مشخصات کتاب

سرشناسه :موسوی، سیدعلی اصغر، 1345 -

عنوان و نام پدیدآور :فاطمه علیها السلام مادر تمام خوبی ها [کتاب]/ سیدعلی اصغر موسوی.

مشخصات نشر :ساری: نشر هاوژین، 1394.

مشخصات ظاهری :191 ص.

شابک :180000ریال:978-600-7546-34-5

یادداشت :کتابنامه: ص. 185 - 191؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق.

موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- فضایل

موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- اخلاق

رده بندی کنگره :BP27/2/م8165ف2 1394

رده بندی دیویی :297/937

شماره کتابشناسی ملی :3765763

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمْ

فاطمه(علیها السلام)

مادر تمام خوبی ها

سید علی اصغر موسوی

سرشناسه :موسوی، سیدعلی اصغر، 1345 -

عنوان و نام پدیدآور :فاطمه علیها السلام مادر تمام خوبی ها [کتاب]/ سیدعلی اصغر موسوی.

مشخصات نشر :ساری: نشر هاوژین، 1394.

مشخصات ظاهری :191 ص.

شابک :180000ریال:978-600-7546-34-5

یادداشت :کتابنامه: ص. 185 - 191؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق.

موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- فضایل

موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- اخلاق

رده بندی کنگره :BP27/2/م8165ف2 1394

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

رده بندی دیویی :297/937

شماره کتابشناسی ملی :3765763

تقدیم به:

نخستین گل واژه لبخند بر لبان محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) و خدیجه(علیها السلام)

فرشته بی نظیری که فاطمه(علیها السلام) نام گرفت؛

فاطمه ای که هم زهره بود، هم زهرا، هم انسیه حورا!

و تقدیم به:

مادرم، بانو بتول اسلامی رحمت الله و رضوانه تعالی علیها، که عاشقانه مرا با یاد مادر تمام خوبی ها پروراند

و دخترم، سیده فاطمه معصومه (یاسمن) رحمت الله و رضوانه تعالی علیها، که به حق، «ام ابیها»ی پدر بود و در سانحه تصادف در بهمن 1399 راهی ملکوت آسمان شد

و به پدر بزرگوارم جناب حجت الاسلام المسلمین آقا سیدعلی اکبر موسوی رحمت الله و رضوانه تعالی علیه، به پاس آموزه های مقدس از متون اصیل تاریخ اسلامی،

باشد که مورد خشنودی خداوند (جل جلاله)، پسند حضرت زهرا(علیها السلام) و موجب آمرزش روح شریف عزیزانم گردد!

کانون آیینه حق

کوثر عشق فقط بحر مصفّا دارد

نه به هر چشمه توان گفت: که دریا دارد!

بحر لرزید: که موضوف بزرگان شده است!

جایگاهی که فقط «اُمّ ابیها» دارد

زهره رنجید: که من، خُردترین سیّاره

کی شوم لایق آن نام، که زهرا(علیها السلام) دارد

مهر پرسید: که «والشمس» کدامین ماه است؟

ماه خندید: که رخساره حورا دارد!

چشمه جوشید و پدیدار شد از آن، هستی

شأن «لولاک» اگر حکمت «لمّا» دارد!

سلفی! دخت نبی(صلی الله علیه و آله و سلم) مظهر «سرّ الله» است!

بی مزار است، اگر خیل تماشا دارد -

گر که موقوف به جایی و مکانی می شد

کس نمی گفت، که صورت ز چه معنا دارد؟!

معنی هستی افلاک فقط زهرا(علیها السلام) نیست -

«چارده» آینه در شاخه «طوبی» دارد

مرکز آینه، کانون تجلّی گر شد!

نقطه وحدت «حق»، کثرت «مولا» دارد!

می رسد صبح شکوفایی آیینه حق

می رسد آن که به کف دولتِ فردا دارد!

ان شاءالله!

فهرست مطالب

مقدمه ....... 10

فصل اول: هویت شناسی حضرت فاطمه............................................. 14

الف) تولد............................................................................................. 16

ب) نام ها و القاب حضرت فاطمه(علیها السلام) .............................................................. 18

ج) کنیه های حضرت زهرا(علیها السلام) ...................................................................... 23

فصل دوم: مفهوم شناسی الگو و ملاک الگو بودن .. 36

فصل سوم: شخصیت شناسی حضرت فاطمه(علیها السلام) ...................................... 44

الف) سوره کوثر.................................................................................... 46

ب) آیه تطهیر........................................................................................ 47

ج) آیه قربی .. 50

د) در دیگر آیات.................................................................................... 52

الف) حضرت زهرا(علیها السلام) در منظر و بیان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ............................................... 53

ب) حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان ائمه معصومین(علیهم السلام) .. 56

ج) حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان معصومان، اصحاب و فقها..................................... 58

یک- حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و معصومین(علیهم السلام) ..................... 58

دو - حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان همسران رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) .......................................... 61

سه - حضرت فاطمه(علیها السلام) در بیان صحابه......................................................... 63

چهار - حضرت فاطمه(علیها السلام) در بیان علما و فقهای شیعه و سنی................................ 65

فصل چهارم: رفتار شناسی حضرت فاطمه(علیها السلام) ....................................... 69

الف) نماز و عبادات................................................................................ 72

ب) ولایت و اعجاز فاطمی........................................................................ 75

ج) حجاب - عفاف ... 79

د) توکل و توسل . 82

نتیجه گیری رفتار شناسی اعتقادی.................................................................... 83

الف) ازدواج حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) و حضرت علی(علیه السلام) ..................................... 86

یک- چگونگی ازدواج .. 86

دو- حاکمیت ارزش ها در ازدواج............................................................... 94

ب) خانه داری و همسرداری حضرت فاطمه(علیها السلام) .. 95

یک- تعهدات خانوادگی حضرت فاطمه(علیها السلام) .. 95

دو- اصل مشارکت و تقسیم کار در امور زندگی............................................. 96

سه - قناعت و ساده زیستی...................................................................... 99

چهار - اطاعت، حمایت و محبت .. 102

نتیجه گیری مقام همسری و خانه داری حضرت زهرا(علیها السلام) .. 103

ج) مقام مادری و فرزند داری.................................................................. 106

یک - مقام مادری در اسلام..................................................................... 106

دو - تربیت فرزندان . 109

الف) حضور در اجتماع و هدایت زنان........................................................ 114

ب) رسیدگی به نیازمندان . 115

ج) رعایت حقوق دیگران....................................................................... 116

نتیجه گیری رفتار شناسی اخلاقی - اجتماعی....................................................... 117

الف) روش ها و راهبردهای رفتار سیاسی...................................................... 120

یک - خطبه در مسجد مدینه..................................................................... 121

دو - طرد غاصبان حقوق خویش............................................................... 140

ب) در مقابل دشمنان و غاصبان ولایت......................................................... 142

یک - امتناء از پذیرش ابوبکر و عمر برای عیادت.......................................... 144

ج) در مقابل امت اسلام (مهاجر و انصار)..................................................... 146

یک - سیاست سکوت و گریه.................................................................... 146

دو - خطبه در اجتماع زنان مهاجرین و انصار............................................... 149

سه - شکوه در جمع بانوان مهاجر و انصار................................................... 152

چهار - سخنان فاطمه(علیها السلام) با دختر طلحه......................................................... 152

د) سخن با یاوران ولایت........................................................................... 153

ه) پدیدارشناسی حقوقی کودتاگران سقیفه.................................................................................154

نتیجه گیری رفتارشناسی سیاسی...................................................................... 158

فصل پنجم: تحلیلی بر اندیشه تابناک حضرت فاطمه(علیها السلام) ... 166

الف) خطبه معروف حضرت در مدینه.......................................................... 168

ب) موضوع غدیر (اندیشه شناسی).............................................................. 171

ج) روایان حدیث ایشان............................................................................ 172

د) علم آموزی حضرت............................................................................. 175

الف) ادعیه و ازدکار................................................................................ 175

ب) در مکتب زهرا(علیها السلام) ............................................................................... 181

فصل ششم: معراج و شهادت حضرت فاطمه(علیها السلام) ..................................... 184

2)وصیت ها.......................................................................................... 187

واپسین سخن............................................................................................. 199

کتابنامه................................................................................. 209

مقدمه

فرمود: «فاطمةُ سَیدةِ نِساءِ العالَمین؛ فاطمه مهین بانوی زنان در دو جهان است.»⁽¹⁾

فرمود: «فاطمةُ بّضعَةَ مِنّی؛ فاطمه پاره تن من است.»⁽²⁾

فرمود: «وَ هِی قَلبی الّذی بَینِ جَنتبی؛ و او جان و دل من است که در سینه قرار دارد.»⁽³⁾

فرمود: «وَ هِی نورُ عَینی وَ ثَمَرَةُ فُؤادی؛ و او نور چشم و میوه دل من است.»⁽⁴⁾

فرمود: «فَمَن اَغضَبها فَقَدَ اَغضَبنی؛ و هر کس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است.»⁽⁵⁾

هر گاه فاطمه را دید، همه را متوجه دیدار کرد؛ دیدار!

دیدار؛ یعنی شهود!

دیدار؛ یعنی اشراق!

دیدار یعنی عشق؛ یعنی حضور؛ یعنی تجلی؛ یعنی ظهور!

همگان می پنداشتند که حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، همچون پدران که فرزندان را دوست می دارند، رفتار می کند؛ اما گویی برای پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دیدن علی(علیه السلام) و زهرا(علیها السلام) ، یک عبادت است، ثواب است؛ ثوابی که مسیر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را به درب خانه دخترش می رساند.

آری، تفاوت حضرت زهرا(علیها السلام) با دیگران چنین رفتاری را برای پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ایجاد کرده بود؛ زیرا حضرت در چند فضیلت از همگان برتری داشت و این همگان تنها زنان و دختران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نبودند؛ بلکه ایشان از تمام خویشان و اصحاب و یاران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) - به جز مولای متقیان حضرت علی(علیه السلام) - بافضیلت تر بود.

چه کسی می تواند حضرت زهرا(علیها السلام) را به خوبی بشناساند؟! تنها مقام شامخ نبوت و صاحب ولایت می توانست و می تواند نسبت به بانوی باوقار مدینه سخن بگوید. آنچه در ابتدا و دیباچه مقدمه آمده، تنها نکاتی اندک از سخنان و احادیث رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره حضرت زهرا(علیها السلام) است.

اینک در این مجال به تعدادی از فضایل بی بدیل آن گرامی دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) می پردازیم:

در مورد پندار حضرت زهرا(علیها السلام) می توان گفت تا قبل از نُه سالگی، تفکرات دینی ایشان با دریافت های عارفانه از شریعت پدر همراه بود و حضرت زهرا(علیها السلام) زندگی خود را در بحرانی ترین شرایط جهان اسلام سپری کرده بودند؛ از تحریم و محاصره اقتصادی تا هجرت؛ از مرارت های مادر تا سختی های رسالت پدر؛ از تلخی روزهای مکه تا دهشت شعب ابی طالب.

به راستی چه کسی می تواند برای زهرای مرضیه(علیها السلام) دوران خوش کودکی را معنا کند؟! گویی او برای همیشه بزرگ و سترگ آفریده شده بود! آنگاه که همسن و سالانش آزادانه بازی می کردند، او و خانواده اش در ازدحام خشم شیاطین، به فرجام اسلام می اندیشیدند. بسیاری از احادیث تنها انعکاس دهنده رفتار پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) با حضرت زهرا(علیها السلام) در مدینه و بعد از ازدواج او با حضرت علی(علیه السلام) هستند؛ اما عشق پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به زهرا(علیها السلام) نمی توانست بعد از هجرت اتفاق افتاده باشد! اصلاً تصور تکامل زمانی و جسمی برای حضرت صدیقه(علیها السلام) نمی تواند مصداق درستی باشد؛ چرا که باید تکامل فکری او را در حد و اندازه خود او، بررسی کرد؛ نه با همنوعان، یا همسنان او؟!

شخصیتی که جزو معصومین(علیهم السلام) است، باید به علم «لدنی» هم دسترسی داشته باشد. معصوم یک واژه انتزاعی نیست که در جنسیت مختلف، متفاوت عمل کند، بلکه به دلیل بهره مندی از یک منبع فیض، فراتر از زمان و مکان، جنس و جسم و موقعیت و وضعیت عمل می کند. آنگاه که صحبت از ناتوانی پیش می آید، سخن از نوعیت و کیفیت آغاز می شود؛ ولی توانایی، دانایی ست و دانایی- آن هم از نوع الهی و ماورایی اش - شدت و ضعف را فقط در تکلیف می بیند، نه دریافت.

ایمان حضرت زهرا(علیها السلام) از بطن مادر تا بطن خاک، همانی بود که خداوند مقدر فرموده بود و عشق پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) از ازل تا ابد نسبت به حضرت زهرا(علیها السلام) همان بود که همیشه مزه «لوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاکَ» داشت. پندار توحیدی حضرت زهرا(علیها السلام) از جنس تعلیم بشری نبود؛ چرا که یک نفر آن هم در «هفت سالگی» با تعلیم و تعلم به آن چنان مقام والا نمی رسد!

ایمان توحیدی، عبادت، نجابت، عصمت، عفت، شجاعت، غیرت دینی، سخاوت، عطا و... فضایلی نبودند که حضرت زهرا(علیها السلام) ، آنها را در طول نُه سال آموخته باشد؛ بلکه این فضایل با جان و دل او، با ذره ذره وجود او آمیخته شده بودند. شالکه وجودی حضرت زهرا(علیها السلام) بازتاب آیه تطهیر بود، آیه ای که بزرگترین سند افتخار اسلام در بازشناسایی فطرت آدمی، فراتر از ابعاد جسمی و جنسیتی اوست، سند عظمت عترتی که تربیت یافتگان مکتب خداوند بودند، نه مکتب اسلام و قرآن! پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به علت همین موضوع حدیث ثقلین را فرموده است و عترت خود را در کنار قرآن معرفی کرده؛ زیرا آنان صورت عملی اسلام و چهره واقعی قرآن بودند، نه فقط یاران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) که امروزه برخی در جهان اسلام – به اشتباه – آنان را هم، در زمره دیگر اصحاب یا یاران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) قرار می دهد. حضرت زهرا(علیها السلام) جوهره اصلی شریعت نبوی و ولایت علوی است، نه امتیازهایی که به واسطه قرابت یا عبادت برای ایشان فرض کرده اند.

در مورد همسرداری حضرت فاطمه(علیها السلام) ، توجه او به کارهای خانه و کمک به شوهر چنین آورده اند:

روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و مسلمانان در مسجد به انتظار آمدن بلال نشسته بودند تا بیاید و اذان بگوید. برخلاف انتظار، بلال آن روز دیر آمد و زمانی که پیغمبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) علت دیر آمدن بلال را پرسید در پاسخ عرض کرد: من از در خانه فاطمه عبور می کردم که دیدم مشغول دستاس آسیاست و فرزندش حسن را - در حالی که گریه می کند

ابونعیم (از محدثین اهل سنت) در حلیة الاولیاء از زهری چنین حدیثی را نقل کرده است: «به راستی، فاطمه دختر پیغمبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) آن قدر دستاس کرد که دستانش تاول زد و دسته دستاس در دست وی اثر گذاشت.»⁽¹⁾همچنین مرحوم کلینی(ره) به نقل از امام صادق(صلی الله علیه و آله و سلم) آورده است: «وضع خانه علی(علیه السلام) این گونه بود که امیرالمؤمنین هیزم فراهم می کرد، از چاه آب می کشید و خانه را نظافت می کرد. فاطمه(علیها السلام) نیز آرد را خمیر کرده و نان می پخت.»⁽²⁾

به درستی می توان گفت که بانوی گرانقدر اسلام به سادگی زندگی کرده و با رفتار و کرداری مانند دیگران البته بسیار پاکیزه تر از آنها الگویی برای رفتار و کردار اصیل اسلامی بوده است. ایشان مثل همه غذا می پخت، مثل همه فرزندداری می کرد، مثل همه شوهرداری می کرد، مثل همه عاشق زندگی و همسر و فرزندانش بود؛ اما با تفاوت بسیار فراوان با اطرافیانش! چرا که انسان کاملی بود و انسان کامل حجت خداست و حجت خدا از هر گونه جهل و غفلت و تن آسانی به دور است. کامل در «کُلیّت» توسط خداوند، برای الگو بودن و ارشاد امّت، تربیت می شود و در «جزئیّت» همانند مردم زندگی می کند، امّا با تفاوت چشمگیر که آن تفاوت، «درست» زندگی کردن است. زندگی اولیای خدا هم مثل مردم است؛ امّا مردم از رفتارها و کردارها و گفتارهای «مذموم» پرهیز نمی کنند؛ ولی اولیای خدا نه تنها سمت رفتار «مذموم» نمی روند که خود ترجمان رفتارهای «ممدوح» و شالوده و اساس زیستن الهی گونه هستند.

