جلسه 1399/07/29

بسم الله الرحمن الرحیم



جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان

موضوع: جریانات آذربایجان قبل از ظهور امام زمان
 
بحث ما پیرامون روایتی بود که در ارتباط با آذربایجان است، ما این روایت را از کتاب شریف الغیبة نعمانی نقل کردیم که ابو بصیر می گوید که امام علیه السلام به من فرمود « لابد لنا یا لابد لنار من آذربیجان لا یقوم لها شیء » که اگر «لنا » بخوانیم یعنی ما نفراتی داریم که هیچ کس توان مقابله با آن ها را ندارد، یاران محکم و استواری داریم و اگر « لنار » بخوانیم، اشاره به فتنه ای است که در آذربایجان بپا می شود و این فتنه خاموش شدنی نیست و وظیفه ما این است که خودمان را نگه داریم. چون این فتنه منجر به قیام حضرت ولی عصر علیه السلام است.
عرض کردیم بعضی از معاصرین تأکید دارند که متن « لا بد لنا » است لذا بحث را تحت عنوان یاران و زمینه سازان حرکت و قیام امام زمان قرار می دهند، ولی متنی که از آن نقل می کند، نسخه بدل ندارد و در هر دو نقل آن « لابد لنار » است و از قدما هم کسی جز نعمانی این روایت را نقل نکرده است و عجیب اینکه ما نیافتیم کسی این نص نعمانی را از قرن چهارم تا قرن دوازدهم، نقل کرده باشد البته کتاب های زیادی از بین رفته و در آتش دشمنان سوخته است ولی در همین کتاب هایی که در اختیار ما است، ندیدیم کسی این روایت را نقل کند.
علامه مجلسی رحمه الله در جلد 52 بحار الانوار در دو جا یکی صفحۀ 135 و دیگری صفحه 294 این روایت را نقل می کند و در هر دو نقل هم از مرحوم نعمانی نقل می کند امّا تعبیر « لنا » دارد پس جا داشت که این معاصر که تأکید دارند که در روایت « لابد لنا » است، روایت را از بحار الانوار نقل می کردند البته علامه هم از نعمانی نقل می کند که ممکن است ایشان نسخۀ دیگری داشته است.
پس این روایت را کسی از قدما جز مرحوم نعمانی نقل نکرده است و حال آنکه کتاب شریف مرحوم نعمانی در اختیار همۀ علما بوده است و این مؤید است که توجهی به این روایت نشده است و به آن بی اعتنایی شده گویا علما نظر مثبتی نسبت به این روایت نداشتند.
بررسی سند روایت:
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ ابْنُ عُقْدَةَ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ الْجُعْفِيُّ أَبُو الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مِهْرَانَ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِيهِ وَ وُهَيْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّهُ قَالَ لِي أَبِي علیه السلام
احمد بن محمد بن سعید بن عقده: در شخصیت و وثاقت ایشان بحثی نیست.
احمد بن یوسف بن یعقوب جعفی:
ایشان محل بحث است، اگر بتوانیم ایشان را توثیق بکنیم، توثیق او در روایات دیگر نیز مورد استفاده است زیرا او در سند روایت یمانی هم است.
مرحوم نعمانی این حدیث را در صفحۀ 263 کتاب الغیبة نیز نقل می کند که با همین متن و همین سند می باشد و احمد بن یوسف بن یعقوب جعفی در آن سند هم وجود دارد.
اگر از بطائنی پدر و پسر اغماض کنیم و روایات آن ها را قبول کنیم، مشکل سند همین احمد بن یوسف بن یعقوب جعفی است.[1]

