جلسه 1399/08/07

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان
 
ادامه بررسی سند روایت دوم (احمد بن محمد دینوری):
عرض کردیم که احمد بن محمد دینوری به حسب ظاهر توثیقی ندارد لکن مطلبی راجع به ایشان در کتاب بحار الانوار به استناد کتاب نجوم ابن طاووس نقل شده که این مطلب حکایت از ولایت مداری و ایمان و تعهد او دارد. قضیۀ اطمینان مردم به ایشان بوده و وجوهات را به ایشان دادند و ایشان هم به دنبال حجت خدا بودند تا اینکه موفق شد بعد از تفحص نسبت به حجت خداوند، اموال را به نماینده امام برساند و این مطالب همه دلالت بر اعتبار و وثاقت احمد بن محمد دینوری دارد، قضیه روایتی بود که مرحوم مجلسی در بحار الانوار نقل می کند:
قَالَ فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ وَ مَضَيْتُ نَحْوَ سُرَّمَنْ رَأَى وَ صِرْتُ إِلَى دَارِ ابْنِ الرِّضَا وَ سَأَلْتُ عَنِ الْوَكِيلِ فَذَكَرَ الْبَوَّابُ أَنَّهُ مُشْتَغِلٌ فِي الدَّارِ وَ أَنَّهُ يَخْرُجُ آنِفاً فَقَعَدْتُ عَلَى الْبَابِ أَنْتَظِرُ خُرُوجَهُ فَخَرَجَ بَعْدَ سَاعَةٍ فَقُمْتُ وَ سَلَّمْتُ عَلَيْهِ وَ أَخَذَ بِيَدِي إِلَى بَيْتٍ كَانَ لَهُ وَ سَأَلَنِي عَنْ حَالِي وَ مَا وَرَدْتُ لَهُ فَعَرَّفْتُهُ أَنِّي حَمَلْتُ شَيْئاً مِنَ الْمَالِ مِنْ نَاحِيَةِ الْجَبَلِ وَ أَحْتَاجُ أَنْ أُسَلِّمَهُ بِحُجَّةٍ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ ثُمَّ قَدَّمَ إِلَيَّ طَعَاماً وَ قَالَ لِي تَغَدَّ بِهَذَا وَ اسْتَرِحْ فَإِنَّكَ تَعِبْتَ فَإِنَّ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ صَلَاةِ الْأُولَى سَاعَةً فَإِنِّي أَحْمِلُ إِلَيْكَ مَا تُرِيدُ قَالَ فَأَكَلْتُ وَ نِمْتُ فَلَمَّا كَانَ وَقْتُ الصَّلَاةِ نَهَضْتُ وَ صَلَّيْتُ وَ ذَهَبْتُ إِلَى الْمَشْرَعَةِ فَاغْتَسَلْتُ وَ نَضَّرْتُ [وَ] انْصَرَفْتُ إِلَى بَيْتِ الرَّجُلِ وَ سَكَنْتُ إِلَى أَنْ مَضَى مِنَ اللَّيْلِ رُبُعُهُ فَجَاءَنِي بَعْدَ أَنْ مَضَى مِنَ اللَّيْلِ رُبُعُهُ وَ مَعَهُ دَرْجٌ فِيهِ :
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَافَى أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدِّينَوَرِيُّ وَ حَمَلَ سِتَّةَ عَشَرَ أَلْفَ دِينَارٍ فِي كَذَا وَ كَذَا صُرَّةً فِيهَا صُرَّةُ فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ كَذَا وَ كَذَا دِينَاراً إِلَى أَنْ عَدَّدَ الصُّرَرَ كُلَّهَا وَ صُرَّةُ فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ الذَّرَّاعِ سِتَّةَ عَشَرَ دِينَاراً.
قَالَ فَوَسْوَسَ إِلَيَّ الشَّيْطَانُ فَقُلْتُ إِنَّ سَيِّدِي أَعْلَمُ بِهَذَا مِنِّي فَمَا زِلْتُ أَقْرَأُ ذِكْرَهُ صُرَّةً صُرَّةً وَ ذِكْرَ صَاحِبِهَا حَتَّى أَتَيْتُ عَلَيْهَا عِنْدَ آخِرِهَا ثُمَّ ذَكَرَ قَدْ حُمِلَ مِنْ قَرْمِيسِينَ مِنْ عِنْدِ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمَادَرَائِيِّ أَخِي الصَّوَّافِ كِيسٌ فِيهِ أَلْفُ دِينَارٍ وَ كَذَا وَ كَذَا تَخْتاً مِنَ الثِّيَابِ مِنْهَا ثَوْبُ فُلَانٍ وَ ثَوْبٌ لَوْنُهُ كَذَا حَتَّى نَسَبَ الثِّيَابَ إِلَى آخِرِهَا بِأَنْسَابِهَا وَ أَلْوَانِهَا قَالَ فَحَمِدْتُ اللَّهَ وَ شَكَرْتُهُ عَلَى مَا مَنَّ بِهِ عَلَيَّ مِنْ إِزَالَةِ الشَّكِّ عَنْ قَلْبِي فَأَمَرَ بِتَسْلِيمٍ جَمِيعِ مَا حَمَلْتُ إِلَى حَيْثُ يَأْمُرُنِي أَبُو جَعْفَرٍ الْعَمْرِيُّ قَالَ فَانْصَرَفْتُ إِلَى بَغْدَادَ وَ صِرْتُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الْعَمْرِيِّ قَالَ وَ كَانَ خُرُوجِي وَ انْصِرَافِي فِي ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ قَالَ فَلَمَّا بَصُرَ بِي أَبُو جَعْفَرٍ رحمه الله قَالَ لِمَ لَمْ تَخْرُجْ فَقُلْتُ يَا سَيِّدِي مِنْ سُرَّمَنْ رَأَى انْصَرَفْتُ قَالَ فَأَنَا أُحَدِّثُ أَبَا جَعْفَرٍ بِهَذَا إِذْ وَرَدَتْ رُقْعَةٌ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الْعَمْرِيِّ مِنْ مَوْلَانَا صَاحِبِ الْأَمْرِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ مَعَهَا دَرْجٌ مِثْلُ الدَّرْجِ الَّذِي كَانَ مَعِي فِيهِ ذِكْرُ الْمَالِ وَ الثِّيَابِ وَ أَمَرَ أَنْ يُسَلَّمَ جَمِيعُ ذَلِكَ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ جَعْفَرٍ الْقَطَّانِ الْقُمِّيِّ فَلَبِسَ أَبُو جَعْفَرٍ الْعَمْرِيُّ ثِيَابَهُ وَ قَالَ لِي احْمِلْ مَا مَعَكَ إِلَى مَنْزِلِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ جَعْفَرٍ الْقَطَّانِ الْقُمِّيِّ قَالَ فَحَمَلْتُ الْمَالَ وَ الثِّيَابَ إِلَى مَنْزِلِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ جَعْفَرٍ الْقَطَّانِ وَ سَلَّمْتُهَا إِلَيْهِ وَ خَرَجْتُ إِلَى الْحَجِّ فَلَمَّا رَجَعْتُ إِلَى دِينَوَرَ اجْتَمَعَ عِنْدِي النَّاسُ فَأَخْرَجْتُ الدَّرْجَ الَّذِي أَخْرَجَهُ وَكِيلُ مَوْلَانَا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِلَيَّ وَ قَرَأْتُهُ عَلَى الْقَوْمِ فَلَمَّا سَمِعَ بِذِكْرِ الصُّرَّةِ بِاسْمِ الذَّرَّاعِ سَقَطَ مَغْشِيّاً عَلَيْهِ وَ مَا زِلْنَا نُعَلِّلُهُ حَتَّى أَفَاقَ فَلَمَّا أَفَاقَ سَجَدَ شُكْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي مَنَّ عَلَيْنَا بِالْهِدَايَةِ الْآنَ عَلِمْتُ أَنَّ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو مِنْ حُجَّةٍ هَذِهِ الصُّرَّةُ دَفَعَهَا وَ اللَّهِ إِلَيَّ هَذَا الذَّرَّاعُ لَمْ يَقِفْ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ فَخَرَجْتُ وَ لَقِيتُ بَعْدَ ذَلِكَ أَبَا الْحَسَنِ الْمَادَرَائِيَّ وَ عَرَّفْتُهُ الْخَبَرَ وَ قَرَأْتُ عَلَيْهِ الدَّرْجَ فَقَالَ يَا سُبْحَانَ اللَّهِ مَا شَكَكْتُ فِي شَيْ ءٍ فَلَا تَشُكَّ فِي أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا يُخْلِي أَرْضَهُ مِنْ حُجَّتِهِ. [1]

