جلسه 1396/09/04

بسم الله الرحمن الرحیم



تجديد حكومت عباسيان قبل از ظهور

موضوع: تجدید حکومت عباسیان قبل از ظهور
ادامه ی روایت پنجم قرقیسیا در منابع شیعه:
وَ يُنَادِي مُنَادٍ مِنْ سُورِ دِمَشْقَ وَيْلٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ وَ يُخْسَفُ بِغَرْبِيِّ مَسْجِدِهَا حَتَّى يَخِرَّ حَائِطُهَا وَ يَظْهَرُ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ بِالشَّامِ كُلُّهُمْ يَطْلُبُ الْمُلْكَ رَجُلٌ أَبْقَعُ وَ رَجُلٌ أَصْهَبُ وَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ أَبِي سُفْيَانَ يَخْرُجُ فِي كَلَبٍ وَ يَحْضُرُ النَّاسُ بِدِمَشْقَ وَ يَخْرُجُ أَهْلُ الْغَرْبِ إِلَى مِصْرَ.فَإِذَا دَخَلُوا فَتِلْكَ إِمَارَةُ السُّفْيَانِيِّ وَ يَخْرُجُ قَبْلَ ذَلِكَ مَنْ يَدْعُو لآِلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام وَ تَنْزِلُ التُّرْكُ الْحِيرَةَ وَ تَنْزِلُ الرُّومُ فِلَسْطِينَ وَ يَسْبِقُ عَبْدُ اللَّه عَبْدَ اللَّهِ حَتَّى يَلْتَقِيَ جُنُودُهُمَا بِقِرْقِيسِيَاءَ عَلَى النَّهْرِ وَ يَكُونُ قِتَالٌ عَظِيمٌ وَ يَسِيرُ صَاحِبُ الْمَغْرِبِ فَيَقْتُلُ الرِّجَالَ وَ يَسْبِي النِّسَاءَ ثُمَّ يَرْجِعُ فِي قَيْسٍ حَتَّى يَنْزِلَ الْجَزِيرَةَ السُّفْيَانِيُّ فَيَسْبِقُ الْيَمَانِيَّ [فَيَقْتُلُ ] وَ يَحُوزُ السُّفْيَانِيُّ مَا جَمَعُوا....[1]

[در همين زمان ] منادى در قلعه دمشق ندا مى دهد: واى بر اهل زمين از شرّى كه نزديك شده است و قسمت غربى مسجد [اموى ] به زمين فرو مى رود، به طورى كه ديوارش يك باره خراب و ويران مى شود. در شام سه نفر قيام مى كنند كه همگى خواهان سلطنت و حكومت هستند: يكى از آن ها ابلق و ديگری اصهب و سومين نفر از اهل بيت ابى سفيان است و طایفه ی كلب او را پشتیبانی كرده، و مردم در دمشق جمع مى شوند. اهل مغرب به سمت مصر خروج مى كنند.
همين كه آن ها وارد مصر مى شوند، ورودشان علامت و نشانه خروج و سلطنت سفيانى است. قبل از سفيانى كسى قيام مى كند كه مردم را به ولايت آل محمّد علیهم السلام دعوت مى كند. ترك ها در حيره و سپاه روم هم در فلسطين مستقر مى شوند و در همان زمان عبد اللّه سبقت گرفته و دو سپاه در قرقيسيا و در كنار نهر باهم برخورد مى كنند و جنگ سختى درمى گيرد، و صاحب لشكر مغرب همه جا سير مى كند [شهرها را تصرف مى كند] و مردها را كشته و زن ها را به اسارت مى گيرند و بعد از آن به قيس بازمى گردد.
 
بررسی سند روایت پنجم:قرقاره:
ایشان همان یعقوب بن نعیم است. ابن داود گفته است: « کان جلیلا فی اصحابنا، ثقة»، علامه حلی هم گفته است: « کان جلیلا فی اصحابنا، ثقة فی الحدیث، روی عن الامام الرضا علیه السلام»، مرحوم میرزا در رجال کبیر نیز چنین گفته است: « کان جلیلا فی اصحابنا، ثقة فی الحدیث، روی عن الامام الرضا علیه السلام»، مرحوم تفریشی نیز گفته است: « کان جلیلا فی اصحابنا، ثقة فی الحدیث، روی عن الامام الرضا علیه السلام صنف کتب فی الإمامة»، قهبائی نیز در مورد او چنین تعبیر می کند.
مرحوم خوئی می فرماید:الظاهر أن جميع هؤلاء استندوا فيما ذكروه إلى نسخة ابن طاوس، و هذه الترجمة غير موجودة في بقية نسخ النجاشي، حتى النسخة الموجودة عندنا المصححة على نسخة صحيحة قريبة من عصر النجاشي، و الله العالم بالحال.[2]