مرحوم مامقانی می فرماید:
و لم أقف في ترجمة الرجل إلّا على رواية أحمد بن محمّد بن سعيد، و محمّد بن عبد اللّه الهاشمي، عنه. و روايته عن محمّد بن زيد النخعي، و عن عليّ بن داود الحدّاد، عن أبي عبد اللّه علیه السلام، و عن هارون بن مسلم .
در شرح حال راوی مطلبی نیافتم؛ مگر روایت احمد بن محمد بن سعید و محمد بن عبد الله هاشمی از او. و روایت جعفی از محمد بن زید نخعی، و از علی بن داود حداد از امام صادق علیه السلام و از هارون بن مسلم.»
تنها چیزی که نسبت به ایشان داریم اینکه این دو نفر ثقه از او روایت نقل کردند. باید بحث کرد که آیا روایت ثقه از شخصی دلیل بر توثیق آن شخص است، گاهی ثقات از شخصی روایت نقل می کنند، در این صورت نقل ثقات مؤید بر وثاقت شخص است اگر دلیل بر وثاقت نباشد امّا اگر دو ثقه از شخصی روایت نقل بکنند. محمد بن عبد الله هاشمی ثقه است و در وثاقت ابن عقده هم بحثی نیست، ما از مقدمه غیبت نعمانی نقل کردیم که مرحوم نعمانی از ایشان خیلی تجلیل کرده و در مورد ابن عقده می فرماید:
وَ هَذَا الرَّجُلُ مِمَّنْ لَا يُطْعَنُ عَلَيْهِ فِي الثِّقَةِ وَ لَا فِي الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ وَ الرِّجَالِ النَّاقِلِينَ لَه .[2]
«ایشان از کسانی است که هیچ طعنی در وثاقت او و علم او به حدیث و رجالی که برای او نقل حدیث بودند، نیست.»
این کلام مرحوم نعمانی دری را به روی ما باز می کند که کسانی که برای ایشان روایت نقل کرده اند را می شناسد و بدون شناخت حدیثی را قبول نمی کند و مانند جریان میمون بن عبد الله که مرحوم کشی نقل می کند، نیست. میمون بن عبد الله حرف های دروغی را با واسطه راویان دروغین به امام صادق علیه السلام نسبت می داد. امام علیه السلام به او فرمود: این جعفر بن محمد را که از او حدیث نقل می کنی، می شناسی؟ گفت: نه! حضرت فرمود: او را دیدی؟ گفت: نه! فرمود: اگر الآن بیاید بگوید من این حرف ها را نزدم، قبول می کنی؟ گفت: نه! فرمود: چرا؟ گفت: چون کسانی که نقل کردند ثقات هستند! گفت: شما که هستید؟ حضرت فرمود: چه کار داری، بنویس! و او هم نوشت؛ بدون اینکه طرف خودش را بشناسد. بعضی از محدثان اینگونه هستند، البته گاهی محدثی مانند این عقده است که هم متخصص در حدیث است و هم راوی شناس است که اگر این باشد یک مقدار آسان می شود ولی شناخت ابن عقده به چه معنا است؟ آیا به معنای این است که ایشان تعهد داده که از غیر ثقه نقل نکند؟ بلکه ایشان رجال شناس است و محدثین را می شناسد امّا ایشان تعهد نداده است که فقط از ثقه نقل کند. در مورد خود ابن عقده بحثی نیست با اینکه زیدی است، ولی ثقه است.
ابن عقده این روایت را احمد بن یوسف بن یعقوب جعفی نقل می کند. اگر توثیق احمد بن یوسف در اینجا حل شود، مشکل روایت یمانی هم حل می شود، ما هنوز نظر منفی نسبت به روایت یمانی داریم که مضمون آن این است که اگر یمانی خروج کرد، برای مسلمین تکلیف درست می کند که بیع سلاح حرام است، مشکل روایت یمانی همین احمد بن یوسف است حال ببینیم می توان مشکل را حل کرد. عبارت نعمانی نسبت به ابن عقده این بود که ایشان عالم به رجالی است که برای او روایت نقل می کنند که عرض کردیم از آن وثاقت مترجم استفاده نمی شود. ثانیا بر فرض استفاده وثاقت از این کلام کسی از رجالیون به توثیقات ابن عقده ترتیب اثر نداده است بلکه خود ابن عقده ثقه است و ممکن است ایشان با توجه به زیدی بودنش در توثیق مبانی خودش را داشته است.
مرحوم وحید بهبهایی تلاش در توثیق احمد بن یوسف دارند، می فرماید:
و في التعليقة أنّه: روى عن محمّد بن إسماعيل الزعفراني. و فيه إشعار بوثاقته ، كما مرّ في الفوائد. و في جميل بن درّاج ما يشير إلى كونه ذا كتاب و أصل، بل من المشايخ و والده يوسف يذكر في ترجمته. انتهى [3]

« او از محمد بن اسماعیل زعفرانی روایت کرده است، و در این کلام وحید اشعار به وثاقت راوی است. همچنان که در فوائد گذشت. و در جمیل بن دراج اشاره شد به اینکه او دارای کتاب و اصل است بلکه از مشایخ است و پدر او یوسف در ترجمه اش ذکر می شود.»
چون نجاشی در مورد زعفرانی فرموده است: خودش ثقه است و روی عن الثقات و رووا عنه؛ یعنی زعفرانی از ثقات نقل می کند و ثقات هم از او نقل می کنند. پس احمد بن یوسف ثقه است.
اشکال بر مرحوم وحید بهبهانی:
در این کلام اشکال است: اگر گفته شود مجتهدان به درس مرحوم آخوند می آمدند، آیا می توان نتیجه گرفت که پس هر کسی که درس ایشان شرکت می کرده، مجتهد بوده است؟ البته مجتهدان به درس مرحوم آخوند می آمدند؛ ولی همه شرکت کنندگان مجتهد نبودند. پس بین دو طرف قضیه تلازمی نیست. در اینجا نیز بین اینکه ثقات از زعفرانی نقل می کنند و ثقه بودن جعفی، به دلیل شاگردی زعفرانی، نیست.
فرزند مرحوم مامقانی می فرماید:
يشير الوحيد رحمه اللّه إلى ما في رجال النجاشي: 266 برقم 927 في ترجمة محمّد ابن إسماعيل بن ميمون الزعفراني حيث قال: ثقة عين، روى عن الثقات و رووا عنه، و كذا في رجال النجاشي: 129 برقم 444 في ترجمة زياد بن مروان، و فيه: عن أحمد ابن محمّد بن سعيد، قال: حدّثنا أحمد بن يوسف بن يعقوب الجعفي، قال: حدّثنا محمّد بن إسماعيل الزعفراني عن زياد بكتابه .. فمن هذا السند يتّضح روايته عن الزعفراني الثقة العين الراوي عن الثقات فاستفادة الوحيد رحمه اللّه وثاقة المعنون ناشئ من قول النجاشي: روى عن الثقات، لكن التأمّل يقضي بالتوقف في المقام، لأنّه ليس في العبارة ما يدلّ على حصر روايته عن الثقات و لذلك لا يسعني الجزم بوثاقته من عبارة النجاشي كما أنّ صرف الرواية عن الثقات لا تفيد الوثاقة، فتدبّر. الإنصاف أنّ المعنون لمّا كان ذا كتاب، و ذا أصل، و شيخ الرواية، و رواية الثقات الأجلاء عنه إن لم يفد ذلك كلّه في وثاقته فلا أقلّ من استفادة حسنه و جلالته.[4]

