جلسه 1396/02/18

بسم الله الرحمن الرحیم



اصحاب امام زمان در دوران غيبت صغريادامه متن توقيع چهارمفَقَالَ الْقَاسِمُ لِشَيْخَيْنِ مِنْ مَشَايِخِنَا الْمُقِيمَيْنِ مَعَهُ أَحَدُهُمَا يُقَالُ لَهُ أَبُو حَامِدٍ عِمْرَانُ بْنُ الْمُفَلَّسِ وَ الْآخَرُ أَبُو عَلِيِّ بْنُ جَحْدَرٍ أَنْ أَقْرِئَا هَذَا الْكِتَابَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مُحَمَّدٍ فَإِنِّي أُحِبُّ هِدَايَتَهُ وَ أَرْجُو [أَنْ ] يَهْدِيَهُ اللَّهُ بِقِرَاءَةِ هَذَا الْكِتَابِ فَقَالا لَهُ اللَّهَ اللَّهَ اللَّهَ فَإِنَّ هَذَا الْكِتَابَ لَا يَحْتَمِلُ مَا فِيهِ خَلْقٌ مِنَ الشِّيعَةِ فَكَيْفَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ. فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ أَنِّي مُفْشٍ لِسِرٍّ لَا يَجُوزُ لِي إِعْلَانُهُ لَكِنْ مِنْ مَحَبَّتِي لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ شَهْوَتِي أَنْ يَهْدِيَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِهَذَا الْأَمْرِ هُوَ ذَا أُقْرِئُهُ الْكِتَابَ.

موضوع: اصحاب امام زمان در دوران غیبت صغری
ادامه متن توقیع چهارم:فَقَالَ الْقَاسِمُ لِشَيْخَيْنِ مِنْ مَشَايِخِنَا الْمُقِيمَيْنِ مَعَهُ أَحَدُهُمَا يُقَالُ لَهُ أَبُو حَامِدٍ عِمْرَانُ بْنُ الْمُفَلَّسِ وَ الْآخَرُ أَبُو عَلِيِّ بْنُ جَحْدَرٍ أَنْ أَقْرِئَا هَذَا الْكِتَابَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مُحَمَّدٍ فَإِنِّي أُحِبُّ هِدَايَتَهُ وَ أَرْجُو [أَنْ ] يَهْدِيَهُ اللَّهُ بِقِرَاءَةِ هَذَا الْكِتَابِ فَقَالا لَهُ اللَّهَ اللَّهَ اللَّهَ فَإِنَّ هَذَا الْكِتَابَ لَا يَحْتَمِلُ مَا فِيهِ خَلْقٌ مِنَ الشِّيعَةِ فَكَيْفَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ. فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ أَنِّي مُفْشٍ لِسِرٍّ لَا يَجُوزُ لِي إِعْلَانُهُ لَكِنْ مِنْ مَحَبَّتِي لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ شَهْوَتِي أَنْ يَهْدِيَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِهَذَا الْأَمْرِ هُوَ ذَا أُقْرِئُهُ الْكِتَابَ.فَلَمَّا مَرَّ [فِي ] ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ كَانَ يَوْمُ الْخَمِيسِ لِثَلَاثَ عَشْرَةَ خَلَتْ مِنْ رَجَبٍ دَخَلَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ سَلَّمَ عَلَيْهِ فَأَخْرَجَ الْقَاسِمُ الْكِتَابَ فَقَالَ لَهُ اقْرَأْ هَذَا الْكِتَابِ وَ انْظُرْ لِنَفْسِكَ فَقَرَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْكِتَابَ فَلَمَّا بَلَغَ إِلَى مَوْضِعِ النَّعْيِ رَمَى الْكِتَابَ عَنْ يَدِهِ وَ قَالَ لِلْقَاسِمِ يَا بَا مُحَمَّدٍ اتَّقِ اللَّهَ فَإِنَّكَ رَجُلٌ فَاضِلٌ فِي دِينِكَ مُتَمَكِّنٌ مِنْ عَقْلِكَ وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ ما ذا تَكْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ [1]
. وَ قَالَ عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً[2]
. فَضَحِكَ الْقَاسِمُ وَ قَالَ لَهُ أَتِمَّ الْآيَةَ إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ [3]
- وَ مَوْلَايَ علیه السلام هُوَ الرِّضَا مِنَ الرَّسُولِ وَ قَالَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّكَ تَقُولُ هَذَا وَ لَكِنْ أَرِّخِ الْيَوْمَ فَإِنْ أَنَا عِشْتُ بَعْدَ هَذَا الْيَوْمِ الْمُؤَرَّخِ فِي هَذَا الْكِتَابِ فَاعْلَمْ أَنِّي لَسْتُ عَلَى شَيْ ءٍ وَ إِنْ أَنَا مِتُّ فَانْظُرْ لِنَفْسِكَ فَوَرَّخَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْيَوْمَ وَ افْتَرَقُوا.
