جلسه 1397/10/22

بسم الله الرحمن الرحیم



ابدال/ ابدال در كلام عامه

موضوع: ابدال/ ابدال در کلام عامه
در جلسات قبل عرض کردیم که ابدال معمولا در روایات عامه است و ابدال در روایات ما ناظر به روایات عامه است و تصحیح می کند و برای ابدال مصداق تعیین می کند که مصداق آن ائمه علیهم السلام است. بعضی گویا می خواهند به تعیین مصداقی که در روایت امام رضا علیه السلام ایراد بگیرند و این کلام را به مرحوم قمی نسبت می دهند که البته کلام مرحوم قمی نیست؛ بلکه ایشان تنها نقل می کنند.
اشکال: ابدال غیر از معصومین هستند؛ زیرا در بعضی از روایات زن ها را هم جزو ابدال قرار داده است. این قرینه است بر اینکه ابدال غیر ائمه علیهم السلام هستند. باید صحت سند آن روایت را بررسی کرد.
2. روایت فردوس الاخبار (مرسلا نقل شده است):عن أنس: الأبدال أربعون رجلا و أربعون امرأة، كلما مات رجل منهم أبدل اللّه مكانه رجلا و كلما ماتت امرأة أبدل اللّه مكانها امرأة. [1]
«انس گفت: ابدال چهل مرد و چهل زن هستند، هر گاه فردی از مردها بمیر خداوند مردی دیگر جایگزین او می کند و هرگاه فردی از زن ها بمیرد خداوند زنی دیگر جایگزین او می کند.»
این روایت در منابع ما نیست و فقط ابن شیرویه دیلمی صاحب کتاب فردوس الاخبار مرسلا از انس بن مالک نقل کرده است البته ممکن است عامه بگویند روایات فردوس الاخبار مرفوعه است و مرفوعه نزد عامه روایاتی است که قطعا از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است البته شهدار ابن شیرویه نزد عامه اعتباری ندارد و بعضی گفتند او شیعه است و مرحوم آقا بزرگ تهرانی فردوس الاخبار را در الذریعه نام می برد ولی بعید است که او شیعه باشد.
او از عامه است و کتاب او مراسیل است البته کتاب فردوس الاخبار کتاب خوبی است و یکی از مصادر کتاب شریف بحار الانوار علامه مجلسی رحمه الله است و در آن فضائل بسیاری در مورد امیر مؤمنان علیه السلام از ولادت تا شهادت و عالم قیامت ایشان نقل شده است، شهدار در مقدمه ی کتاب خود از نقل ده هزار روایت صحبت می کند امّا در چاپ اول آن نه هزار روایت بیشتر نبود و در چاپ دوم هشت هزار روایت اما با وجود حذف احادیثی از این کتاب، هنوز احادیث زیادی در این کتاب وجود دارد که بیانگر فضائل امیر مؤمنان علیه السلام است.
همه ی اهل سنت ناصبی نیستند، ناصبی ها عده ی قلیلی از اهل سنت هستند؛ عبد الرزاق هنگامی که نام «معاویه» را در کلاس او می بردند، می گفت: لا تغدر مجلسنا بذکر آل ابی سفیان لذا همه ی اهل سنت ناصبی نیستند مخصوصا شافعی ها که خیلی ابراز ارادت و محبت نسبت به اهل بیت علیهم السلام دارند و روایات بسیاری در مورد محبت اهل بیت علیهم السلام در کتاب های آن ها موجود است، ابن حبان از علمای شافعی می گوید: بارها قبر علی بن موسی الرضا علیه السلام را زیارت کردم و هر گاه مشکلی برایم بوجود می آمد به زیارت امام رضا می رفتم و مشکل من حل می شد و این را بارها تجربه کردم، و دعا می کرد: خداوندا مرا بر محبت مصطفی و اهل بیت او بمیران.[2]

