جلسه 1399/08/03

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان
 
محدوده آذربایجان
بحث ما پیرامون حوادث آذربایجان از دیدگاه روایات بود، روایت اول را نقل و بررسی سندی کردیم و پیرامون تطبیق آن بر آذربایجان بحث شد، تتمه ای از این بحث مانده که به آن می پردازیم سپس متعرض روایت دوم در مورد ارمینیه و آذربایجان می شویم.
تتمه بحث این است که عرض کردیم که موقعیت جغرافیایی آذربایجان غیر از جمهوری آذربایجان است، به جمهوری آذربایجان در اصطلاحات جغرافیا ارّان می گفتند البته قبلا یکی بوده ولی اسم آن ارّان است. چنانچه یکی از قدیمی ترین کتاب های جغرافیا هم به این نکته اشاره کرده است، بد نیست با بعضی از کتاب های جغرافیا آشنا بشوید:
یکی از کتب جغرافیا کتاب صورة الارض است که مؤلف آن ابن حوقل متوفای 367 است یعنی در دوران غیبت صغرای امام زمان بوده است، یکی از کتب جغرافیا کتاب بلدان است که یک مجموعه جغرافیایی است که مؤلف آن ابن واضح یعقوبی متوفای 284 است، یکی دیگر از کتاب های جغرافیایی المسالک و الممالک به سال 330 هجری است، یکی دیگر از کتب جغرافیا الاعلاق النفیسه ابن رسته متوفای 301 هجری.
در کتاب البلدان ابن فقیه متوفای 365 یا 375 هجری، در مورد قم آمده است:
و روى أبو موسى الأشعري قال: سألت علي بن أبي طالب رضي اللّه عنه عن أسلم المدن و خير المواضع عند نزول الفتنة و إظهار السيف. فقال: أسلم المواضع يومئذ أرض الجبل. فإذا اضطربت خراسان و وقعت الحرب بين جرجان و طبرستان فأسلم المواضع يومئذ قصبة قم، تلك التي يخرج منها أنصار خير الناس أبا و أما وجدّا وجدة و عما و عمة، تلك التي تسمى الزهراء، بها قدم جبريل يوم نزل إلى قوم لوط. و هو الموضع الذي ينبع منه الماء الذي من شرب منه أمن من الداء العضال. و من ذلك الماء عجن المسيح الطير الذي يعمل منه كهيئة الطير. و منه يغتسل المهدي . و خرج كبش إبراهيم عليه السلام، و عصا موسى و خاتم سليمان عليهم السلام. هي أعظم المدن شأنا و أكبرها سلطانا، فيها الأمن و الخصب و العز و السطوة و الظفر و صحة الأهل و طيب الهواء.[1]