و چه زیبا گفت، آنکه گفت: «فاطمه، فاطمه است!»

**

شایسته تقدیر است در این مجال، از زحمات دوستان پژوهشگر در اداره کل پژوهش اسلامی های صدا و سیما، وزارت ارشاد (اداره کل کتاب)، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران، نشر هاوژین، به ویژه مواهب و تلاش های سخنور فرهیخته، جناب آقای علی اصغر اسماعیلی و همکاری مستمر زنده یاد سیده معصومه موسوی که برای فراهم آوردن نشر این کتاب صمیمانه مرا یاری کرده اند، قدردانی و تشکر کنم!

فصل اول: هویت شناسی حضرت فاطمه(علیها السلام)

اشاره

1) مفهوم شناسی فردی

اشاره

حضرت فاطمه(علیها السلام) ، دختر نبی مکرم اسلام و خدیجه بنت خُوَیلِد در سال پنجم بعثت، هشت سال قبل از هجرت، در مکه به دنیا آمد. اُمِّ اَبیها، اُمُ الحَسنین، اُمُ السِبطین و اُمُ الأئِمه از کنیه های آن بانو و صدیقه، کبری، بتول، سیده نساء العالمین، مطهره، راضیه، مرضیه، طاهره، محدثه و... از لقب های آن حضرت است.

الف) تولد

چگونگی ولادت حضرت زهرا(علیها السلام)

خدیجه(علیها السلام) چون با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ازدواج کرد، زنان مکه از او دوری جسته، نزد او نمی آمدند، بر او سلام نمی کردند و حتی زنان دیگر را هم از آمدن نزد وی بازمی داشتند. خدیجه(علیها السلام) از این امر بیمناک شد و بی تابی و اندوهِ او برای ترس بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود. اما چون به فاطمه باردار شد، وی از درون شکم مادر با او صحبت می کرد و او را به صبر فرامی خواند.

خدیجه(علیها السلام) این موضوع را از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پنهان می کرد تا اینکه روزی حضرت وارد شد و شنید خدیجه(علیها السلام) با حضرت فاطمه(علیها السلام) سخن می گوید. فرمود: با که سخن می گویی؟ خدیجه(علیها السلام) گفت: جنینی که در شکمم است، با من سخن می گوید و مونسم شده است.

به او فرمود: ای خدیجه، این جبرئیل است که به من خبر می دهد که او دختر و فرزندی پاکیزه و مبارک است. خدای تبارک و تعالی نسل مرا از او قرار خواهد داد و در نسل او امامانی را قرار می دهد که بعد از انقطاع وحی اش ایشان را جانشینان من در زمین خواهد کرد.

خدیجه(علیها السلام) دوران بارداری را طی کرد تا اینکه نزدیک ولادت دخترش فرارسید. پس به زنان قریش و نزدیکان خود پیغام فرستاد که به کمک من بیایید و اموری را که تنها بر عهده زنان است، برای من انجام دهید؛ اما آنان فردی را به سوی او فرستادند و گفتند: تو از دستور ما سر باز زدی و حرف ما را قبول نکردی و با محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) ، یتیم ابی طالب که فقیر و تهی دست بود، ازدواج کردی، حال در عوض ما نیز تلافی کرده و هیچ کار تو را به عهده نمی گیریم.

در آن زمان، خدیجه(علیها السلام) در غم و اندوه فرو رفت؛ که ناگاه چهار زن گندمگون و بلندقامت، در ظاهر شبیه به زنان بنی هاشم را دید که وارد خانه شدند. خدیجه(علیها السلام) از دیدن آنان بیمناک شد، اما یکی از آنها گفت: ناراحت مباش، ای خدیجه! ما فرستادگان پروردگار و خواهرانت هستیم. من ساره هستم و این آسیه دختر مزاحم - که همنشین تو در بهشت است - و این مریم دختر عمران و این (کلثم) خواهر موسی بن عمران است. خداوند ما را نزد تو فرستاده تا کار زنان را انجام دهیم.

پس یکی از آنان در سمت راست، یکی در سمت چپ، سومی در مقابل و چهارمین فرد در پشت سرش نشست. پس حضرت فاطمه(علیها السلام) پاک و پاکیزه به دنیا آمد. آن گاه نوری از او تابید که در تمام خانه های مکه وارد شد و در شرق و غرب زمین جای نماند؛ مگر آنکه در آنجا تابیدن گرفت.

و [بعد از ولادت حضرت فاطمه(علیها السلام) ] ده نفر از حورالعین وارد شدند، که هر یک تشتی بهشتی و ابریقی از آب کوثر همراه خود داشتند. زنی که در مقابل خدیجه(علیها السلام) نشسته بود، آنها را از آنان گرفت و نوزاد را با آب کوثر شست وشو داد. سپس دو قطعه پارچه را که از شیر سپیدتر و از مشک و عنبر خوشبوتر بود، بیرون آورد و با یکی از این دو ایشان را پیچید و با دیگری سرش را پوشاند. سپس از او سخن گفتن طلبید. حضرت فاطمه(علیها السلام) لب به کلام گشود و گفت: شهادت می دهم خدایی جز خدای یکتا نیست، پدرم رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) سرور انبیا است و شوهرم سالار اوصیای پیامبران است و فرزندانم بزرگ نوادگان رسولان هستند. سپس بر آن زنان سلام کرد و نام هر یک را گفت. آنان بر او تبسم کردند. حورالعین و آسمانیان به یکدیگر بشارت ولادت حضرت فاطمه(علیها السلام) را دادند. نوری عظیم در آسمان درخشید که ملائکه تا آن هنگام ندیده بودند.

زنان گفتند: ای خدیجه، او را بگیر؛ که پاک و مطهر و پیراسته و مبارک است و به او و نسلش برکت داده شده است.⁽¹⁾

ولادت حضرت فاطمه(علیها السلام) ، در بیستم ماه جمادی الثانی⁽¹⁾سال پنجم بعثت⁽²⁾،

سه سال بعد از معراج رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بوده است.⁽³⁾

ب) نام ها و القاب حضرت فاطمه(علیها السلام)

فاطمه

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) او را از جانب خدای تعالی فاطمه نامید. «فاطمه» اسم فاعل مونث از «فَطَمَ» است که به معنای جدا کردن و دور ساختن می باشد.

در وجه تسمیه این نام شریفه، احادیث متعددی وارد شده است، از جمله:

یونس بن خلبیان از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند: «فاطمه نزد خداوندِ صاحب عزت و جلال نُه اسم دارد: فاطمه، صدیقه (بسیار راستگو)، مبارکه، طاهره، زکیه (پیراسته)، راضیه (کسی که خداوند از او راضی است)، مرضیه (کسی که مورد رضایت خداوند است)، محدثه (کسی که ملایکه با او سخن می گویند) و زهرا.»

سپس فرمود: «می دانی تفسیر فاطمه چیست؟» یونس گفت: «نمی دانم.»

فرمود: «مقطوم (بریده شده) از شر است. سپس فرمود: اگر امیرالمومنین(علیه السلام) نبود، هیچ کس تا روز قیامت در گستره زمین از آدم تا غیر از او هم شأن حضرت فاطمه(علیها السلام) وجود نداشت.»⁽⁴⁾

در دیگر روایات درباره علت نام گذاری حضرت فاطمه(علیها السلام) به این نام، آمده است:

«او و شیعیانش (پیروان ایشان) بریده از آتش جهنم اند.»⁽⁵⁾

«به خدا قسم، خداوند تبارک و تعالی به علم او را از شیر گرفته است [یعنی علم لدنی به او عطا فرموده است] و در میثاق پلیدی های ظاهری و معنوی بازداشته است.»⁽¹⁾

حضرت امام رضا(علیه السلام) این حدیث را از حضرت امیرالمومنین(علیه السلام) روایت می کنند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به ایشان فرمود:

«فاطمه از این رو فاطمه نامیده شد، که خداوند (پیوند) او و ذریه او را از آتش بریده است؛ هر کدامشان که خداوند را در یکتاپرستی ملاقات کند (تا هنگام فوت موحد باشد) و به آنچه من آن را آورده ام، ایمان آورند.»⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «دخترم فاطمه، به این علت فاطمه نامیده شده که خداوند (پیوند) او و دوستداران او را از آتش جهنم بریده است.»⁽³⁾

«ای فاطمه، خداوند برای تو نامی از نام های خود را برگزیده است، او فاطر (خالق) است و تو فاطمه و شبیه او هستی (چرا که خلایق از شناخت تو عاجزند).»⁽⁴⁾

این وجه تسمیه نیز درباره زهرای مرضیه(علیها السلام) در حدیث بیان شده که خداوند می دانست عده ای بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در مقام امامت و خلافت الهی بعد از ایشان طمع می ورزند و از این رو رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را دستور دادند که نام دخت خود را فاطمه بگذارد و فرمود: «از او ذریه ای پدید می آید که جانشینان آن حضرت می باشند و امید آن سوداگران را قطع می سازند.»⁽⁵⁾

بتول

حضرت علی(علیه السلام) می فرماید: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پرسیدند: «معنای بتول چیست؟» ما شنیده ایم شما می گویید: «مریم و فاطمه بتول می باشند.» فرمود: «بتول آن کسی است که هیچ گاه سرخی(خون) نبیند؛ یعنی حائض نشود؛ زیرا حیض شایسته دختران پیامبران نیست.»⁽⁶⁾

طاهره

امام باقر(علیه السلام) از پدران خود نقل می کنند که فرمودند: «همانا فاطمه دختر حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) به خاطر پاکی اش از هر پلیدی و پاکیزگی اش از هر ناسزاگویی، طاهره نامیده شد. او حتی یک روز حیض و نفاس را ندید.»⁽¹⁾

زهرا

«زَهَرَ» به معنای درخشیدن است و صدیقه کبری⁽²⁾

از این جهت به زهرا مشهور شد که از سیمای محبوبش نور بر عالم می تراوید و عوالم وجود را روشن می کرد. چنانچه در حدیثی در این وجه تسمیه آمده است: «چون حضرت فاطمه(علیها السلام) در محراب خود به نماز می ایستاد، نورش برای اهل آسمان چنان می درخشید که نور ستارگان برای اهل زمین.»⁽³⁾

شیخ صدوق از امام رضا(علیه السلام) نقل می کند که در ضمن حدیثی فرمودند: «هنگامی که هلال ماه رمضان پدیدار می شد و حضرت فاطمه(علیها السلام) در نقطه ای ایستاده بود، نور وجود او چنان بود که بر هلال غلبه و آن را از نظر مخفی می کرد (مانند ستارگان که در طلوع خورشید نمودی ندارند). هنگامی که او از آنجا می رفت، ماه پرتوافشانی می کرد.»

در حدیث دیگری ابان بن تغلب از امام صادق(علیه السلام) می پرسد: «ای فرزند رسول خدا، چرا زهرا(علیها السلام) را زهرا نامیده اند؟»

امام(علیه السلام) می فرماید: «لِاَنَّها تَزهَرُ لَاَمیرالمُؤمِنینَ(علیه السلام) فِی النَّهارِ ثَلاثَ مَرّاتٍ بِالنّورِ... .»⁽⁴⁾

زیرا زهرا(علیها السلام) در روز، سه بار برای امیرالمومنین(علیه السلام) می درخشید: در هنگام نماز صبح که مردم در خواب بودند، نور او جلوه گر می شد، سفیدی این نور به اتاق های مردم وارد می شد و خانه هایشان را نور سفید فرا می گرفت. آنان از این امر تعجب کرده و نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) می رفتند و علت آن روشنایی را می پرسیدند. حضرت، آنها را به منزل

فاطمه(علیها السلام) می فرستادند. به خانه او می آمدند و می دیدند که او نشسته و نماز می خواند و در محراب، نور از چهره اش ساطع می شود. بنابراین می فهمیدند که آنچه دیده اند از نور فاطمه(علیها السلام) بوده است.

چون روز به نیمه می رسید و حضرت آماده نماز می شد، نور سیمایش در رنگ زرد پرتوافشان می گشت و این نور به اتاق های مردم می رفت و لباس ها و رنگ هاشان به نور زرد می گرایید. مردم خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) می آمدند و از دیده خود پرسش می کردند. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ایشان را به منزل فاطمه(علیها السلام) می فرستاد. به خانه او می رفتند و مشاهده می کردند در محراب به نماز ایستاده و نور چهره اش به زردی می گراید. پس متوجه می شدند که آنچه دیده اند از نور صورت فاطمه(علیها السلام) بوده است.

آن هنگام که روز به پایان می رسید و خورشید غروب می کرد، سیمای حضرت فاطمه(علیها السلام) در رنگ سرخ می درخشید و سرخی گونه گل انداخته ایشان، به خاطر شادی و شکر خدای صاحب عزت و جلال بود. این نور سرخ فام به اتاق های اهل مدینه وارد می شد و حیاتشان را به این رنگ در می آورد. پس مردم نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) می رفتند و علت را جویا می شدند. حضرت آنان را به خانه حضرت فاطمه(علیها السلام) می فرستاد. هنگامی به آنجا می رفتند، می دیدند که دخت پیامبر نشسته است و تسبیح و تقدیس خدا را به جای می آورد و سیمایش به رنگ سرخ می درخشد. پس می دانستند که آن چه دیده اند از نور چهره حضرت فاطمه(علیها السلام) بوده است.

پس این نور پیوسته در سیمای او قرار داشت تا این که امام حسین(علیه السلام) به دنیا آمد (و به او انتقال یافت) و آن نور در سیمای ما اهل بیت تا روز قیامت – امامی بعد از امام دیگر – می درخشد.

... و این امری شگفت از بزرگ بانوی خاندان رسالت نیست؛ زیرا نور وجود او از نور اقدس الهی تکوّن یافته و در سیما شبیه پدرش رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود⁽¹⁾

به گاه سخن، کلام و لحن پیامبر را به گوش می رساند⁽²⁾

و در راه رفتن بسان پدر - نوبتی متمایل به راست و نوبتی به چپ - گام می نهاد.⁽³⁾

حضرت امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «زهرا(علیها السلام) را بدین جهت زهرا نامیدند که نور او (خلقت نورانی او) مشتق از نور عظمت خدای سبحان است. هنگامی که نور او (حضرت فاطمه(علیها السلام) ) درعالم قدس درخشید، چشمان ملائکه را به شدت خیره ساخت. پس در پیشگاه خداوند به سجده افتادند و گفتند: ای خدا و سرور ما این نور چیست؟ خداوند به ایشان وحی کرد که این نور من است که در آسمان جایگزینش ساختم. من او را از صلب یکی از پیامبرانم – که برترین آن هاست - خارج می سازم و از آن نور امامانی را که امر مرا برپا می دارند و به حقانیت من هدایت می کنند، بیرون می آورم و اینان را در جانشینانم در زمین بعد از انقطاع وحی ام قرار می دهم.»⁽⁴⁾

سلمان فارسی می گوید: «من نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در مسجد نشسته بودم که عباس بن مطلّب (عموی حضرت) وارد شد و بر ایشان سلام کرد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پاسخ فرمود و به او مرحبا گفت. عباس گفت: «ای رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از چه رو خداوند علی بن ابی طالب را بر ما و خاندان شما برتری داده است، حال آنکه همه ما از یک معدن هستیم؟»

پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در پاسخ فرمود:

«اِذَن اُخبِرُکَ یا عَمّ. اِنَّ اللهَ خَلَقَنی و خَلَقَ عَلیاً(علیه السلام) وَ لاسَماءَ و لا اَرضَ و لا جَنَّةَ و لا نارَ و لا لوْحَ و لا قَلَمَ... »⁽⁵⁾

ای عمو درباره [این موضوع] تو را آگاه می سازم. خداوند من و علی را آفرید، در حالی که نه آسمانی بود و نه زمینی، نه بهشت و نه دوزخی، و نه لوح و نه قلمی. آن هنگام که خدای صاحب عزت و جلال مشیتش بر خلقت ما تعلق گرفت، به

کلمه ای تکلم کرد و آن نوری شد، سپس کلمه ای دیگر گفت و آن نسیمی شد. سپس این دو را به هم آمیخت به گونه ای که مخلوط شدند و من و علی(علیه السلام) را از آن دو خلق کرد. بعد از آن نور مرا شکافت و از آن، نورِ عرش را بیرون آورد؛ بنابراین من از عرش بزرگ ترم. نور علی را نیز شکافت و از آن نور آسمان ها را بیرون آورد؛ پس علی از آسمان ها بزرگ تر است. سپس نور حسن(علیه السلام) را شکافت و از آن، نور خورشید؛ و نور حسین(علیه السلام) را شکافت و از آن، نور ماه را بیرون آورد. پس آن دو از خورشید و ماه عظمت بیشتری دارند و (در آن هنگام) ملائکه تسبیح خدای تعالی به جای می آوردند و در تسبیح خود می گفتند: «خدایا تو منزهی و پیراسته؛ چه انواری پدید آوردی که چنین نزد تو گرامی هستند!»