وَ حُمَّ الْقَاسِمُ يَوْمَ السَّابِعِ مِنْ وُرُودِ الْكِتَابِ وَ اشْتَدَّتْ بِهِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ الْعِلَّةُ وَ اسْتَنَدَ فِي فِرَاشِهِ إِلَى الْحَائِطِ وَ كَانَ ابْنُهُ الْحَسَنُ بْنُ الْقَاسِمِ مُدْمِناً عَلَى شُرْبِ الْخَمْرِ وَ كَانَ مُتَزَوِّجاً إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُمْدُونٍ الْهَمْدَانِيِّ وَ كَانَ جَالِساً وَ رِدَاؤُهُ مَسْتُورٌ عَلَى وَجْهِهِ فِي نَاحِيَةٍ مِنَ الدَّارِ وَ أَبُو حَامِدٍ فِي نَاحِيَةٍ وَ أَبُو عَلِيِّ بْنُ جَحْدَرٍ وَ أَنَا وَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْبَلَدِ نَبْكِي إِذِ اتَّكَأَ الْقَاسِمُ عَلَى يَدَيْهِ إِلَى خَلْفٍ وَ جَعَلَ يَقُولُ يَا مُحَمَّدُ يَا عَلِيُّ يَا حَسَنُ يَا حُسَيْنُ يَا مَوَالِيَّ كُونُوا شُفَعَائِي إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَهَا الثَّانِيَةَ وَ قَالَهَا الثَّالِثَةَ.فَلَمَّا بَلَغَ فِي الثَّالِثَةِ يَا مُوسَى يَا عَلِيُّ تَفَرْقَعَتْ أَجْفَانُ عَيْنَيْهِ كَمَا يُفَرْقِعُ الصِّبْيَانُ شَقَائِقَ النُّعْمَانِ وَ انْتَفَخَتْ حَدَقَتُهُ وَ جَعَلَ يَمْسَحُ بِكُمِّهِ عَيْنَيْهِ وَ خَرَجَ مِنْ عَيْنَيْهِ شَبِيهٌ بِمَاءِ اللَّحْمِ مَدَّ طَرْفَهُ إِلَى ابْنِهِ فَقَالَ يَا حَسَنُ إِلَيَّ يَا بَا حَامِدٍ [إِلَيَ ] يَا بَا عَلِيٍّ [إِلَيَ ] فَاجْتَمَعْنَا حَوْلَهُ وَ نَظَرْنَا إِلَى الْحَدَقَتَيْنِ صَحِيحَتَيْنِ قَقَالَ لَهُ أَبُو حَامِدٍ تَرَانِي وَ جَعَلَ يَدَهُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَّا وَ شَاعَ الْخَبَرُ فِي النَّاسِ وَ الْعَامَّةِ وَ انْتَابَهُ النَّاسُ مِنَ الْعَوَامِّ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ وَ رَكِبَ الْقَاضِي إِلَيْهِ وَ هُوَ أَبُو السَّائِبِ عُتْبَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَسْعُودِيُّ وَ هُو قَاضِي الْقُضَاةِ بِبَغْدَادَ فَدَخَلَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ يَا بَا مُحَمَّدٍ مَا هَذَا الَّذِي بِيَدِي وَ أَرَاهُ خَاتَماً فَصُّهُ فَيْرُوزَجٌ فَقَرَّبَهُ مِنْهُ فَقَالَ عَلَيْهِ ثَلَاثَةُ أَسْطُرٍ فَتَنَاوَلَهُ الْقَاسِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ فَلَمْ يُمْكِنْهُ قِرَاءَتُهُ وَ خَرَجَ النَّاسُ مُتَعَجِّبِينَ يَتَحَدَّثُونَ بِخَبَرِهِ وَ الْتَفَتَ/ الْقَاسِمُ إِلَى ابْنِهِ الْحَسَنِ فَقَالَ لَهُ.إِنَّ اللَّهَ مُنَزِّلُكَ مَنْزِلَةً وَ مُرَتِّبُكَ مَرْتَبَةً فَاقْبَلْهَا بِشُكْرٍ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ يَا أَبَهْ قَدْ قَبِلْتُهَا قَالَ الْقَاسِمُ عَلَى مَا ذَا قَالَ عَلَى مَا تَأْمُرُنِي بِهِ يَا أَبَةِ قَالَ عَلَى أَنْ تَرْجِعَ عَمَّا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنْ شُرْبِ الْخَمْرِ قَالَ الْحَسَنُ يَا أَبَهْ وَ حَقِّ مَنْ أَنْتَ فِي ذِكْرِهِ لَأَرْجِعَنَّ عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ وَ مَعَ الْخَمْرِ أَشْيَاءَ لَا تَعْرِفُهَا فَرَفَعَ الْقَاسِمُ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ أَلْهِمِ الْحَسَنَ طَاعَتَكَ وَ جَنِّبْهُ مَعْصِيَتَكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ دَعَا بِدَرْجٍ فَكَتَبَ وَصِيَّتَهُ بِيَدِهِ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ كَانَتِ الضِّيَاعُ الَّتِي فِي يَدِهِ لِمَوْلَانَا وَقْفٌ وَقَفَهُ أَبُوهُ .وَ كَانَ فِيمَا أَوْصَى الْحَسَنَ أَنْ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنْ أُهِّلْتَ لِهَذَا الْأَمْرِ يَعْنِي الْوَكَالَةَ لِمَوْلَانَا فَيَكُونُ قُوتُكَ مِنْ نِصْفِ ضَيْعَتِيَ الْمَعْرُوفَةِ بِفَرْجِيذَةَ وَ سَائِرُهَا مِلْكٌ لِمَوْلَايَ وَ إِنْ لَمْ تُؤَهَّلْ لَهُ فَاطْلُبْ خَيْرَكَ مِنْ حَيْثُ يَتَقَبَّلُ اللَّهُ وَ قَبِلَ الْحَسَنُ وَصِيَّتَهُ عَلَى ذَلِكَ. فَلَمَّا كَانَ فِي يَوْمِ الْأَرْبَعِينَ وَ قَدْ طَلَعَ الْفَجْرُ مَاتَ الْقَاسِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ فَوَافَاه عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَعْدُو فِي الْأَسْوَاقِ حَافِياً حَاسِراً وَ هُوَ يَصِيحُ وَا سَيِّدَاهْ فَاسْتَعْظَمَ النَّاسُ ذَلِكَ مِنْهُ وَ جَعَلَ النَّاسُ يَقُولُونَ مَا الَّذِي تَفْعَلُ بِنَفْسِكَ فَقَالَ اسْكُتُوا فَقَدْ رَأَيْتُ مَا لَمْ تَرَوْهُ وَ تَشَيَّعَ وَ رَجَعَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ وَ وَقَفَ الْكَثِيرَ مِنْ ضِيَاعِهِ. وَ تَوَلَّى أَبُو عَلِيِّ بْنُ جَحْدَرٍ غُسْلَ الْقَاسِمِ وَ أَبُو حَامِدٍ يَصُبُّ عَلَيْهِ الْمَاءَ وَ كُفِّنَ فِي ثَمَانِيَةِ أَثْوَابٍ عَلَى بَدَنِهِ قَمِيصُ مَوْلَاهُ أَبِي الْحَسَنِ وَ مَا يَلِيهِ السَّبْعَةُ الْأَثْوَابِ الَّتِي جَاءَتْهُ مِنَ الْعِرَاقِ. فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ مُدَّةٍ يَسِيرَةٍ وَرَدَ كِتَابُ تَعْزِيَةٍ عَلَى الْحَسَنِ مِنْ مَوْلَانَا علیه السلام فِي آخِرِهِ دُعَاءٌ أَلْهَمَكَ اللَّهُ طَاعَتَهُ وَ جَنَّبَكَ مَعْصِيَتَهُ وَ هُوَ الدُّعَاءُ الَّذِي كَانَ دَعَا بِهِ أَبُوهُ وَ كَانَ آخِرُهُ قَدْ جَعَلْنَا أَبَاكَ إِمَاماً لَكَ وَ فَعَالَهُ لَكَ مِثَالا
با ورود عبد الرحمان بن محمّد، قاسم به دو نفر از بزرگان ما كه به همراه او اقامت داشتند و نامشان ابو حامد عمران بن مفلّس و على بن جحدر بود، گفت: اين نامه را براى عبد الرحمان بن محمّد هم بخوانيد، چون من دوست دارم كه او هدايت شود و اميدوارم كه خداوند تبارك و تعالى به واسطه قرائت اين نامه او را هدايت فرمايد. آن دو نفر در جواب گفتند: «اللّه، اللّه، اللّه!» اين نامه در حوصله بسيارى از شيعيان نيست و آن ها ظرفيت تحمل آن را ندارند، چه رسد به عبد الرحمن بن محمّد!