چرا که همه تحت تسلط پروردگارند و با قدرت او احدی یارای مخالفت ندارد و با ضمانت او همه مقهور اراده اش خواهند بود.

پاسخ هفتم: خداوند درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله را مؤاخذه نکرده

خداوند این توقف و اعتذار پیامبر صلی الله علیه و آله را به عنوان اشکالی در نبوت او مطرح نکرده است. برای درک این مطلب باید مقام با عظمت نبوت را در نظر بگیریم، و آنچه درباره بعضی از انبیاء علیهم السلام مثل حضرت آدم علیه السلام وارد شده که با کوچکترین ترک اولی و تعلل و توقف در برابر امر الهی فورا مورد مؤاخذه الهی قرار گرفته اند. با این همه می بینیم این توقف و درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله که «خدایا مرا از ابلاغ این پیام معذور بدار»، در حالی است که امر «بلِّغ» خطاب به او صادر شده، ولی باز هم از سوی خداوند به عنوان گناه و تخلف از مقام نبوت تلقی نشده است. حتی مثلاً به آن حضرت نفرموده: «به مجرد اینکه چنین درخواستی در برابر امر ما کردی، چه از گفته ات باز گردی و چه باز نگردی باید مؤاخذه شوی و از مقام نبوت نازل شوی»! بلکه فقط گفته شده: «اگر ابلاغ نکنی مورد عقوبت قرار می گیری». فقط مسئله ابلاغ یک بار دیگر مورد تأکید قرار گرفته و خود مراجعه در امر الهی به عنوان گناه مطرح نشده است. این بدان معنی است که این مراجعه به معنای سر تافتن از امر الهی نبوده، بلکه زمینه سازی برای این ابلاغ و نشان دادن این زمینه به مردم بوده است.

پاسخ هشتم: ضمانت حفظ از طرف خدا قبول شده

درخواست ضمانت حفظ هم - مانند مورد قبلی - نه تنها به عنوان اشکالی در نبوت حضرت از طرف خدا مطرح نشده، بلکه مورد قبول هم واقع شده است. منظور این است که نکته ذکر شده درباره درخواست معذور داشتن از ابلاغ در مورد درخواست ضمانت حفظ هم مطرح است؛ بدین معنی که اگر خداوند دستور ابلاغی را می دهد نباید برای او شرط حفظ را مطرح کرد، بلکه به مجرد دستور الهی و لو به قیمت جان شده باید ابلاغ کرد. اما خداوند این شرط حفظ را نه تنها به عنوان گناهی به حساب نیاورده، بلکه آن را پذیرفته و این ضمانت را عملاً به انجام رسانده است. این هم دلیل دیگری است بر اینکه درخواست حفظ از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان پیش

شرط در برابر امر الهی نبوده، ولذا مورد مؤاخذه قرار نگرفته است؛ بلکه تأییدی از جانب الهی بر کلام رسولش بوده و مقدمه ای بوده تا آن شرایط خاص برای ما بازگو شود و همه از آن باخبر شویم.

با در نظر گر فتن این هشت جهت در کیفیت آیه «بلِّغ»، به تفصیل پنج اثر مهم این شکل از ابلاغ می پردازیم:

نتیجه اول: انتساب امر ولایت به خدا

وقتی ثابت شد امر ولایت از طرف خداست، باید دانست که در مواردی منافقین آن روز و روزگاران بعد سعی داشتند با پذیرفتن اصل واقعه غدیر و ابلاغ ولایت، آن را مسئله ای شخصی جلوه دهند و سپس نتیجه بگیرند که خلافت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله مسئله الهی نیست، و آنچه حضرتش فرموده پیشنهادی از جانب خودش در خلافت بوده⁽¹⁾، و نتیجه بگیرند که تغییر آن و تعیین دیگری به جای علی علیه السلام اشکالی ندارد!

اگر چه مخالفت با پیشنهاد پیامبر صلی الله علیه و آله هم باطل است و کسی حق چنین مخالفتی را ندارد، ولی این شکل از مراجعه پیامبر صلی الله علیه و آله و تأکید دوباره الهی و سپس ضمانت حفظ در چنین امری، به طور قطعی ثابت کرد که امر ولایت نه تنها از طرف خداست، بلکه خداوند چنان تأکید بر ابلاغ این امرش دارد که اگر پیامبرش ابلاغ نکند به قیمت نقض رسالتش خواهد بود، و چنان در ابلاغ این امر پشتیبانی می کند که حفظ از هر خطری را برای ابلاغ آن ضمانت کرده است، و این محکم کاری را در هیچیک از اوامر الهی سراغ نداریم. این گونه راه هر گونه تشکیک در انتساب امر ولایت به خداوند بسته شد.

نتیجه دوم: نظم سه روزه معجزه الهی

برنامه سه روزه تحت قدرت الهی بدون هیچ اخلال و اغتشاشی و در کمال نظم و آرامش انجام شد. با زمینه ای که از توطئه های منافقین ذکر شد⁽¹⁾و اینکه شرایط حاکم بر غدیر واقعا خطرناک بود، هر کس در آن شرایط دقت کند متوجه خواهد شد که ایجاد سر و صدا و تحریک مردم و تفرقه، و حتی اینکه عده ای بخواهند از مردم جدا شوند و از بیابان غدیر بیرون روند، و یا بخواهند مخفیانه مردم را تحریک کنند، کار بسیار آسانی بود و آنان واقعا در صدد چنین کاری بودند.

با در نظر گرفتن کثرت جمعیت که یکصد و بیست هزار نفر بودند، و غیر قابل کنترل بودن بیابان از نظر حصار نداشتن، و طولانی بودن زمان که سه روز بود و فرصت های شب و روز زمینه های مساعدی برای فتنه انگیزی بود، باید گفت: تأمین امنیت آن جمعیت و آن مراسم در آن سرزمین به قدری مشکل بود که باید یک نیروی هزار نفری برای حراست و حفاظت آن گماشته می شد. در حالی که می بینیم بدون هیچ تشکل خاصی برای حفظ نظم، این مراسم عظیم با نظم و آرامش کامل تحقق یافت و هیچ مشکلی پیش نیامد، و این نبود جز معجزه ای از جانب پروردگار و ضمانتی که او برای غدیر فرمود، به طوری که قلب و جسم همه مسخر اراده او گشت و هیچکس قدرت کوچکترین حرکت ناهنجاری از خود نیافت.