چون خداوند متعال اراده فرمود که ملائکه را بیازماید، بر آنان که (از بسیاری تعداد) اول و آخرشان دیده نمی شد، ابرهایی تاریک مسلط کرد. ملائکه گفتند: ای خدای ما و ای مولای ما! از آن هنگام که ما را خلق کردی، چنین ندیده بودیم، پس به حق این، از تو انوار درخواست می کنیم که ما را رهایی بخشی. خدای صاحب عزت و جلال فرمود: به عزت و جلالم قسم که به تحقیق چنین خواهم کرد. پس نور حضرت فاطمه(علیها السلام) را آفرید و آن را چون چراغ آویزی قرار داد و در گوشه عرش آویزان ساخت. پس آسمان های هفتگانه و زمین های هفتگانه منور شد. به این جهت حضرت فاطمه(علیها السلام) ، زهرا (درخشنده) نامیده شد.

ملائکه به تسبیح و تقدیس خداوند مشغول شدند. خدا فرمود: «به عزت و جلالم قسم، ثواب تسبیح و تقدیس شما را تا روز قیامت برای دوستداران این بانو و پدر و شوهر و فرزندانش قرار می دهم.»

ج) کنیه های حضرت زهرا(علیها السلام)

«در بین عرب مرسوم بوده که علاوه بر اسم خاص، کنیه و لقبی هم برای افراد معین می کردند. کنیه، اسم و علامت مشخصه ای است که در ابتدای آن برای مردان «اَب» و برای زنان «اُم» آورده

می شود. مثل ابالقاسم و ابالحسن که کنیه حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت علی(علیه السلام) و اُم المؤمنین کنیه زنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بوده است. برای حضرت زهرا(علیها السلام) ده کنیه وجود داشته که هریک از این کنیه ها افزون بر جنبه اسمی، خالی از وصف و معنی نیست. در ادامه به نقل کنیه ها و مفاهیم بعضی پرداخته شده است:

امُ الحَسَن: به معنای مادر امام حسن(علیه السلام) است، یا حضرت فاطمه(علیها السلام) ریشه هر نیکی در جهان هستی است، یا به این علت است که فرزندانش همه دریای حُسن و زیبایی بودند.⁽¹⁾

امُ الحسین: مادر امام حسین(علیه السلام) . از طرفی حسین(علیه السلام) مصغّر حسن(علیه السلام) است و بر تمام حسنات کوچک اطلاق می شود. باید گفت نیکی های بزرگ، شناخت خدا و نیکی های کوچک، عبادت است و فاطمه(علیها السلام) ریشه همه آنهاست، یا آنکه نیکی های بزرگ عبادت های واجب و نیکی های کوچک، مستحبات است.⁽²⁾

امُ المحسن: مادر محسن شهید یا به معنای اساسِ هر نیکی کننده است؛ زیرا همه نیکی ها به علم و هدایت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه برمی گردد که علوم دینی همه آنها از معدن وحی و خانواده عصمت سرچشمه گرفته و حضرت فاطمه(علیها السلام) حلقه اتصال ولایت و رسالت است.⁽³⁾

امُ الاَخیار: مادر نیکان و نیکوکاران.

امُ الائمهِ الاَطهار: مادر امامان معصوم؛ زیرا از آن بانو یازده امام معصوم به عمل آمده است.

امُ النُجباء: مادر شرافتمندان؛ زیرا شریف ترین نژادها از کوثر وجود حضرت فاطمه(علیها السلام) سرچشمه گرفته اند.

امُ النَقباء: مادر بزرگان پیشرو.

امُ الفَضائل: مادر هر فضیلتی؛ زیرا فضیلتی در عالم نیست؛ مگر آنکه اصل و ریشه آن در بانوی اعظم، حضرت زهرا(علیها السلام) است.

امُ السِبطین: مادر دو نواده پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) .

امُّ الهَنا: حضرت فاطمه(علیها السلام) مادر گوارایی است؛ زیرا با محبت او عبادت گوارا است و حضرت علی(علیه السلام) فرمود: «در این مدت که زهرا در خانه من بود از او هیچ ناگواری ندیدم و هرگز مرا به خشم نیاورد. پس او اساس گوارایی و شیرینی برای پدر، شوهر، فرزندان و شیعیان خود است.»

امُ الاَسماء: مادر اسامی، چون حضرت اسامی زیبا و متعدد دارد که هر یک نشان دهنده صفات والا و مناقب بزرگ اوست.

ام المؤمنین: مادر مؤمنین؛ اگر چه زنان پیامبر به عنوان ام المؤمنین خطاب می شوند؛ به طریق اولی حضرت زهرا(علیها السلام) شایسته این کنیه است.

امُ العُلوم: ریشه علم و دانش و شاید این نام به علت ارتباط جبرئیل با حضرت بر ایشان نهاده شده است و نتیجه آن کتاب صحیفه فاطمیه(علیها السلام) است که حاوی همه علوم است و نزد ائمه معصومین(علیهم السلام) است.

امُ الاَزهار: مادر گل ها.» ⁽¹⁾

امِّ اَبیها: مهم ترین کنیه حضرت فاطمه(علیها السلام) ام ابیها است. بعضی این کنیه را صرف محبت پدر به فرزند دانسته اند و می گویند انسان هرگاه فرزند خود را زیاد دوست بدارد و بخواهد این محبت را آشکار کند به فرزندش می گوید: «بابا، مادر» و این در تکلم عموم رایج است و شاید علت اینکه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به او می گوید: «ای مادر پدر»، این است که فاطمه زهرا(علیها السلام) مانند مادری مهربان برای پدر خود زحمت می کشید، خاکستر از سر و رویش پاک می کرد، جراحت های او را پانسمان می کرد و کارهایی را که یک مادر در حق فرزند خود انجام می دهد، ایشان برای پدر انجام می داد.

معنای دیگر آنکه، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مانند فرزند، با دخترش برخورد می کرد. دستش را می بوسید؛ همان گونه که فرزند در مقابل مادر باید چنین باشد. در برابر حضرت زهرا(علیها السلام) ، تمام قد بر می خواست. در هنگام سفر از او خداحافظی می کرد و هنگام بازگشت از سفر، اولین دیدارش از زهرای مرضیه(علیها السلام) بود. این رفتاری است که هر فرزند مؤدب به آداب الهی آن را انجام می دهد.

برخی از پژوهشگران از معنانی «اُمّ» کمک گرفته و وجوهی را برای معنای این کنیه ذکر کرده اند و گفته اند یکی از معانی اُمّ، اصل و ریشه هر چیز است. حضرت زهرا(علیها السلام) اصل و درخت تنومند

رسالت است. حضرت فاطمه(علیها السلام) ریشه شجره طیبه نبوت است و برای تقویت سخن خود به روایت شیخ صدوق(ره) به نقل از اسماء دختر عمیس، استناد کرده اند:

«روزی در خدمت فاطمه(علیها السلام) نشسته بودم و در گردنش گردنبندی از طلا بود که علی بن ابیطالب(علیه السلام) آن را از سهم غنایم جنگی خود برای فاطمه خریده بود. در این وقت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به خانه آمد و زمانی که چشمش به آن گردنبند افتاد به او فرمود: «ای فاطمه، مردم نمی گویند فاطمه دختر محمد، زیورآلات جباران را به تن کرده است؟» رسول خدا بیش از این چیزی نگفت؛ اما فاطمه با شنیدن همین چند جمله، گردنبند را درآورد سپس آن را فروخت و با پول آن بنده ا ی را خریداری و آزاد کرد.»⁽¹⁾

2. مفهوم شناسی ویژگی خانوادگی

در آیه تطهیر، خداوند به عصمت حضرت صدیقه(علیها السلام) به همراه اهل بیت اشاره می کند و حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نیز در جریان های مختلف از همین شیوه، برای معرفی آنها استفاده می کردند. یکی از این جریان ها، جریان مباهله بود. در این جریان حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به مسیحیان فرمود که شما با اهل بیت خود بیایید و ما با اهل بیت خود خواهیم آمد. این جریان در سوره آل عمران چنین آمده است:

اِنَّ مَثَلَ عِیسَیٰ عِندَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ ۖ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَیَکُونُ اَلْحَقُّ مِن رَبِّکَ فَلَا تَکُن مِّنَ الْمُمْتَرینَ فَمَنْ حَآجَّکَ فِیهِ مِنم بَعْدِ مَا جَآءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ اَبْنَآءَنا وَاَبْنَآءَکُمْ وَنِسَآءَنا وَنِسَآءَکُمْ وَاَنفُسَنا وَاَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذبِینَ.⁽²⁾

در واقع مثل عیسی نزد خدا همچون مثل [خلقت] آدم است [که] او را از خاک آفرید. سپس بدو گفت: باش پس وجود یافت. [آنچه درباره عیسی گفته شد] حق [و] از جانب پروردگار تو است پس از تردیدکنندگان مباش. پس هر که در این [باره] پس از دانشی

که تو را [حاصل] آمده با تو محاجه کند، بگو بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم، سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.

هنگامی که این آیه نازل شد، قرار کردند روز دیگر مباهله کنند و نصاری به جاهای خود بازگشتند. سپس ابوحارثه با اصحاب خود گفت: «اگر فردا محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) با فرزندان و اهل بیت خود آمد؛ پس بترسید از مباهله با او و اگر با اصحاب و اتباع خود آمد، از مباهله با او پروا مکنید.»⁽¹⁾

در بامداد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به خانه امیرالمومنین(علیه السلام) آمد. دست امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) را دربرگرفت و حضرت علی(علیه السلام) در پیش روی آن حضرت روان شد و حضرت فاطمه(علیها السلام) پشت سر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و سپس آنها برای مباهله از مدینه بیرون آمدند. هنگامی که نصاری آن بزرگواران را مشاهده کردند ابوحارثه پرسید که: «اینها کیستند که با او همراهند؟» گفتند: «آن که پیش روی اوست پسر عمّ اوست و شوهر دختر او، و محبوب ترین خلق نزد اوست و آن دو طفل دو فرزندان اویند از دختر او، و آن زن فاطمه دختر اوست که عزیزترین خلق نزد اوست.» [از آن سو] حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) برای مباهله به دو زانو نشست و [از این سو] سید و عاقب، پسران خود را برای مباهله آوردند. ابوحارثه گفت: «به خدا سوگند که چنان نشسته است که پیغمبران برای مباهله می نشستند» و بازگشت. سید گفت: «به کجا می روی؟» گفت: «اگر محمد بر حق نمی بود چنین بر مباهله جرئت نمی کرد و اگر با ما مباهله کند پیش از آنکه سال بر ما بگذرد، یک نصرانی بر روی زمین نخواهد ماند.»

صاحب کشاف و دیگران از اهل سنت در صحاح خود از عایشه نقل کرده اند: «حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) در روز مباهله بیرون آمد و عبایی از موی سیاه پوشید، پس امام حسن و امام حسین(علیه السلام) و حضرت فاطمه(علیها السلام) و علی بن ابی طالب(علیه السلام) را در زیر عبا داخل کرد و این آیه را خواند: إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا (احزاب: 33).»⁽²⁾

برای آنکه بدانیم مصداق آیه تطهیر چه کسانی هستند به بررسی این آیه می پردازیم:

ترجمه این آیه درباره حضرت زهرا(علیها السلام) نه تنها به یک صفت که به چندین صفت از اوصاف حضرت اشاره دارد و موضوع اصلی آن پاکی از رجس است و رجس مصداق بسیاری از اعمال و اعتقادات است. همان طور که تطهیر معنایی گسترده دارد، رجس نیز به چندین معنی و مصداق است و اگر قرار است که خلوص عصمت، مصداق اهل بیت(علیهم السلام) باشد پس باید به نزدیک ترین افراد آنها هم توجه شود، حال اوصاف این پنج تن را یکی یکی بر می شماریم:

نخست از «حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) » سخن می گوییم، پدر و مادر حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، هر دو موحد و هم از لحاظ جسمی(نژادی) و هم از لحاظ روحی (اعتقادی) از پاکان و پاکیزگان بودند که تنها به همین اشاره بسنده می کنم و مبرهن است که خداوند نور را از نور به وجود می آورد نه از ظلمت!

حال نوبت به «حضرت علی(علیه السلام) » می رسد، علی کیست؟

پدر: حضرت ابوطالب، فرزند عبدالمطلب(علیه السلام) ، بزرگ قریش، فردی مومن و موحد که هر دو به دین ابراهیمی معتقد هستند.

مادر: حضرت فاطمه بنت اسد(علیها السلام) ، شخصیتی مومن، موحد، پاکیزه و باعفت و تنها زنی که در عالم خاک، فرزند خود را درون خانه کعبه (خانه خدا) به دنیا آورده است! پس پدر و مادر هر دو خداشناس و پاک هستند.

حال نوبت به حضرت «امام حسن(علیه السلام) » و «امام حسین(علیه السلام) » می رسد، آنان که هستند؟!

پدر: حضرت علی(علیه السلام) ، تجسم توحید و عدالت؛ امیری که تمام عمر خود را در راه اسلام صرف کرده و عبادت و شهود مجسم است.

مادر: «حضرت زهرای مرضیه(علیها السلام) »، دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، الگو و نمونه عصمت و عفت، ایمان و صداقت، برترین زن در عالم خاک و افلاک.

حال به خود حضرت زهرا(علیها السلام) می رسیم، زهرا کیست؟

پدر: حبیب اله العالمین، سرور کاینات، کسی که در کل زمین و آسمان مثل و مانندی ندارد؛ همان که معرفت شناختش او را به اندازه دو قوس کمان به کمال شناخت خداوند نزدیک کرد! اوج انسان کامل و بالاترین مرتبه در کل موجودات زمینی و فرازمینی، ماورایی و اهورایی.

حال ببینیم مادرش کیست؟ خدیجه بنت خُوَیلِدبن ا سد که مادرش فاطمه بنت زائده است. القاب ایشان در زمان جاهلیت «طاهره»، «سیده قریش» و «إمرأة القریش»؛ یعنی شاهزاده خانم قریش بود. در صدها، بلکه هزاران کتاب نقل شده که: حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در 25 سالگی با حضرت خدیجه(علیها السلام) که در چهل سالگی و یا بیشتر بوده ازدواج کرده است و خدیجه «بیوه» و دارای دو دختر و داماد بوده است. نقل شده حضرت خدیجه(علیها السلام) «ازدواج» کرده بود آن هم دو بار! و همسرانش حتما در قید حیات نبودند چون موضوع طلاق در بین نیست. صحبت از یک زن ثروت مند آزاد است؛ اما بیوه!

حال برای واکاری موضوع چند پرسش مطرح می کنیم:

پاسخ تمام این پرسش ها در پاسخ های «دروغ» تاریخ نهفته است! پاسخ هایی که سالیان سال ذهن مردم مسلمان و شیعیان را به سمت مهملاتی کشانده که در این قسمت، دلایل دروغ بودن آنها بازگو می شود:

حال یک زن بیوه دو بار ازدواج کرده دارای فرزند - آن هم در جاهلیت و همسران جاهلی و بت پرست - چگونه می تواند «کفو» پیامبر راستین خدا، حبیب اله العالمین باشد؟!

در مطالب پیشین پدر و مادر اهل کساء (آل عبا) بررسی و امتیازهای آنها تشریح شد تا نوبت خود حضرت زهرا(علیها السلام) شد.

در ساحت آسمانی و حریم قدسی بانوی دو عالم، خدیجه کبری(علیها السلام) نمی گنجد برخی از مطالبی که در بعضی از کتب زندگینامه ایشان موجود است؛ نگارنده اعتقاد دارد که به روشنگری نیاز است، تا بدانیم که چقدر در حق آن بانوی گرامی ستم روا داشته شده و ما در دفاع از ایشان کوتاهی کرده ایم!

مادر گرامی حضرت زهرا(علیها السلام) که قرآن با «نص» صریح، به تطهیر او گواهی می دهد، چگونه می شود قبلاً فرزندانی بت پرست به دنیا آورده باشد؛ که این خود جای پرسش دارد!