قاسم در جواب آن ها گفت: من مى دانم با اين كار رازى را افشا مى كنم كه اعلان آن برايم جايز نيست، لكن چون عبد الرحمان بن محمّد را خيلى دوست دارم و ميل به هدايت او توسط خداوند متعال دارم مى خواهم كه اين نامه براى او خوانده شود، لذا نامه را برايش بخوان. آن روز گذشت و روز پنجشنبه سيزده رجب رسيد، عبد الرحمان بن محمّد آمد و به قاسم سلام كرد، قاسم هم نامه را درآورد و به او گفت: اين نامه را بخوان و در آن تأمل و تفكّر كن. عبد الرحمن نامه را خواند و وقتى كه به خبر مرگ قاسم رسيد نامه را انداخت و خطاب به قاسم گفت: اى محمّد! تقواى الهى پيشه كن و از خدا بترس، تو مردى هستى كه در تديّن نسبت به ديگران افضل و برترى، عقلت در دست خودت هست و خداوند تبارك و تعالى مى فرمايد:«هيچ كس نمى داند كه فردا چه خواهد كرد، و هيچ كس نمى داند كه در كدام زمين خواهد مرد». و همچنين مى فرمايد: «داناى غيب اوست و هيچ كس را بر اسرار غيبش آگاه نمى سازد.»[4]
قاسم خنديد و خطاب به عبد الرحمن گفت: آيه را تمام كن كه مى فرمايد: «مگر رسولانى كه آنان را برگزيده.» مولا و سرور من علیه السلام هم مثل رسول برگزيده شده است. و در ادامه گفت: من مى دانستم كه تو اين جملات را خواهى گفت، لكن تاریخ امروز را ثبت کن! اگر بعد از اين روزى كه در اين نامه درج شده من زنده ماندم، پس بدان كه اعتقاد من صحيح نيست، و امّا اگر در اين تاريخ از دنيا رفتم آن وقت به اعتقادات خودت نگاه كن و در اعتقاداتت تجديد نظر كن . عبد الرحمن هم تاریخ آن روز را ثبت کرد و از هم جدا شدند.
هفت روز پس از رسيدن نامه، قاسم تب كرد و مريضى او در همان روز شدت گرفت. در بسترش به ديوار تكيه داد و به پسرش حسن كه اعتياد به شرب خمر داشت و با دختر ابى عبد اللّه بن حمدون همدانى ازدواج كرده بود و در آن وقت ردايى را بر روى خود كشيده بود، در گوشه اى نشسته بود، و ابو حامد هم در گوشه اى ديگر و ابو على بن جحدر، و من و تعدادى از اهل شهر نيز گريه مى كرديم. ناگهان، قاسم به سمت پشت سرش به دست هايش تكيه داد. و شروع كرد به گفتن: يا محمّد، يا على، يا حسن، يا حسين، اى سروران من شما در محضر خداوند متعال شفيعان من باشيد. بار دوم و سوم هم گفت، وقتى كه مرتبه سوم به يا موسى، يا على رسيد، مثل بچه ها كه غنچه گل را حركت مى دهند، مژه هاى چشم هايش به حركت درآمد، حدقه چشمش باز شده و باد كرد، آستينش را به چشم هايش مى كشيد، آبى از چشم او خارج شد. متوجّه پسرش شد و گفت: اى حسن! بيا كنار من، اى ابا حامد، اى ابا على بياييد.ما همگى اطراف او جمع شديم و به دو چشم صحيح و سالم او نگاه مى كرديم. ابو حامد گفت: مرا مى بينى؟ دستش را روى تك تك ما گذارد. خبر بينا شدن قاسم در بين مردم و اهل سنّت پيچيد. مردم از اهل سنّت مى آمدند و به او نگاه مى كردند.قاضى القضاة بغداد كه نامش ابو سائب عتبة بن عبيد اللّه مسعودى بود، سوار مركب شد و به ديدن قاسم آمد، وى انگشترى اش را كه نگين فيروزه داشت، در دستش گرفت و به قاسم گفت: اى ابا محمّد! اين كه در دست من است چيست؟ گفت: انگشتر فیروزه ای است، او انگشتر را به قاسم نزديك كرد. قاسم گفت: روى نگين اين انگشترى سه سطر نوشته شده. آن را گرفت تا بخواند، امّا ضعف اجازه اين كار را نداد. و مردم از آنجا رفتند و با تعجب اين ماجرا را به ديگران خبر مى دادند.