همگی در آنچه ذکر کردند به کتاب ابن طاووس استناد کردند، و این ترجمه در بقیه نسخه نجاشی موجود نمی باشد، حتی در نسخه ای که نزد ما است که تصحیح شده ی نسخه ی صحیح نزدیک به زمان نجاشی است، نمی باشد.
بنابراین شاید این ترجمه از ابن طاووس سهو القلم بوده یا اینکه در مورد شخص دیگری بوده است.
پس ایشان مجهول است. البته بحث آن در درس های قبل گذشت.
نصر بن لیث مروزی:
مرحوم نمازی در مورد او می فرماید: « لم یذکروه» نامی از او ذکر نکردند یعنی در معجم رجال الحدیث، تنقیح المقال و جامع الرواة یادی از او نشده است و اگر در این سه کتاب نباشد، در هیچ کتاب رجالی دیگر هم یادی از او نشده است.
امّا از او روایتی نقل شده « حق علیّ علی هذه الأمة کحق الوالد» که اگر این روایت مستند و صحیح باشد، حکایت از عقیده ی او دارد هر چند نقل روایت اعم از این است که به آن ملتزم باشد، البته وثاقت او از این روایت استفاده نمی شود.
عبد الله بن لهیعه:
نام او نیز در کتب رجالی ما نیامده است. او از طرف منصور دوانیقی قاضی مصر بود و سال 174 فوت شد.[3]

شرح حال عبد الله بن لهیعه در کتب عامه:
ایشان نسبت به امیر المؤمنین علیه السلام ارادت داشت، شاید به همین جهت کتابخانه ی او را آتش زدند، لیث بن سعد وقتی وارد مصر می شود، مأمور ایجاد دشمنی علیه امیر المومنین علیه السلام در مصر بود لذا عبد الله بن لهیعه را از مسجد بیرون کرد. لیث توانست در مصر اثر گذار باشد مگر در سه خانواده که یکی از آن ها خانواده عبد الله بن لهیعه بود. لذا عامه روایتی هم که از نظر خودشان اشکالی نداشته باشد، اگر راوی آن ابن لهیعه باشد، نمی پذیرند.
جرجانی در الکامل فی الضعفاء در کلمه ی حی روایتی را از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می کند که هنگام رحلت فرمودند: «ایتونی بحبیبی» حبیب مرا نزد من آرید، رفتند و ابو بکر را آوردند، پیامبر صلی الله علیه و آله از او روی برگرداندند، دوباره فرمدند: «ایتونی بحبیبی» حبیب مرا نزد من آرید، رفتند و عمر را آوردند، باز پیامبر صلی الله علیه و آله روی برگرداندند، دوباره فرمدند: «ایتونی بحبیبی» حبیب مرا نزد من آرید، رفتند و عثمان را آوردند، باز پیامبر صلی الله علیه و آله روی برگرداندند، امیر المومنین علی علیه السلام را آوردند، پیامبر صلی الله علیه و آله از ایشان استقبال کرده و سفارش ها و وصیت هائی به ایشان کردند. جرجانی وقتی این روایت را نقل می کند، می گوید: آفت این روایت عبد الله بن لهیعه است.
به هر حال این روایت از جهت سند دارای اشکال است و به معصوم هم نمی رسد البته اگر سند صحیح بود، ما کلام عمار را بدون شک می پذیرفتیم « العمار مع الحق و الحق مع العمار، یدعهم الی الجنة و یدعونه الی النار » یک چنین شخصیتی هیچگاه کلام غیر معصوم را به معصوم نسبت نمی دهد.
پس در کتب شیعه پنج روایت در مورد حادثه ی قرقیسیا وجود دارد که لااقل چهار روایت آن از طریق اهل بیت علیهم السلام می باشد و این چهار روایت حکایت از درگیری و جنگ سختی در قرقیسیا دارد. البته تفصیل آن مانند طرفین نزاع را نمی توان بدست آورد امّا اصل ماجرا قرقیسیا با این روایات مستفیض قابل اثبات و مسلم است.
3. قرقیسیا در کتب عامه[4]
:
این حادثه به تفصیل در کتب عامه آمده است امّا اكثريت قريب به اتفاق روايات عامه در مورد «قرقيسيا» از كتاب فتن «نعيم ابن حمّاد» نقل شده است.
روایت اول قرقیسیا در کتب عامه:
حدثنا الحكم بن نافع عن جرّاح عن أرطاة قال: إذا اجتمع الترك و الروم ، و خسف بقرية بدمشق و سقط طائفة من غربى مسجدها، رفع بالشام ثلاث رايات: الأبقع، و الأصهب، و السفيانى، و يحصر بدمشق رجل فيقتل و من معه، و يخرج رجلان من بنى أبى سفيان، فيكون الظفر للثانى، فإذا أقبلت مادة الأبقع من مصر، ظهر السفيانى بجيشه عليهم، فيقتل الترك و الروم بقرقيسياء حتى تشبع سباع الأرض من لحومهم.[5]