اگر حضرت خدیجه(علیها السلام) موحد نبود و به خدای یگانه و آیین حضرت ابراهیم(علیه السلام) ایمان نداشت؛ چگونه پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) با وی ازدواج کرد؟!

اگر دوشیزه ا ی باکره نبود، چگونه بیست شتر جوان یا پانصد درهم مَهریه حضرت خدیجه(علیها السلام) بود؟! پر واضح است که زنان بیوه ثروتمند یا مهریه تعیین نمی کنند یا مهریه آنها می بایست کمتر از این مقدار باشد. در صورتی که گفته شده حضرت خدیجه(علیها السلام) خواستگاران بسیاری از قریش داشته و این نوع عدم پذیرش خواستگاران فقط مخصوص دوشیزگان بوده، نه کسی که دو بار ازدواج کرده است.

همان طور که گفته شد اعتقاد، رکن اصلی پیوند بین انسان های بزرگ است. اگر این فرضیه را درنظر بگیریم که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هم کفو سنی حضرت خدیجه(علیها السلام) و همچنین کفو ثروت ایشان نبوده، پس می ماند، کفو اعتقادی و بس!

از این رو مشخص می شود که حضرت خدیجه(علیها السلام) از نظر اعتقادی جزو گروه بت پرستان و ادیان و آیین های جاهلی نبوده، البته به دو دلیل: نخست، گفته شده عموی ایشان از آیین بت پرستی به دور بوده سپس اینکه خداوند از یک فرد بت پرست معصومه عالم خلقت را پدید نمی آورد؛ چون زمین سالم حاصل سالم می دهد و اگر به دین جاهلی بوده، پس عصمت ایشان نیز خدشه دار بوده در صورتی که حضرت یکی از زنان بهشتی است و همانند آسیه موحد و پاک دین بوده است.

طبق تمام نظریه های روانشناسی و طبق آیه شریفه قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَی شَاکِلَتِهِ⁽¹) هر انسانی آنچه را که در هویت خود دارد، بروز می دهد و ذات حضرت اگر مصداق پاکی نبود، نمی توانست آن همه امتیاز را به دست آورد و به وضوح آثار اعتقادی و رفتاری ایشان را می توان در طول زندگی نورانی شان مشاهده کرد. اگر بخواهیم تمام امتیازات ممدوح ایشان را بشماریم، سجایای اخلاصی بانو آن قدر زیاد است که به کتاب مجزا نیاز دارد.

بنابراین مشخص شد که عصمت حضرت زهرا(علیها السلام) مربوط به عوامل سلامت نژادی - محیط تربیتی - وجاهت اخلاقی و بالاتر از همه بهره مندی از خانواده ا ی است که کسوت ولایت و رسالت بر قامت آنان دوخته شده است و آیه تطهیر هم به همین موضوع صراحت دارد و مصداق پاکی همه جانبه آنان است.

3. شرایط اجتماعی حاکم بر حیات فاطمه(علیها السلام)

با توجه به بحران های دوران کودکی حضرت زهرا(علیها السلام) ، باید گفت، شرایط مکه برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بسیار سخت و جانکاه بود؛ به شکلی که حضرت تا سه سال دعوت توحیدی خود را مخفیانه به بعضی از افراد آماده می رساند و همه رفت وآمدها و گفت وگوها مخفیانه و پنهانی بود. پس از سه

سال، دعوت عمومی آشکارا شد و نیز شرایط جامعه و دشمنی مشرکان با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) سخت تر و جدی تر.

زنان قریش پیوسته حضرت خدیجه(علیها السلام) را به علت ازدواج با پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) تحقیر و سرزنش و گفت وگو با ایشان را تحریم می کردند. از سویی ابوجهل ها و ابولهب ها بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) شرایط را پیچیده و سخت تر کرده بودند. پیش تر گفته شد که در هنگام تولد حضرت زهرا(علیها السلام) ، هیچ زنی از مکه حضرت خدیجه(س) را یاری نکرد، در نتیجه از نظر ظاهری حضرت فاطمه(علیها السلام) در مکه؛ یعنی در کانون بحران، سختی، محرومیت و تحریم متولد شد و این روند هر روز رو به افزایش بود تا اینکه محاصره سه ساله اقتصادی پیش آمد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، حضرت خدیجه(علیها السلام) و فرزند ایشان، در دره ای مجبور به سکونت شدند. در این زمینه مطالبی قابل نقل است:

مدتی از ایام شیرخوارگی حضرت زهرا(علیها السلام) در شعب ابوطالب سپری شد، حضرت در همان جا از شیر خوردن گرفته شد، در همان ریگستان سوزان، راه رفتن آموخت، هنگامی که سخن گفتن یاد می گرفت، فریاد و ناله اطفال گرسنه شعب را می شنید، در همان محیط قحطی، غذاخور شد، در وسط شب که از خواب بیدار می شد، خویشانش را می دید که با شمشیرهای برهنه اطراف پدرش نگهبانی می دادند.

حدود سه سال طول کشید که حضرت فاطمه(علیها السلام) به غیر از زندان سوزان شعب چیزی ندید و از دنیای خارج خبری نداشت.

حضرت فاطمه(علیها السلام) در سن پنج سالگی بود که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و بنی هاشم از تنگنای شعب نجات یافته و به خانه و زندگی خودشان مراجعت کردند. مناظر زندگی جدید، نعمت آزادی و توسعه در خوراک و پوشاک و منزل برای حضرت زهرا(علیها السلام) تازگی داشت و ایشان شادمان و مسرور بود.⁽¹⁾

حضرت زهرا(علیها السلام) هنوز در سنین کودکی و گذراندن سال های چهارم یا پنجم عمرش بود که به گفته محدثان برای پیشرفت اسلام و مبارزه با شرک و بت پرستی، وظیفه دفاع از پدر مقدس خود را بر عهده گرفت و در سخت ترین شرایط و خوفناک ترین جاهایی که مردان دلاور، جرئت حضور در

آنجا را نداشتند، حضور یافته و با تندی، دشمنان آن حضرت را مخاطب قرار داده و مردانه علیه آنان قیام می کرد.⁽¹⁾

حضرت فاطمه(علیها السلام) تازه پا به هشت سالگی گذارده بود که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مأمور شد، شبانه از مکه خارج شود و به مدینه هجرت کند. فاطمه در آن زمان مادر را از دست داد و تنها کسی که او را سرپرستی می کرد و پناه او در محیط خانه و خارج بود، همان وجود مقدس؛ یعنی پدر بزرگوارش بود، اما چون می دانست این مأموریتی الهی است، در آن محیط وحشتناک ماند تا پس از چند روز علی(علیه السلام) ، او و چند تن از زنان دیگر را مخفیانه از مکه به مدینه آورد.⁽²⁾

حضرت فاطمه(علیها السلام) پس از ورود به مدینه تا هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) زنده بود؛ یعنی در طول ده سال همه جا پشتیبانی صدیق و باایمان برای پدر و شوهر عزیز خود در جنگ ها و پیشامدهای سخت و ناگوار بود. ایشان تا جایی که می توانست با گفتار و کردار مناسب، موجب دلداری و رفع اندوه آنها می شد و آنها را به پایداری در برابر دشمنان دلگرم و امیدوار می کرد. بی گمان اگر اجازه داشت تا شمشیر به دست گیرد و مانند مردان فداکار و سربازان جانباز اسلام در معرکه جنگ نیز حاضر شود این کار را هم می کرد، اما این تکلیفی بود که بر دوش مردان گذاشته شده بود و زنان جز در موارد ضروری یا برخی امور مربوط به مداوای زخمی ها اجازه این کار را نداشتند.

این جنگ اُحد بود که چهره کریه و وحشتناک خود را به مردم مدینه و مسلمانان نشان داد و سبب شهادت جمع بسیاری از مسلمانان و شکست آنان شد. پس از پایان جنگ در کنار کوه اُحد، فاطمه(علیها السلام) بی تابانه راهِ طولانی از مدینه به میدان جنگ را پیاده طی کرد تا به بالین پدر رسید آنگاه با شهامت و مراقبت خاصی مشغول شست وشوی خون از صورت زیبای پدر شد و چون دید خون بند نمی آید، به سرعت قطعه حصیری آورد و آن

را سوزاند سپس خاکسترش را روی زخم ها ریخت تا بدین وسیله جلوی خونریزی را گرفت.

به نقل از مرحوم مفید هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از احد باز می گشت، فاطمه(علیها السلام) با ظرفی پر از آب بر در خانه به استقبال پدر می رفت و سر و صورت پدر را از گرد و خاک راه شست وشو می داد و آنگاه که امیرمؤمنان، علی(علیه السلام) با دستی مجروح و پر از خون از راه می رسید، ذوالفقار را به فاطمه(علیها السلام) می داد و با لحنی که نشانگر کمال صداقت و صفا است، فاطمه(علیها السلام) را مانند یار باوفا، حمایتگر صادق و مجاهد مهربان خود مخاطب ساخته، می فرمود: «خُذِی هَذَا السَّیفَ فَقَدْ صَدَقَنِی الْیوْمَ؛ این شمشیر را بگیر که امروز وفای خود را به من نشان داد و مرا شرمنده نساخت.»⁽¹⁾

در جنگ احزاب که مشرکان و دشمنان اسلام همه نیروهای خود را بسیج کرده و از تمام قبایل عرب کمک گرفته و با لشکری متجاوز از ده هزار نفر به مدینه آمده و تصمیم داشتند با محاصره یک ماهه آذوقه و خوراک و به وجودآوردن شرایط سخت برای مسلمانان و اسلام، کار آنها، رهبر بزرگوار اسلام و بلکه شهر مدینه را یکسره و برای همیشه خیال خود را آسوده کنند؛ باز هم می بینیم فاطمه(علیها السلام) وقتی از گرسنگی پدر باخبر می شود مختصر نانی را که برای خود وکودکانش تهیه کرده است دردست گرفته و به نزد پدر بزرگوارش در کنار خندق می آورد⁽²⁾

عن علی(علیه السلام) قال: کنّا مع النّبی(صلی الله علیه و آله و سلم) فی حفر الخندق اذ جائته فاطمة(علیها السلام) بکسره من خبز فرفعتها الیه، فقال: ما هذه یا فاطمة؟ قالت من قرص اختبزته لابنی جئتک منه بهذه الکسرة، فقال یا بنیة أما انّها لاوّل طعام دخل فم ابیک منذ ثلاث.

با توجه به آنچه گفته شد حضرت زهرا(علیها السلام) گرچه برای آن روز زندگی می کرد؛ اما برای آن روز به دنیا نیامده بود؛ زیرا با توجه به اینکه انسان های بی شماری در طول تاریخ به دنیا آمده و از دنیا رفته اند، هنوز کسی به مرتبه اعتقادی و رفتاری ایشان نرسیده است و این تفاوت به خاطر «فرزند پیغمبر» بودن ایشان نیست، به خاطر «همسر امام» بودن ایشان

نیست، به خاطر «مادر امام» بودن هم نیست. به گفته مرحوم شریعتی: «فاطمه، فاطمه است»، با تمام آنکه آمده و خواهند آمد فرق دارد. ثمره عمر کوتاهش به اندازه گذران عمر یک فرد هزار ساله است؛ همانند جلوه نور خورشید که پرتواش توان و قدرت هزاران هزار چلچراغ را دارد.

حضرت زهرا(علیها السلام) در مدت کوتاه زندگی اش چنان فضایل و سجایای اخلاقی و اعتقادی بی نظیری از خود نشان داد که دیگران حتی از توصیف آن عاجز هستند. کسی که به انواع لقب ها مفتخر می شود و این افتخار به واسطه نسبت و یا وابستگی خانوادگی و قومی اش نیست، که به علت شأن والای ایشان است. با کمی تعقل و تأمل، زوایای رفتاری ایشان برای هر انسان عاقل و فرهیخته ا ی کاملا آشکار می شود؛ همان گونه که دوست و دشمن سجایای اخلاقی او را مثال می زنند و از زبان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به توصیف او می پردازند.

فصل دوم: مفهوم شناسی الگو و ملاک الگو بودن

اشاره

1) چیستی الگو و ملاک الگو بودن در اسلام

الگو یعنی: «روبه رو، مدل، سرمشق، اسوه، قدوه، مثال، نمونه» و منظور ما از الگو در این کتاب شخصیت حقیقی و حقوقی بانوی سرافراز جهان اسلام حضرت فاطمه(علیها السلام) ، دخت پیامبر گرانقدر الهی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) ، همسر مولای متقیان حضرت علی(علیه السلام) و مادر امامان بزرگوار حضرت امام حسن و امام حسین(علیه السلام) است. معرفی مصداقی ایشان به عنوان «الگو» در جهان اسلام و عالم بشریّت، دور از انتظار هم نمی تواند باشد؛ زیرا ایشان پیونددهنده آرمان رسالت و امامت و گسترش دهنده شکوه ولایت در جهان هستی اند و وجود مبارک ایشان سبب ساز بسیاری از وقایع جهان اسلام و تعیین سرنوشت آرمان های این دین حقیقی و توحیدی بوده است؛ وقایعی که خود نگارنده اعتقادات اساسی و نصوص ولایی دین می باشد و سرنوشت اش با سرنوشت حضرت فاطمه(علیها السلام) و فرزندان اش عجین شده است؛ مانند وقایع عاشورا در سال 61 هجری و قیام های عاشوراییان و علویان در طول تاریخ، حتی قیام انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 هجری و قیام حضرت صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه و الشریف) که خود ادامه قیام حضرت زهرا(علیها السلام) و آشکار کننده ابهامات تاریخ درباره ایشان و حقایق زندگی ایشان است.

«الگو» یا الگوی دینی و کسی که به عنوان برترین «زن» در جهان مادی و عالم ماوراست، بانوی برتر در هر دو سرا، دنیا و آخرت حضرت زهرا(علیها السلام) است، بانویی که مصداق عصمت و حجاب است؛ عصمت در تمام امور زندگی و حجاب در هر جایی از نظر ایشان واجب است حتی در برابر فردی نابینا، اما کدام حجاب و چه حجابی؟!

همان گونه که پیش تر نگارش شد، حجاب حضرت زهرا(علیها السلام) به مفهوم خانه نشینی و عدم حضور در جوامع و انظار نبود؛ بلکه رعایت مناسب پوشش، حدود شرعیِ صحبت، رفتار و معاشرت – طبق آنچه شرع مقدس مقرر کرده – از ایشان یک بانوی مقدس، الگو و مصداق اخلاق حسنه و عصمت و عفت ساخته است. نوع رفتار، گفتار و کردار بانو به نوعی بوده که برای آن تاریخ مشخصی نمی توان در نظرگرفت و نمی توان گفت رفتار ایشان فقط مختص زمان زندگی و قرن اول هجری بوده است و پس از چهارده قرن به کار نمی آید. رفتار و گفتار و کردار حضرت زهرا(علیها السلام) به عنوان یک

الگوی اسلامی برای امت اسلام، نه تاریخ مصرف داشته و نه پایان پذیر است؛ چون ضمیر حقیقی بشر الهی و انسان توحیدگرا جز آن را نمی تواند عمل کند و جزو ویژگی های انسان های موحد است؛ چرا که حرام خدا هزاران سال قبل هم حرام بوده و حلال خدا هم، هزاران سال قبل حلال. انسان کامل، انسان فرا زمان و مکانی ست فقط ظهور و حضور و بروزش وابسته به زمان و مکان است نه علم و سیرت و روش زندگی اش.

در قرن اول هجری طبق دستورات اسلام هر زن و مرد مسلمان طبق آنچه در شریعت مقرر شده، آداب، اخلاق و رفتار اسلامی را رعایت می کردند و امروز هم همان قوانین به فرد مسلمان امر و نهی می شود؛ چرا که انسان ها در لباس و خوراک و اسباب با هم تفاوت پیدا کرده اند؛ نه در ادراکات بشری و علم انسانی! علم امروز برای مردم امروز آنچه را که می خواهد می سازد و علم آن روز برای مردم آن روز آنچه نیاز داشتند، می ساخت؛ اما اخلاق حسنه، آن روز هم ممدوح بود و امروز هم مورد پسند است؛ ولی رفتار نامناسب اگر امروز مورد پسند نیست، همان روزها نیز مذموم بوده و خواهد بود.