ابى عباس مى گويد:
«از نزد او (ابوجعفر عمری) بيرون آمدم و راه سامرا را پيش گرفتم و به خانه امام عسكرى علیه السلام رفتم و سراغ آن نماينده را گرفتم. دربان گفت كه هم اكنون مشغول كارى است و به زودى بيرون خواهد آمد. كنار در، به انتظار نشستم؛ پس از لحظه اى بيرون آمد. برخاستم و به او سلام گفتم. دست مرا گرفت و به خانه اش برد و دليل آمدنم را پرسيد. به او گفتم كه مالى را از ناحيه جبل با خود آورده ام و مى خواهم آن را به حجت تقديم نمايم. گفت: باشد. سپس طعامى برايم آورد و به من گفت: از اين غذا بخور و استراحت كن كه خسته هستى و تا وقت نماز فرصتى است، و من آن چه را مى خواهى برايت خواهم آورد.
ابى عباس مى گويد: غذا را خوردم و خوابيدم. هنگام نماز برخاستم و نماز گزاردم. سپس به حمام رفتم و غسل نمودم، و به خانه آن مرد بازگشتم و صبر كردم، تا آن كه بخشی شب سپرى شد. در آن هنگام، او در حالى كه همراه خود توقيع مباركى داشت، نزد من آمد. در آن نوشته بود:
به نام خداوند بخشنده مهربان. احمد بن محمد دينورى رسيده، و شانزده هزار دينار در فلان و فلان كيسه ها با خود دارد. از آن جمله، كيسه اى است از فلان شخص داراى فلان قدر دينار و كيسه اى از ديگرى (با ذكر نام) داراى فلان قدر دينار است. [تا آن كه تمام كيسه ها به آخر رسيد] و كيسه اى از فلان ذراع محتوى شانزده دينار است.
مى گويد: شيطان مرا وسوسه كرد كه آقايم از من به اين (اموال) آگاه تر بودند، و آن اسامى را تا پايانش خواندم. سپس فرموده بودند: و در ميان آن ها از قرميسين، از برادر پشم فروشم احمد بن حسن مادرايى، كيسه اى است كه در آن هزار دينار و فلان تعداد لباس است، از آن جمله فلان لباس و لباسى ديگر به فلان رنگ .... تا آن كه تمام لباس ها را با ذكر صاحب و رنگ هاى آن برشمردند. خداوند را سپاس گفتم، و او را به سبب منّتى كه بر من نهاد و شك مرا برطرف كرد، شكر نمودم.[2]