« ابو موسى اشعرى روايت كرده كه از امير مؤمنان على بن ابيطالب علیه السلام پرسيد: به هنگام نازل شدن آشوب و فتنه و جنگ و درگيرى [در آخر الزمان ]، مصون ترين شهر و برترين مكان كجاست؟ حضرت فرمود: در آن روز سرزمين جبل مصونترين مكان خواهد بود هرگاه خراسان دستخوش درگيرى و كشمكش شد و ميان مردم گرگان و مازندران، پيكار به وقوع پيوست و سيستان به ويرانه تبديل گشت، مصونترين مكان، قصبه (شهر) قم خواهد بود همان شهرى كه ياران وفادار شخصيتى كه پدر و مادر و پدربزرگ و مادربزرگ و عمو و عمّه اش از همه مردم برترند، از آن سامان قيام خواهند كرد. آن ديار زهراء نامیده شده و قدمگاه جبرئيل است و مكانى است كه از آن آبى جوشيد و هركس از آن آشاميد از بيمارى در امان ماند.
گِلى كه از آن، شكل پرنده اى [توسط حضرت عيسى ] ساخته شده با همين آب خمير شد و [امام ] رضا با همين آب خود را شستشو خواهد داد، آن جا جايگاه ظاهر شدن قوچ ابراهيم و عصاى موسى و انگشتر سليمان خواهد بود. این شهر از بقیه شهرها شأنش بالاتر و حکومتش بزرگتر است. آن شهر دارای امنیت، حاصلخیزی، عزت، پیروزی و مردمی سالم و هوایی پاک است.»
این روایت، روایت عجیبی است و راوی آن هم ابن فقیه سنی است و او این روایت را به سند خودش از ابو موسی اشعری نقل می کند. ابو موسی اشعری هم که حال او از جهت اعتقادات و موضعش نسبت به امام علی علیه السلام مشخص است. البته این روایت از اقاریر است و می پذیریم.
از دیگر کتب جغرافیا کتاب الخراج و صنعة الکتبة تألیف قدامة بن جعفر کاتب بغدادی متوفای 320 هجری، کتاب احسن التقاسیم مقدسی متوفای 380 هجری معاصر ابن حوقل، کتاب نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر شمس الدین دمشقی و کتاب معجم البلدان.
برای تطبیق نام شهرها و... در مباحث مهدویت ابتدا باید به این کتاب ها مراجعه شود و نمی توان روایات را بر مصطلحات امروز تطبیق داد؛ مگر اینکه کتب جغرافیای قدیم دیده شود. وقتی در روایات، آذربایجان، قسطنطنیه و روم و غیر این ها گفته می شود، باید به کتب جغرافیای قدیم رجوع شود؛ که مراد کدام مناطق است؛ سپس بررسی شود که امروز طبق تقسیمات کشوری و جهانی کجا هستند.
بنا بر این برای ما مشخص شد که این آذربایجانی که در روایات آمده است، غیر از جمهوری آذربایجان فعلی است.
ابن حوقل سه عنوان می دهد: ارمینیة، آذربایجان و ارّان. سپس حدود یک یک آن ها را بیان می کند و نقشه هم می دهد. او می گوید:
و حدّ ناحية الران من أسفلها نهر الرس و عليه مدينة ورثان، و تقع عن يمين ورثان قرب النهر برزند... و كتب فى الساحة تحت نهر الرس اذربيجان.[2]
و أكمل هذه النواحى اذربيجان و أكبر مدنها اردبيل و أجلّها و إن كانت فى وقتنا قد رزحت أحوالها.[3]
و يلى اردبيل فى الكبر المراغة.[4]
و يلى المراغة فى الكبر ارميه. [5]
و الميانج و الخونج و داخرقان و خوى و سلماس و مرند و تبريز و برزند و ورثان و موقان و البيلقان و الجابروان. [6]
و مدينة برذعه فهى أمّ الران. [7]

