جلسه 1397/11/08

بسم الله الرحمن الرحیم



ابدال/ ابدال در كلام و روايات شيعه/ طارق بن شهاب

موضوع: ابدال/ ابدال در کلام و روایات شیعه/ طارق بن شهاب
ادامه بررسی سند روایت نهمادامه بررسی شخصیت طارق بن شهاب:بحث ما پیرامون بررسی ابدال در روایات شیعه بود، روایتی را از اختصاص شیخ مفید در مورد ابدال نقل کردیم و عرض شد که کسی غیر از شیخ مفید در کتاب اختصاص این روایت را نقل نکرده است. در ادامه به بررسی سند این روایت پرداختیم.
طارق بن شهاب این روایت را از حذیفه نقل می کند و بیان شد که حذیفه نزد ما موثق است اما در مورد طارق بن شهاب بیان کردیم که عامه او را قبول دارند اما در کتب رجالی قدمای شیعه توثیق خاصی در مورد او ذکر نشده و تنها مرحوم شیخ طوسی فرمودند: او از اصحاب امیر مؤمنان علیه السلام بود و ما گفتیم که مراد شیخ از اصحاب هم عصر بودن است ولی بعضی از معاصرین ایشان را در اعلی مراتب حسن قرار می دهند و مستند آن ها یکی روایتی بود که متضمن انتقاد امام حسن علیه السلام به امیر مؤمنان علیه السلام بود که چون در ذیل حدیث نقل شده بود که طارق بن شهاب هرگاه این حدیث را می گفت برای مظلومیت امیر مؤمنان علیه السلام می گریست لذا از آن استفاده ی حسن ایشان را کرده بودند و ما بیان کردیم که حدیث از جهت محتوا دارای اشکال است و به نظر می آید که از جعلیات بنی امیه باشد یا اگر هم نقل خود طارق باشد دلالت دارد بر اینکه او اعتقاد درستی نسبت به امام نداشته است.
بعضی هم برای اثبات حسن طارق بن شهاب استناد می کنند به روایتی که حافظ رجب در مشارق الانوار الیقین نقل کردند که در آن امیر مؤمنان علیه السلام به تبیین صفات امام می پردازد که گفته شد که این سنخ تبیین برای کسانی می شد که دارای قوت ایمان و از اصحاب سر حضرت باشند لذا این روایت دلالت دارد بر اینکه طارق از اصحاب خاص حضرت امیر مؤمنان علیه السلام بودند. اما اگر خواسته باشیم این روایت را از حیث سند بررسی کنیم، غیر از حافظ رجب کسی این روایت را نقل نکرده است. در مورد حافظ رجب هم اختلافی است بعضی او را تضعیف کرده و او را از غلات می شمارند، بعضی دیگر مانند مرحوم علامه مجلسی متفردات او را نمی پذیرند، مرحوم مجلسی در بحار الانوار پس از نقل جریان شهادت حضرت امیر مؤمنان علیه السلام دو قصه نقل کرده و می فرماید: « این روایات از نقل حافظ رجب است و ما اعتماد به متفردات او نمی کنیم» و بعضی دیگر مانند علامه امینی از اشکالات وارد به حافظ رجب جواب می دهد و او را توثیق می کند و اشعاری را از ایشان ظاهر آن غلو است بیان و توجیه می کند و نظر ما هم همین است که حافظ رجب به رمز و اشاره و کنایه صحبت می کرد و غالی نبود و آنچه در کتاب او دلالت بر غلو دارد، چنانچه قابل توجیه باشد، توجیه شود و چنانچه قابل توجیه نباشد، رد شود و بر فرض هم که نتوانیم ایشان را توثیق کنیم، روایت از جهت متن قوی می باشد و شواهد بسیاری بر آن وجود دارد، روایت امام رضا علیه السلام در توصیف مقام امامت و زیارت جامعه کبیره امام هادیعلیه السلام نیز دارای همین مضامین است.
مرحوم مامقانی همین روایت را دلیل بر حسن طارق بن شهاب قرار می دهند؛
از دیگر ادله ی اعتبار ایشان، روایتی است که مرحوم شیخ طوسی نقل می کند که در این روایت عمار به اصحاب امیر مؤمنان علیه السلام می گوید: نزد این قوم بروید و با آنان صحبت کنید قبل از اینکه رأی آن ها را تغییر دهند، و در بین اصحاب ابو حیة است و ابو حیة کنیه طارق بن شهاب است.[1]