آنگاه وكيل امام علیه السلام دستور داد تا همه آن چه را آورده بودم، با خود ببرم.[3]
و مطابق فرمايش ابا جعفر عمرى عمل كنم. به نزد ابا جعفر در بغداد رفتم. رفت وآمد من سه روز به طول انجاميد. همين كه نگاه ابا جعفر به من افتاد، گفت: چرا به سامرا نرفتى؟ عرض كردم: سرورم، از سامرا مى آيم.
ابى عباس مى گويد: مشغول گفت وگو با ابا جعفر بودم كه توقيعى از جانب مولايمان علیه السلام به او رسيد و درون آن مطالبى مانند آن چه همراه من بود درباره بيان صورت اموال و لباس ها درج شده بود، و به او فرموده بودند كه همه آن ها را به محمد بن قطان قمى تقديم كند. لذا ابا جعفر لباس پوشيد و به من گفت: آن چه را همراه آورده اى، بردار و به منزل محمد بن قطان بياور. مى گويد: اموال و لباس ها را به منزل محمد بن قطان بردم و تقديم او كردم و به قصد حج بيرون آمدم.[4]

پس از آن كه به دينور بازگشتم، مردم گرد من جمع شدند، و من توقيعى را كه وكيل مولايمان علیه السلام به من داده بود بيرون آوردم و براى آنان خواندم. همين كه به ذكر كيسه منسوب به ذراع رسيد، او غش كرد و افتاد. مراقب او بوديم تا به هوش آيد. همين كه به هوش آمد به سجده افتاد و خداوند را شكر كرد و سپس گفت: سپاس خداوندى را كه بر ما به هدايت منت نهاد. اكنون دانستم كه زمين از حجت حق خالى نمى ماند. به خدا اين كيسه را آن ذراع به من داده بود و هيچ كس جز خداوند از آن آگاه نبود.
ابى عباس مى گويد: بيرون آمدم و روزى از روزها ابو الحسن مادرايى را ديدم و آن ماجرا را برايش بازگفتم و آن توقيع را برايش خواندم. گفت: سبحان الله! در چيزى شك نكردم، هرگز ترديد مكن كه خداوند عز و جل، زمين را از حجت خالى نمى گرداند.»
از این شواهد حُسن احمد بن محمد دینوری استفاده می شود.
بحث ما راجع به سند روایت کعب بود.
محمد بن قطان قمی:
مرحوم خوئی راجع به ایشان یک بحث مختصری دارند، می فرماید: شیخ گفته است: ایشان وکیل امام است و امام حسن عسکری علیه السلام را هم درک کرده است، راجع به ایشان در شرح حال احمد بن ابراهیم ابو حامد مراغی بحث شده است. او گفته است: ایشان ثالثی در روی زمین ندارد. آقای مراغی مطالبی نقل می کند و مرحوم خوئی اشکال به حرف های ایشان می کند.
 

[1] بحار الأنوار (ط - بيروت) ؛ ج 51 ؛ ص300.