« حد ناحیۀ ران از جنوب رود رس است و شهر ورثان بر آن است، از طرف راست ورثان نزدیک رود برزند واقع شده. و در ساحت زیر رود رس نوشته شده: آذربایجان. کاملترین این نواحی آذربایجان است و بزرگ ترین شهر آن اردبیل است اگر چه احوال آن در دوران ما تغییر کرد. و پس از اردبیل در بزرگی مراغه است. و پس از مراغه در بزرگی ارمیه است. و میانج و خونج و داخرقان و خوی و سلماس و مرند و تبریز و برزند و ورثان و موقان و بیلقان و جابروان. و شهر برزعه مرکز ران است.»
این استدراک و تتمۀ بحث ما نسبت به تعیین جغرافیایی یا مکان آذربایجان بود؛ که هیچ ربطی به کشور جمهوری آذربایجان فعلی ندارد.
امّا روایت دومی که در این زمینه نقل کردیم، روایتی بود که مرحوم نعمانی در الغیبة نقل می کند، از متن این روایت نمی توان گذشت اگر چه راوی آن کعب است، روایت، روایتی ارزشمند است. طریق این روایت عامی است و بعضی از روات آن مجهول هستند و به عبد الله بن ضمره برمی گردد که اهل سنت خیلی برای او ارزش قائل هستند، در مورد او گفتند: ثقة، عجلی او از قدما است و عامه او را توثیق می کنند، کعب الاحبار هم این روایت را به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله منتهی نمی کند چون او پیامبر صلی الله علیه و آله را ندیده است، ممکن است کعب این روایت را کتاب های خودش آورده باشد.
روایت دوم:
جَدِّي الْحُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ حُشِرَ الْخَلْقُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ صِنْفٌ رُكْبَانٌ وَ صِنْفٌ عَلَى أَقْدَامِهِمْ يَمْشُونَ وَ صِنْفٌ مُكِبُّونَ وَ صِنْفٌ عَلَى وُجُوهِهِمْ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ وَ لَا يُكَلِّمُونَ وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِيها كالِحُونَ فَقِيلَ لَهُ يَا كَعْبُ مَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ وَ هَذِهِ الْحَالُ حَالُهُمْ فَقَالَ كَعْبٌ أُولَئِكَ كَانُوا عَلَى الضَّلَالِ وَ الِارْتِدَادِ وَ النَّكْثِ فَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ إِذَا لَقُوا اللَّهَ بِحَرْبِ خَلِيفَتِهِمْ وَ وَصِيِّ نَبِيِّهِمْ وَ عَالِمِهِمْ وَ سَيِّدِهِمْ وَ فَاضِلِهِمْ وَ حَامِلِ اللِّوَاءِ وَ وَلِيِّ الْحَوْضِ وَ الْمُرْتَجَى وَ الرَّجَا دُونَ هَذَا الْعَالَمِ وَ هُوَ الْعَلَمُ الَّذِي لَا يُجْهَلُ وَ الْمَحَجَّةُ الَّتِي مَنْ زَالَ عَنْهَا عَطِبَ وَ فِي النَّارِ هَوَى ذَاكَ عَلِيٌّ وَ رَبِّ كَعْبٍ أَعْلَمُهُمْ عِلْماً وَ أَقْدَمُهُمْ سِلْماً وَ أَوْفَرُهُمْ حِلْماً عَجِبَ كَعْبٌ مِمَّنْ قَدَّمَ عَلَى عَلِيٍّ غَيْرَهُ وَ مِنْ نَسْلِ عَلِيٍ الْقَائِمُ الْمَهْدِيُّ الَّذِي يُبَدِّلُ الْأَرْضَ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ بِهِ يَحْتَجُّ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ علیه السلام عَلَى نَصَارَى الرُّومِ وَ الصِّينِ إِنَّ الْقَائِمَ الْمَهْدِيَّ مِنْ نَسْلِ عَلِيٍ أَشْبَهُ النَّاسِ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ خَلْقاً وَ خُلُقاً وَ سَمْتاً وَ هَيْبَةً يُعْطِيهِ اللَّهُ جَلَ وَ عَزَّ مَا أَعْطَى الْأَنْبِيَاءَ وَ يَزِيدُهُ وَ يُفَضِّلُهُ إِنَّ الْقَائِمَ مِنْ وُلْدِ عَلِيٍّ علیه السلام لَهُ غَيْبَةٌ كَغَيْبَةِ يُوسُفَ وَ رَجْعَةٌ كَرَجْعَةِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ثُمَّ يَظْهَرُ بَعْدَ غَيْبَتِهِ مَعَ طُلُوعِ النَّجْمِ الْأَحْمَرِ وَ خَرَابِ الزَّوْرَاءِ وَ هِيَ الرَّيُّ وَ خَسْفِ الْمُزَوَّرَةِ وَ هِيَ بَغْدَادُ وَ خُرُوجِ السُّفْيَانِيِّ وَ حَرْبِ وُلْدِ الْعَبَّاسِ مَعَ فِتْيَانٍ أَرْمِينِيَّةٍ وَ آذَرْبِيجَانَ تِلْكَ حَرْبٌ يُقْتَلُ فِيهَا أُلُوفٌ وَ أُلُوفٌ كُلٌّ يَقْبِضُ عَلَى سَيْفٍ مُحَلَّى تَخْفِقُ عَلَيْهِ رَايَاتٌ سُودٌ تِلْكَ حَرْبٌ يَشُوبُهَا الْمَوْتُ الْأَحْمَرُ وَ الطَّاعُونُ الْأَغْبَر.[8]

