جلسه 1399/09/03

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

 
جریانات آذربایجان، قبل از ظهور امام زمان
ادامه بررسی سند روایت ششم (سعید بن مسیب):
اقوال در مورد ایشان نزد خاصه متعارض است.
اشکالات مطرح پیرامون سعید بن مسیب:
مرحوم شهید ثانی بر خلاصة الاقوال علامه حلی ایراد می گیرد:
1. و قال الزين: كيف عنونه الخلاصة في الأوّل؟ و قد نقل أقواله في تذكرته و منتهاه بما يخالف الأئمّة علیهم السلام و قال المفيد في الأركان: و أمّا ابن المسيّب، فليس يدفع نصبه.
2. و ما اشتهر عنه من الرغبة عن الصلاة على زين العابدين علیهما السلام قيل له أ لا تصلّي على هذا الرجل الصالح من أهل البيت الصالح؟ فقال: صلاة ركعتين أحبّ إليّ من الصلاة على هذا الرجل الصالح من أهل البيت الصالح. و روي عن مالك أنّه كان أباضيّا خارجيّا.[1]

«چگونه ایشان را در قسمت اول خلاصة الاقوال آورده؟ در حالی که اقوال او را که مخالف ائمه علیهم السلام است در تذکره و منتهی نقل کرده (علامه دو کتاب به نام های مختلف الشیعه و التذکرة دارد که مختلف الشیعه پیرامون مسائل اختلافی بین خود فقهای شیعه است و تذکرة فقه مقارن شیعه و سنی است.) شیخ مفید رحمه الله در کتاب ارکان فرموده: اما ابن مسیب نصب او دفع نمی شود. و آنچه از او مشهور است که از نماز بر امام زین العابدین علیه السلام روی گرداند، به او گفته شد: آیا نماز نمی گزاری بر این مرد صالح از اهل بیت صالح؟ گفت: دو رکعت نماز نزد من محبوب تر است از نماز بر این مرد صالح از اهل بیت صالح. و از مالک روایت شده که او اباضی و خارجی بود.»
3. و قال ابن أبي الحديد: و كان سعيد بن المسيّب منحرفا عن عليّ علیه السلام «سعید بن مسیب از علی علیه السلام منحرف بود.»
همچنین در مورد او نقل شده است:
4. فعن عبد الرحمن بن الأسود، عن أبي داود الهمداني، قال: شهدت سعيد بن المسيّب، و أقبل عمر بن عليّ بن أبي طالب؛ فقال له سعيد: يا ابن أخي! ما أراك تكثر غشيان مسجد رسول اللّه صلی الله علیه و آله؟ كما يفعل إخوتك و بنو أعمامك. فقال عمر: يا ابن المسيّب! أ كلّما دخلت المسجد أجي ء فاشهدك؟ فقال سعيد: ما أحبّ أن تغضب، سمعت أباك يقول: إنّ لي عند اللّه مقاما لهو خير لبني عبد المطلّب ممّا على الأرض من شي ء. فقال عمر: و أنا سمعت أبي يقول: ما من كلمة حكمة في قلب منافق فيخرج من الدنيا إلّا يتكلّم بها. فقال سعيد: يا ابن أخي! جعلتني منافقا؟ قال: هو ما أقول لك ثمّ انصرف .
« عبد الرحمن بن اسود از ابو داود همدانی نقل می کند که گفت: نزد سعید بن مسیب بودم که عمر بن علی بن ابی طالب وارد شد ( عمر نامی بود که خلیفه دوم بدون رضایت حضرت بر فرزند امام علیعلیه السلام گذاشت). سعید به او گفت: ای فرزند برادرم ! نمی بینم بسیار به مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله بیائی همانگونه برادران و پسر عموهای تو می آیند؟ عمر گفت: ای فرزند مسیب هرگاه مسجد بیایم نزد توحاضر شوم؟ سعید گفت: دوست نداشتم که عصبانی شوی، از پدرت شنیدم که می گفت: بدرستی که من نزد خداوند مقامی دارم که از آنچه روی زمین است برای فرزندان عبد المطلب بهتر است. عمر گفت: شنیدم پدرم می گفت: کلمۀ حکمتی در قلب منافق نیست مگر قبل از رفتن از دنیا به آن تکلم کند، سعید گفت: مرا منافق قرار دادی؟ گفت: این آن چیزی بود که برای تو گفتم سپس از او جدا شد.»
جواب از اشکالات:
1. از این روایت نفاق سعید بن مسیب را استفاده کرده اند البته خود عمر بن علی محل اشکال و سوال است.
2. اما در مورد فتواهای ایشان باید بگوئیم که فتواهای او از روی تقیه و برای حفظ جانش بوده است، یحیی بن ام طویل فتاوای بر طبق مذهب اهل سنت می داد، حجاج او را احضار کرد و دستور داد که دستان و پاهای او را قطع کنند اما سعید جان خود را با فتواهای بر طبق نظر عامه نجات داد.
3. اما قضیه اینکه گفته (دو رکعت نماز در مسجد برای من بهتر از نماز بر بر این مرد صالح از اهل بیت صالح) ظاهرا تقطیع شده، اصل قضیه اینگونه بوده است:
و روي عن عبد الرزّاق، عن معمّر الزهري، عن سعيد بن المسيّب و عبد الرزّاق عن معمّر، عن عليّ بن زيد، قال: قلت لسعيد بن المسيّب: إنّك أخبرتني أنّ علي بن الحسين علیهما السلام النفس الزكيّة، و أنّك لا تعرف له نظيرا؟ قال: كذلك و ما هو مجهول، ما أقول فيه؟ و اللّه! ما رئي مثله. قال عليّ بن زيد: فقلت: و اللّه إنّ هذه الحجّة الوكيدة عليك يا سعيد! فلم لم تصلّ على جنازته؟ فقال: إنّ القوم كانوا لا يخرجون إلى مكّة حتّى يخرج عليّ بن الحسين علیهما السلام فخرج، و خرجنا معه ألف راكب، فلمّا نزل بالسقيا نزل فصلّى فسجد سجدة الشكر، فقال فيها.[2]

