جلسه 1399/08/27

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

بیان نتیجه پیرامون روایت چهارم:
ما روایت علی بن مهزیار را رد نمی کنیم زیرا اولا شواهد دارد، به تواتر ملاقات های غیر اختیاری با امام ثابت است و جای انکار آن ها نیست و این هم یکی از ملاقات هایی است که اتفاق افتاده است یعنی اصل این ملاقات را به تواتر ملاقات ها قبول داریم. ولی بحث در تفصیلات این ملاقات است، سوای اینکه خود ملاقات ها به تواتر ثابت شده است و این شاهد صدق است، سه نفر از بزرگان ما که دو نفر آن ها صاحب کتب اربعه هستند، مرحوم صدوق و مرحوم شیخ طوسی و مرحوم طبری این قضیه را نقل کردند ولی هیچ حاشیه یا تعلیقه ای بر آن ننوشتند در حالی که کمال الدین و الغیبة شیخ طوسی کتاب اعتقادی هستند لذا اگر این روایت ایرادی داشت اشاره می کردند در حالی که روایاتی را نقل می کنند و می فرمایند این روایت از طریق ما نیست و ما تنها از باب اتمام حجت بر مخالفان نقل کردیم. پس از اینکه این بزرگان هیچ ایرادی به این روایت نگرفتند و آن را تایید کردند اگر قطع پیدا نکنیم لااقل ظن به وقوع این قضیه پیدا می کنیم.
اما در مورد تفصیلات، اگر شواهدی بر آن ها باشد قبول می کنیم و چنانچه مطلبی بر خلاف معتقدات داشته باشد تفکیک (تفکیک در حجیت) می کنیم، البته مطلبی هم بر خلاف معتقدات در این روایت نمی باشد جز برادر داشتن امام عصر علیه السلام که آن هم خلاف معتقدات نیست لکن نسبت به همین مطلب هم می توان تفکیک کرد.
اما در مورد جریانات آذربایجان با نقل این چهار روایت استفاضه ای درست می شود که در آذربایجان حوادثی رخ می دهد، اگر قبول کنیم که آذربایجان در این روایات آذربایجان ایران نیست بلکه کشور جمهوری آذربایجان مراد است، اصل اینکه آذربایجان جولانگاه حوادثی است، از این روایات استفاده می شود و اصل قضیه را قبول داریم اما جزئیات حوادث بستگی به شواهد دارد.
روایت پنجم
حدثنا عبد الخالق بن زيد بن واقد عن أبيه عن مكحول عن النبى صلی الله علیه و آله قال: للترك خرجتان : خرجة يخربون أذربيجان، و الثانية يربطون خيولهم بالفرات، لا ترك بعدها.[1]

« مکحول از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمودند: براى تركها (ترک در روایات اشاره به مغول و چینی ها دارد) دو خيزش است كه در يكى از آنها آذربايجان ويران مى شود و خیزش دوم آن ها به اشغال فرات می انجامد، بعد از آن حرکت نظامی دیگری نخواهند داشت.»
ظاهر این روایت این است که آذربایجان توسط کشور سومی ویران می شود.
بررسی سند روایت:
حدثنا عبد الخالق بن زيد بن واقد عن أبيه عن مكحول عن النبى صلی الله علیه و آله قال:
عبد الخالق بن یزید بن واقد:
ایشان در منابع ما ذکر نشده است، در مصادر اهل سنت فقط در لسان المیزان ابن حجر عسقلانی (که تعلیقه ای بر میزان الاعتدال ذهبی است) گفته شده است: لین (لین یکی از مراتب تضعیف است.)
نسائی گفته: لیس بثقة
بخاری گفته: منکر الحدیث
ابو زرعه گفته: شیخ (یکی از الفاظ تضعیف است)
ابی حاتم گفته: ضعیف الحدیث
ابن ابی حاتم گفته: از پدرم در مورد او سؤال کردم، گفت: منکر الحدیث لیس بقوی گفتم: حدیث او را بنویسم گفت: رجفا ( کنایه از احتیاط است).
عقیلی او را در ضعفاء ذکر کرده است.
دار قطنی او را جمله کسانی که منکر نقل می کنند، ذکر کرده است.
ابو نعیم اصفهانی گفته: او ارزشی ندارد.[2]