عبد اللَّه بن ضمرة از كعب الأحبار نقل كرده كه او گفت: «چون روز قيامت فرا رسد بندگان به صورت چهار دسته محشور مى شوند: دسته اى سواره، دسته اى بر گامهاى خويش قدم برمى دارند، دسته اى به زمين خورده و به زانو درآمده، و دسته اى به روى درافتاده و كر و لال و كورند، آنان چيزى نمى فهمند و سخن نمى گويند و به آنان اجازه داده نمى شود كه پوزش بخواهند، آنان كسانى باشند كه آتش صورت هاشان را بريان مى كند و در اين حال كه لبهايشان سوخته، كريه المنظر مى شوند. به كعب گفته شد: اى كعب، اينان كه به روى در افتاده محشور مى شوند و حالشان چنين است چه كسانى اند؟
كعب گفت: آنان بر گمراهى و ارتداد و پيمان شكنى بوده اند، پس بد چيزى است آنچه براى خويشتن از پيش فرستاده اند روز ديدار خدا كه با خليفه و وصى پيامبرشان و عالم و سرور و فاضل خود و پرچمدار و صاحب حوض و مورد اميد و اميدوارى در غير اين عالم (يعنى در دنيا) به جنگ پرداخته اند، او همان علمى است كه ناشناخته نمى ماند و شاهراهى است كه هر كه از آن بركنار رود هلاك مى شود و در آتش واژگون مى گردد، قسم به خداى كعب آن علىّ است كه دانشمندترين آنان از حيث علم و پيشقدم ترين ايشان در اسلام و سرشارترينشان از نظر بردبارى است[9]
، كعب در شگفت است از كسى كه ديگرى را بر علىّ مقدّم مى دارد.[10]