« وحید اشاره دارد به آنچه در رجال نجاشی در ترجمه محمد بن اسماعیل بن میمون زعفرانی آمده آنجا که گفت: او ثقه و عین است، و از ثقات روایت می کند و ثقات هم از او روایت می کنند، و همچنین در رجال نجاشی در ترجمه زیاد بن مروان، و در آن است: از احمد بن محمد بن سعید گفت: حدیث کرد مرا احمد بن یوسف بن یعقوب جعفی گفت: حدیث کرد مرا محمد بن اسماعیل زعفرانی از زیاد به کتاب او.. و از این سند روشن می شود روایت او از زعفرانی ثقه و عین که راوی از ثقات است پس مرحوم وحید وثاقت جعفی را از قول نجاشی گرفته است که گفته است: از ثقات روایت می کند. لکن تامل، توقف در مقام را اقتضا می کند، زیرا در عبارت چیزی که دلالت بر حصر روایت او از ثقات بکند، نیست و به همین جهت نمی توان از عبارت نجاشی جزم به وثاقت مترجم پیدا کرد همچنانی که صرف روایت کردن از ثقات وثاقت شخص را افاده نمی کند.
انصاف این است که معنون چون دارای کتاب و اصل است و شیخ روایت است و ثقات اجلا از او روایت می کنند، اگر از همه ی این مطالب وثاقت او را افاده نکند، لااقل حسن و جلالت او استفاده می شود.»
نقل ثقات از مشایخ دلیل بر ثقه بودن مشایخ نیست:
در صداقت و عظمت شیخ صدوق شکی نیست اما از افراد غیر ثقه هم روایت نقل می کند مگر اینکه شخص ثقه تصریح کرده باشد که مشایخ من همه ثقه هستند مانند مرحوم نجاشی که تصریح کرده که مشایخ من ثقه هستند، امّا اگر تصریح نکرده باشند ثقه بودن مشایخ ثقات اول کلام است.
آنچه ولد مرحوم مامقانی به عنوان دلیل بر حسن مترجم بیان می کند، چنانچه دلیلی بر وثاقت مترجم باشد، جزء مؤیدات هستند، اصل داشتن و مشایخ بودن دلیل بر حسن یا وثاقت نمی باشد لذا این شخص از نظر ما مشکل دارد، او توثیقی ندارد و متقدمین چیزی در مورد او نگفتند بله مرحوم آقای خوئی تلاش می کند که ایشان را بر شخص دیگری (احمد بن یوسف تیم الله) تطبیق دهد که او توثیق دارد که اگر وحدت داشته باشند، توثیق دارد ولی وحدت این دو معلوم نیست.
پس ما نتوانستیم احمد بن یوسف را توثیق کنیم امّا این به این معنا نیست که ما این روایت را کنار بگذاریم چون متن روایت به هر دو احتمال مشکلی ندارد، متن روایت با مبانی مخالفتی ندارد امّا صحبت در مثبت است؛ که آیا این مطلب ثابت هست یا ثابت نیست، و این اول کلام است.
در ادامه بحث تطبیقی داریم که این آذربایجان کجا است، مراد کشور آذربایجان است که الان درگیر جنگ هستند که از خداوند می خواهیم که هر چه زودتر آتش فتنه خاموش بشود. در کتب جغرافیایی به این کشور آذربایجان گفته نمی شود؛ بلکه به آن ارّان گفته می شود. بنا بر این اصلا روایات ربطی به این کشور ندارد؛ بلکه مربوط به آذربایجانی است، که الآن جزو کشور عزیز ما است.
 

[1] البته ما نسبت به روایات پدر نظر مثبت داریم زیرا بیش از 500 روایت از او در کتب اربعه نقل شده است و نمی توان پذیرفت که کتب اربعه از شخصی که ضعیف است 500 روایت نقل کردند و نسبت به حسن بن علی بطائنی هم بحث است که این لعن ها و طردها و پاره کردن تفسیر او، نسبت به پدر بوده یا پسر لذا ما در بررسی سند این روایت به این دو نمی پردازیم.

[2] الغيبة للنعماني ؛ ص25.

[3] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 8 ؛ ص266.

[4] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة) ؛ ج 8 ؛ ص268.