پوشش نامناسب، گفتار نامناسب، اعمال و رفتار نامناسب در طول تاریخ همیشه مورد شماتت بوده و خواهد بود؛ چون انسان برای برتر بودن و بهتر شدن آفریده شده است و رفتار و گفتارش باید با همه موجودات متفاوت باشد؛ به ویژه انسان های موحد و یکتاپرست که همیشه در «تربیت خاص» خداوند قرار دارند و هر روز با خدای خویش در نماز، راز و نیاز می کنند که: الحمدالله رب العالمین! خداوند انسان های موحد را با ادب، تربیت کرده است و آنها را هر روز مورد تربیت قرار می دهد و مراقب عملکرد آنهاست؛ چرا که «الگوی» دیگران و گنجینه های واقعی زمین اند. اگر در روی زمین افراد صالح و سالم نبودند، حتی نمی توان تصور کرد که زمین – با این همه گناه – به چه شکلی درآمده بود؟ اگر راستی و درستی در بین برخی از مردمان نبود و آنان به خاطر رضای خدا از بسیاری از هوس های خود صرف نظر نمی کردند؛ چه اتفاقی می افتاد؟! به واقع، سلامت روانی و رفتاری آحاد بشر در کره زمین به چه چیزی، جز ایمان و وجدان وابسته است؟! جز نقش دین، چه چیزی می تواند این همه تحول ایجاد می کند؟

2) وضعیت الگو در جهان امروز

اگر بخواهیم نگاهی به وضعیت زنان - حداقل در جهان اسلام - بیاندازیم، هر روز بیشتر از روز گذشته با افول اقبال زندگی های جمعی مواجه می شویم؛ زیرا افتراق ارحام از یکدیگر حتی در بین شیعیان، آینده ا ی خطرناک را برای فرزندان اسلام رقم خواهد زد؛ چرا که افتراق فرزندان از پدر و مادر، افتراق همسایگان از یکدیگر، عدم ارتباط و یاری یکدیگر و پرهیز از ارتباط شرعی سبب دوری هر چه بیشتر مردم از فرهنگ دینی و ملی می شود. یکی از احادیث مهم حضرت زهرا(علیها السلام) توصیه به رعایت حقوق همسایگان است؛ چون یکی از مهم ترین وظیفه هر مسلمانی آگاهی از همسایگان است، تا در وقت نیاز به داد آنها برسد.

امروزه در جوامع غربی از زن به عناوین مختلفی همچون: کالای جنسی، مشتری کالاهای جنسی، نیروی کار صبور و ارزان، جریان سازی سیاسی، بازار مصرف تمام کالاهای لوکس، بهانه ا ی برای زندگی های چند روزه و یا چند ماهه بهره گیری می شود.

تعداد خانه های فساد جهان چندین برابر دانشگاه ها، دانشکده ها و مدارس جهان است و هنرآموزان این باشگاه های فساد و فحشا، حتی بسیار بیشتر از تمام مراکز علمی جهان اند که نه تنها، فساد آنها به شکل حضوری در حال گسترش است؛ بلکه توسط ماهواره ها، فضای الکترونیکی و مخابراتی در حال حضور مجازی در زندگی تک تک آحاد بشر است. به نوعی می توان گفت که اغلب انسان ها روی زمین روزانه علاوه بر ارتباط مستقیم با فساد، از طریق تلفن، تلویزیون و اینترنت به طور غیر مستقیم هم در فساد و فحشا شریک اند.

اگر بر همین منوال بگذرد با پیشرفت فناوری و تکثیر نرم افزار و سخت افزارهای مرتبط برای ارتباط های مختلف انسانی و یا ساخت ربات های انسان نما با ساختار ظاهری و آشکار برای مقاصد جنسی، «اشباع» در چشم چرانی ها به وجود می آید و سرانجام لذایذ بشری جای خود را به لذایذ «عملی» خواهد داد! اگر جوامع دینی قبل از فراگیر شدن فساد با عامل بازدارنده ایمان و الگوپذیری از انسان های کامل مقابلش بایستند آنگاه می توانند مانع گسترش آن در جامعه خود شوند.

گرچه در جوامع غربی، بی بندوباری تا حدودی متأثر از عقاید لیبرال دمکراسی است؛ امّا بیشترین آسیب از فقدان جنبه های دینی و عرفی در جامعه دیده می شود. صد سال پیش اغلب زنان جامعه متوسط و پایین اروپا پوشش مناسب داشتند؛ امّا امروز همان گروه به شدت دچار «مسخ فرهنگی» شده اند. امروزه مدل های رفتاری - گفتاری آمریکا از تمام مردم دنیا یک «دستگاه تقلید» ساخته است که مدام در حال تقلید و تولید پوچی و فساد ند.

امروزه با اینکه برخی از جوامع اسلامیِ تحت نفوذ کالاهای غربی، به فساد علنی مبتلا نشده اند؛ ولی به دلیل تأثیرپذیری از وسایل انحراف دهنده غرب، دچار فساد غیرعلنی شده اند، حضور هر روزه مانکن های مبتذل نشان دهنده این موضوع است. مانکن مردانه و زنانه، شاید یک مدل برای تبلیغ لباس باشد؛ اما پشت صحنه اجرای این مدل ها، حقیقتی به عنوان «کشف حجاب» پنهان است و آن، چگونه پوشیدن و چگونه پوشاندن است. اگر حجاب اسلامی را در «پوشش» ببینیم، پوشش، تمام بدن را شامل می شود و اگر نوع پوشش را هم مورد مطالعه قرار دهیم لباس های تنگ و نشان دهنده حجم بدن، خود نوعی بی حجابی به شمار می آیند. پس چه باید کرد؟ نتیجه این پرسش پاسخی به عنوان «حجاب و چگونگی آن» می طلبد که باید به آن در کتابی دیگر پرداخته شود.

الگوهای حقیقی هر جامعه، همیشه کسانی هستند که دارای ریشه و اندیشه اند. منظور از ریشه، برآمدن الگو از جامعه و تمدنی متعالی است که انسان در آن - نه به عنوان یک فرد دارای حقوق محدود - به مصداق خلیفه خداوند در زمین است و منظور از اندیشه نیز تکامل بخشیدن به داشته ها و دانسته هاست.

هر یک از معصومین(علیهم السلام) در جهانی فانی دارای ریشه و اندیشه ا ی بوده و هستند که متصل به منبع لایزالی «وحی» است. علت اینکه در تمامی مناظره ها و احتجاج ها حضرات معصومین(علیهم السلام) طرف مقابل را شکست داده اند، اتصال معلومات و کلماتشان به عالم قدس بوده و خواهد بود.

بنابراین کلمات تمام معصومین(علیهم السلام) ، خود الگویی بی نظیر برای امت اسلام و جهان «تشیع» است. آنچه وظیفه پدیدآورندگان آثار فاطمی می باشد، این است که حضرات معصومین(علیهم السلام) را چنان معرفی نمایند که برای تمام مردم جهان جذابیت داشته باشد. باید بدانیم جهان امروز به شدت از

الگوهای آسمانی به دور مانده است! الگوهای زمینی هم نه تنها مثل بت های دوران جاهلیت و تاریخ حکومت طاغوتیان بر زمین، ساخته و پرداخته خود انسان ها هستند که فقط و فقط برای فساد در زمین طراحی شده اند. تأثیر بازیگران سینما، برخی ورزشکاران و برخی از ورزش های جمعی، روی جوانان و نوجوانان چنان است که در برخی از موارد از حالت همزادپنداری گذشته و به «جنون تشابه» رسیده اند. در نتیجه می توان گفت امروزه اغلب جوامع صنعتی و دیجیتال حتی به الگوهای فرازمینی فکر نمی کنند؛ چه بماند به پیروی از آن!

امروزه اکثر ابزارها و دستگاه های تولید شده در فناوری دیجیتال در خدمت تفریح و خوشگذرانی است، از تفریحالت سالم تا ناسالم؛ از قمار و فحشا تا کالاهای مرتبط با آن؛ از تجملات زینتی تا لباس های کاملا «مد» شده و خودنما؛ از امکانات غیرضروری مثل اشکال و آرم ها گرفته تا انواع مجلات، کتاب و لوازم دیجیتال، که محتوای مبتذل و مستهجن دارند.

صنعت ابتذال از همان ابتدای فناوری دیجیتال، تمام تلاش خود را برای انحراف نسل جوان جهان به کار گرفته است تا بتواند به سودآوری بیشتری برسد. در کشورهای غربی تمام کارها عملیاتی و در کشورهای اسلامی و فقیر - هر کجا که قدرت دریافت سیگنال ماهواره را نداشته باشد - «دی وی دی»، برنامه و لینک فرستاده می شود تا همراه با اتاق های چت، تالارهای گفتمان، موضوعات سالم رسد شده و موضوعات انحراف دهنده به گفت وگو گذاشته شود تا مقاصد مبتذل برآورده شوند. حامیان این مقاصد برای بهره برداری بیشتر همواره در اتاق تفکر خود به دنبال شیوه های جدیدتری هستند تا در برنامه ریزی های خود آن را به کار گیرند.

تا زمانی که الگوهای فرازمینی اسلام، تنها در مساجد و تکایا مطرح و ممدوح باشند، نمی توان انتظار داشت که همگان در هر زمان و مکان به آنان بیاندیشند و طبق راه و روش آنان زندگی کنند.

برخی از موضوعات فقهی و کلامی که گاه در سطح جامعه مطرح می شود، چنان کلیشه ا ی است که حتی طرح آن جز «وهن» معصومین(علیهم السلام) ثمر دیگری ندارند. به طور مثال حضرت زهرا(علیها السلام) بسیار نماز می خواندند؛ خوب اگر حضرت زهرا(علیها السلام) نماز نخواند! پس چه کسی باید نماز بخواند؟ مثل این

می ماند که بگوییم خورشید «نور» می دهد! نور جزء ذات خورشید است و نماز جزء ذات معصومین(علیهم السلام) ؛ کسانی که خود خواندن نماز را یاد مردم داده اند.

برخی از نویسندگان درباره حضرت زهرا(علیها السلام) می نویسند، ایشان بسیار حجاب را رعایت می کرد! یا همیشه از ولایت دفاع می کرد! وقتی حضرت فاطمه(علیها السلام) که خودش نماد و ترجمان نماز است، نماد حجاب است. جزئی از «ولایت» است و خود دارای «ولایت»؛ دیگر تأکید به این نکاتِ کاملاً مشخص و معلوم، چه ثمره ا ی دارد؟! آن هم در هر سخن و کتاب و مقاله ای؛ تکرار پشت تکرار!

در بررسی برخی از کتاب ها به این نتیجه می رسیم که آنها به کل زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) در دو یا سه ماه احتجاج، غربت و شهادت پرداخته اند و همچنین برخی درباره زندگی ایشان قبل از رحلت حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هم چند موضوع متفرقه اخلاقی و سلوکیِ گاه پررنگ و گاه کم رنگ آورده اند؛ که با توجه به ابعاد و زوایای مختلف گفتار، رفتار و نیز شخصیت بس عظیم و والای حضرت زهرا(س) پیشنهاد می شود با کاوش بیشتر به جنبه های عمیق رفتارشناسی و گفتارشناسی ایشان پرداخته شود.

فصل سوم: شخصیت شناسی حضرت فاطمه(علیها السلام)

اشاره

«شخصیت بانوی اسلام را می توان از ابعاد مختلف بررسی کرد، اما شایسته است، پیش از هرچیز جایگاه شخصیتی ریحانه نبوی را در کلام وحی، به نظاره نشینیم.»

1)در قرآن

الف) سوره کوثر

یکی از سوره های مشهور قرآن کریم که مربوط به منزلت وجودی حضرت زهرا(علیها السلام) می باشد سوره «کوثر» است. واژه کوثر به معنای: «هر چیز فراوان و بسیار، شخص بزرگ، پرخیر و بخشنده، نام نهری در بهشت»⁽¹⁾و یگانه واژه قرآن است و هرگز در آیات قرآن تکرار نشده است. این واژه همچنین به معنای «خیر کثیر» است و به چندین شکل می شود آن را تعریف، تفسیر و تأویل کرد. کلمه کوثر هم می تواند به ذریّه - نسل سادات - حضرت زهرا(علیها السلام) ؛ هم نام و القاب مبارکه حضرت و هم عظمت و شکوه وجودی ایشان اشاره داشته باشد، ضمن اینکه به معنای چشمه ا ی در بهشت نیز است که ساقیانش رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت علی(علیه السلام) هستند و معصومین(علیهم السلام) نوشیدن از آن را به دوستداران و شیفتگان مکتب حضرت زهرا(علیها السلام) بشارت داده اند.

در حال حاضر در اغلب کشورهای جهان، در میان مسلمانان تعدادی از سادات فاطمی زندگی می کنند و اکثریت آنان در قاره آسیا و خاورمیانه، از جمله کشور اسلامی ایران - دیار عاشقان ولایت - هستند. خارج از لطف نیست اگر بگوییم سادات فاطمی تنها دودمانی در جهان هستند که با این قدمت و وسعت زندگی کرده و این جز بشارت خداوند به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت زهرا(علیها السلام) نبوده و گستردگی سادات در کره زمین و حضور آنان در آینده تشیع و قیام مهدی آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) خود معجزه قرآن و مفهوم همان «خیر کثیر» است؛ کوثر است؛ جاری و همیشگی.

پانزدهمین بانویی که در آخرین کتاب آسمانی مدح شده، حضرت فاطمه(علیها السلام) دختر پیغمبر خاتم(صلی الله علیه و آله و سلم) است. آیاتی در سوره های مختلف از جمله سوره هل اتی درمورد ایشان نازل شده است؛ که رکن اصلی آیه شریفه وَ یطعِمونَ الطَّعامَ عَلَی حُبِّهِ، حضرت فاطمه(علیها السلام) است.

«بهترین شاهد بارز در عظمت صدیقه کبری به عنوان تنها زن از آل عبا و اهل بیت(علیهم السلام) و وجود ایشان در جمع مخاطبان، همین آیه مباهله است:

فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ؛ بگو بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم سپس مباهله کنیم. همه نوشته اند که به جز حضرت فاطمه(علیها السلام) با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) زنی نبوده است و لفظ جمع با اضافه به سوی جمع، دو عظمت دارد که آن دو به یک مصداق خارجی؛ یعنی به صدیقه طاهره بر می گردد.»⁽¹⁾اگر از لحاظ اهمیت هم در نظر بگیریم قرآن ایشان را به بهترین شیوه می ستاید و به ایشان لقب کوثر «خیر کثیر» می دهد تا گویای عظمت حضرت در بین همگان باشد.

ب) آیه تطهیر

خداوند در آیه تطهیر درشأن پنج تن آل عبا(علیهم السلام) که زهرا(علیها السلام) نیز یکی از آنان بود چنین فرموده است:

انَّما یریدُ اللهُ لِیذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ اَهلَ البَیتِ و یطَهِّرَکُم تَطهیراً؛ همانا خدا فقط می خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.⁽²⁾ در اینجا معنای «رجس» به طور غیر مستقیم از خود آیه به دست می آید؛ زیرا خداوند این دوری از رجس را از باب لطف و اکرام به اهل بیت(علیهم السلام) ارزانی داشته است. در نتیجه باید مقامی والا برای پاکی از عوامل و امور مغضوب او باشد. با توجه به آنکه «اِنَّما»، برای انحصار امری در محدوده ا ی ویژه به کار می رود، مشخص می شود که این تطهیر و پیراستگی تنها شامل افرادی است که در زیر کسای یمانی حضور داشته اند.⁽³⁾

«رجس» عبارت از هر چیزی است که طبع انسان از آن روی گردان بوده و فرد مرتکب یا دارای آن، پیروی از شیطان کرده و مستحق عذاب می شود. به عبارت دیگر «رجس»،

هر صفت ناپسند یا عمل سخیفی است که از شأن و منزلت انسان بکاهد و او را از دایره مروت و جوانمردی خارج کند.⁽¹⁾

خداوند متعال دراین آیه خواسته است تا لطف و عنایت بسیار خود را متوجه این خاندان کند، که همه چیزشان را فدای راه او کردند. ازاین رو، شایسته است بالاترین مرتبه طهارت و پیراستگی را به آنان بدهد و آن مقامی نیست؛ مگر عصمت عامه ای که طایفه امامیه معتقدند که آن برای امامان پاک نهاد خود و جد امام آنان(علیهم السلام) است. بر این پایه، آیه شریفه، عصمت صدیقه کبری(علیها السلام) را حتمیّت بخشیده و مقام او را در حد مقام انبیا و اوصیا قرارمی دهد؛ زیرا او درآن مجلس کساء در جمع آنان بود که پیامبر در شأنشان فرمود: اَللهُمَّ اِن هوُلاءِ اَهلُ بَیتی فَاذهب عَنهُمُ الرِّجسَ و طَهِّرهُم تَطهیراً؛ خدایا اینان خانواده من می باشند. پس رجس را از آنان دور نما و پاک و پیراسته بگردانشان. اما اگر از تمام این براهین صرف نظر کنیم، یک چیز را نمی توان فراموش کرد و آن این است که فاطمه(علیها السلام) از نور محمد مصطفی(صلی الله علیه و آله و سلم) مشتق و شعاعی از فروغ سرآمد الهی است. از این رو او سراسر، قداست و طهارت و به دور از هر خدشه و پیرایه است. او که شاخساری از شجره طیبه رسالت، پایه ا ی از بنیاد عظیم نبوت و اشعه ا ی از جمال محمدی است، چگونه تواند کمتر تمایلی به گناه داشته باشد و یا عملی خلاف طریقت پاک دینان از او سرزند؟⁽²⁾

این قداست در حدی است که به نص صریح حدیث، شیطان نمی تواند در رویا در صورت آنان تجسم یابد. بر همین اساس طهارت ذاتی زهرا(علیها السلام) از عادات ماهانه زنان و خونی که در هنگام ولادت می بندد، پیراسته است، تا رحم مطهرش شایستگی دربرگیری امامان منزّه از عوارض عالم خلق را داشته باشد. از دیگر دلائل عصمت صدیقه کبری(علیها السلام) ، این حدیث متواتر نبوی است:

«فاطِمَةُ بَضعَةٌ مِنّی، یغضِبُنی مَن اَغضَبَها و یسُرُّنی مَن سَرَّها واِنَّ اللهَ یغضِبُ لِغَضَبِها وَ یرضی لِرِضاها؛ فاطمه(علیها السلام) پاره ا ی از تن من است، هرکه او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده و هرکه او را مسرور سازد، مرامسرور ساخته و خداوند در غضب او غضبناک است و در رضای او راضی.»⁽³⁾

«این حدیث نشان دهنده ارتباط مستقیم خشنودی و خشم فاطمه(علیها السلام) با خشنودی و خشم خدای تعالی است. به حدی که اگر ایشان از کاری خشم آورد، به طور حتم مغضوب خداوند و مطرود دین او می باشد و اگر از کاری راضی باشد، مورد رضای خدای تعالی بوده و در دین حق می باشد. تمام حالت رضا و غضب صدیقه اطهر(علیها السلام) ، از نمود نفس منبعث نمی باشد و این است معنی عصمت فاطمه(علیها السلام) !