بعد از رفتن مردم، قاسم رو به پسرش كرد و گفت: خداوند تبارك و تعالى تو را به مرتبه و منزلتى مى رساند، با شكرگزارى به درگاهش آن را قبول كن. حسن گفت: قبول مى كنم. قاسم گفت: چگونه قبول مى كنى؟ حسن گفت: به هر شرط و صورتى كه شما امر بفرماييد پدر جان. گفت: آن امر به اين طريق است كه ديگر شرب خمر نكنى و از آن بازگردى و توبه كنى. حسن گفت: پدر جان! قسم به حقّ كسى كه شما او را ذكر مى كنيد، از شرب خمر و كارهاى زشت ديگرى كه تو از آن ها آگاهى ندارى توبه مى كنم.در همين حال قاسم دست هايش را بالا برد و عرضه داشت: پروردگارا! اطاعت خودت را بر حسن الهام كن و او را از معصيت و نافرمانى خودت دور فرما. اين دعا را سه مرتبه تكرار كرد و بعد از آن كاغذى طلب كرد و با دست خودش وصيتش را نوشت- خدا رحمتش كند- و زمین های زراعتى كه وقف مولایم امام زمان علیه السلام بود و پدرش وقف كرده بود، آن ها را نوشت و بار ديگر وقف حضرت كرد.
و از جمله وصيت هايى را كه به حسن كرد، اين بود كه گفت: پسرم! اگر تو براى اين امر يعنى وكالت از طرف مولاى بزرگوار ما علیه السلام اهليّت پيدا كردى، مخارج زندگى ات را از نصف مزارع منطقه معروف به [فرجيده ] بردار و بقيه زمين هاى زراعى ملك مولاى ما حضرت حجّت علیه السلام است و اگر اهليّت اين كار را پيدا نكردى برو و خير و روزى ات را از جايى كه خداوند درست كرده و قبول فرمايد بخواه. حسن هم وصيّت پدر را با تمام شرايط پذيرفت. روز چهلم كه شد، در وقت طلوع فجر، قاسم دار دنيا را وداع كرد و از دنيا رفت، خدا رحمتش كند.
پس از رحلت قاسم، همان روز عبد الرحمان (ناصبی) آمد و با سر و پاى برهنه، در بازارها مى دويد و با ناله و فرياد مى گفت: اى آقا و مولاى من!. براى مردم اين كار عبد الرحمان خيلى عجيب بود و مى گفتند: اين چه كارى است كه با خودت مى كنى؟ او گفت: ساكت باشيد، من چيزى را ديده ام كه شما نديده ايد. قاسم را تشييع كرد و از اعتقاد فاسدى كه داشت برگشت و بسيارى از اراضى كشاورزى اش را وقف حضرت كرد.قاسم را ابو على بن جحدر غسل داد و ابو حامد روى بدنش آب مى ريخت. بعد با هشت پارچه او را كفن كردند، اوّل پيراهن امام رضا علیه السلام را به او پوشانيدند و پس از آن هفت لباس را كه از عراق برايش رسيده بود، به عنوان كفن به او پوشانيدند. پس از مدّت كوتاهى نامه تعزيت و تسليت از طرف مولايمان حضرت حجّت علیه السلام به حسن رسيد كه در آخر آن نامه نوشته بود: خداوند تعالى اطاعتش را به تو الهام فرمايد و از معصيت و نافرمانى خودش، تو را دور گرداند.
اين جمله همان دعايى بود كه پدرش در حقّ او كرده بود. در انتهاى نامه نيز آمده بود: ما پدرت را براى تو پيشوا و امام، و كارها و افعال او را براى تو سرمشق قرار داديم.
[1] لقمان/سوره31، آیه34.

[2] جن/سوره72، آیه26.

[3] جن/سوره72، آیه27.

[4] مرحوم علامه ی امینی ده ها شواهد از علمای عامه در باب علم غیب نقل می کند که مرگ شان را می دانستند چه موقع است حتی نسبت به خلیفه ی دوم نقل می کنند: کعب به او گفت: تو تا سه روز دیگر می میری، و همین طور هم شد لذا کعب یکی از متهمین به قتل خلیفه است.