جلسه 1399/08/12

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان
 
ادامه بررسی سند روایت دوم (کعب الاحبار)
روایت دوم جریانات آذربایجان را نقل کردیم و فعلا مشغول بررسی سند آن هستیم، آخرین راوی این روایت کعب الاحبار است، عرض کردیم از همۀ روات سند اغماض کنیم، نسبت به کعب حرف و تأمل داریم و عرض کردیم که در کتب رجالی ما به جز یک کلام از مرحوم ابن طاووس چیزی که دال بر مدح کعب و اعتبار او باشد، ندیدیم. امّا آنچه که ابن طاووس نقل فرمودند.
ابن طاووس می فرماید:
الباب 24 فيما نذكره من حال عبد اللّه بن سلام و كعب الأحبار: أنّهما من خواصّ مولانا علي علیه السلام. اعلم أنّني وجدت من أدركته من المنسوبين إلى العلم من شيعة أهل البيت علیهم السلام يعتقدون أنّ عبد اللّه بن سلام و كعب الأحبار من المخالفين لأهل بيت النبوّة، و ربّما توقّفوا عن أخبارهما لأجل هذا الاعتقاد، فرأيت أنّني أذكر في هذا الكتاب بعض ما عرفته في تحقيق هذا الباب، و أنّ عبد اللّه بن سلام و كعب الأحبار كانا من خواصّ مولانا علي عليه أفضل السلام.
و أمّا أنّ كعب الأحبار كان من خواصّ مولانا علي علیه السلام فإنّني وجدت ذلك في مجلّد عتيق اسمه مناقب الإمام الهاشمي أبي الحسن علي بن أبي طالب علیه السلام رواية أبي عمر محمّد بن عبد الواحد اللغوي صاحب ثعلب، و ربّما كانت النسخة في حياة أبي عمر الزاهد الراوي لها.[1]

« بدان که من هر کس از منسوبین به علم از شیعه اهل بیت علیهم السلام را یافتم، اعتقاد داشتند که عبد الله بن سلام و کعب الاحبار از مخالفین اهل بیت علیهم السلام بودند، و چه بسا به خاطر همین اعتقاد در روایات این دو توقف کردند، پس دیدم که در این کتاب ذکر کنم بعض آنچه که در تحقیق این باب شناختم و اینکه عبد الله بن سلام و کعب الاحبار از خواص مولای ما علی علیه السلام بودند.
اما اینکه کعب الاحبار از خواص مولای ما علی علیه السلام بود، من این مطلب را در کتابی قدیمی به نام مناقب امام هاشمی ابو الحسن علی بن ابی طالب علیه السلام یافتم، روایت ابو عمر محمد بن عبد الواحد لغوی صاحب ثعلب، و چه بسا این نسخه در زمان حیات ابو عمر زاهدی بوده است.»
ایشان در تایید کعب به کتابی استناد می کند که ذهبی در مورد مؤلف آن می نویسد:
و لازم ثعلبا فی العربیة، فأکثر عنه إلی الغایة، و هو فی عداد الشیوخ فی الحدیث لا الحفاظ و انما ذکرته لسعة حفظه للسان العرب و صدقه و علو اسناده. و من الرواة الذین لم یر قطّ أحفظ منهم ابو عمر غلام ثعلب أملی من حفظه ثلاثین ألف ورقة لغة فیما بلغنی و جمیع کتبه انما املاها بغیر تصنیف. قال الخطیب: سمعت غیر واحد یحکی عن ابی عمر أنّ الأشراف و الکتّاب کانوا یحضرون عنده لیسمعوا منه کتب ثعلب و غیرها، و له جزء قد جمع فیه فضائل معاویة، فکان لا یترک واحدا منهم یقرأ علیه شیئا حتی یبتدیء بقراءة ذلک الجزء.[2]