سهیلی در شرح سیره ابن هشام از این احادیث نتیجه می گیرد که دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) از خلیفه اول و دوم برتر می باشد؛ زیرا که او پاره تن رسول اعظم است و اینکه ناسزای به او کفر است؛ چرا که به یقین، پدرش را ناراحت می سازد و موجب خشم خدای سبحان می شود.

ابن حجر نیزمی گوید: «از این روایات، فضیلت فاطمه(علیها السلام) به دست می آید که هرسخن ناشایستی که درباره فاطمه گفته و او از آن آزرده شود، پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را آزرده شده است و کسی که رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) را بیازارد، بدون تردید مرتکب امر حرامی گشته است.⁽¹⁾»⁽²⁾

خانه حضرت فاطمه(علیها السلام) قطعه ای از آسمان و بهشت بودبر زمین و او فرشته ای در قالب انسان بود و نه تنها او بلکه حضرت علی(علیه السلام) ، حسنین(علیه السلام) و زینبین(علیها السلام) نیز این چنین بودند و به همین دلیل خانه او محل رفت و آمد ملائکه بود. جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و دیگر فرشتگان خدمتکار حضرت فاطمه(علیها السلام) وگهواره جنبانان حسین(علیه السلام) ، دائم در حال رفت وآمد بودند. در زیارت جامعه می خوانیم: «اَلسَّلامُ عَلیکُم یا اَهلَ بَیتِ النُّبُوَةِ وَ مَوضِعِ الرِّسالَةِ وَ مُختَلَفَ الْمَلائِکَة؛ سلام بر شما اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) که محل رسالت رسول و محل رفت وآمد فرشتگان هستید.»

در اینباره مباحث مفصلی وجود دارد که می تواند اشاره ای به مقامات بلند علمی و عملی حضرت فاطمه(علیها السلام) داشته باشد و اما در این مختصر فقط به نقل یک روایت می پردازیم.

حضرت امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «همانا حضرت فاطمه(علیها السلام) پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) هفتاد و پنج روز زندگانی داشتند و در سوگ پدر اندوهی سخت بر او وارد می شد. در این مدت جبرئیل پیوسته به حضورشان می آمد و در عزای پدر او را سلامت باد می گفت و تسلّی بخش خاطر غمگین او می شد،

ضمن اینکه او را از حال پدر و مقام و منزلتش آگاه می کرد و از آن چه که پس از او برای فرزندانش رخ خواهد داد باخبر می کرد و علی(علیه السلام) پیوسته این ها را می نوشت؛ که این نوشته ها مصحف حضرت فاطمه(علیها السلام) می باشد.»⁽¹⁾

ج) آیه قربی

آیه «قُربی» که بیانگر پرتویی از شکوه وصف ناپذیر حضرت فاطمه(علیها السلام) می باشد، این گونه است:

قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَمَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ؛ هان ا ی پیامبر، بگو به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نیستم؛ مگر دوستی درباره خویشاوندان و هر کس نیکی به جای آورد [و طاعتی اندوزد] برای او در ثواب آن خواهیم افزود. همانا خدا آمرزنده و قدرشناس است.⁽²⁾ در این آیه، خدا به پیامبرش فرمان می دهد که ا ی پیامبر، بگو: من برای انجام رسالت خویش پاداشی از شما نمی طلبم، جز آنکه باید با نزدیکان من با مهر و محبت رفتار کنید و آنان را - که نمونه درخشان و زنده اندیشه و عمل در دین من هستند - در زندگی خویش سرمشق سازید.

در این مورد سخنان امامان راستین و پیروان آنان هماهنگ است که منظور از واژه «قربی» نزدیکان پیامبر هستند و انبوه روایات در کتاب های شیعه و اهل سنت، نام و نشان این نزدیکان پیامبر را مشخص می کند:

الف) از جمله آن روایات - دانشمندان بزرگ اهل سنت در معتبرترین منابع خویش، همچون، «صحاح» و تفاسیر آورده اند - این روایت است که می فرماید:

«لَمّا نَزَلَت هذهِ الایةُ قالوا: یا رَسولَ اللهِ! مَن قَرابَتُکَ هؤلاءِ الَّذینَ وَجَبَت عَلَینا مَوَدَّتَهُم؟؛ هنگامی که این آیه فرود آمد، از پیامبر پرسیدند: نزدیکان شما – که محبت آنان بر ما واجب شد – چه کسانی هستند؟»

«قالَ رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) : عَلِی وَ فاطِمَةُ وَ ابناها وَ قالَها ثَلاثاً؛ پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: علی و فاطمه و دو پسر آنان.»

روایت گفته شده، بسیار در منابع دانشمندان شیعه و گروهی از علمای اهل سنت آمده است.

ب) روایت دیگری که «طبری» و «ابن حجر» از پیامبر گرامی آورده اند، چنین است: «خداوند پاداش مرا بر شما مردم، محبت ورزیدن به خاندان من قرار داد، پس به هوش باشید که من در روز رستاخیز در این مورد پرسش خواهم کرد.»

قربی در سخنان امامان معصوم(علیه السلام)

«وَ أَنَا مِنْ أَهْلِ الْبَیتِ الَّذِی افْتَرَضَ اللَهُ مَوَدَّتَهُمْ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ، فَقالَ: قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَمَن یقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ واقتَرف الحَسَنَة مَودَّتِنا اَهلَ البیت؛ من از همان خاندان پرشکوهی هستم که خدا، مهر به آنان و فرمانبرداری شان را بر ایمان آوردگان واجب ساخت. آن گاه افزود: به دست آوردن آن پاداش پرشکوهی که در آیه آمده، مهر به ما اهل بیت است.»⁽¹⁾

د) در دیگر آیات

در آینه آیه مباهله

خداوند در قرآن می فرماید:

فَمَنْ حَآجَّکَ فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ.⁽¹⁾ در واقع مثل عیسی نزد خدا همچون مثل [خلقت] آدم است [که] او را از خاک آفرید. سپس بدو گفت: باش پس وجود یافت. [آنچه درباره عیسی گفته شد] حق [و] از جانب پروردگار تو است پس از تردیدکنندگان مباش. پس هر که در این [باره] پس از دانشی که تو را [حاصل] آمده با تو محاجه کند، بگو بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم، سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.

در آینه سوره هل اتی (انفاق)

إِنَّ الْأَبْرَارَ یَشْرَبُونَ مِن کَأْسٍ کَانَ مِزَاجُهَا کَافُورًا عَیْنًا یَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیرًا ...⁽²⁾ به یقین ابرار و نیکان از جامی می نوشند که با عطر خوشی آمیخته است؛ چشمه ای که بندگان خدا از آن می نوشند و [به دلخواه خویش] جاریش می کنند.

در آینه آیه نور

خداوند در قرآن می فرماید:

اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَکَةٍ

زَیْتُونِةٍ لَّا شَرْقِیَّةٍ وَلَا غَرْبِیَّةٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِیءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَی نُورٍ یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَن یَشَاءُ وَیَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ.⁽¹⁾

خدا نور آسمان ها و زمین است؛ مَثَل نور او چون چراغدانی است که در آن چراغی و آن چراغ در شیشه ای است. آن شیشه گویی اختری درخشان است که به درخت خجسته زیتونی که نه شرقی است و نه غربی افروخته می شود. نزدیک است که روغنش هر چند بدان آتشی نرسیده باشد، روشنی بخشد روشنی روی روشنی است. خدا هر که را بخواهد با نور خویش هدایت می کند و این مثل ها را خدا برای مردم می زند و خدا به هر چیزی داناست.

این چراغ روشن و روشنگر در خانه هایی است، که خدا اجازه داده است که مقام آنها اوج گیرد و نام بلند او در آنها به عظمت و یکتایی برده شود.

«مغازلی شافعی» در «مناقب» آورده است که: من از حضرت کاظم(علیه السلام) از تفسیر آیه پرسیدم که: مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ چه پیام و مفهومی دارد؟

آن حضرت فرمود: منظور از واژه «مشکاة» حضرت فاطمه(علیها السلام) است و واژه «مِصبَاح» دو نور دیده اش، حسن و حسین(علیه السلام) هستند.⁽²⁾

2) در احادیث معصومین(علیهم السلام) و کلام بزرگان

الف) حضرت زهرا(علیها السلام) در منظر و بیان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)

«از گفتار و رفتار رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره فاطمه به خوبی روشن می شود که علاقه آن حضرت به دخترش فاطمه، بیش از اندازه محبت یک پدر به دخترش بوده است. این رفتار به ایمان و تقوی و اعمال و رفتار فاطمه مربوط می شود؛ زیرا رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) دختران دیگری هم داشتند، اما درباره آنها

تعبیرهایی چون «بضعة منی» یا «روحی التی بین جنبی» یا «احبّ الناس الی» و مانند این سخنان را نگفته اند.

و باز این اظهار علاقه و محبت تنها به منظور دلجویی از فاطمه(علیها السلام) نبود که چون مادر خود را از دست داده بود، پیامبر بخواهد از دختر کوچکش دلجویی کند تا از نداشتن مادر رنج نبرد و عقده ا ی برای او ایجاد نشود؛ چنان که برخی تصور کرده اند؛ زیرا این اظهار علاقه و محبت تا پایان عمر پیامبر؛ یعنی هنگامی که فاطمه شوهر کرد و بچه دار شد، بلکه تا آخرین ساعات زندگی آن حضرت نیز ادامه داشت و هیچ تغییری در آن پیدا نشد؛ چه بسا روز به روز بیشتر می شد و فاطمه(علیها السلام) تنها زنی بود که پیامبر هنگام رحلت، اسراری به او گفت و آهسته و خصوصی با او صحبت کرد؛ تا آنجا که عایشه می گوید: «پیامبر را می دیدم، هرگاه فاطمه نزد او می آمد، برمی خاست و او را دربر می گرفت و می بوسید و در جای خود می نشانید.» عایشه که گویا از دیدن این منظره ناراحت می شد و حسادت می کرد به پیامبر می گفت: «این چه کاری است که می کنی؟» پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «یا عایشَة اِذَا اشتَقتُ اِلَی الجَنَّةِ قَبَّلتُ نَحرَ فاطِمة؛ ای عایشه هرگاه مشتاق بهشت می شوم گلوی فاطمه را می بوسم.»⁽¹⁾

و باز از عایشه نقل شده که می گفت: «ما کانَ اَحَدٌ مِنَ اَلرَّجالِ اَحَبُّ اِلی رَسوُلِ اللهِ مِن عَلّی وَلا مِنَ النِّساءِ اَحَبُّ اِلَیهِ مِن فاطِمَة؛ از مردان کسی نزد پیغمبر محبوب تر ازعلی نبود و از زنان کسی را بیشتر از فاطمه دوست نمی داشت.»⁽²⁾»⁽³⁾

این حدیث به طور متواتر از طریق شیعه واهل سنت نقل شده که پیغمبر اسلام درباره زهرا(علیها السلام) فرمود: «فاطِمَةُ سَیدَةِ نِساءِ العالَمین؛ فاطمه بزرگ و بانوی زنان جهانیان است.»⁽⁴⁾

در برخی از کتب «سَیِّدَةِ نِساءِ اَهلِ الجَنَّة» و «سَیِّدَةِ نِساءِ هذِهِ الاُمَّة» و «سَیِّدَةِ المُؤمِنین» ذکر شده و با مراجعه به دو کتاب به ویژه کتاب احقاق الحق به خوبی مشخص می شود که روایات فوق از طریق اهل سنت به مراتب زیادتر از طریق شیعه روایت شده است.

حضرت زهرا(علیها السلام) از نظر نزدیکی به حق تعالی نیز به مقامی رسید که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مکرّر به او می فرمود: «یا فاطِمَة اِنَّ اللهَ لَیغضِبُ لِغَضَبِکَ وَ یرضی لِرِضاکَ؛ ا ی فاطمه، به راستی خدای تعالی به خاطر خشم تو خشم می کند و برای رضا و خشنودی تو خشنود و راضی می شود.»⁽¹⁾و شدت علاقه آن حضرت به او در حدّ بود که بارها می فرمود:

« فاطِمَة بَضعَةٌ مِنّی؛ فاطمه پاره تن من است.»⁽²⁾

«وَ هِی قَلبِی الَّذی بَینَ جَنبَی؛ و او جان و دل من است که در سینه ام قرار دارد.»⁽³⁾

«وَ هِی نورٌ عَینی و ثَمَرَةُ فُوادی؛ و او نور چشم و میوه دل من است.» ⁽⁴⁾

«فَمَن اَغضَبَها فَقَد اَغضَبَنی؛ و هر کس او را به خشم آورد مرا به خشم آورده است.»⁽⁵⁾

همچنین از روایات جالب درباره علاقه پیامبر به فاطمه این روایت است که مرحوم مجلسی در «بحارالانوار» از کتاب فضائل و روضه نقل کرده است: «روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به خانه علی و فاطمه وارد شد و آن دو را دید که نشسته اند و آرد آسیاب می کنند. پیامبر فرمود: کدامیک بیشتر خسته شده اید؟ علی(علیه السلام) فرمود: فاطمه(علیها السلام) . سپس پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دخترکم برخیز. فاطمه برخاست و پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به جای او نشست و به آسیاب کردن مشغول شد و بدین ترتیب به علی(علیه السلام) و فاطمه(علیها السلام) کمک کرد.»⁽⁶⁾

در روایات بسیاری که صدوق(ره) و دیگران روایت کرده اند، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:

«اِذا کانَ یومُ القِیامَةِ نادی مُنادٍ یا مَعشَرَ الخَلائِق غُضُّوا اَبصارَکُم حَتّی تَجوزَ فاطِمَةَ بِنتَ مُحَمَّد(صلی الله علیه و آله و سلم) ؛ همین که روز قیامت شود، کسی فریاد می زند: ا ی گروه مردم، دیدگان خود را ببندید تا فاطمه از صحرای محشر بگذرد، و فاطمه در حالی که دو جامه قرمز بر تن دارد از صحرای محشر عبور می کند!»⁽¹⁾

حضرت زهرا(علیها السلام) پنجمین تن از خمسه طیبه(علیهم السلام) بود. پدر بزرگوارش پیوسته در جمع اصحاب فضایل ملکوتی او را بیان می کرد. از جمله می فرمود: «اِنَّ اللهَ یغضِبُ لِغَضَبِ فاطِمَه وَ یرضی لِرِضاها؛ همانا خداوند برخشم فاطمه(علیها السلام) خشم می گیرد و به رضایت او راضی می شود.»⁽²⁾

و می فرمود: «او سرور زنان عالم است.»