نتیجه سوم: اجرای کامل مراسم در سایه ضمانت الهی

بی نظیرترین مراسم بدون هیچ تقیه ای انجام شد، در حالی که ممکن بود ابلاغ ولایت در یک توقف یک ساعته و سخنرانی کمتر از نیم ساعته انجام شود و مردم حرکت کنند، ولی برنامه مفصلی تدارک دیده شده بود که سه روز طول کشید، و سخنرانی یک ساعته در آغاز آن بود که بلند کردن امیرالمؤمنین علیه السلام و بیعت لسانی نیز

در بین سخنرانی انجام شد، و بیعت با دست یکایک آن جمعیت 120000 نفری در طول سه روز و شعر حسان و غیر اینها که در دنیای آن روز بی سابقه بود و مشابهی نداشت.

پیداست که هر اندازه مراسمی مفصل تر باشد - به خصوص آنکه مثل حج فقط عبادت نباشد بلکه حامل پیامی و به عنوان مقدمه برای هدفی باشد - به انجام رساندن آن نیاز به نیروهای منسجم تری برای اداره آن دارد، به خصوص آن که در اجرای برنامه احتمال اختلال هم وجود داشته باشد. همان گونه که درباره حراست چنین مراسمی ذکر شد، برای اجرای آن هم نظر همه جانبه خداوند بود که همه مردم به صورت خود جوش در آن شرکت کردند، و زمینه مجلس به گونه ای شد که پیامبر صلی الله علیه و آله - با حضور آن همه منافق - بدون هیچ تقیه ای که منجر به حذف مواردی از سخنش و هدفش شود یا باعث انجام ندادن گوشه هایی از مراسم سه روزه شود، آن گونه که می بایست همه اهداف خود را از سخنرانی و بیعت و غیر آن به انجام رساند و هیچ تقدیم و تأخیر و بر هم خوردگی در برنامه پیش نیامد. این به خاطر اطمینان پیامبر صلی الله علیه و آله به ضمانت الهی بود که: ای پیامبر، آن گونه که لایق چنین مراسمی است سخن بگو و انجام بده! من ضامنم که مشکلی و فتنه ای پیش نیاید. امام رضا علیه السلام در این باره می فرماید:

اَمّا بَعْدَ قَوْلِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ»، فَاِنَّهُ اَزالَ کُلَّ تَقِیَّةٍ بِضِمانِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ بَیَّنَ اَمْرَ اللّه ِ تَعالی، وَ لکِنَّ قُرَیْشا فَعَلَتْ مَا اشْتَهَتْ بَعْدَهُ.⁽¹⁾

بعد از قول خداوند عز و جل «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .» هر گونه تقیه ای را با ضمانت خدای عز و جل از میان برداشت، و آن حضرت امر خدا را بیان کرد، ولی قریش بعد از آن حضرت آنچه می خواستند انجام دادند.

یعنی مهم اتمام حجتِ کامل عیار و بدون تقیه بود که برای آگاهی مردم آن روز و نسل های بعد انجام شد، اگر چه در عمل به محتوای غدیر یعنی خلافت بلا فصل امیرالمؤمنین علیه السلام، قریش ضدیت کردند و اهداف خود را پیش بردند، ولی این مهم نیست زیرا خداوند حجت را بر آنان و همه نسل های آینده تمام کرده است.

نتیجه چهارم: اشاره رمزی به غایبین از غدیر

مردم آن روز و نسل های آینده با دیدن این آیه غدیر، نسبت به مسایل غصب خلافت بعد از غدیر آگاهی لازم را پیدا کردند و می کنند، برای آنکه هر گاه مسئله مراجعه و توقف و درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله در این امر الهی و ضمانت حفظ خدا را ببینند، فورا متوجه وجود مسایلی می شوند که در مراسم ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام وجود داشته است، و این مهم به حالتی رمز گونه به اشخاص منتقل می شود، چنانکه امیرالمؤمنین علیه السلام دراین باره می فرماید:

فَاَنْزَلَ اللّه ُ عَلی نَبِیِّهِ فی یَوْمِ الدَّوْحِ ما . . . کَشَفَ عَنْ خَبایا اَهْلِ الرَّیْبِ وَ ضَمائِرِ اَهْلِ الاِْرْتِدادِ، ما رَمَزَ فیهِ فَعَقَلَهُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنافِقُ.⁽¹⁾

خداوند بر پیامبرش در روز غدیر نازل کرد آنچه که از کارهای پنهانی اهل شک و ریبه و ضمایر اهل ارتداد پرده برداشت. این کار را خدا به صورت رمزی در آیه قرار داد به گونه ای که مؤمن و منافق آن را درک می کنند.

اینجاست که این آیه اتمام حجتی بر مردم آن روز و آینده شد که سقیفه را یاری کرده و می کنند و غدیر را رها نموده و می نمایند، کما اینکه راهگشای فکری دقیقی شد تا در تحلیل مسائل غصب خلافت ریشه ها را نشان دهد.

ما از خدای بزرگ و پیامبر گرامی تشکر می کنیم که با نازل کردن این آیه و این شکل خاص از اتمام حجت، میلیاردها انسان را از بی خبری نجات دادند، و تا آخر روزگار برای احدی عذری باقی نگذاشتند؛ چنانکه حضرت زهرا علیهاالسلام می فرماید:

بعد از روز غدیر خم خداوند هیچ عذری برای احدی باقی نگذاشته است.⁽¹⁾

19 . سوره مائده: آیه 3

اشاره

الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ، الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا.

امروز کافران از تخریب دین شما ناامید شدند. دیگر از آنان نترسید و از من بترسید. امروز دین شما را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین شما راضی شدم.

موقعیت تاریخی

در اوج حساس ترین مقطع مراسم غدیر، که علی بن ابی طالب علیه السلام بر فراز دست پیامبر صلی الله علیه و آله قرار داشت، و آن حضرت از بالای منبر غدیر علی علیه السلام را به جهانیان نشان می داد و معرفی می کرد این آیه نازل شد. پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ، اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ»؛ و هنوز علی علیه السلام را از فراز دست خویش بر زمین فرود نیاورده بود که خبر کامل شدن دین و تکمیل نعمت ها بر آن حضرت نازل شد و خداوند رضایت خویش را از اسلامی که آخرین خبرش ولایت دوازده امام علیهم السلام باشد اعلام کرد. امین وحی هم به امر الهی این خبر خوش را آورد و آن را در قرآن به عنوان سندی ابدی به ثبت رساند:

الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا.

امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تکمیل نمودم و اسلام را به عنوان دین شما راضی شدم.