«او ملازم ثعلب در عربیت بود و او جزء شیوخ حدیث بود نه حفاظ و من او را به جهت سعه حفظ لسان عرب و راستگوئی و عالی بودن سندش ذکر کردم. خیلی حافظ بود، گاهی ایشان در درسش سی هزار ورقه را از حفظ املا می کرد و همه کتب او سخنرانی های او است و تألیف نکرده است.
خطیب گفت: از بیش یکنفر شنیدم که از ابو عمر حکایت شده: اشراف و نویسندگان در درس او شرکت می کردند تا کتب ثعلب را بشنوند و از تألیفات او یک جلد کتاب در فضائل معاویه است، احدی از آنان را اجازۀ شروع درس نمی داد تا از آن کتاب خوانده شود.»
در حالی که بخاری جرئت نکرده حتی یک حدیث در فضیلت معاویه بیاورد. برای همین گفته [باب ذکر معاویة]، ایشان یک جلد کتاب در مورد فضائل معاویه دارد. و از آن بدتر اینکه شروع درسش باید از این کتاب خوانده شود. شروع درس او با فضائل معاویه بود.
مرحوم ابن طاووس از چنین مؤلفی می خواهند در تأیید کعب الاحبار مطلبی را نقل کنند، ایشان نقل می کند:
فقال ما هذا لفظه: و منه عبد خيّر، قال: أخبرني كعب، قال: كنت عند علي صلوات اللّه عليه ذات يوم، فقام زائرا لعمر رحمه اللّه، قال: و كنت بعد ما أسلمت، قال: فقال لي علي علیه السلام: «أسلم تسلم» قال: فأسلمت، قال: فرفع عمر الدرّة عليّ، قال: فقال له علي علي علیه السلام: «ما تريد منه أ ليس قد أسلم؟» قال: فقال له عمر: و أنت يا سيدي عليّ معه؟! قال: فقال: «ما فعل حتى تعلوه بالدرّة؟» قال: نعم هذا رأي المصطفى صلی الله علیه و آله، و لو كان موسى في أيّام محمّد صلی الله علیه و آله، لما وسعه أن يتخلّف عنه حتى يعينه على الكفّار، و من جحد التوحيد ثم أدرك بعد النبيّ صلی الله علیه و آله خليفة رسول اللّه فما أسلم على يده، ثم أسلم على يدي أنا، قال: فقال: صدقت ... على كعب، فقال: قد قطعك، فقال كعب، إنّما تربّصت حتى أتبيّن ... التوراة، قال: قرأت في التوراة ... ذكر محمّد صلی الله علیه و آله و ذكر من معه ... فقال: نعم قرأت في التوراة أنّ أمّة محمّد صلی الله علیه و آله ... يكونون صفوفا في الحروب و صفوفا في الصلاة، يذكرون الجبّار عزّ و جلّ في كلّ وقت، و رأيت في التوراة- و إلّا فعميتا، يعني عينيه- سطرا مكتوبا محمّد ميد، و بعده علوانا علوانا، و بعده فطم فطم، و بعده شبّر شبّر، و بعده شبيرا شبيرا، فأسلمت.
« عبد خیر گفت: کعب گفت: روزی در محضر علی علیه السلام بودم پس برخواستم که به زیارت عمر بروم و این بعد از آن بود که اسلام آورده بودم پس علی علیه السلام به من فرمود: مسلمان بشو تا در امان باشی، گفت: پس اسلام آوردم، گفت: عمر چوبش را برداشت تا مرا بزند، علی علیه السلام به او گفت: چه اراده کردی آیا اسلام نیاورد؟ عمر گفت: و تو ای سرورم با او هستی؟
فرمود: چه کرده که برای او چوب برداشتی؟ عمر گفت: بله این مصطفی صلی الله علیه و آله را دیده و اگر موسی در ایام محمد صلی الله علیه و آله بود حق نداشت که تخلف کند و باید در کنار پیامبر بر ضد کفار می بود.[3]
و کسی است که توحید را انکار کرده سپس بعد از پیامبر خلیفه رسول خدا را درک کرده و اسلام نیاورده سپس به دست من مسلمان شده.
فرمود: عذر تو را قطع کرد. کعب گفت: من انتظار کشیدم تا تورات را مطالعه کنم و در تورات ذکر محمد صلی الله علیه و آله و کسانی که با او هستند را قرائت کردم. پس گفت: بله در تورات خواندم که امت محمد صفوفی در جنگ ها و صفوفی در نماز هستند، و خداوند را در همه وقت یاد می کنند و در تورات دیدم ( اگر این را ندیده باشم چشمم کور شود) سطری مکتوب محمد مید و بعد آن علوان علوان، و بعد آن فطم فطم و بعد آن شبر شبر و بعد آن شبیر شبیر پس اسلام آوردم.»
مرحوم ابن طاووس این روایت را نقل می کند. عامه گلایه مند هستندکه چرا یهود بعد از آنکه مسلمان می شوند شیعه می شوند.
اشکال به بیان مرحوم ابن طاووس:
این روایت دلالتی بر توثیق کعب ندارد، همراه شدن کعب با امیر المومنین علیه السلام و اینکه در معیت امام به نزد عمر رفتند دلالتی بر اینکه او جزء خواص امیر المومنین علیه السلام باشد، ندارد.
معلق نیز در پاورقی می گوید:
لایخفی انه لا قیمة لهذه الاخبار بأزاء ما ورد فی ذم کعب الاحبار و یدل علی انحرافه عن امیر المومنین و العجب من السید کیف اخذ بخبر و ترک الاخبار.
« مخفی نماند که این اخبار در مقابل روایاتی که در ذم کعب الاحبار وارد شده و دلالت بر انحراف او از امیر المومنین علیه السلام دارد، ارزشی ندارد و جای تعجب است از سید که چگونه به این خبر را اخذ کرده و اخبار دیگر را ترک کرده است.»
مرحوم نمازی در مستدرکات از مرحوم مجلسی نقل می فرماید: کان منحرفا عن مولانا امیر المومنین. علیه السلام
سپس ایشان نقل می کند:
سأل رجل عن عمر: أين كان اللّه قبل أن يخلق عرشه؟ و ممّ خلق الماء الّذي جعل عليه عرشه؟ فراجع عمر إلى كعب، فقال كعب: إنّ اللّه تعالى كان قديما قبل خلق العرش، و كان على صخرة بيت المقدس في الهواء. فلمّا أراد أن يخلق عرشه تفل تفلة كانت منها البحار الغامرة. فهناك خلق عرشه من بعض الصخرة الّتي كانت تحته، و أخّر ما بقي منها لمسجد قدّسه. و كان مولانا أمير المؤمنين علیه السلام حاضرا، فغضب عليه و ردّ قوله و بيّن قول الحق.
و تقدّم في عاصم بن عمر تكذيب الباقر علیه السلام قول كعب. اعترافه بإمامة أمير المؤمنين و أحد عشر من ولده صلوات اللّه عليهم. و بيانه عدد الأنبياء الّذين لعنوا قاتل الحسين علیه السلام. و بيانه مقتل الحسين صلوات اللّه عليه.[4]