[2] مرحوم مجلسی این روایت را در باب معجزات امام زمان می آورد، معجزات و کرامات امام زمان کمتر بحث می شود. تأکید کنیم که نه تنها پول ها به کسی داده نشده که بداند چقدر است، خود ایشان هم نمی دانسته، سپس نامه به تفصیل و جزئیات می آید، البته شأن امام علیه السلام خیلی از این ها بالاتر است، این ها چیزهای عادی هست، قصۀ میرزای شیرازی که ما از آیة الله حسین کرمانی شنیدم که آن بنده خدا پولش در مکه تمام می شود، متوصل به آقا امام زمان می شود، آقا در طواف پول را که 20 تومان بوده به او می دهد و می فرماید: نزد میرزای شیرازی برو و تتمه را از او بگیرو به او بگو: به این علامت که از مکه که برگشتید به سوریه برای زیارت عمه ام زینب رفتید، صبح زود به آنجا رسیدید، تو بودی و (ظاهرا) آخوند خراسانی و دیدید نیاز به جارو کردن دارد، آخوند خراسانی عبایش را پهن کرد و جارو کرد و آشغال ها را در عباش گذاشت و بیرون ریخت. می گوید: من نزد مرحوم میرزای شیرازی رفتم و جریان را برای ایشان گفتم و نگفتم چقدر پول در جیبم هست، ایشان به من گفت: این مقدار را بگیر، بیست تومان هم در جیبت هست، این ها را نوکران امام زمان انجام می دهند، امام زمان . روحی فداه خیلی بالاتر از این چیزها هستند

[3] ایشان هم پول ها را نگرفتند، این ها انسان های خودساخته ای بودند. خدا رحمت کند مرحوم آیة الله سید احمد خوانساری را، چی از ایشان عرض کنم، هاله ای از نور بود واقعا، نگاهش که می کردی کانه آقا امام کاظم روحی فداه است، من با پدرم نزد ایشان رفتیم، پدرم خم شد تا دست ایشان را ببوسد، فرمود: من یک روز درس ایشان شرکت کرده بودم. ایشان پول دست نمی گرفت، بازار تهران و پول های وجوهات دست نمی گرفت و خودشان تحویل نمی گرفتند. برای دایی ما تعریف کرده بودند، ایشان خانه نداشت، بازاری ها یک خانه خریدند و بعد از نماز به ایشان گفتند: آقا بیائید خانه را متبرک کنید، آمدند خانه را دیدند و گفتند: مبارک باشد، گفتند: این خانه را برای شما خریدیم، فرمودند: نه من نمی خواهم. می خواهم عرض بکنم که این هایی که از این مکتب هستند و شاگردان این مکتب هستند، روحیات شان همین است، از همه چیز گذشتند، پدرم می گفت: ما این هوای نفس را ریختیم در کذا، آن ها از این چیزها گذشتند و به یک مراحل دیگری رسیدند و چیزهای دیگری را می بینند، این ها کوچک است و شاید هم تعجب کنند، یکبار درس آقای مکارم بودم، خدا ایشان را حفظ کند، چهل سال قبل شب های پنج شنبه درس عقائد داشتند و پنج دقیقه آخر را اخلاق می فرمودند بعد این قصه را فرمودند، دیدید بچه ها با گل خانه برای خودشان درست می کنند بعد یکی می زند خراب می کند و با همدیگر دعوا می کنند، وقتی آن ها را می بینی، می گویی: این ها به چه خوش هستند و به چه فکر می کنند بعد فرمودند: در این دنیا کسانی هستند که به ما اینطوری نگاه می کنند که درگیر چی هستند و به چی دل خوشی دارند.

[4] سید ابو الحسن اصفهانی نمونه زهد بود، می گفت: خواب دیدم، فرمود: هنوز درگیر مسائل مالی هستی در حالی که ایشان نمونه زهد که گاهی در خانه اش چیزی نبود که به زن و بچه اش بدهد، خجالت می کشید که به خانه برود و تا پاسی از شب بیرون می ماند.شخصی نزد آیة الله بروجردی آمده و وجوهاتی را تحویل ایشان می دهد، سپس عقب عقب به سید نگاه می کند، سؤال می کند که چیه؟ می گوید: می خواهم خوب چهره ات در ذهنم بماند که قیامت بگویم خدایا من پول را به ایشان دادم، سید گریه می کند، اعتقادات این ها از من طلبه من بهتر است، بعضی با هزار حیله حلال و حرام می کنند اما به این متدینین تا گفته می شود وجوهات را پرداخت کن تمام هست، چطوری نان درمی آورند، به قول آقای وحید پایشان تا زانو در گل هست برای کشاورزی بعد هم می آید وجوهاتش را پرداخت می کند که دینش را حفظ کند، آقای وحید این جمله را فرمود: این خاکی که به کفش او هست بر عمامۀ من شرافت دارد، اعتقادات این ها محکم و بعضی از ما تلاش می کنیم اعتقادات شان را خراب بکنیم.