پیامبر صلی الله علیه و آله امیرالمؤمنین علیه السلام را از فراز دست بر زمین گذاشت و نزول آیه را به مردم چنین خبر داد:

خدایا! تو هنگام بیان ولایت علی و منصوب نمودنت علی را در این روز، این آیه را درباره او نازل کردی: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ

نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا»، و هر کس غیر از اسلام در پی دین دیگری باشد هرگز از او قبول نخواهد شد و در آخرت از زیانکاران است.

تحلیل اعتقادی

اشاره

با توجه به اینکه آیه «بَلِّغْ» به عنوان آغاز غدیر، و این آیه «إکمال» به عنوان پایان غدیر، مهمترین آیات مربوط به آن محسوب می شوند؛ لذا همان گونه که آیه «بَلِّغْ» مفصلاً مورد بررسی قرار گرفت، از آیه «اکمال» نیز در چهار قسمت به تفصیل سخن گفته خواهد شد:

1 . زمان و مکان نزول آیه اکمال

2 . جزئیات ماجرای نزول آیه اکمال

3 . تفسیر آیه اکمال

4 . تحلیلی بر آیه اکمال

1 . زمان و مکان نزول آیه اکمال

اشاره

شکی نیست که این آیه در روز هیجدهم ذی الحجه سال دهم هجرت در منطقه غدیر خم پس از اعلان ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام از فراز منبر غدیر نازل شده است. اکثر روایاتی که در شأن نزول و تفسیر این آیه وارد شده زمان و مکان آن یعنی روز غدیر و منطقه غدیر را ذکر کرده اند، و حتی در بعضی روایات نام «غدیر» نشانگر زمان و مکان آن با یک کلمه است. عباراتی هم با دقت بیشتری زمان و مکان نزول آن را تعیین کرده است. اکنون متون مربوط به تعیین زمان و مکان نزول آیه اکمال را می آوریم.

در بعضی روایات زمان آن روز غدیر پس از منصوب کردن امیرالمؤمنین علیه السلام یاد شده است:

1 . امام رضا علیه السلام در حالی که فضایل روز غدیر را بیان می کرد فرمود: «وَ فی هذَا الْیَوْمِ اُنْزِلَتْ هذِهِ الاْیَةِ: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمْ الاِْسْلامَ دینا»⁽¹⁾: «در این روز آیه نازل شد: . . .».

2 . امیرالمؤمنین علیه السلام داستان غدیر را ذکر کرد تا فرمود: «فَأَنْزَلَ اللّه ُ تَعالی ذِکْرُهُ: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ . . .»⁽²⁾: سپس خدا این آیه را نازل کرد.

3 . امام صادق علیه السلام نیز واقعه غدیر را ذکر کرد تا فرمود: «وَ نَزَلَ جَبْرَئیلُ بِقَوْلِ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ . . .»⁽³⁾: «پس جبرئیل کلام خداوند عزوجل را نازل کرد: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ . . .».

در روایات دیگری نزول آیه بر فراز منبر و پس از «من کنت مولاه . . .» ذکر شده است:

1 . ابو سعید خدری که در غدیر حاضر بوده می گوید: «فَلَمْ یَنْزِلْ حَتّی نَزَلَتْ هذِهِ الاْیَةُ: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . .»: هنوز پیامبر صلی الله علیه و آله از منبر پایین نیامده بود که این آیه نازل شد.⁽⁴⁾

2 . پیامبر صلی الله علیه و آله در متن خطبه دقیقا بعد از آنکه علی علیه السلام را بر فراز دست خویش بلند کرد و او را معرفی نمود چنین فرمود: «اللّهُمَّ اِنَّکَ اَنْزَلْتَ الاْیَةَ فی عَلِیٍّ وَلِیِّکَ عِنْدَ تَبْیینِ ذلِکَ وَ نَصْبِکَ اِیّاهُ لِهذَا الْیَوْمِ: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ»: «خدایا تو هنگام بیان ولایت علی و منصوب نمودنت او را در این روز، درباره او این آیه را نازل کردی: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ . . .».⁽⁵⁾

در یک روایت هم «یوم الولایة» ذکر شده که امیرالمؤمنین علیه السلام کیفیت نزول آیه را بیان می کند و می فرماید:

اِذْ یَقُولُ یَوْمَ الْوِلایَةِ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله: یا مُحَمَّدُ، اَخْبِرْهُمْ اَنِّی الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَهُمْ دینَهُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْهِمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَهُمُ الاِْسْلامَ دینا.

خداوند در روز ولایت به محمد صلی الله علیه و آله فرمود: ای محمد، به مردم خبر ده که من امروز دینم را برای شما کامل کردم و نعمتم را بر شما تکمیل نمودم و اسلام را به عنوان دین شما راضی شدم.⁽¹⁾

در روایت دیگری زمان و مکان با یک عبارت بیان شده که سلمان و ابوذر و مقداد و عمار می گویند: «وَ اللّه ِ ما بَرِحْنَا الْعَرْصَةَ حَتّی نَزَلَتْ هذِهِ الاْیَةُ»: «به خدا قسم، از آن عرصه تکان نخورده بودیم که این آیه نازل شد».⁽²⁾

در این عبارت دو ظرافت ادبی و دقت تاریخی وجود دارد: یکی کلمه «عرصه» که معنای کلی به اقتضای سیاق جمله پیدا می کند مثل «صحنه»، «زمینه» و امثال آن. دیگری کلمه «ما بَرِحْنا» است که در اینجا به صورت افعال تامّه است - نه افعال ناقصه - و معنایش نظیر کلام فرزند حضرت یعقوب علیه السلام است که در قرآن آمده: «فَلَنْ اَبْرَحَ الاَْرْضَ حَتّی یَأْذَنَ لی اَبی»: «من هرگز از زمین تکان نمی خورم تا پدرم اجازه دهد». در اینجا هم ترکیب «ما بَرِحْنَا الْعَرْصَةَ» به این معناست که «هنوز از جایمان حرکت نکرده بودیم» و یا «هنوز صحنه اعلام ولایت بر پا بود و کسی از جایش تکان نخورده که آیه الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ . . . نازل شد.

از مجموع روایات به طور روشن استفاده می شود که نزول این آیه در روز غدیر بوده، و می توان اذعان داشت که پس از اعلان ولایت بر فراز منبر غدیر جبرئیل این آیه را از جانب خدا آورده که مهر تأییدی بر انجام رسالت «بلِّغ» در آیه «یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ» باشد.