« شخصی از عمر سؤال کرد: خداوند قبل از اینکه عرش را خلق کند کجا بود؟ و از چه آب را خلق کرد تا عرشش را بر آن قرار داد؟ پس عمر به کعب مراجعه کرد، کعب گفت: خداوند قبل از خلق عرش قدیم بود، و بر صخرۀ بیت المقدس در هوا بود (کعب با این حرف هدفی را دنبال می کند.) پس هنگامی که اراده کرد عرش را خلق کند، آب دهان انداخت که از آن دریاهای فرورفته پدید آمد پس آنجا عرش را از بعضی صخره ای که زیر او بود خلق کرد و با بقیه آن بیت المقدس را ساخت، امیر المومنین علیه السلام حاضر بود پس بر او غضب کرد و قول او با تبیین قول حق رد کرد. و در بیان شخصیت عاصم بن عمر گذشت که امام باقر علیه السلام قول کعب را تکذیب کرد.
اعتراف او به امامت امیر المومنین و یازده فرزند امیر المومنین علیهم السلام. و او تعداد انبیائی که قاتل امام حسین علیه السلام را لعن کردند بیان می کند و مقتل امام حسین علیه السلام را بیان می کند.»
گویا ایشان از این روایات اخیری که نقل کردند می خواهند استفاده کنند که کعب سلیم العقیده بوده. ولی نه، همان اول نظر را بیان کردند.
این خلاصه مطالبی است که ما از کتب شیعه در مورد کعب نقل کردیم. کعب الاحبار تئوریسین و نظریه پرداز در حکومت خلفا بود، در حالی که اجازه سخن گفتن به ابو ذر نمی دادند.
مرحوم علامه عسگری می فرماید:
انّ مدرسة الخلفاء حين أغلقت على المسلمين باب التحديث عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله كما أشرنا إليه في ما مضى، فتحت لهم باب الأحاديث الاسرائيلية على مصراعيه. و ذلك بالسماح لأمثال تميم الداري الراهب النصراني ، و كعب أحبار اليهود و كانا قد أظهرا الإسلام بعد انتشاره، و تقرّبا إلى الخلفاء بعد الرسول صلی الله علیه و آله. ففسحت مدرسة الخلفاء لهما و لأمثالهما المجال أن يبثّوا الأحاديث الإسرائيلية بين المسلمين كما يشاءون، و قد خصّص الخليفة عمر للأوّل ساعة في كل أسبوع يتحدّث فيها قبل صلاة الجمعة بمسجد الرسول، و جعلها عثمان على عهده ساعتين في يومين. أمّا كعب أحبار اليهود فكان الخلفاء عمر و عثمان و معاوية يسألونه عن مبدأ الخلق و قضايا المعاد، و تفسير القرآن، إلى غير ذلك. و روى عنهما صحابة أمثال أنس بن مالك و أبي هريرة و عبد اللّه بن عمر بن الخطاب و عبد اللّه بن الزبير و معاوية و نظرائهم من الصحابة و التابعين.[5]