ب) حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان ائمه معصومین(علیهم السلام)

«از روایات ارجمند در اینباره حدیثی است که ابن آشوب از قاضی ابومحمد کرخی از امام صادق(علیه السلام) و از فاطمه(علیها السلام) روایت کرده است: هنگامی که آیه شریفه لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَینَکُمْ کَدُعَاءِ بَعْضِکُمْ⁽³⁾نازل شد، دستور آمد که مسلمانان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را مانند افراد دیگر به نام نخوانند و «یا محمد» نگویند؛ بلکه او را با عنوان «یا رسول الله» و «یا ایها النبی» و امثال آن صدا بزنند، فاطمه(علیها السلام) می گوید: من دیگر جرئت نکردم، او را به عنوان «پدر جان» صدا زنم و چون خدمت او رسیدم. بر اساس دستور گفتم: «یا رسول الله» و یکی دوبار این جمله را تکرار کردم، دیدم پیامبرخدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از من روگردانده و در بار سوم رو به من کرده، گفت:

«یا فاطِمَةُ اِنَّهالَم تَنزَل فیکَ وَ لا فی اَهلَکَ وَلا فی نَسلِکَ، اَنتَ مِنّی وَ أَنَا مِنکَ، اِنَّما نَزَلَت فی اَهل الجَفاءِ وَالغِلظَةِ مِن قُرَیش، اَصحابُ البَدخِ وَالکِبرِ، قُولی: یا ابَة فَاِنَّها أحیی لِلقَلبِ وَاَزضی لِلرَّبِ.»⁽⁴⁾

ای فاطمه، این آیه درباره تو، خاندان و نسل تو نازل نشده است؛ زیرا تو از من هستی و من از تو هستم. این آیه درباره جفاپیشگان و تندخویان قریش - آنها که فخرفروش و متکبر هستند - نازل شده، اما تو همان گونه مرا به عنوان «پدر» صدا بزن که آن نام دلم را بهتر زنده می کند و پروردگار بیشتر خشنود و راضی می شود.

به همین علت بود که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) اهتمام زیادی به تربیت جسمی و روحی فاطمه داشت و از هر فرصتی برای این کار استفاده می کرد.

ابن شهر آشوب از «تفسیر ثعلبی» و «تفسیر قشیری»، از امام صادق(علیه السلام) و جابربن عبدالله انصاری روایت می کند: روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فاطمه(علیها السلام) را دید که جامه ا ی پشمین از نمد شتر بر تن دارد و با دست خود دستاس می کند و در همان حال بچه اش را نیز شیر می دهد. اشک از دیدگان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) جاری شد و به فاطمه(علیها السلام) فرمود: «دخترم، مرارت و تلخی دنیا را برای رسیدن به حلاوت و شیرینی نعمت های آخرت برخود هموار کن!»

حضرت زهرا(علیها السلام) در پاسخ گفت: «یا رَسُولَ اللهِ اَلحَمدِللهِ عَلی نَعمائِهِ وَ الشُّکرُللهِ عَلی آلائِهِ.»⁽¹⁾

این معنای تسلیم و رضا در برابر تقدیرهای الهی و اسلام واقعی و رمز آن همه عظمت و سرّ آن همه محبت هایی است که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره دخترش فاطمه(علیها السلام) مبذول می داشت و معنای «ام ابیها»، «بضعة رسول الله» و «سیدة نساء العالمین» است.

افزون بر این با توجه به اهمیتی که فاطمه(علیها السلام) به تربیت جسمی فرزند خود می داده، به خوبی مشخص می شود، ایشان با وجود تمام مشکلات و تنگدستی، فرزندش را خود شیر می دهد و آن را به دیگری واگذار نمی کند، یا از وجود شیرها و غذای دیگر استفاده نمی کند و نمی خواهد از این راه آسیبی به تغذیه کامل فرزندش وارد شود.»⁽²⁾

ج) حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان معصومان، اصحاب و فقها

یک- حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و معصومین(علیهم السلام)

صالح بن سهل همدانی می گوید، امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه 80 سوره نور، چنین فرمود: «خدا نور آسمان ها و زمین است، حکایت نور او، چون نور فانوسی است.» آن فانوس حضرت فاطمه(علیها السلام) است «که در آن فانوس چراغی است»؛ آن چراغ حسن(علیه السلام) است. «چراغ در آبگینه است»؛ آبگینه حسین(علیه السلام) است. «آبگینه مانند اختر درخشانی است»، آن اختر درخشان، فاطمه(علیها السلام) است در میان زنان جهان. «از درخت پربرکتی برافروزد»، آن درخت حضرت ابراهیم(علیه السلام) است. «درخت زیتونی است نه خاوری و نه باختری»، نه یهودی و نه نصرانی؛ «که نزدیک است روغنش برافروزد»، نزدیک است علم از آن بجوشد. «اگرچه آتشی به او نرسد، نوری است روی نور»، از نسل فاطمه(علیها السلام) امامی پس از امامی آید. «خدا هر که را خواهد به نور خود رهبری کند و هر که را خدا خواهد به امامان رهبری کند.» «و خدا برای مردم مثل ها می زند.»

همدانی می گوید، عرض کردم: تأویل این کلمات را بفرمایید: «یا مانند تاریکی ها» فرمود: اولی و رفیقش باشند. «موجی او را فراگرفت» سومی است، روی آن موجی بود. «اینها ظلماتی است» آن موج دومی است «که برخی ز برخی متراکم اند» معاویه (لعن [الله]) و فتنه های بنی امیه است. «چون کسی دستش را بیرون کند، نزدیک نیست که آن را ببیند»، حال مؤمن است در تاریکی فتنه بنی امیه (فجایع بنی امیه بر مؤمنان احاطه کند و آنها را سرگردان نماید) «و کسی که خدا برای او نوری مقرر نفرموده»؛ یعنی امامی از اولاد فاطمه(علیها السلام) ندارد. «هیچ نوری برای او نباشد» روز قیامت امامی نداشته باشد و درباره گفته خداوند در سوره حدید، آیه ⁽¹⁾12 فرمود: «روز قیامت ائمه مؤمنان از پیش رو و طرف راست مؤمنان می شتابند تا ایشان را به منازل اهل بهشت وارد سازند.»⁽²⁾

امام عصر(عجل الله تعالی فرجه و الشریف) در یکی از نامه هایشان فرموده است: «دختر پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، فاطمه زهرا(علیها السلام) ، الگو و مقتدای من است.» ⁽¹⁾

امام کاظم(علیه السلام) فرمود: «فاطمه بانوی بسیار راستگویی بود که او را به شهادت رسانده اند.»⁽²⁾

از حضرت عسگری آورده اند که فرمود: «ما حجت خدا بر مردم هستیم و حضرت فاطمه(علیها السلام) حجت او بر ما می باشد.» ⁽³⁾

از امام باقر آورده اند که برای شفای خویش از بیماری، به حضرت فاطمه(علیها السلام) توسل جست تا آن حضرت شفای او را از بارگاه خدا بخواهد. او بر بستر بیماری به گونه ا ی با صدای رسا مادر گرانمایه اش حضرت فاطمه(علیها السلام) را صدا می زد که صدایش به خانه می رسید و می فرمود: «یا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّد.»⁽⁴⁾

حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمودند: اینکه حضرت فاطمه(علیها السلام) (در نزد خداوند) محدثه نام گرفته است بدین جهت می باشد که ملائکه الهی از آسمان بر آن حضرت هبوط کرده و همان طوری که با حضرت مریم دختران عمران(علیها السلام) حرف می زدند با ایشان نیز سخن می گفتند. زمانی ملائکه با حضرت زهرا(س) چنین گفتند: «ای فاطمه، همانا خداوند متعال، تو را برگزید و پاکت ساخت و تو را بر همه زنان هر دو جهان برتری داد. ای فاطمه، برای پروردگارت قنوت کرده و سجده نما و به همراه رکوع کنندگان رکوع کن.»

پس حضرت فاطمه(علیها السلام) با ایشان حرف می زد و ایشان با حضرت فاطمه(علیها السلام) سخن می گفتند تا اینکه شبی حضرت خطاب به ملائکه فرمود: «مگر حضرت مریم دختر عمران، برترین زنان عالم نبود؟ (همچنان که در کتاب خدا آمده است، پس چگونه مرا به سیده زنان عالم می خوانید؟)»

ملائکه در جواب عرض کردند: «(ای فاطمه!) همانا مریم(علیها السلام) (فقط) سیده زنان روزگار خودش بود، در حالی که خداوند متعال شما را سیده زنان عصر او و عصر خودتان و بلکه سیده همه زنان عالم از اول خلقت تا آخر آن قرار داده است.»⁽⁵⁾

امام رضا(علیه السلام) به نقل از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «همانا من اسم دخترم را فاطمه گذاشتم؛ چرا که خداوند ایشان و محبان ایشان را از آتش جهنم بازداشته است.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «همانا خداوند تبارک و تعالی [آن گاه که فاطمه(علیها السلام) را به علی(علیه السلام) تزویج کرد] یک چهارم دنیا را مهریه ایشان قرار داد. پس یک چهارم دنیا مال حضرت فاطمه(علیها السلام) است. [همچنین خداوند متعال] بهشت و جهنم را مهریه ایشان مقرر فرمود و آن حضرت [که بهشت و دوزخ از آنِ ایشان است، شخصاً] دشمنان خود را داخل جهنم کرده و دوستانش را وارد بهشت خواهد کرد. همانا حضرت فاطمه(علیها السلام) از بزرگ ترین صدیقان بوده و پایه و اساس هستی بر پایه معرفت ایشان بنا نهاده شده است.»⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «من بشری هستم همانند شما که از بین شما زن می گیرم و به شما نیز زن می دهم، مگر دخترم فاطمه(علیها السلام) را که امر ازدواج وی از آسمان نازل شده است.»⁽³⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «اگر خداوند متعال فاطمه(علیها السلام) را برای حضرت علی(علیه السلام) خلق نکرده بود، هیچ کفو و مانندی برای علی در روی زمین یافت نمی شد چه از آدم و چه از غیر آدم.»⁽⁴⁾

از امام امام صادق(علیه السلام) آورده اند که فرمود: «همانا مصحفی است در نزد ما به نام مصحف فاطمه(علیها السلام) و مردم چه می دانند که مصحف فاطمه(علیها السلام) چیست؟»

راوی (ابوبصیر) می گوید، عرض کردم: «یابن رسول الله! چیست مصحف فاطمه(علیها السلام) ؟»

امام فرمودند: «کتابی است که در آن آیاتی مثل آیات قرآن وجود دارد (حضرت این عبارت را سه بار فرمودند)، ولکن به خدا سوگند که آنچه از قرآن شما در آن وجود دارد یک حرف آن نمی شود و این مصحف از سوی خداوند متعال بر حضرت زهرا(علیها السلام) املا و نازل شده است.»⁽⁵⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «ملعون است، ملعون است کسی که بعد از من به دخترم فاطمه(علیها السلام) ظلم کند و حق او را غصب نماید و او را شهید گرداند.»⁽⁶⁾

راوی می گوید: «از حضرت امام صادق(علیه السلام) پرسیدم: آیا نماز در خانه حضرت فاطمه(علیها السلام) افضل است یا در روضه (خانه خداوند)؟ فرمود: در بیت فاطمه(علیها السلام) .» ⁽¹⁾

دو - حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان همسران رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم)

حضرت ام سلمه(علیها السلام) که همسر گرامی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود و از محبت فراوان آن حضرت بهره یافته بود به خاندانش درباره حضرت زهرا(علیها السلام) [که گویا درباره احتجاج ایشان است] چنین گفت:

آیا درباره فردی چون فاطمه(علیها السلام) چنین سخنانی می توان گفت؟ او که حوریه ا ی است در سیمای بشر و پرورش یافته در دامان مادران پیامبران؟ او که (هنگام تولد) ملائکه او را دربرگرفتند و میان خاندانی پاک و مطهر مراحل رشد و کمال را پیمود؟ آیا گمان می برید رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فاطمه را از میراث محروم کرده و او را آگاه نساخته است، به نحوی که بیاید و طلب ارث نماید؟ نه، او که برترین زن عالم است، مادر سروران جوانان بهشت است، با مریم دختر عمران برابری می کند. همسر شیر بیشه شجاعت است و نبوت به پدرش ختم یافته است، هرگز چنین نتواند باشد. به خدا قسم، پدرش چنان به او محبت داشت که حاضر نبود خاری به پای او برود، دست راست را بالش او می ساخت و دست چپ را سایبان او می گرداند. هنوز رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در منظر و مرآی شماست. با دختر او چنین می کنید، آه به اینکه مدت زمانی هم بگذرد. وای بر شما! زود است که نزد خدا وارد شوید و ثمره تلخ کردار خود را بچشید. آیا فراموش کردید.... این سخن او را که: «من در میان شما دو چیز گران قدر باقی می گذارم»؟ چه زود از طریق شرع خارج گشتید و چه زود پیمان خود را شکستید!

ام سلمه به سبب این پاسداری از حریم حضرت زهرا(علیها السلام) یک سال از مقرری بیت المال محروم گشت.⁽²⁾

ابوجعفر طوسی به اسناد خود از عایشه بنت ابی بکر (همسر رسول گرامی اسلام) نقل کرده است: «حضرت فاطمه(علیها السلام) داشت می آمد، به خدایی که جز او خدایی نیست، دیدم راه رفتن او مانند راه رفتن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) است. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی که او را دید دو مرتبه فرمود: مرحبا دخترم! حضرت فاطمه(علیها السلام) می گوید: پدرم فرمود: آیا راضی نیستی که روز قیامت فرارسد، درحالی که تو بانوی زنان جهان یا زنان این امت باشی؟»⁽¹⁾

از ام سلمه روایت است که می فرماید: «حضرت فاطمه(علیها السلام) دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در شکل و شمایل شبیه ترین مردم به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود.»⁽²⁾

نیشابوری در «صحیح» خود به نقل از مسروق و او از عایشه نقل کرده است: «زنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) همه جمع بودند و هیچ یک از آنها باقی نمانده بود که حضرت فاطمه(علیها السلام) داشت می آمد، راه رفتنش گویی راه رفتن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود.»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «دخترم خوش آمدی.» پس او را سمت راست یا در سمت چپ خود نشاند. سپس سخنی کنار گوش او گفت که فاطمه گریست و پس از آن راز دیگری را به او گفت و فاطمه خندید! این بود که از وی پرسیدم: «چه باعث شد که شما گریه کردید؟» فرمود: «نمی توانم رازی را که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است، فاش کنم.» با خود گفتم، هیچ گاه مثل امروز ندیده بودم که شادی و غم این قدر نزدیک باشند. پس به حضرت فاطمه(علیها السلام) گفتم: «موقعی که گریستی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) تنها با تو حرفی زد که با ما نزد. آن گاه تو گریستی. پرسیدم که به شما چه گفت؟» باز هم گفت: «من نمی توانم راز رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را فاش کنم.»

تا اینکه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) درگذشت. از حضرت فاطمه(علیها السلام) جریان را پرسیدم. فرمود: «پدرم به من گفت: جبرئیل سالی یک مرتبه قرآن را به من عرضه می کرد، ولی امسال دوبار عرضه کرد و چیزی را بر من ننمود جز فرارسیدن اجلم و تو نخستین کسی هستی که از خاندانم به من ملحق می شوی و نیکو پیشروی هستم من برای تو. ازاین رو، من گریستم. سپس به من فرمود: آیا تو نمی پسندی که بانوی زنان باایمان یا سرور زنان این امت باشی؟ بدین جهت من خندیدم.»⁽³⁾

حاکم به نقل از عایشه گفته است: «هرگاه از حضرت فاطمه(علیها السلام) دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) یاد می کرد می گفت: من کسی را راستگوتر از حضرت زهرا(علیها السلام) ندیده ام مگر کسی که از او به دنیا آمده است.»⁽¹⁾

سه - حضرت فاطمه(علیها السلام) در بیان صحابه

دراحوالات فاطمه اطهر(علیها السلام) می خوانیم که می گویند:

آیه وَاِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوعِدُهُم اَجمَعینَ، لَها سَبعَةُ اَبوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنهُم جُزءٌ مَقسُوم⁽²⁾بر پیامبر نازل شد. ایشان با شنیدن این آیه سخت گریست و اصحاب نیز که در محضر او بودند، کمی گریان شدند و نمی دانستند چه مطلبی بر آن حضرت نازل شده که این اندازه گریه می کند و هیچ یک از اصحاب نیز قادر نبود با او سخن بگوید.

از آنجایی که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هر وقت فاطمه(علیها السلام) را می دید، خوشحال و مسرور می شد یکی از اصحاب برخاست و به سراغ فاطمه(علیها السلام) رفت تا او را نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بیاورد و بدین وسیله جلوی گریه آن حضرت را بگیرند و بتوانند سبب گریه او را بپرسند.