« علی بن زید می گوید: به سعید بن مسیب اعتراض کردم ( این جریان شیوع پیدا کرد که او تشییع امام زین العابدین علیهما السلام نرفت. ) گفتم: خودت به من گفتی که علی بن حسین علیهما السلام نفس زکیه است و اینکه تو برای او نظیری نمی شناسی؟ گفت: بله الآن هم همین را می گویم، امام شخصیت ناشناخته ای نیست، به خدا قسم مثل او را ندیدم! علی بن زید گفت: به او گفتم: به خدا قسم این حجت محکم بر تو است ای سعید! پس چرا بر امام نماز نخواندی؟ گفت: مردم به سوی مکه خارج نمی شدند تا اینکه علی بن حسین علیهما السلام خارج شود پس از او خارج می شدند و همراه او هزار راکب حرکت می کردند، و در سقيا فرود آمديم، حضرت فرود آمد و دو ركعت نماز گزارد، و بعد از نماز به سجده رفت و تسبيحى در سجود خود خواند.»
و في رواية الزهري عن سعيد بن المسيّب، قال: كان القوم لا يخرجون من مكة حتّى يخرج عليّ بن الحسين سيّد العابدين علیه السلام، فخرج و خرجت معه، فنزل في بعض المنازل فصلّى ركعتين، فسبّح في سجوده، فلم يبق شجر و لا مدر إلّا سبّحوا معه! ففزعنا، فرفع رأسه، و قال: يا سعيد! أ فزعت؟ قلت: نعم يا ابن رسول اللّه! فقال: هذا التسبيح الأعظم، حدّثني أبي، عن جدّي، عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله أنّه قال: «لا تبقى الذنوب مع هذا التسبيح» فقلت: علّمناه.
« سعید بن مسیب گفت: مردم از مکه خارج نمی شدند تا اینکه علی بن حسین سید العابدین علیه السلام خارج شود پس حضرت خارج شد و من همراه او خارج شدم پس در بعضی از منازل دو رکعت نماز گزارد پس در سجده تسبیح گفت، درخت و سنگی باقی نماند مگر همراه او تسبیح می کردند! ما ترسیدیم، امام علیه السلام سر برداشتند و فرمود: ای سعید! آیا ترسیدی؟ گفتم: بله ای فرزند رسول خدا! فرمود: این تسبیح اعظم است که پدرم از جدم از رسول خدا صلی الله علیه و آله برای من حدیث کرد که فرمود: با این تسبیح گناهان باقی نمی ماند. گفتم: آن را به ما بیاموز.»
و في رواية عليّ بن زيد، عن سعيد بن المسيّب: أنّه سبّح في سجوده، فلم يبق حوله شجرة و لا مدرة إلّا سبّحت بتسبيحه، ففزعت من ذلك و أصحابي! ثمّ قال: يا سعيد! إنّ اللّه- جلّ جلاله- لمّا خلق جبرئيل علیه السلام ألهمه هذا التسبيح، فسبّح، فسبّحت السماوات و من فيهنّ لتسبيحه، و هو اسم اللّه الأعزّ الأكبر، يا سعيد! أخبرني أبي الحسين علیهما السلام عن أبيه، عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله عن جبرئيل عن اللّه- جلّ جلاله- أنّه قال: ما من عبد من عبادي آمن بي و صدّق بك فصلّى في مسجدك ركعتين على خلا من الناس، إلّا غفرت له ما تقدّم من ذنبه و ما تأخّر؛ فلم أر شاهدا أفضل من عليّ بن الحسين علیه السلام حيث حدّثني بهذا الحديث؛ فلما أن مات شهدت جنازته البرّ و الفاجر و أثنى عليه الصالح و الطالح، و انهالت الناس يتبعونه حتّى وضعت الجنازة. فقلت: إن أدركت الركعتين يوما من الدهر فاليوم هو، و لم يبق إلّا رجل و امرأته، ثمّ خرجا إلى الجنازة، و وثبت لا صلّى، فجاء تكبير من السماء، فأجابه تكبير من الأرض، ففزعت و سقطت على وجهي! فكبّر من في السماء سبعا و كبّر من في الأرض سبعا! و صلّى على عليّ بن الحسين علیه السلام و دخل الناس المسجد، فلم أدرك الركعتين و لا الصلاة على عليّ بن الحسين علیه السلام فقلت: يا سعيد! لو كنت أنا لم أختر إلّا الصلاة على عليّ بن الحسين علیه السلام إنّ هذا لهو الخسران المبين! فبكى سعيد ثمّ قال: ما أردت إلّا الخير، ليتني كنت صلّيت عليه، فانّه ما رئي مثله. و التسبيح هو هذا:
سبحانك اللّهمّ و حنانيك، سبحانك اللّهمّ و تعاليت، سبحانك اللّهمّ و العزّ إزارك، سبحانك اللّهمّ و العظمة رداؤك و تعالى سربالك، سبحانك اللّهم و الكبرياء سلطانك، سبحانك من عظيم ما أعظمك، سبحانك سبّحت في الأعلى، سبحانك تسمع و ترى ما تحت الثرى، سبحانك أنت شاهد كلّ نجوى، سبحانك موضع كلّ شكوى، سبحانك حاضر كلّ ملأ، سبحانك عظيم الرجاء، سبحانك ترى ما في قعر الماء، سبحانك تسمع أنفاس الحيتان في قعور البحار، سبحانك تعلم وزن الأرضين، سبحانك تعلم وزن الشمس و القمر، سبحانك تعلم وزن الظلمة و النور، سبحانك تعلم وزن الفي ء و الهواء، سبحانك تعلم وزن الريح كم هي من مثقال ذرّة، سبحانك قدّوس قدّوس قدّوس، سبحانك عجبا! من عرفك كيف لا يخافك؟ سبحانك اللّهم و بحمدك، سبحان اللّه العليّ العظيم .
« و در روایت علی بن زید از سعید بن مسیب که گفت: امام زین العابدین علیه السلام در سجده اش تسبیح گفت، چیزی باقی نماند مگر با تسبیح او تسبیح می کرد پس من و دوستانم ترسیدیم! امام علیه السلام فرمود: ای سعید، چون خداوند جبرئیل علیه السلام را خلق کرد این تسبیح را به او الهام کرد پس جبرئیل تسبیح کرد و آسمان ها و آنچه در آسمان ها بود به تسبیح او تسبیح کردند و آن اسم خداوند اعز و اکبر است، ای سعید! پدرم حسین علیه السلام از پدرش از رسول خدا صلی الله علیه و آله از جبرئیل مرا خبر داد که خداوند فرمود: هیچ بنده ای از بندگان نیست که به من ایمان آورده و تو را تصدیق کرده و دو رکعت نماز در مسجد تو به دور از مردم بگزارد مگر اینکه گناهان گذشته و آینده او را ببخشم و من شاهدی برتر از علی بن حسین علیهما السلام ندیدم که این حدیث را برایم نقل کرد؛ پس چون وفات یافت نیکوکار و فاجر برای تشییع جنازه او حاضر شدند و صالح و طالح از او تعریف کردند و تشییع جنازه عظیمی پشت سر امام شد تا اینکه جنازه زمین گذاشته شد. با خود گفتم: اگر روزی آن دو رکعت را درک کنم امروز باشد و کسی باقی نماند مگر مرد و زنی که برای تشییع خارج شدند، ایستادم تا نماز بگزارم که ناگاه تکبیری از آسمان آمد که تکبیری از زمین آن را جواب گفت پس ترسیدم و به صورت افتادم! پس اهل آسمان هفت تکبیر گفتند و اهل زمین هفت تکبیر! و بر علی بن حسین علیهما السلام نماز خواندند و مردم داخل مسجد شدند، و من نه دو رکعت نماز را درک کردم و نه نماز بر علی بن حسین علیهما السلام را. گفتم: سعید اگر من بودم نماز بر علی بن حسین علیهما السلام را اختیار می کردم سعید گریه کرد و گفت: من جز خیر اراده نکردم، ای کاش بر امام علیه السلام نماز خوانده بودم...»
از شاخصه های سعید بن مسیب این بود که علیه اموی ها بود؛ در حالی که در آن زمان اموی ها مخالفین را به شدت سرکوب می کردند و ایشان با سران و ظالمان بنی امیه مشکل داشت و چند بار شلاق خورد زیرا با سلیمان، ولید و عبد الله بن زبیر بیعت نکرد، دختر او را برای ولید بن عبد الملک خواستگاری کردند، نپذیرفت، او را در زمستان سرد برهنه کردند، آب یخ روی او ریختند و او را شلاق زدند و او همۀ این ظلم ها را تحمل کرد. ایشان واقعا یک شخصیت مجهول القدری است و حرف هایی که در مقام تضعیف او گفته شده قابل توجیه است.
دفاع سعید بن مسیب از امام علی علیه السلام
و روى الإسكافي في نقضه على عثمانيّة الجاحظ عن أبي بكر الأصبهاني، قال: كان دعيّ لبني اميّة لا يزال يشتم عليّا علیه السلام فلمّا كان يوم جمعة و هو يخطب قال : و اللّه ! إن كان النبيّ علیه السلام ليستعمله و إنّه ليعلم ما هو، و لكنّه كان ختنه. و قد كان سعيد بن المسيّب نعس، ففتح عينيه ثمّ قال: ويحكم! ما قال هذا الخبيث؟ رأيت القبر انصدع و رسول اللّه صلی الله علیه و آله يقول: كذبت يا عدوّ اللّه![3]