سه نکته جالب درباره زمان و مکان آیه اکمال

اشاره

در زمینه زمان و مکان نزول آیه اکمال سه نکته جالب قابل ذکر است:

نکته اول: آن روزی که دین کامل شد

کلمه «الیوم» در آیه به تنهایی نشانگر زمان خاصی برای این آیه است، زیرا «الف و لام» در چنین مواردی «الف و لامِ عهد» خوانده می شود و به معنای روزی معهود بین مخاطِب و مخاطَب تلقی می شود، و از همین جاست که کلمه «الیوم» در زبان عربی به صورت یک اصطلاح به معنای «امروز» در آمده است.

آنچه به اهمیت کلمه «الیوم» می افزاید جمله پشت سر آن است که خبر از کامل شدن دین را می دهد. این ترکیب خاص هر شنونده ای را به خود جلب می کند که این کدامین روز است که خداوند به حد کمال رسیدن دین را در آن اعلام می فرماید و در آن چه مسئله مهمی اعلام شده که باعث کمال دین شده است؟ همان گونه که یهودیان به عمر گفتند:

لَوْ عَلَیْنا نَزَلَتْ هذِهِ الاْیَةِ: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . .» وَ نَعْلَمُ الْیَوْمَ الَّذی اُنْزِلَتْ فیهِ، لاَتَّخَذْناهُ عیدا.

اگر این آیه «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ . . .» بر ما یهودیان نازل شده بود و روز دقیق نازل شدن آن را می دانستیم، آن روز را عید می گرفتیم.⁽¹⁾

وقتی معلوم شود «الیوم = امروز» همان روز غدیر است و آن خبر خاص که در آن روز اتفاق افتاده اعلام ولایت است، اهمیت ثبت قرآنی این مسئله که برای نسل های آینده مسلمانان به یادگار گذاشته شده معلوم خواهد شد و غدیر را به ابدیت قرآن پیوند خواهد داد.

نکته دوم: نزول آیه هنگام سخنرانی

نازل شدن آیه اکمال در هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله مشغول سخنرانی بوده هیچ مشکلی ندارد، زیرا وحی بر قلب آن حضرت نازل شده و دریافت آن در حین گفتار ممکن است و این گونه نبوده که همیشه در هنگام وحی حضرت سکوت کند و آرام بگیرد، بلکه به تناسب موقعیت ها و لزوم اعلان آیه ای درباره آن وحی نازل می شده و قلب و روح پیامبر صلی الله علیه و آله پر ظرفیت تر از آن است که نتواند در حین کاری وحی را دریافت کند.

از سوی دیگر موقعیت کمال دین هنگامی است که علی علیه السلام معرفی شود، و لذا به محض بلند کردن آن حضرت بر فراز منبر و اعلان ولایت او دقیق ترین زمانی فرا می رسد که باید چنین آیه ای نازل شود. بنابراین دلیلی ندارد که بخواهیم نزول این آیه را به قبل از سخنرانی یا بعد از آن موکول کنیم که وقت شیرین آن نباشد. کلام پیامبر صلی الله علیه و آله هم دقیقا آن لحظه را در خطبه غدیر تعیین کرد آنجا که پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام بر سر دست مبارک فرمود:

اللّهُمَّ اِنَّکَ اَنْزَلْتَ الاْیَةَ فی عَلِیٍّ وَلِیِّکَ عِنْدَ تَبْیینِ ذلِکَ وَ نَصْبِکَ اِیّاهُ لِهذَا الْیَوْمِ.

خدایا، تو این آیه را درباره ولیت علی نازل کردی هنگامی که ولایت او تبیین شد و در این روز او را منصوب فرمودی.⁽¹⁾

اگر هم کسی معتقد باشد که وحی حتما باید در حال آرامش و سکوت باشد، باید این گونه در نظر بگیریم که این آیه قبل از خطبه بر آن حضرت نازل شده و اعلام نزول آن در خطبه بوده است. در این صورت مجموعه برنامه سخنرانی از طرف خدا و رسولش این گونه آماده شده که این آیه قرآن شأن نزولش هنگامی است که این رسالت به انجام برسد، اگر چه اصل نزول آن از قبل باشد. شاید مؤید این مطلب را بتوان این نکته قرار داد که حضرت این آیه را سه بار تلاوت فرمود در حالی که نزول آن یک بار بوده است، به این معنی که در هنگام اعلام یک آیه با در نظر گرفتن موقعیت، هر اندازه صلاح باشد ممکن است تکرار شود و این ارتباطی به اصل نزول آیه ندارد.

نکته سوم: نکته انحرافی در روایت اهل سنت

اشاره

درباره زمان و مکان نزول آیه در روایات اهل سنت یک نقطه انحرافی به چشم می خورد، و آن اینکه در روایاتی نزول این آیه را در روز عرفه و در عرفات ذکر کرده اند. جالب است که اگر اکثر این روایات به نزول مسئله ولایت در آنجا اعتراف کرده اند و فقط زمان و مکان آن را تغییر داده اند. در حل این نقطه شبهه ناک دو پاسخ وجود دارد:

پاسخ اول: اشتباه در قرائت «عَرَّفَهُ»

در روایات عبارت «یوم عرفه» آمده که این عبارت یا اشتباها و یا عمدا معنای نادرستی پیدا کرده که به قرائت غلط آن باز می گردد. این عبارت را دو گونه می توان خواند: «یَوْمُ عَرَفة» و «یَوْمٌ عَرَّفَهُ» که معنای اولی «روز عَرَفه» و معنای دومی «روزی که او را معرفی کرد» می شود.

در روایت اصلی معنای دوم منظور بوده که در روز معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام برای ولایت آیه اکمال نازل شده است، ولی چون اِعراب و حرکات و حتی نقطه گذاری در کتاب های قدیم مرسوم نبوده، عده ای اشتباها و عده ای با کششِ انحراف ذاتی به احتمال اول کشیده شده اند که «روز عرفه» است.

این احتمال هم وجود دارد که منشأ اشتباه روایاتی باشد که در عرفه پیش بینی نزول این آیه برای پیامبر صلی الله علیه و آله را ذکر می کند، که بعضی اشتباها آن را روز نزول آیه خیال کرده اند. روایت چنین است:

فَلَمّا وَقَفَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله بِالْمَوْقِفِ اَتاهُ جَبْرَئیلُ عَنِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقالَ: اِنَّهُ قَدْ دَنا اَجَلُکَ . . . فَاَقِمْهُ لِلنّاسِ عَلَما . . . فَاِنّی لَمْ اَقْبِضْ نَبِیّا مِنَ الاَْنْبِیاءِ اِلاّ بَعْدَ کَمالِ دینی وَ اِتْمامِ نِعْمَتی بِوِلایَةِ اَوْلِیائی وَ مُعاداةِ اَعْدائی، وَ ذلِکَ کَمالُ تَوْحیدی وَ اِتْمامُ نِعْمَتی عَلی خَلْقی . . . فَالْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . .

وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله در موقف (عرفات) وقوف داشت جبرئیل از طرف خدا نزد حضرت آمد و گفت: اجل تو نزدیک شده . . . پس علی را برای مردم به عنوان عَلَم و نشانه بپادار . . . که من پیامبری از پیامبرانم را قبض روح نکرده ام مگر بعد از کمال دینم و اتمام نعمتم با ولایت اولیائم و دشمنی با دشمنانم؛ و این کمال توحید من و تکمیل نعمتم بر خلقم است . . . پس امروز دین شما را کامل کردم . . .⁽¹⁾

دلیل این اشتباه آن است که بعد از این فراز در همین روایت آغاز مراحل نزول آیه «یا اَیُّهَاالرَّسُولُ بَلِّغْ . . .» را بیان می کند که حضرت از شر قوم خود از ابلاغ این پیام طلب معذوریت کرد، و پس از تأکید امر الهی درخواست حفظ و عصمت نمود و پذیرفته شد؛ و سپس خطبه مفصل غدیر را ذکر می کند که در متن آن نزول آیه پس از ابلاغ «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ . . .» به صراحت ذکر شده است. بنابراین معلوم می شود آنچه در اول این روایت آمده به معنای پیش بینی نزول آیه است نه اصل نزول آن.

پاسخ دوم: هدف از تحریف در تاریخ آیه

مؤسس این شبهه در برابر انبوه روایاتی که نزول آیه را در روز غدیر ثابت می کند، شخص عمر بن الخطاب است. جالب است که بدانید این اقدام عمر در برابر آیه اکمال سابقه دارد و جنبه انحرافی دیگری نیز در این ماجرا به چشم می خورد و پیداست که مؤسس سقیفه از همه بیشتر اهمیت آن را دریافته که این گونه دست به تحریف لفظی و معنوی آن زده است. متن ماجرا چنین است:

یهودیان به عمر گفتند: اگر این آیه «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . .» بر ما یهودیان نازل شده بود و ما روزی را که در آن نازل شده می دانستیم، آن روز را عید می گرفتیم. عمر گفت: خدا را شکر که آن را برای ما عید قرار داده است. من می دانم در چه روزی نازل شده است. در روز عرفه نازل شده و خدا این امر را کامل کرده، و از این آیه دانستیم که مسئله از این پس رو به نقصان خواهد گذاشت.⁽¹⁾

در این قطعه تاریخی می بیینیم عمر از یک سو نزول آیه را در روز عرفه گفته، و این در پاسخ یهودیان است که خوب می دانسته اند این آیه در چه روزی نازل شده و در واقع برای اثبات غاصب بودن او و ریشخند بر او این مسئله را مطرح کرده اند. او در واقع با تعیین روز عرفه از سؤال های بعدی فرار کرده است که اگر در روز غدیر بوده چگونه خدا در آن روز دین را تکمیل کرده است؟

از سوی دیگر عمر مفهوم «کمال دین» را به انحراف کشانده است. در همه جای عالم مردم در هر علمی و فضیلتی در صدد کمال بیشتر و بعد از رسیدن به کمالی برای تکامل بیشتر هستند، و اگر مانعی ایجاد نشده باشد هیچکس و هیچ جامعه ای از کمال به نقص نازل نمی شود. در حالی که عمر با افکار شومی که در سر پرورانده به

صراحت می گوید: «ما از این کامل شدن فهمیدیم که مسئله از این پس رو به نقصان خواهد گذاشت»! سابقه عمر با این آیه قبل از سؤال یهودیان است و باز می گردد به روز غدیر که وقتی این آیه نازل شد عمر گریه کرد!! پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: برای چه گریه می کنی؟ گفت: «اَبْکانی اَنّا کُنّا فی زِیادَةٍ مِنْ دینِنا، فَاَمّا اِذْ کَُملَ فَاِنَّهُ لَمْ یَکْمِلْ شَیْ ءٌ قَطُّ اِلاّ نَقَصَ : مرا به گریه واداشت اینکه ما دائما در حال پیشرفت و تعالی در دینمان بودیم، ولی اکنون که کامل شده هیچ چیزی کامل نمی شود مگر آنکه رو به نقصان می گذارد»!!!⁽¹⁾

این پیش بینی عمر نیست مگر آتشی که در دل او از ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام بر پا شده است. او به جای آنکه این کمال را آغاز راه تکامل ملت اسلام بداند در صدد شکستن آن است و آن را آغاز عقبگرد و تنازل و سیر قهقرایی می داند. البته که در فرهنگ سقیفه هدف باز گرداندن مردم به جاهلیت بود و به صورت همه جانبه در راه آن سرمایه گذاری شد و تا امروز سیر قهقرایی آن ادامه دارد و در طول تاریخ وقایع تلخ این عقبگرد ثبت شده است.

2 . کیفیت نزول آیه اکمال

اشاره

داستان نازل شدن آیه «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . .» به خاطر اهمیت آن به چهار مرحله باز می گردد: اعلام قبل از نزول آیه، نزول آیه بر پیامبر صلی الله علیه و آله، اعلام آیه به مردم، مطالب بعد از نزول آیه.

مرحله اول: اعلام قبل از نزول آیه

در عرفات که آغاز اعمال حج از وقوف در آنجاست اولین خبر درباره در راه بودن چنین آیه ای برای پیامبر صلی الله علیه و آله آمد. این خبر ضمن مجموعه دستوراتی بود که برای آماده سازی مراسم غدیر داده شد، که فرازهایی از آن چنین است:

یا مُحَمَّدُ، . . . فَاعْهَدْ عَهْدَکَ وَ قَدِّمْ وَصِیَّتَکَ وَ اعْهَدْ اِلی ما عِنْدَکَ مِنَ الْعِلْمِ و . . . فَسَلِّمْها اِلی وَصِیِّکَ . . . عَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ فَاَقِمْهُ لِلنّاسِ عَلَما . . . فَاِنّی لَمْ اَقْبِضْ نَبِیّا اِلاّ بَعْدَ اِکْمالِ دینی وَ اِتْمامِ نِعْمَتی بِوِلایَةِ اَوْلِیائی وَ مُعاداةِ اَعْدائی، وَ ذلِکَ کَمالُ تَوْحیدی وَ دینی وَ اِتْمامُ نِعْمَتی عَلی خَلْقی بِاتِّباعِ وَلِیّی . . . فَالْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمْ الاِْسْلامَ دینا بِوَلِیّی وَ مَوْلی کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ. عَلِیٌّ عَبْدی . . . فَاَقِمْ یا مُحَمَّدُ عَلِیّا عَلَما وَ خُذْ عَلَیْهِمُ الْبَیْعَةَ . . .