زمانی که آن مرد صحابی به خانه فاطمه آمد، دید او مشغول آرد کردن جو است و افزون بر اینکه دستاس را می گرداند این آیه را می خواند: وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَیرٌ وَأَبْقَی⁽³⁾

مرد صحابی به فاطمه سلام کرد و جریان گریه حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) و اصحاب را برای او نقل کرد. آن گاه فاطمه برخاست که نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بیاید، سلمان دید فاطمه جامه ا ی پشمین (یا چادری پشمین) به خود پیچیده که دوازده جای آن با لیف خرما وصله خورده بود و چون آن منظره را دید، گریست و با کمال اندوه گفت: «چقدر اندوهناک است این منظره که دختران قیصر و کسری در جامه های دیبا و حریر به سر می برند، ولی دختر محمد پوششی مویین و کهنه به خود پیچیده که دوازده جای آن با لیف خرما دوخته شده ... .»⁽⁴⁾

آری فاطمه هم گاهی دست از کار خانه می کشید و بیرون می رفت، اما برای چه کاری و با چه لباس و هیئتی؟! لباس و هیئت فاطمه بیننده را متأثر می کرد و به یاد خدا و روز جزا می انداخت و بیرون رفتن او برای رفع اندوه پیامبر و مسلمانان بود؟! نه فقط افراد معمولی با دیدن جامه فاطمه(علیها السلام) گریان می شدند؛ بلکه خود پیامبر نیز گاهی با دیدن لباس ساده زهرا(علیها السلام) گریان می شد.⁽¹⁾

از مرحوم راوندی در کتاب خرائج به نقل از سلمان فارسی آمده است: «فاطمه(علیها السلام) را دیدم که نشسته بود و پیش روی او آسیابی بود که جو را با آن دستاس می کرد و بر دسته دستاس خون تازه دیدم (بر اثر ساییده شدن و زخم دست فاطمه بود) و از آن سو فرزندش حسین(علیه السلام) را دیدم که در گوشه خانه از گرسنگی گریه می کند. دلم به حال زهرا(علیها السلام) سوخت و به او عرض کردم: ا ی دختر پیامبر، چرا کار خانه را به فضه واگذار نمی کنی؟ در جواب من فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به من سفارش کرده که کارها را با او روی نوبت انجام دهیم و امروز نوبت من است و فردا نوبت اوست.

سلمان گفت: من عرض کردم پس اجازه دهید من به شما کمک کنم و جو را دستاس کنم یا حسین را ساکت نمایم؟ زهرا(علیها السلام) فرمود: من بهتر می توانم حسین را آرام کنم؛ پس تو جو را دستاس کن. من مشغول دستاس کردن جو شدم و در آن حال صدای مؤذن برخاست و وقت نماز شد. من برخاستم و به نماز رفتم و چون نماز تمام شد. ماجرا را به علی(علیه السلام) گفتم، علی گریان شد و به خانه رفت و طولی نکشید که تبسم کنان بازگشت. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ماجرا را از او پرسید و علی(علیه السلام) گفت: به خانه رفتم. زهرا(علیها السلام) را دیدم به پشت خوابیده و حسین روی سینه او به خواب رفته است و دستاس نیز خود به خود می چرخد! پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) تبسم کرد و فرمود: ا ی علی، مگر نمی دانی که خدای تعالی فرشتگانی دارد و آنها در زمین گردش می کنند تا خدمتکاری محمد و آل محمد را بکنند.»⁽²⁾

چهار - حضرت فاطمه(علیها السلام) در بیان علما و فقهای شیعه و سنی

مرحوم ابن شهر آشوب و دیگران به سندهای مختلف از بریده و عایشه و راویان دیگر روایت کرده اند که از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پرسیدند: «کدام یک از زنان نزد شما محبوب ترند؟ فرمود: فاطمه، پرسیدند: از مردان؟ فرمود: شوهر فاطمه.»

این حدیث را ترمذی در صحیح (ج2، ص319)، حاکم در مستدرک (ج3، ص155)؛ نسائی درخصائص (ص29) و ابن عبدالبر در استیعاب (ج2، ص751) از بریده روایت کرده اند.

در روایات زیاد دیگری که علمای اهل سنت روایت کرده اند از خود عایشه پرسیدند: «محبوب ترین مردم (یا محتوب ترین زنان) در نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) که بود؟ پاسخ داد: فاطمه.»

روایات در اینباره از طریق های اهل سنت به تنهایی بیش از حدّ تواتر است.⁽¹⁾

از این آقایان تعجب است که با نقل این همه روایات از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و بلکه از خود عایشه، باز هم از ام سلمه و دیگران که یکی هم خود عایشه است حدیث نقل کرده اند که عایشه محبوب ترین زنان و بلکه محبوب ترین افراد نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود، و اساساً بیشتر فضیلت هایی را که برای او نقل کرده اند، درمورد همین مطلب است، و معلوم نیست این تناقض در گفتار را چگونه رفع می کنند؛ مگر آنکه بر فرض صحت این روایات بگویند محبت به عایشه مربوط به امور «جسمانی» و محبت به فاطمه به خاطر مراتب ایمانی او بوده که این هم فضیلتی برای «عایشه» نمی شود.

برخی از آنها از این هم پارا فراتر نهاده و «عایشه» را بر «فاطمه» ترجیح داده اند که جز غرض ورزی و تعصب های جاهلیت هیچ محمل دیگری نمی توان برای آن پیدا کرد و به گفته یکی از بزرگان باید در پاسخ اینان گفت: «بحث تفضیل و برتری در میان دو

شخصی که با هم تناسبی داشته باشند جایز و صحیح است... » و باید در اینجا گفت: «هَل تَستَوی الظُّلُماتُ والنُّور» وگرنه هیچ گونه تناسبی میان زنی که قرآن در ضمن آیه تطهیر گواهی به عصمت او داده و آن زنی که به گفته خود اهل سنت در ضمن آیه ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً لِلَّذینَ کَفَروُا امرَأَةَ نُوحٍ وَامرَأَة لُوط ...⁽¹⁾به او تعریض شده، نیست؟! چنانکه فخر رازی و زمخشری - دو تن از مفسران و علمای بزرگ اهل سنت - گفته اند این آیه تعریض به «عایشه» و «حفصه» دارد و این مثل را خدای تعالی برای آن دو زده است که سبب آن ماجرای معروف شدند.⁽²⁾

«ای پیامبر چرا به خاطر جلب رضایت زنانت چیزی را که خدا بر تو حلال کرده بود بر خود حرام کردی؟» حالا در اینکه آن توطئه چه بود؟ و آن دو زن که بوده اند؟ و آن چه پیغمبر بر خود حرام کرد چه بود؟ بحثی است که ما از روی همان تفسیر کشاف که از تفاسیر معتبر اهل سنت است آن را برای شما نقل می کنیم، اگرچه قسمت هایی از آن از نظر ما قابل بحث و خدشه است، به هر صورت زمخشری می گوید:

در روایت آمده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در یکی از روزها که نوبت عایشه بود پیش ماریه رفت و حفصه این مطلب را دانست؛ ولی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به او فرمود این جریان را مکتوم دار، اما حفصه ار روی رفاقت و صمیمیتی که با عایشه داشت برخلاف گفته پیغمبر عایشه را از ماجرا مطلع کرد و در نقل دیگری است که این کار را در روزی که نوبت حفصه بود انجام داد و چون حفصه مطلع شد، پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) رضایت او را جلب کرد و از او خواست که این جریان را مکتوم دارد ولی او برخلاف دستور رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ماجرا را به اطلاع دیگران رساند و ازاین رو رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) حفصه را طلاق داد و از زنان دیگر نیز کناره گرفت و 29 شب در خانه ماریه ماند تا اینکه سوره تحریم نازل شد. و در روایت دیگری است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در خانه زینب دختر جحش عسلی خورد و عایشه و حفصه از روی حسادت با زینب و به منظور آنکه دیگر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به اتاق زینب نرود توطئه کردند. زندگانی حضرت فاطمه(علیها السلام) و دختران آن حضرت، ص91.

حضرت امام خمینی(ره)

زنی که در حجره ا ی کوچک و خانه ا ی محقر، انسان هایی تربیت می کند که نورشان از بسیط خاک تا آن سوی افلاک و از عالم ملک تا آن سوی ملکوت اعلا می درخشد. صلوات و سلام خداوند متعال بر این حجره محقری که جلوه گاه نور عظمت الهی و پرورشگاه زبدگان اولاد آدم است.⁽³⁾

تاریخ اسلام، گواه احترامات بی حد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به این مولود شریف [حضرت زهرا(علیها السلام) ] است تا نشان دهد که زن، بزرگیِ ویژه ا ی در جامعه دارد که اگر برتر از مرد نباشد، کمتر نیست.⁽¹⁾

این خانه کوچک حضرت فاطمه(علیها السلام) و این افرادی که در آن خانه تربیت شدند که به حسب عدد چهار – پنج نفر بودند و به حسب واقع، تمام قدرت حق تعالی را تجلی دادند، خدمت هایی کردند که ما را و شما را و همه بشر را به اعجاب درآورده است.⁽²⁾

ما مفتخریم که... صحیفه فاطمیه که کتاب الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است، از ماست.⁽³⁾

حضرت آیت الله خامنه ای

خداوند با توجه به معرفت، خلوص، صبر و فداکاری حضرت فاطمه(علیها السلام) آن حضرت را مرکز فیوضات خود قرار داده است. ما که خود را محبّ آن بانوی بزرگ اسلام می دانیم، باید در اطاعت، عبادت و جهاد، رهرو آن حضرت باشیم.⁽⁴⁾

ما محبت به آن حضرت را باید در عمل خود نشان دهیم. آیا به راستی ما نیز همانند حضرت فاطمه(علیها السلام) حاضریم برای سیر کردن گرسنگان، قرص نانی را از گلوی خود و فرزندانمان بزنیم.⁽⁵⁾

مادران ما می دانند اگر بخواهند پیروان صادق حضرت فاطمه(علیها السلام) باشند، باید در دامان خویش، یاران حسین(علیه السلام) و زینب(علیها السلام) را بپرورانند.⁽⁶⁾

عمده ترین رمز بقای اسلام، از طریق اولاد حضرت زهرا(علیها السلام) باقی ماند.⁽⁷⁾

این شخصیت جامع الاطراف حضرت فاطمه(علیها السلام) است، این الگوست، الگوی زن مسلمان است.⁽⁸⁾

اسلام، فاطمه، آن عنصر برجسته و ممتاز ملکوتی را به عنوان نمونه و اسوه زن معرفی می کند.⁽⁹⁾

حضرت فاطمه(علیها السلام) به صورت، یک بشر و یک زن، آن هم زنی جوان است، اما در معنی یک حقیقت عظیم و یک نور درخشان الهی و یک بنده صالح و یک انسان است ممتاز و برگزیده است.⁽¹⁾

فصل چهارم: رفتار شناسی حضرت فاطمه(علیها السلام)

اشاره

نکته بارز در الگو بودن شخصی، برای فصلی معین و منطقه ا ی معین چیزی نیست که بتوان آن را کتمان کرد و بسیاری در طول تاریخ در تمدن های مختلف بوده اند که با سلایق و علایق مختلف به عنوان الگوهای مادی و معنوی معرفی شده اند؛ اما الگویی از زنان که به عنوان فردی مقدس، دارای مقام و موقعیت مادی و معنوی باشد کمتر در تاریخ جهان دیده شده است. الگویی که با توجه به زندگی بسیار کوتاهش از شکوهی برخوردار باشد که لحظه لحظه حیات مادی و معنوی اش کتابی رنگارنگ برای زندگی دیگران و سرمایه ا ی برای بشر جهت رسیدن به سعادت باشد. همان گونه که قبلاً نگاشته شد حضرت زهرا(علیها السلام) الگویی برای تمام فصول تاریخ است؛ نه فردی برای قرن اول هجری که فقط برای تراز فکری و الگویی همسانانش در همان منطقه مکه و مدینه و یا همان روزهای نخستین اسلام مناسب باشد. به یقین کسی که دارای ویژگی های منحصر به فرد باشد می تواند درطول تاریخ، آن هم تاریخی به طول 1500 سال در عرصه حیات مادی و معنوی جهان حضور داشته باشد و این نکته بیانگر وجود مبارک بانویی بس والاقدر و باشکوه است.

حضرت فاطمه(علیها السلام) باعث تغییرات شگرفی در اندیشه فرهنگی – اجتماعی زنان تاریخ شد و افراد به تأسی از او توانستند شگفتنی ساز عرصه های فرهنگی – اجتماعی کشورهای مختلف شوند. حضرت زهرا(علیها السلام) نخستین زن در طول تاریخ اسلام است که توانست با زبان اعتراض زنانه با طاغوت های ریاکار و غاصب زمان خود مقابله کند.

در سده های اخیر، حضور زنان در عرصه های سیاسی - اجتماعی تنها به جنبش های «فمنیستی» منتهی می شود و حضور زن در اجتماع، نه تنها عظمت جسمی و جنسی را به نمایش نمی گذارد؛ که باعث خدشه دار شدن نام و اعتبار زن در جامعه شده است. زن امانت دار آفرینش آدمی در جهان آفریدگان است و به همین سبب آفریدگار گیتی، حمل طفل را نه ماه به عهده زن گذاشته است و در حدیث قدسی (حدیث نبوی) بهشت را زیر پای زنان می شمارد. به یقین اعتبار زنان نه تنها به عنوان زن بودن، بلکه به عنوان مادر بودن و کرامت زایندگی و پرورندگی و ساختن انسان در دامان خویش و زندگی انسانی است، به طوری که نوع رفتار زنان در زندگی با همسر و فرزندان عبادت محسوب می شود و روز قیامت مورد محاسبه حضرت پروردگار (جل جلاله) خواهد بود. در این بخش به انواع رفتار شناسی حضرت زهرا(علیها السلام) پرداخته و از احادیث و روایاتی برای بیان عملکرد

ایشان در زندگی کمک گرفته شده است که شامل رفتارشناسی اعتقادی، اجتماعی، اخلاقی و سیاسی است. عملکرد حضرت زهرا(علیها السلام) در طول زندگی کوتاهش، چنان شگفت انگیز است که صدها سال مورد توجه جهانیان بوده و صدها و به طور قطع تا هزاران سال دیگر نیز مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرد.

1. رفتارشناسی اعتقادی

الف) نماز و عبادات

نماز واژه ا ی فارسی است و به جای کلمه عربی «صلوة» به کار رفته است و آن به معنای ادای فریضه عبادی رکوع و سجود در برابر پروردگار است؛ ولی به دلایل گوناگون تبلیغی در قرون و اعصار مختلف به منزله ادای تکلیف، برای هر مسلمان معنا و مفهوم خاصی پیدا کرده است، در صورتی که حقیقت نماز نزد اولیا و معصومین(علیهم السلام) مقام قرب الهی و شهود و غیب است.

نماز مقام تشرف و نزدیک ترین و عارفانه ترین لحظه حضور در محضر مدام پروردگار است. روایات بسیاری درباره کیفیت نماز معصومان (علیهم السلام) در کتاب ها آمده، به ویژه، نمازهای حضرت زهرا(علیها السلام) که نماز مستحبی ایشان میان شیعیان مشهود و معروف است. حال اگر بخواهیم «الگو» بودن ایشان در عبادت را بشناسیم، باید به احادیث و روایات گفته شده درباره تهجد و تعبد ایشان بپردازیم [البته به منظور تلخیص موضوعات اعتقادی و عبادی مختلف و محور نبودن آنها، مجموعه عبادات ایشان را تنها در مبحث «نماز» گنجانده ایم؛ تا مصداق یک نکته از هزاران معنی باشد.]

حضرت فاطمه اطهر(علیها السلام) از هر دو جهت عابدترین و پارساترین زنان عالم است و با تمام مشاغل و گرفتاری هایی که در داخل و خارج از خانه داشت؛ افزون بر واجبات، نافله ها و مستحبات را نیز انجام می داد که گوشه هایی از آن در تاریخ و روایات ثبت شده است. شیخ صدوق(ره) در کتاب علل الشرایع از امام حسن(علیه السلام) روایت کرده که فرمود:

رَأَیتُ أُمِّی فَاطِمَةَ(علیها السلام) قَامَتْ فِی مِحْرَابِهَا لَیلَةَ جُمُعَتِهَا فَلَمْ تَزَلْ رَاکِعَةً سَاجِدَةً حَتَّی اتَّضَحَ عَمُودُ الصُّبْحِ وَ سَمِعْتُهَا تَدْعُو لِلْمُؤْمِنِینَ وَ