و آن مهدى قائم از نسل علىّ است كه زمين را به زمين ديگرى دگرگون مى سازد، و با وجود او است كه عيسى بن مريم عليه السّلام بر نصاراى روم و چين احتجاج مى كند، همانا مهدى قائم، خود از نسل علىّ است كه از حيث آفرينش و خوى و آراستگى قيافه و ظاهر و شكوه شبيه ترين مردم به عيسى بن مريم علیه السلام است.
خداى عزّ و جلّ آنچه به همه پيامبران بخشيده به او عطا مى فرمايد بلكه بيشتر و برتر از آن به او ارزانى خواهد داشت، همانا قائم از فرزندان علىّ علیه السلام داراى غيبتى همچون غيبت يوسف است، و بازگشتى همانند بازگشت عيسى بن مريم علیه السلام دارد، پس از غيبتش با طلوع ستاره سرخ ظهور خواهد کرد همزمان با ويرانى زوراء كه شهر رى است، و فرو رفتن مزوره كه همان بغداد باشد، و خروج سفيانىّ، و جنگ فرزندان عبّاس با جوانان ارمنستان و آذربايجان چنان جنگى كه هزاران و هزاران نفر در آن كشته مى شوند، هر جنگجو شمشيرى زيور يافته به دست مى گيرد، پرچمهاى سياه بر آن به اهتزاز در مى آيد، آن جنگى است كه به مرگ سرخ و طاعون بسيار خطرناك آميخته است .»
توضیح روایت:
الَّذِي يُبَدِّلُ الْأَرْضَ غَيْرَ الْأَرْضِ: امام عصر علیه السلام اساسا زمین را دگرگون می کند، گسترش فساد و ظلم کجا و گسترش عدل و قسط کجا (علی طرفی النقیض) یک وقت هر کجا می روی ظلم و فساد است « ظهر الفساد فی البرّ و البحر بما کسبت ایدی الناس» یک وقت آنچنان تحول ایجاد می شود که هر کجا بروی امن و امان است، راه های هوایی، زمینی، دریایی، در شب یا در روز، پیر یا جوان، تنها یا جمعی، از هیچ کس احساس ناامنی نمی کنند.
أَشْبَهُ النَّاسِ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ خَلْقاً وَ خُلُقاً وَ سَمْتاً وَ هَيْبَةً: این تنها روایتی است که بیان می کند امام عصر علیه السلام شبیه ترین مردم به عیسی بن مریم علیه السلام است بلکه در روایات بیان شده که امام عصر علیه السلام شبیه ترین مردم از جهت خلق، اخلاق و شمایل به حضرت محمد صلی الله علیه و آله است.
يُعْطِيهِ اللَّهُ جَلَ وَ عَزَّ مَا أَعْطَى الْأَنْبِيَاءَ وَ يَزِيدُهُ وَ يُفَضِّلُهُ: این عبارت در روایات ما نیز هست که هر معجزه ای که هر نبی ای داشت حضرت مهدی علیه السلام برای اتمام حجت خواهد داشت و در روایت است که همراه او خاتم سلیمان و عصای موسی و هر چه که خداوند به انبیای سلف داده است به مهدی آل محمد علیهم السلام هم می دهد.
این مطلب مهم است، امام عصر علیه السلام معجرات دیگر انبیاء را دارد گاهی بعضی می گویند: قول به اینکه ائمه علیهم السلام اشرف از انبیاء علیهم السلام هستند، غلو است و حال آنکه غلو نیست و خود ائمه علیهم السلام هم این فضل و برتری را نقل می کنند.
البته ما از کنار این سنخ روایات نمی گذریم هر چند کعب مورد تأیید نیست، ول متن آن قوی است. البته نسبت به عبارت قبلف که بیان می کرد شکل و شمائل امام عصر علیه السلام به شبیه عیسی بن مریم علیه السلام است؛ در روایت قائل به تفکیک می شویم.
وَ رَجْعَةٌ كَرَجْعَةِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ علیه السلام: حضرت عیسی علیه السلام «ما قتلوه و ما صلبوه و لکن شبّه لهم» و در مورد امام زمان هم در کتب اهل سنت است: منهم من قال لم یولد، منهم من قال ولد و مات و... یعنی اهل سنت همان اختلافاتی که مسیحیان راجع به حضرت عیسی علیه السلام دارند، در مورد امام زمان هم دارند، حضرت عیسی علیه السلام حیات دارند و الآن هستند و هرگاه خداوند اراده کند، می آیند.
پس طبق تفصیلی که ذکر کردیم، آذربایجان در این روایت هم ربطی به جمهوری آذربایجان تازه استقلال یافته ندارد؛ بلکه مربوط به استان شمال غربی ایران است.
أُولَئِكَ كَانُوا عَلَى الضَّلَالِ وَ الِارْتِدَادِ: مرحوم صاحب جواهر و غیر ایشان می فرماید: اگر می گویند اهل سنت کافر هستند نه کفر در برابر اسلام بلکه کفر در برابر ایمان است، مرحوم صاحب جواهر به این مطلب تصریح می کند.
وَ هُوَ الْعَلَمُ الَّذِي لَا يُجْهَلُ: بعضی می گفتند: عالم، در روایات دقت کنید، ما گمان می کردیم این جمله از فراهیدی است « احتیاج الکل الیه و استغنائه عن الکل دلیل علی انه امام الکل » بلکه این جمله را صحابه هم گفتند و در کلمات صحابه هم هست که مولا تو از آن ها بی نیازی و آن ها همه به تو نیازمند هستند.
وَ خَرَابِ الزَّوْرَاءِ وَ هِيَ الرَّيُّ وَ خَسْفِ الْمُزَوَّرَةِ وَ هِيَ بَغْدَادُ: سابق ما پیرامون زوراء بحث کردیم اینکه کعب زوراء را همان ری می داند اشتباه است، زوراء در روایات بغداد است. بغداد در آن زمان مصطلح نبود، بغداد در زمان منصور دوانیقی ساخته شد، در روایات نبی مکرم صلی الله علیه و آله به آبادی در آن مناطق اشاره شده است ولی ظاهرا کلمه بغداد نیامده است و اگر هم آمده به عنوان پیشگوئی است.
وَ حَرْبِ وُلْدِ الْعَبَّاسِ مَعَ فِتْيَانٍ أَرْمِينِيَّةٍ وَ آذَرْبِيجَانَ: آیا این عبارت را به معنای حاکمیت مجدد بنی العباس بگیریم که روایاتی در این زمینه در کتاب نهج الخلاص نقل شده است و ما این بحث را مفصل بیان کردیم که آیا عباسیون برمی گردند و تشکیل حکومت می دهند البته با یک فرم و ادبیات جدید مثل جمهوری یا نه اشاره به این است که بین عباسیان و اهل این دو سرزمین درگیری می شود و در تاریخ هم اتفاق افتاده است، لازم نیست که علائم ظهور مقارن ظهور باشند مانند خود سقوط عباسیون که یکی از علائم ظهور است اما مقارن نبوده است، عباسیان 656 سقوط کردند و حال آنکه در روایات نقل شده که سقوط آن ها از علائم ظهور است، لازم نیست که مقارن باشد.
الآن به حسب ظاهر دو کشور ارمنستان و جمهوری آذربایجان درگیر هستند امّا پشت پرده چه فتنه ای نهفته، می خواهند سلاح هایشان را به فروش برسانند یا اینکه می خواهند شیعه را تضعیف کند یا اینکه مقدمه است برای تضعیف کشور عزیز ما، خواب هایی دیدند که خداوند شرشان را به خودشان برگرداند، می خواهند حاکمیت خودشان را در این منطقه تقویت کنند، هر چه هست ما نمی دانیم، ما می بینیم که دو کشور به حسب ظاهر با همدیگر درگیر هستند، قره باغ جزء بلاد اسلامی است و باید به بلاد اسلامی برگردد ولی آیا سازمان های جهانی هم همین را می گویند یا اینکه کرونا وضع اقتصادی آن ها را به هم ریخته، سلاح ها روی دستشان مانده، کارخانه ها متوقف شده و بیکاری زیاد شده ناچار هستند سلاح بفروشند، مرحوم صدر خیلی زیبا در «مقدمة فلسفتنا» بحث می کنند که مسئله دموکراسی که می گویند آزادی، از کجا آوردی، کجا خرج کردی، چطوری خرج کردی، آزادی فردی، آزادی اقتصادی، این ها را زیبا بیان می کند، که نتیجه آن فروش سلاح به جهان سوم و کشتار جهان سوم است، آزاد است، از هر طریقی می خواهند بیاورند و هر کجا هم خواستند مصرف کنند و هیچ هم مورد بازخواست قرار نگیرند، این معنای آزادی نزد آن ها است.
در مورد جنگ قره باغ هم ما نمی دانیم به چه انگیزه ای هست امّا می دانیم که انگیزۀ خیر در این ها نیست ولی بالاخره در این روایت هم ندارد که ارمنستان با آذربایجان درگیر می شود. بلکه هر دو از طرف عباسیان مورد تهاجم قرار می گیرند که یا باید بگوئیم راجع به تاریخ قبل است؛ که آمدند و رفتند؛ یا باید بگوئیم عباسیان دوباره روی کار می آیند. و این خیلی بعید است و ما روایات آن را مطرح خواهیم کرد و خواهید دید که این روایات نمی تواند شاهد بر بازگشت عباسیان باشد. روایاتی که از نظر سند صحیح است، دلالت آن ها ضعیف است و روایاتی هم که دلالت بر بازگشت عباسیان دارد، از جهت سند ضعیف هستند.
 