ارطاة گوید: هنگامی که تُرک و روم اجتماع کردند، و قریه ای در شام در زمین فرو رود و قسمت غربی مسجد دمشق بریزد، سه پرچم در شام برافراشته شود: پرچم ابقع، أصهب و سفیانی، شخصی در دمشق محاصره شود پس او و اطرافیان او کشته شوند، و دو نفر از فرزندان ابو سفیان خروج کنند، پس پیروزی با دومی می باشد، و هنگامی که یاران ابقع از مصر آمدند، سفیانی به همراه لشگریانش بر آن ها غلبه می کند، پس ترک و روم را در قرقیسیا می کشد تا اینکه درندگان زمین از گوشت آن ها سیر شوند.
توضيح: طبق اين روايت، يك طرف درگيرى سفيانى است و طرف ديگر آن ترك ها و روميان هستند.
اشكالات این روایت:
1-اگرچه حكم بن نافع و جراح و ارطاة، از نظر اهل سنّت ثقه هستند؛ امّا از نظر بعض عامه شخص نعيم بن حمّاد، ثقه نيست.
2-حکم بن نافع : مرحوم مامقانی می فرماید: « عامی، یروی عن النواصب»[6]
و در مورد جراح می فرماید: « لم أقف علی مدح فضلا عن التوثیق فهو من المجاهیل»[7]
؛ ارطاة هم همین طور می باشد.
2-سند روايت به پيامبر صلی الله علیه و آله منتهى نمى شود.
3-معلوم نيست ارطاة جزء صحابه باشد، تا گفته شود مرفوعه هاى صحابه- از نظر اهل سنّت- مورد قبول است.
4-نهايت چيزى كه از آن برداشت مى شود يك طرف سفيانى و يك طرف ترك ها و روميان هستند.
روایت دوم قرقیسیا در کتب عامه:
حدّثنا الحكم بن نافع عن جراح عن ارطاة قال: يدخل السفيانى الكوفه فيسبيها ثلاثة أيّام و يقتل من أهلها ستّين الفا ثم يمكث فيها ثمانية عشر ليلة يقسم أموالها و دخوله الكوفه بعد ما يقاتل الترك و الروم بقرقيسياء ثم ينفتق عليهم خلفهم فتق، فترجع طائفة منهم إلى خراسان فتقبل خيل السفيانى و يهدم الحصون حتى يدخل الكوفة و يطلب أهل خراسان و يظهر بخراسان قوم يدعون إلى المهدى...[8]

ارطاة گفت: سفیانی وارد کوفه می شود پس به مدت سه روز از مردم اسیر می کند و شصت هزار نفر از اهل آن را می کشد سپس هجده شب در کوفه توقف می کند و اموال آن ها را تقسیم می کند و ورود او به کوفه بعد از قتال او با ترک و روم در قرقیسیاء است سپس یکپارچگی آن ها گسسته شود و گروهی از پشت سر به آن ها ضربه می زنند، پس گروهی را به خراسان می فرستند پس لشگر سفیانی آید و حصن ها را منهدم کنند تا به کوفه وارد شوند و اهل خراسان را جستجو کنند و قومی در خراسان ظهور کنند که دعوت به مهدی می کنند...
این روایت هم اشاره به حادثه ی قرقیسیا دارد البته مکان آن را مشخص نکرده و طرفین نزاع را ترک و روم با سفیانی بیان می کند. روایت قبل هم همین مطلب را بیان می کرد، به نظر ما هر دو روایت یک روایت است که یکی بر اختصار و دیگری بر تفصیل می باشد.
منابع روایت دوم:1. الفتن ابن حماد، ص244
2. العرف الوردى، سيوطى، ج 2 ص 121
3. فتاوای حدیثیه، ص31
4. عقد الدرر سلمی
اشکالات روایت دوم:1. سند روایت ضعیف است؛
1. مؤلف «نعيم بن حمّاد» هم ضعيف است؛
2. سند روايت به پيامبر صلی الله علیه و آله ختم نمى شود؛
 

[1] الغیبة طوسی، ص463.

[2] معجم رجال الحديث، ج 21، ص156.

[3] مستدرکات علم الرجال، ج5، ص78.

[4] روایات شیعی قرقیسیا از جلسه چهاردهم تا کنون مطرح گردید.

[5] الفتن ابن حماد، ص195.

[6] تنقیح المقال، ج23، ص415.

[7] تنقیح المقال، ج14، ص294.

[8] فتن ابن حماد، ص244.