« ابو بکر اصفهانی گفت: حرام زاده ای از بنی امیه بود که همیشه علی علیه السلام را دشنام می داد، روز جمعه ای بود و او خطبه می خواند، گفت: به خدا قسم اگر پیامبر صلی الله علیه و آله او را به کار می گمارد به جهت لیاقت او نبود، می دانست او چه کسی است لکن او داماد پیامبر بود. سعید بن مسیب چرت زده بود، چشمانش را باز کرد و گفت: وای بر شما! این خبیث چه گفت؟ دیدم قبر شکافته شد و پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: دروغ گفت این دشمن خداوند!»
و روى مصعب الزبيري في أنسابه: أنّه اتي به مسلم بن عقبة بعد قتله محمّد بن أبي جهم و يزيد بن عبد اللّه بن زمعة، لعدم قبولهما البيعة على أن يكونا عبدا قنّا ليزيد بن معاوية؛ فعرض عليه مسلم ذلك، فقال: لا أبايع عبدا و لا حرّا؛ فخنقوه حتّى ثقل في أيديهم، فظنّوا أنّه قد مات، فأرسلوه فسقط؛ ثمّ أفاق، فقال: لا و اللّه! لا و اللّه! فشهد مروان و عمرو بن عثمان عند مسلم أنّه مجنون؛ فقال: قد طننت ذلك أرسلوه، فانصرف، فلحقه مروان و عمرو بن عثمان و قالا: الحمد للّه الّذي سلّمك يا أبا محمّد! فقال: اذهبا إليكما! أ تشهدان بالزور و أنا أسمع و تنفسان عليّ بالشهادة! و اللّه! لا اكلّمكما أبد.[4]