این روایت را فقط فردوس الاخبار نقل کرده است.
3. نظر فخر الدین طریحی در مجمع البحرین:بعضی برای اثبات ابدال به کلام فخر الدین طریحی استناد می کنند که او نیز این مطلب را تأیید کرده است:
و فی القاموس ان الْأَبْدَالُ : قوم يقيم الله بهم الأرض و هم سبعون، أربعون بالشام و ثلاثون بغيرها، لا يموت أحدهم إلا قام مقامه آخر من سائر الناس.[3]
«ابدال: قومی که خداوند بواسطه آن ها زمین را نگه می دارد و آن ها هفتاد نفر هستند، چهل نفر در شام و سی نفر از بلاد دیگر، احدی از آنان نمی میرد مگر اینکه خداوند فرد دیگر را جایگزین او می کند.»
در حالی که این کلام بیان خود طریحی نیست بلکه ایشان کلام فیروز آبادی در قاموس را نقل می کند.
در مورد تعداد ابدال و محل سکونت و تفصیلات آن ها مطلبی در روایات ما نمی باشد اما احمد بن حنبل در این خصوص روایتی نقل می کند:
4. روایت احمد بن حنبل:حدثنا عبد اللّه، حدثني أبي، حدثنا عبد الوهّاب بن عطاء، أنا الحسن بن ذكوان، عن عبد الواحد بن قيس، عن عبادة بن الصامت، عن النبي صلی الله علیه و آله، أنّه قال: "الأبدال في هذه الأمّة ثلاثون مثل إبراهيم خليل الرّحمن عزّ و جلّ، كلّما مات رجل أبدل اللّه تبارك و تعالى مكانه رجلا"[4]
«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: ابدال در این امت سی نفر مانند ابراهیم خلیل الرحمن هستند، هرگاه مردی از آنان از دنیا رفت، خداوند فرد دیگری را جایگزین او می کند.»
چنانچه این روایت هم صحیح باشد، تعبیر « مثل إبراهیم خلیل الرحمن» کلام امام رضا علیه السلام را تأیید می کند که فرمودند مصداق ابدال ائمه علیهم السلام هستند.
ما نمی خواهیم وارد این بحث شویم که میزان اعتبار کتاب احمد چقدر است و اینکه آیا این روایات از احمد هست و آیا عبد الله پسر احمد روایات را از او نقل می کند و راویان این کتاب چقدر اعتبار دارند، آیا راویان روایات عبد الله از پدرش را نقل کردند یا از خود آن ها است، ابن تیمیه می گوید روایات آن از خود راویان هست و بعضی روایات از احمد است ولی آنچه می خواهیم عرض کنیم اینکه عباده از صحابه است و طبق مبنای عامه همه ی صحابه عادل هستند امّا آیا همه ی راویانی که در سلسله سند روایات عامه هستند، هم عادل هستند و جالب اینکه خود احمد در کتابش به دو نفر از راویان خدشه وارد می کند: " قال عبد الله قال أبی فیه ( عبد الوهاب بن عطاء) کلام غیر هذا و هو منکر یعنی حدیث الحسن بن ذکوان.
در روایتی دیگر عدد ابدال را چهل نفر بیان می کند:
5. روایت معجم الکبیر:حدثنا أحمد بن داود المكّي، ثنا ثابت بن عيّاش الأحدب، ثنا أبو رجاء الكلبي، ثنا الأعمش، عن زيد بن وهب، عن ابن مسعود، قال: قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله: «لا يزال أربعون رجلا من أمّتي قلوبهم على قلب إبراهيم، يدفع اللّه بهم عن أهل الأرض، يقال لهم: الأبدال. قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله: إنّهم لم يدركوها بصلاة و لا بصوم و لا صدقة، قالوا: يا رسول اللّه، فبم أدركوها؟ قال: بالسّخاء و النّصيحة للمسلمين».

« ابن مسعود گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: همیشه چهل نفر در امت من هستند، قلوب آن ها مانند قلب ابراهیم محکم است، خداوند بواسطه آن ها بلا را از اهل زمین دفع می کند، به آن ها ابدال گفته می شود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: آن ها به نماز و صوم و صدقه شناخته نمی شوند[5]
، گفتند: پس به چه چیز شناخته می شوند؟ فرمود: به سخاوتمندی[6]
و نصیحت به مسلمانان.»
بررسی سند روایت:هیثمی در مجمع الزوائد این روایت را نقل می کند، می گوید: رواه الطبرانی من روایة ثابت بن عیاش الاحدب عن أبی رجاء الکلبی و کلاهما لم أعرفه.[7]

ابو نعیم رواه فی الحلیه قال: غریب من حدیث الاعمش او الضعیف.پس سند این روایت از نظر خود عامه ضعیف است.

[1] المعجم الموضوعي لإحاديث الإمام المهدي علیه السلام.، ص384

[2] التقات، ج8، ص456.

[3] مجمع البحرين، ج 5، ص319.

[4] مسند أحمد، ج5 ص322- معجم الأحاديث الإمام المهدي علیه السلام.، ج 2، ص341- المعجم الكبير، ج10 ص224 ح10390

[5] شوکانی در کتابش در باب جماعت می گوید: نماز به جماعت امام فاسق و فاجر اشکالی ندارد سپس می گوید: این از جعلیات بنی امیه است چون معمولا امرای آن ها فاسق بودند و معمولا امام جماعت بودند.

[6] ابن ابی الحدید می گوید: پیرزن های بنی العباس سخاوتنمدتر از امرای بنی امیه بودند؛ سخاوت را مطرح می کنند تا بذل و بخشش های بی حساب و کتاب خود به اطرافیانشان را توجیه کنند در زمانی که زن های بنی هاشم در تنگدستی و محرومیت شدید به سر می بردند که هر چند نفر آن ها یک چادر برای نماز خواندن داشتند و اگر کسی به آن ها کمک می کرد آنقدر به او شکنجه می دادند تا بمیرد.

[7] مجمع الزوائد، ج10، ص63.