ای محمد، . . . سفارشات خود را بنما و وصیت خود را آماده کن و آنچه از علم و . . . نزد توست به وصی خود . . . علی بن ابی طالب بسپار و او را به عنوان علامت و نشانه برای مردم منصوب کن . . . چرا که من پیامبری را قبض روح نکرده ام مگر بعد از کمال دینم و تکمیل نعمتم با ولایت اولیائم و دشمنی دشمنانم، و این کمال توحید من و دین من و تکمیل نعمت من بر خلقم با پیروی از ولیم است . . . پس در چنین روزی دین شما را کامل کردم ونعمتم را بر شما کامل نمودم و اسلام را به عنوان دین شما راضی شدم به وسیله ولیم و صاحب اختیار هر مرد و زن مؤمنی یعنی علی بنده ام . . . پس ای محمد، علی را به عنوان علامتی منصوب کن و از آنان بیعت بگیر . . .⁽¹⁾

در این فراز عین آیه اکمال آمده ولی به صورت اقتباس در کلام است، یعنی وقتی چنین برنامه هایی انجام شود آن وقت است که دین کامل شده و نعمت تمام گشته است، و این شکل از کلام به معنای اخبار از آینده ای است که تابلوی «کمال دین و تمام

نعمت» بر پیشانی آن خواهد درخشید.

مرحله دوم: نزول آیه بر پیامبر صلی الله علیه و آله

جبرئیل این آیه را با دستور اکیدی درباره اعلان آن به امت آورد، در حالی که طبعا

همه آیات برای اعلان به امت بر آن حضرت نازل می شود؛ و در پی آن معنای کمال دین را ضمیمه کرد که این آخرین دستور الهی و مُقدَّم بر دستورات دیگر است. در این باره دو روایت داریم:

1 . امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: اِذْ یَقُولُ (اللّه ُ) یَوْمَ الْوِلایَةِ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله: یا مُحَمَّدُ، اَخْبِرْهُمْ اَنِّی الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَهُمْ دینَهُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْهِمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَهُمُ الاِْسْلامَ دینا».

آنجا که خداوند در روز ولایت به محمد صلی الله علیه و آله فرمود: «ای محمد، به آنان خبر ده که من امروز دین آنان را کامل کردم و نعمتم را بر آنان تکمیل نمودم و اسلام را به عنوان دین شما راضی شدم».⁽¹⁾

2 . امام صادق علیه السلام می فرماید: «اَتاهُ جَبْرَئیلُ علیه السلام فَقالَ لَهُ: یا مُحَمَّدُ، اِنَّ اللّه َ یُقْرِؤُکَ السَّلامَ وَ یَقُولُ لَکَ: قُلْ لاُِمَّتِکَ: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ - بِوِلایَةِ عَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ - وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا، وَ لَسْتُ اُنْزِلُ عَلَیْکُمْ بَعْدَ هذا. قَدْ اَنْزَلَتْ اِلَیْکُمْ الصَّلاةَ وَ الزَّکاةَ وَ الصَّوْمَ وَ الْحَجَّ وَ هِیَ الْخامِسَةَ، وَ لَسْتُ اَقْبَلُ هذِهِ الاَْرْبَعَةِ اِلاّ بِها».

«جبرئیل نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: خدا به تو سلام می رساند و می فرماید: به امتت بگو: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . . و بعد از این چیزی بر شما نازل نمی کنم. نماز و زکات و روزه و حج را بر شما نازل کردم و این ولایت پنجمی است، و آن چهار تا را بدون ولایت قبول نمی کنم».⁽²⁾

مرحله سوم: اعلام آیه به مردم

به محض نزول آیه پیامبر صلی الله علیه و آله خبر آن را چنین به اطلاع مردم رساند:

اللّهُمَّ اِنَّکَ اَنْزَلْتَ الاْیَةَ فی عَلِیٍّ وَلِیِّکَ عِنْدَ تَبْیینِ ذلِکَ وَ نَصْبِکَ اِیّاهُ لِهذَا الْیَوْمِ :

«الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا».

خدایا تو هنگامی که ولایت علی تبیین شد و او را در این روز منصوب فرمودی این آیه را درباره او نازل کردی: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . .».⁽¹⁾

و در روایتی آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله متن آیه را سه بار تکرار فرمود.⁽²⁾

مرحله چهارم: مطالب بعد از نزول آیه

بعد از نزول آیه اکمال پیامبر صلی الله علیه و آله تکبیر گفت و فرمود: «اللّه ُ اَکْبَرُ عَلی اِکْمالِ الدّینِ وَ اِتْمامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَا الرَّبِّ بِرِسالَتی وَ وِلایَةِ عَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ علیه السلام بَعْدی»: «اللّه اکبر از کامل شدن دین و تکمیل نعمت و رضایت پروردگار از رسالت من و ولایت علی بن ابی طالب بعد از من».⁽³⁾در روایت دیگر فرمود: «اِنَّ کَمالَ الدّینِ وَ تَمامَ النِّعْمَةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِاِرْسالی اِلَیْکُمْ بِالْوِلایَةِ لِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ»: «کمال دین و تکمیل نعمت و رضایت پروردگار در این بود که مرا برای خبر ولایت علی بن ابی طالب بعد از خود به سوی شما فرستاد».⁽⁴⁾

البته به احتمال قوی این دو مطلب را آن حضرت بعد از اتمام خطابه غدیر فرموده باشد، چرا که در متن خطابه وجود ندارد. در متن خطبه عبارت دیگری بعد از اعلام نزول آیه وجود دارد که از یک سو اختصاص ولایت به دوازده امام علیهم السلام را خاطر نشان

می سازد؛ و از سوی دیگر لزوم تمسک به دینِ کامل و بی ارزشیِ دین ناقص را گوشزد می نماید:

مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّما اَکْمَلَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ دینَکُمْ بِاِمامَتِهِ . فَمَنْ لَمْ یَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ یَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَی اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاُولئِکَ الَّذینَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَةِ وَ فِی النّارِ هُمْ خالِدُونَ ، لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ.