[1] البلدان، ابن الفقيه ؛ ص531.

[2] صورة الأرض ؛ ج 2 ؛ ص333.

[3] صورة الأرض ؛ ج 2 ؛ ص334.

[4] صورة الأرض ؛ ج 2 ؛ ص335.

[5] صورة الأرض ؛ ج 2 ؛ ص336.

[6] صورة الأرض ؛ ج 2 ؛ ص336.

[7] صورة الأرض ؛ ج 2 ؛ ص337.

[8] الغیبة للنعمانی؛ ص146.

[9] ابن ابی الحدید می گوید: این صبر امیر المومنین علیه السلام. بود که در برابر عایشه عکس العمل نشان نداد و او را تحمل کرد ولی اگر عایشه این کار را با عمر کرده بود، عمر او را می کشت و تکه تکه می کرد

[10] عجیب است کعب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را ندیده، او زمان خلیفۀ دوم مسلمان شد، خلیفۀ دوم او را دعوت کرد که از شام بیاید و او چشم بر خلافت عمر باز کرد و بر مشاهد و مواضع و جریانات امیر المومنین علیه السلام. اطلاع ندارد در عین حال اینگونه صحبت می کند لذا برخی او را شیعه می دانند البته ما نظر دیگری داریم، او یهودی بود و حضرت ابوذر با چوب بر سر او زد و گفت: ای یهودی زاده تو را چکار به اظهار نظر در احکام اسلامی. حدس ما این است که مرحوم تستری نسبت به کعب نظر مثبتی دارد چون کعب از این سنخ روایات نقل می کند و حدس ما این است که مرحوم نمازی هم نظر مثبت نسبت به ایشان دارد