«مکتب خلفا هنگامی که باب حدیث از رسول خدا صلی الله علیه و آله بر مسلمانان را بستند و باب احادیث اسرائیلی را بر مسلمانان باز کردند، و آن برای امثال تمیم داری راهب نصرانی و کعب الاحبار یهودی بود و این دو پس از انتشار اسلام اظهار اسلام کردند و به خلفای بعد از پیامبر تقرب جستند پس مدرسه خلفا برای آن دو و امثال آن دو مجالی را به وجود آورد تا اینکه احادیث اسرائیلی را بین مسلمانان همانگونه که می خواهند ثابت کنند.[6]
و عمر یک ساعت در هفته را به اولی اختصاص داد تا قبل از نماز جمعه در مسجد پیامبر سخنرانی کند و عثمان در زمانش مدت سخنرانی را دو ساعت در دو روز قرار داد. اما کعب الاحبار، پس عمر، عثمان و معاویه از او در مورد مبدأ خلق و قضایای معاد و تفسیر قرآن و غیر آن سؤال می کردند. و صحابه ای مانند انس بن مالک، ابو هریره، عبد الله بن عمر بن خطاب، عبد الله بن زبیر و معاویه و مانند این ها از صحابه و تابعین از این دو روایت می کردند.»
بعضی شیعه را متهم می کنند که اکثر روایات شیعه اسرائیلیات است. در حالی که این حرف متوجه آن هائی است که جلوی احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله را گرفتند و زمینه را برای امثال کعب الاحبار فراهم کردند.
پس کعب الاحبار از نظر علمای شیعه هیچ توثیقی ندارد.
 

[1] التشريف بالمنن في التعريف بالفتن ؛ ص80.

[2] سیر اعلام النبلا ؛ ج15 ؛ ص510.

[3] در مجمع الزوائد شش روایت نقل شده که عمر خیلی ولع و تعلق به تورات داشت و آن را تکثیر می کرد و جلوی پیامبر تورات می خواند و رنگ چهرۀ پیامبر تغییر می کرد، یکی از اصحاب کتاب را به کنار انداخت و گفت: چهرۀ پیامبر را نمی بینی، ایشان از خواندن این کتاب اذیت می شوند سپس پیامبر این جمله را فرمود: موظب باشید به خدا قسم اگر امروز موصی بود باید از من تبعیت می کرد. (مجمع الزوائد، ج1، ص174).

[4] مستدركات علم رجال الحديث ؛ ج 6 ؛ ص306.

[5] معالم المدرستين ؛ ج 2 ؛ ص51.

[6] ذهبی می گوید: کعب عقیده داشته که تورات اصلی نزد من است؛ یعنی حرف های او از تورات بوده است.