« مسلم بن عقبه بعد از قتل محمد بن ابی جهم و یزید بن عبد الله بن زمعه به علت اینکه بیعت و اقرار به عبد خالص بودن برای یزید را قبول نکردند، سعید بن مسیب را احضار کرد و از او خواست بیعت کند، گفت: بیعت نمی کنم نه با عبد نه با حر؛ او را خفه کردند تا اینکه در دستانشان سنگین شد پس گمان کردند که او مرده است پس او را رها کردند، بر زمین افتاد، چون به هوش آمد گفت: نه به خدا قسم! نه به خدا قسم! مروان و عمرو بن عثمان نزد مسلم شهادت دادند که او دیوانه است؛ گفت: من نیز گمان کردم دیوانه است پس او را رها کردند و برگشتند، مروان و عمرو بن عثمان نزد او آمدند و گفتند: خدا را شکر که سالم هستی ابا محمد! گفت: بروید! شهادت دروغ می دهید در حالی که من شنیدم ! آیا من دیوانه بودم! نخیر به خدا قسم در عین صحت و سلامت زیر بار بیعت آن ها نرفتم ! و تا آخر عمر با آن دو صحبت نکرد.»
و روى الطبري: أنّه لما دخل الوليد بن عبد الملك مسجد المدينة ما ترك في المسجد أحد، و بقي سعيد ما يجترئ أحد من الحرس أن يخرجه، فقيل له: لو قمت؟ قال: و اللّه! لا أقوم حتّى يأتي الوقت الّذي كنت أقوم فيه. قيل: فلو سلّمت على الخليفة؟ قال: و اللّه! لا أقوم إليه. قال عمر بن عبد العزيز: فجعلت أعدل بالوليد في ناحية المسجد رجاء أن لا يرى سعيدا حتّى يقوم، فحانت منه نظرة إلى القبلة، فقال: من ذلك الجالس أ هو الشيخ سعيد بن المسيّب؟ فجعل عمر يقول: نعم و من حاله و من حاله و لو علم بمكانك لقام فسلّم و هو ضعيف البصر. قال الوليد: قد علمت حاله نحن نأتيه فنسلّم عليه؛ فدار في المسجد حتّى وقف على القبر، ثمّ أقبل حتّى وقف عليه، فقال: كيف أنت أيها الشيخ. فو اللّه! ما تحرّك سعيد و لا قام، فقال: بخير و الحمد للّه. قال عمر: فانصرف الوليد و هو يقول: هذا بقيّة الناس! فقلت: أجل .[5]