ای مردم، خداوند عز و جل دین شما را با امامت او کامل کرده است. بنابراین هر کس او و کسانی را که جانشین اویند از فرزندان من از صلب او تا روز قیامت و روز عرضه بر پروردگار به امامت قبول نکند، چنین کسانی اعمالشان در دنیا و آخرت نابود می شود و در آتش دائمی خواهند بود، عذاب آنان تخفیف نمی یابد و مهلت داده نمی شوند.⁽¹⁾

و این گونه بود که این آیه در چهار مرحله و با تبیین فوری و همه جانبه به مردم ابلاغ شد، و می توان گفت: نزول این آیه پایانی بر آن آغاز بود که با «یا اَیُّهَاالرَّسُولُ بَلِّغْ» شروع شد. گذشته از آنچه در غدیر برای تبیین آیه گفته شد، در طول تاریخ نیز امامان علیهم السلام به تبیین و تشریح این آیه پرداخته اند و پرده از اسرار آن برداشته اند.

3 . تفسیر آیه اکمال

اشاره

در آیه «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دیناً» مرکز دایره کلمه «الیوم» است، و سه نتیجه بر گِرد آن می چرخد که یکی «اکمال دین» و دیگری «اتمام نعمت» و سومی «رضایت رب» است. چهار قسمت آیه با اینکه هر یک جداگانه حامل پیامی است، ولی به گونه ای منسجم با یکدیگر مرتبط است و باید با هم معنی شود. به همین جهت مناسب به نظر می رسد که هر یک از چهار قسمت را جداگانه بررسی کنیم و سپس به صورت مجموع بدان بنگریم.

قسمت اول آیه : «الیوم»

اشاره

کلمه «الیوم» که به معنای «امروز» است، وقتی در موقعیت خاصی یا از سوی مقام بلندی در ابتدای جمله گفته شود حاکی از انتظاری طولانی است که اکنون به ثمر می رسد. مثلاً در رجزهای جنگی این کلمه را به کار می برند و طرفین به یکدیگر یادآور می شوند که «الیوم یوم الملحمة» یا «الیوم یوم الانتقام»، یعنی آنچه از انتقام که در انتظارش فرصت شماری می کردیم وقتش رسید و امروز همان روز موعود است و این به معنای تحقق شرایط و لوازمِ به ثمر رساندن آن هدف است.

در آیه اکمال هم که خداوند می فرماید: «امروز دین شما را کامل کردم و . . .»، یعنی از روز آغاز بعثت که معارف و دستورات الهی تدریجا نازل می شد همه در انتظار روزی بودند که دین خدا کامل گردد و پرونده جامع آن در اختیار مردم قرار گیرد. خداوند با این اعلان به آن انتظار خاتمه بخشید و خبر داد که امروز هنگام آن وعده فرا رسید و دین کامل شد. امیرالمؤمنین علیه السلام در این باره می فرماید: «اَنَا النَّبَأُ الْعَظیمُ الَّذی اَکْمَلَ اللّه ُ تَعالی بِهِ الدّینَ یَوْمَ غَدیرِ خُمٍ»: «منم آن خبر مهمی که خداوند دین را در روز غدیر خم با آن کامل کرد».⁽¹⁾

همچنین کلمه «الیوم» نقطه اصلی آیه است، چرا که علت کمال دین و تمام نعمت و رضایت رب در متن آیه ذکر نشده، و این «الیوم» است که این راز را کشف می کند و پرده از آن برمی دارد. یعنی آن واقعه ای که در «امروز» اتفاق افتاده باعث کمال دین و تمام نعمت و رضایت پروردگار است.

با توجه به بحثی که در تعیین زمان نزول این آیه شد⁽²⁾طبعا معنای «الیوم» و اینکه آن روز روزِ غدیر است، روشن خواهد بود. نتیجتا جهتی که در روز غدیر به عنوان

شاخص این روز است یعنی «اعلام ولایت و صاحب اختیاری دوازده امام علیهم السلام» باعث

کمال دین و تمام نعمت و رضایت رب است، و این همان نقطه پرگار است که از کلمه «الیوم» استفاده می شود.

اکثر احادیثی که از ائمه علیهم السلام درباره آیه اکمال وارد شده در صدد تبیین هر چه بیشتر آن چیزی است که در روز غدیر باعث کمال دین شده، که ذیلاً نقطه های روشنگرانه آنها را ذکر می کنیم:

الف . علی علیه السلام

در عده ای از روایات با ذکر «علی علیه السلام» اشاره شده که آنچه درباره آن حضرت در روز غدیر گفته شده باعث کمال دین است:

1 . امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «اَنَا الَّذی قالَ اللّه ُ تَعالی فِیَّ وَ فی حَقّی: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا».

«منم آن کسی که درباره من و در حق من چنین نازل شده است: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ . . .».⁽¹⁾

2 . امام باقر علیه السلام فرمود: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی، بِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ علیه السلام»: «آیه الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ . . . یعنی به وسیله علی بن ابی طالب علیه السلام».⁽²⁾

ب . ولایت یا امامت

در روایات دیگری «ولایت» یا «امامت» علی علیه السلام اسم برده شده است:

1 . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اِنَّ کَمالَ الدّینِ وَ تَمامَ النِّعْمَةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِاِرْسالی اِلَیْکُمْ بِالْوِلایَةِ بَعْدی لِعَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ»: «کامل شدن دین و نعمت و رضایت پروردگار با فرستادن من به سوی شما با پیام ولایت برای علی بن ابی طالب علیه السلام بعد از من، بوده است».⁽¹⁾

2 . امام صادق علیه السلام فرمود: جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله چنین عرض کرد: به امتت بگو: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ بِوِلایَةِ عَلِیِّ بْنِ اَبی طالِبٍ . . .»: «امروز دین شما را با ولایت علی بن ابی طالب برایتان کامل نمودم».⁽²⁾

3 . پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نزول آیه فرمود: «تَمامُ نُبُوَّتی وَ تَمامُ دینِ اللّه ِ وِلایَةُ عَلِیٍّ بَعْدی»: «کامل شدن نبوت من و تکمیل دین خدا ولایت علی بعد از من است».⁽³⁾

4 . همچنین فرمود: «مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّما اَکْمَلَ اللّه ُ دینَکُمْ بِاِمامَتِهِ»: «ای مردم، خداوند دین شما را با امامت او کامل نمود».⁽⁴⁾