همچنین طارق از امیر مؤمنان علیه السلام روایت می کند که حسنین علیهما السلام دو امام معصوم هستند که این روایت هم دلالت بر حسن مترجم دارد.
پس طارق بن شهاب در اعلی درجات حسن قرار دارد. ولی این ادعا قابل اثبات نیست و ادله های مناقشه است.
قیس بن مسلم جبلی: از نظر رجالیون عامه:مزی در تهذیب الکمال بعد از ذکر نام او حرف «ع» گذاشته به معنای اینکه صحاح سته از او روایت نقل کردند. ابن معین و ابو حاتم گفتند: او ثقه است.
نسائی گفته است: ثقه است اما در عقیده مشکل داشت، جزء مرجئه بود.
ابن حبان او را در کتابش ذکر کرده و ذکر او به معنای ثقه بودن است.
احمد بن حنبل گفته است: ثقة فی الحدیث
سفیان ثوری گفته است: او برای تعظیم به خداوند هیچگاه سر به آسمان بلند نمی کرد.
پس ایشان نزد اهل سنت شخصیت محترمی است.
از نظر رجال شیعه:ایشان اصلا توثیق ندارد. مرحوم نمازی در مورد او می نویسد: لم یذکروه یعنی او مهمل است.
محمد بن معقل قرمیسینی:
مرحوم نمازی می فرماید: لم یذکروه یعنی مرحوم مامقانی، مرحوم اردبیلی و مرحوم خوئی در کتب رجالشان او را ذکر نکردند و این به معنای مهمل بودن ایشان است. البته مرحوم نمازی می خواهد ایشان را به طرقی دیگر توثیق کند می فرماید:
روى المفيد في كتاب الاختصاص ص 208 عن محمّد بن أحمد العلوي، عنه، عن محمّد بن عبد اللّه البصري حديث فضائل الأئمّة و ذمّ من خالفهم. و فيه عنه، عنه، عن محمّد عاصم، حديث آخر في وصف المهديّ عليه السّلام. و فيه ص 210 عنه، عن أبيه، عن عبد اللّه بن جعفر الحميري، حديث اللوح. و روى الصدوق، عن أبيه، عنه، عن محمّد بن عبد اللّه بن طاهر قال: كنت واقفا على أبي و عنده أبو الصلت الهروي- الخ. و في العيون ج 1، ص64 عن أحمد بن زياد بن جعفر الهمداني (ثقة)، عنه، عن محمّد بن عبد اللّه البصري. و مثل ذلك في الإكمال.[2]

« مرحوم مفید در کتاب اختصاص از محمد بن حمد علوی از محمد بن معقل قرمیسینی از محمد بن عبد الله بصری حدیث فضائل ائمه علیهم السلام و مخالفان آن ها را روایت کرده و همچنین حدیثی دیگر در وصف مهدی علیه السلام و حدیث لوح را هم او نقل کرده است. و در عیون احمد بن زیاد جعفر همدانی ثقه از او روایت کرده است.»
پس ایشان به نظر ما مهمل است و نقل مرحوم شیخ مفید از او برای اعتبار و وثاقت او کفایت نمی کند.
محمد بن عاصم: ایشان هم مهمل است. مرحوم نمازی می فرماید: لم یذکروه
علی بن حسین: به این نام در کتب رجالی افراد زیادی است و مشخص نیست ایشان کدام یک هستند.
محمد بن مرزوق: مرحوم نمازی می فرماید: لم یذکروه
عامر سرّاج:ایشان ثقه هستند. اما وثاقت ایشان و طارق بن شهاب، بر فرض وثاقت، کفایت نمی کند چون افراد مهمل در سند روایت وجود دارد.

[1] ابن عقده هم این روایت را نقل می کند، او از زیدی های یمن است. یمنی ها بسیار ارادت به امیر مؤمنان علیه السلام دارند، امیر مومنان علیه السلام. به مدت شش ماه در یمن نماز جمعه را اقامه کردند و خطبه خواندند و یمنی ها خطبه های حضرت را جمع کردند و اهتمام به جمع آوری فرمایشات امام دارند البته آل سعود مدت شصت سال تلاش کرد فرهنگ و اعتقادات آن ها را عوض کند، کتب نهج البلاغه و صحیفه را در میدان بزرگ صنعا به آتش می کشیدند و دانشگاهی وهابی ایجاد کردند که به دست یمنی ها از بین رفت

[2] مستدركات علم رجال الحديث، ج 7، ص334.