« هنگامی که ولید بن عبد الملک وارد مسجد مدینه می شد، همه مسجد را ترک می کردند و تنها سعید باقی ماند، احدی از نگهبانان جرئت نکرد او را بیرون کنند، به او گفته شد: خواهش میکنم بیرون بروید؟ گفت: به خدا قسم برنمی خیزم تا برنامه ام تمام شود. گفته شد: پس بر خلیفه سلام بده؟ گفت: به خدا قسم! سلام نمی گویم. عمر بن عبد العزیز گفت: پس طریق ولید را در ناحیۀ دیگری از مسجد قرار دادم به امید اینکه او سعید را نبیند پس نگاهی به سمت قبله انداخت و گفت: آنکه نشسته کیست آیا سعید بن مسیب است؟ عمر گفت: بله و چنین و چنان است و اگر می دانست شما اینجا هستید بلند می شد و سلام می داد، چشمانش کم سو است. ولید گفت: حال او را دانستیم ما نزد او می رویم و بر او سلام می دهیم پس در مسجد گردید تا اینکه نزد قبر ایستاد سپس رو به سعید کرد و گفت: ای شیخ! حالت چطور است! به خدا قسم سعید نه حرکتی کرد نه ایستاد، گفت: به خیر و خدا را شکر. عمر گفت: ولید برگشت و می گفت: این بقیه مردم است! گفتم: بله همین طور است.»
و روى الحلية أنّ عبد الملك خطب إلى سعيد بنته لابنه الوليد حين ولّاه العهد، فأبى أن يزوّجه، فلم يزل عبد الملك يحتال عليه حتّى ضرب مائة سوط في يوم بارد و صبّ عليه جرّة ماء و ألبسه جبّة صوف.
« عبد الملک دختر سعید را برای فرزندش ولید خواستگاری کرد پس سعید قبول نکرد، عبد الملک دستور داد به او صد ضربه شلاق در روز سرد بزنند و کوزه ای آب سرد بر او بریزند.»
و روى عن كثير بن المطّلب أنّه توفّيت أهله، فقال له سعيد: هل استحدثت امرأة؟ فقال له: و من يزوّجني و ما أملك إلّا درهمين أو ثلاثة؟ فقال: أنا (إلى أن قال) جاء سعيد في ليلة إلى بابه، و قال: كنت رجلا عزبا و تزوّجت، فكرهت أن تبيت الليلة وحدك، فاذا هي قائمة من خلفه. ثمّ أخذ بيدها فدفعها بالباب، و ردّ الباب، فسقطت المرأة من الحياء. قال: و بنته من أجمل النساء و أحفظ الناس لكتاب اللّه و أعلمهم بسنّة الرسول صلی الله علیه و آله و أعرفهم بحقّ الزوج. و وجّه إليه بعشرين ألف درهم. [6]

« از کثیر بن مطلب روایت شده که همسر او فوت شد. سعید به او گفت: آیا زنی اختیار کردی؟ گفت: چه کسی برای ازدواج من قدمی برمی دارد، در حالی که جز دو یا سه درهم ندارم؟ گفت: من ... گوید: سعید شبی در خانه او رفت و گفت: تو مردی عزب بودی و ازدواج کردی؛ من کراهت دارم که شبی را تنها باشی؛ و دخترش پشت سر او بود. دست دخترش را گرفت و به او تحویل داد. پس زن از حیا خجالت کشید. گفت: دختر او از زیباترین زنان و حافظ کتاب خدا و داناترین مردم به سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و آگاه ترین مردم به حق زوج بود و بیست هزار درهم به او داد.»
این مطالب دلالت بر توثیق سعید بن مسیب دارد.
 

[1] قاموس الرجال ؛ ج 5 ؛ ص125.

[2] قاموس الرجال ؛ ج 5 ؛ ص123.

[3] قاموس الرجال ؛ ج 5 ؛ ص127.

[4] همان.

[5] همان.

[6] همان.