5 . خداوند به پیامبرش خطاب کرد: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . . بِوِلایَةِ وَلِیّی وَ مَوْلی کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ، عَلِیٍّ . . .»: «امروز دین شما را کامل کردم . . . با ولایت ولیم و صاحب اختیار هر مرد و زن مؤمنی، یعنی علی . . .»⁽⁵⁾

ج . ولایت همه امامان علیهم السلام

در روایاتی ولایت همه امامان علیهم السلام ذکر شده است:

1 . امام صادق علیه السلام می فرماید: «اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی: بِوِلایَتِنا»: «نعمتم را بر شما تمام کردم: یعنی با ولایت ما».⁽¹⁾

2 . امام حسن عسکری علیه السلام می فرماید: «فَلَمّا مَنَّ اللّه ُ عَلَیْکُمْ بِاِقامَةِ الاَْوْلِیاءِ بَعْدَ نَبِیِّکُمْ قالَ اللّه ُ عَزَّوَجَلَّ: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الاِْسْلامَ دینا»: «آنگاه که خدا با منصوب کردن اولیائش بعد از پیامبرتان بر شما منت گذاشت فرمود: الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ . . .».⁽²⁾

د . پیروی از مقام ولایت

در روایتی پیروی از مقام ولایت مناط و خصوصیت روز غدیر ذکر شده است:

خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب فرمود: «کَمالُ تَوْحیدی وَ دینی وَ اِتْمامُ نِعْمَتی عَلی خَلْقی بِاتِّباعِ وَلِیّی وَ طاعَتِهِ»: «کامل شدن توحید من و دینم و تکمیل نعمتم بر خلقم با پیروی از ولیم و اطاعت اوست.⁽³⁾

ه . ولایت و برائت

در روایتی اصل ولایت و برائت عصاره غدیر خوانده شده است:

خداوند خطاب به پیامبرش در زمینه نزول آیه اکمال فرمود: «فَاِنّی لَمْ اَقْبِضْ نَبِیّا مِنَ الاَْنْبِیاءِ اِلاّ مِنْ بَعْدِ اِکْمالِ دینی وَ حُجَّتی وَ اِتْمامِ نِعْمَتی بِوِلایَةِ اَوْلِیائی وَ مُعاداةِ اَعْدائی»: «من هیچ پیامبری از پیامبرانم را قبض روح نمی کنم مگر بعد از کمال دینم و حجتم و تکمیل دینم با ولایت اولیائم و دشمنی دشمنانم».⁽⁴⁾

و . معرفی حافظ دین خدا

در روایتی معرفی حافظ دین خدا ریشه کامل شدن دین ذکر شده است:

امام صادق علیه السلام می فرماید: «الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ دینَکُمْ: بِاِقامَةِ حافِظِهِ . . .»: «امروز دین شما را کامل گردانیدم با منصوب کردن حفظ کننده دین . . .».⁽¹⁾

با توجه به این شش دسته روایات این نکته روشن می شود که محور در همه اینها همان نقطه اصلی غدیر یعنی «ولایت» است، ولی در بعضی از آنها صاحب ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام به عنوان اولین منصوب شده این مقام ذکر شده، و در بعضی دیگر همه صاحبان ولایت یعنی دوازده امام علیهم السلام ذکر شده اند، و در عده ای از روایات آثار ولایت مطرح شده که در موردی اطاعت مطلق مردم از مقام ولایت، و در موردی دیگر دوستی با دوستان صاحب ولایت و دشمنی با دشمنان او، و در جایی دیگر حضور صاحب ولایت برای حفظ دین به عنوان مظاهر این ولایت ذکر شده اند.

قسمت دوم آیه: «اکملت لکم دینکم»

اشاره

باید توجه داشت که از نظر ادبی این شکل از عطفِ سه جمله با در نظر گرفتن مفاهیم آن، این جهت را تداعی می کند که اصل مطلب همان کمال دین است، و همین کمال را خداوند تمام نعمت حساب کرده و به خاطر همین کمال اسلام را به عنوان دین مردم راضی شده است، و عکس این مطلب نیز صحیح خواهد بود که اگر دین کامل نشده بود نه خداوند نعمت را تمام شده اعلام می کرد و نه از دین کامل نشده راضی می شد.

در بیان کلمه «الیوم» روشن شد که کامل شدن دین با ولایت بوده است، و اینک به بررسی عمیق برای دریافت معنای دقیق و چگونگی این کمال می پردازیم:

شکی نیست که دین خدا اصول و فروعی دارد، و پیامبر صلی الله علیه و آله در طول بیست و سه سال با آماده شدن شرایطِ هر یک از اصول و فروع دین اقدام به تبیین آنها می فرمود.

لازمه مراعات ظرفیت مردم و شرایط جامعه، تدریج در ابلاغ معارف و فرامین الهی از یک سو و شرح و بسط مفاهیم آن به اقتضاءات مختلف از سوی دیگر است، و این امر درباره همه مسایل دین مشهود است. به خصوص درباره «ولایت» می بینیم که پیامبر صلی الله علیه و آله در موقعیت های مختلف به تناسب فکر مخاطبین اقدام به بیاناتی مختصر یا مفصل، و همچنین عمیق یا غیر عمیق درباره آن فرموده است.

آنچه برای درک دقیق جمله «اَکْمَلْتُ» لازم است اینکه: آیا در غدیر آنچه از اصول و فروع دین باقی مانده بود با همان یک سخنرانی ابلاغ شد؟ و به عبارت دیگر آیا همه معارف دین در علوم مختلف بیان شده بود و فقط ولایت مانده بود که با ابلاغ آن پرونده دین کامل شد؟

واضح است که پیامبر صلی الله علیه و آله در دوران 23 ساله، هم از نظر زمانی آن فرصت را نداشت که همه معارف دین را بیان کند، به خصوص آنکه به طور مستمر درگیر جنگ ها و برخوردهای عداوت آمیز دشمنان بود؛ و هم از نظر کشش فکری هنوز مردم آمادگی لازم را برای درک بسیاری از مفاهیم بلند دین نداشتند.

به همین جهت پیامبر صلی الله علیه و آله پایه های اصلی معارف دین را از توحید و نبوت گرفته تا نماز و روزه و زکات و غیر اینها بیان فرمود و از شاخصه های اصلی دین فقط حج و ولایت باقی ماند. در این سفر حجة الوداع حج را هم تبیین فرمود تا آنکه در غدیر آخرین حکم اصیل اسلام یعنی ولایت را هم ابلاغ فرمود، و بدین گونه دین الهی از نظر شکل گرفتن اسکِلت اصلی آن و استواری پایه ها و ستون هایش کامل شد، و این