پس راوی این روایت شخصی است که شیعه و سنی او را قبول ندارند، آری تعدد نقل موجب استفاضه است و چون روایات به حد استفاضه برسد دیگر نیازی به بررسی سندی نمی باشد ولی مورد استفاضه اصل وقوع حوادث در آذربایجان است اما تفصیلات آن از زمان و اینکه از ناحیه چه کسانی مورد هجوم واقع می شوند، مشخص نیست.
زید بن واقد:
یحیی بن معین و ابو حاتم از عامه او را توثیق کردند البته توثیقات عامه برای ما ارزشی ندارد. چون مبنای توثیق آنان با ما فرق دارد.
مکحول:
سه مکحول در کتب رجال ذکر شده است:
1. یکی مکحول شامی است که جزء طبقه سه یا چهار است، اگر مراد مکحول شامی باشد، ایشان نزد عامه خیلی معتبر است، او عرب نیست اما روایات او از پیامبر صلی الله علیه و آله مرسل است زیرا او پیامبر صلی الله علیه و آله را ندیده است.
2. اگر محکول ازدی باشد، او از انس نقل می کند و او هم پیامبر صلی الله علیه و آله را ندیده است پس روایات او هم مرسل است.
3. و اگر مکحول مولی النبی باشد، ایشان طبق نقل مرحوم نمازی از اصحاب است و روایات خوبی هم نقل کرده اما توثیق ندارد. و طبق نقل مرحوم تستری معلوم نیست از اصحاب باشد.
پس روایت مرسل است. بر فرض هم که ایشان مکحول از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله باشد؛ بنابر نظر امامیه همه صحابه عادل نیستند؛ بلکه باید مورد سنجش و ارزیابی قرار بگیرند. پس این روایت از نظر سند مورد اشکال است.
سؤال یکی از فضلای حاضر در درس:
ممکن نیست که نعیم بن حماد با سه واسطه از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت نقل کند لذا باید افرادی در سلسله سند حذف شده باشند؟
جواب استاد: بله این اشکال وارد است، بخاری هم عصر او است و از افتخارات او است که ثلاثیات دارد یعنی روایات که با سه واسطه از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند البته کم و معدود هستند، و این اشکال در مورد ثلاثیات بخاری هم مطرح است.
مکحول: در تهذیب الکمال در مورد مکحول آمده است:
مکحول الشامی؛ م 4؛ میم، یعنی مسلم. 4، یعنی کتب اربعه غیراز بخاری. از او از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مرسلا روایت نقل می کند و از ابی بن کعب هم روایت نقل می کند ولی او را ندیده است یعنی مرسل نقل می کند، از انس نقل می کند. ابراهیم بن ابی حنیفه از او نقل می کند. می گوید: او اصالتا اهل هرات بود، ابن سعد او را در طبقه سوم و تابعین اهل شام ذکر کرده است. سعید گفته که او فقیه دوران هشام بن عبد الملک بوده است، او فقیه اعلای آن ها بود، مکحول امام اهل شام. عجلی گفته: تابعی ثقة.
بخاری از او در کتاب القرائة روایت نقل می کند.
مکحول ازدی:
ایشان از انس و عبد الله بن عمر نقل می کند، ابن معین گفته: او ثقه است، ابو حاتم گفته: اما مکحول ازدی نزد ما توثیق ندارند.
محکول مولی النبی:
نظر مرحوم نمازی درباره مکحول زمان پیامبرصلی الله علیه و آله:
عدّ من الصحابة و من موالي رسول اللّه صلی الله علیه و آله. و في الخصال باب السبعين عنه قال: قال أمير المؤمنين عليّ بن أبي طالب علیه السلام: لقد علم المستحفظون من أصحاب النبي محمّد صلی الله علیه و آله أنّه ليس فيهم رجل له منقبة إلّا و قد شركته فيها و فضّلته. ولي سبعون منقبة لم يشركني فيها أحد منهم. قلت: يا أمير المؤمنين فأخبرني بهنّ. فقال- الخ، و ذكر السبعين بتمامه. و روايته تفسير الأذن في قوله تعالى: «وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ» بأذن أمير المؤمنين علیه السلام. و قيل له: إنّ النبي صلی الله علیه و آله قال: يكون بعدي اثنا عشر خليفة؟ قال: نعم. و سائر رواياته في ذلك. ملاقاته لمولانا السجّاد علیه السلام في الشام و قوله له: كيف أمسيت. و الظاهر اتّحاده مع مكحول بن إبراهيم الراوي عن يحيى بن عبد اللّه بن الحسن المذكور في مدينة المعاجز. و لمكحول بن إبراهيم رواية كريمة تقدّمت الإشارة إليها في أحمد بن زيد. و لكن عدّه ابن أبي الحديد من المبغضين لعليّ علیه السلام.[3]

« او را از اصحاب و موالی ( آزاد شدگان) پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شمرده اند.
در خصال در باب سبعین روایتی از او از امیر مومنان علیه السلام نقل شده که گفت: امیر مومنان علیه السلام فرمود: همۀ اهل حفاظ و اهل علم از اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می دانند که در بین آن ها کسی نیست که برای او منقبتی باشد مگر اینکه من با او در آن شریک هستم و برتر هستم و برای من هفتاد منقبت است که احدی از آن ها در آن مناقب با من شراکت ندارد. گفتم: ای امیر مومنان مرا به آن ها خبر بده پس هفتاد منقبت را ذکر کرد.
و از او در تفسیر "وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ" روایت شده أذن امیر مومنان علیه السلام است. و به او گفته شده که آیا چنین حدیثی از پیامبر شنیدی که فرموده باشند: بعد از من دوازده خلیفه می باشند؟ گفت: بله. و ملاقات او با امام سجاد علیه السلام در شام و اینکه به امام گفت: حالتان چطور است؟
ظاهر اتحاد او با مکحول بن ابراهیم است و مکحول بن ابراهیم روایت کریمه ای دارد که در احمد بن زید به آن اشاره شد. لکن ابن ابی الحدید او را از دشمنان علی علیه السلام شمرده است. (البته این اشتباه است و مکحول مبغض علی مکحول شامی است.)»


[1] الفتن ابن حماد ؛ ص145.

[2] لسان المیزان ؛ ج3 ؛ ص462.

[3] مستدركات علم رجال الحديث ؛ ج 7 ؛ ص491.