جلسه 1396/01/16

بسم الله الرحمن الرحیم



اصحاب امام زمان در دوران غيبت صغري

موضوع: اصحاب امام زمان در دوران غیبت صغری
شرح حال وکلای خاص امام زمان
بحث ما در مورد نائب خاص دوم محمد بن عثمان از نائبان امام زمان در دوران غیبت صغری بود. ایشان متوفای 304 است و قریب پنجاه سال در خدمت امام بود. او چند ماه قبل از رحلت خود خبر داد و همانطور که گفته بود، رحلت او اتفاق افتاد.
رحلت محمد بن عثمان:
مرحوم شیخ طوسی نقل می کند:
و قال أبو نصر هبة اللّه: وجدت بخطّ أبي غالب الزراريّ رحمه الله و غفر له: أنّ أبا جعفر محمّد بن عثمان العمري رحمه الله مات في آخر جمادى الأولى سنة خمس و ثلاثمائة. و ذكر أبو نصر هبة الله [بن ] محمد بن أحمد أن أبا جعفر العمري رحمه الله مات في سنة أربع و ثلاثمائة و أنه كان يتولى هذا الأمر نحوا من خمسين سنة يحمل الناس إليه أموالهم و يخرج إليهم التوقيعات بالخط الذي كان يخرج في حياة الحسن علیه السلام إليهم بالمهمات في أمر الدين و الدنيا و فيما يسألونه من المسائل بالأجوبة العجيبة رضي الله عنه و أرضاه . قال أبو نصر هبة الله إن قبر أبي جعفر محمد بن عثمان عند والدته في شارع باب الكوفة في الموضع الذي كانت دوره و منازله [فيه ] و هو الآن في وسط الصحراء قدس سره .[1]

ابو نصر هبة اللّه گفته است: من نوشته اى را با خط ابو غالب زرارى رحمه الله ديدم به اين مضمون كه ابو جعفر محمّد عمرى رحمه الله در آخر جمادى الاولى سال 305 ه ق از دنيا رفت.
ابو نصر هبة اللّه بن محمّد بن احمد نيز متذكر شد كه ابو جعفر عمرىّ در سال 304 ه ق دار فانى را وداع گفته است. وى حدود پنجاه سال عهده دار سفارت و نيابت خاص امام زمان علیه السلام بود و مردم اموال و وجوهات شرعیه را به او مى سپردند، و به دست ابا جعفر براى مردم با همان خطى كه در زمان امام حسن علیه السلام بود و در مورد آنچه كه پرسيده بودند و البته در مهمات و مسائل اساسى دين و دنياى مردم، توقيعات شريف مى آمد. و نيز در بعضى از مسائل كه مردم از او سؤالاتى مى پرسيدند، جواب هاى عجيبى در مورد آن ها به وسيله او از ناحيه حضرت مى آمد. رضوان الهی بر او باد!
ابو نصر هبة اللّه گفته: قبر ابو جعفر محمّد بن عثمان در كنار مادرش و در خيابان دروازه كوفه و مكانى كه سابقا خانه و منزل او بوده، واقع است و اكنون در وسط صحراست. [و از محدوده شهرى خارج است.]
قَالَ ابْنُ نُوحٍ أَخْبَرَنِي أَبُو نَصْرٍ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنِي [أَبُو] عَلِيِّ بْنُ أَبِي جِيدٍ الْقُمِّيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الدَّلَّالُ الْقُمِّيُّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَوْماً لِأُسَلِّمَ عَلَيْهِ فَوَجَدْتُهُ وَ بَيْنَ يَدَيْهِ سَاجَةٌ وَ نَقَّاشٌ يَنْقُشُ عَلَيْهَا وَ يَكْتُبُ آياً مِنَ الْقُرْآنِ وَ أَسْمَاءَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام عَلَى حَوَاشِيهَا. فَقُلْتُ لَهُ يَا سَيِّدِي مَا هَذِهِ السَّاجَةُ فَقَالَ لِي هَذِهِ لِقَبْرِي تَكُونُ فِيهِ أُوضَعُ عَلَيْهَا أَوْ قَالَ أُسْنَدُ إِلَيْهَا وَ قَدْ عَرَفْتَ مِنْهُ وَ أَنَا فِي كُلِّ يَوْمٍ أَنْزِلُ فِيهِ فَأَقْرَأُ جُزْءاً مِنَ الْقُرْآنِ [فِيهِ ] فَأَصْعَدُ وَ أَظُنُّهُ قَالَ فَأَخَذَ بِيَدِي وَ أَرَانِيهِ فَإِذَا كَانَ يَوْمَ كَذَا وَ كَذَا مِنْ شَهْرِ كَذَا وَ كَذَا مِنْ سَنَةِ كَذَا وَ كَذَا صِرْتُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ دُفِنْتُ فِيهِ وَ هَذِهِ السَّاجَةُ [مَعِي ].
فَلَمَّا خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ أَثْبَتُّ مَا ذَكَرَهُ وَ لَمْ أَزَلْ مُتَرَقِّباً بِهِ ذَلِكَ فَمَا تَأَخَّرَ الْأَمْرُ حَتَّى اعْتَلَّ أَبُو جَعْفَرٍ فَمَاتَ فِي الْيَوْمِ الَّذِي ذَكَرَهُ مِنَ الشَّهْرِ الَّذِي قَالَهُ مِنَ السَّنَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا وَ دُفِنَ فِيهِ. قَالَ أَبُو نَصْرٍ هِبَةُ اللَّهِ وَ قَدْ سَمِعْتُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ غَيْرِ [أَبِي ] عَلِيٍّ وَ حَدَّثَتْنِي بِهِ أَيْضاً أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ أَبِي جَعْفَرٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا.[2]

ابو على بن ابى جيّد قمى نقل مى كند كه ابو الحسن على بن احمد دلّال قمى گفته است: روزى به خدمت ابو جعفر محمّد بن عثمان رضى اللّه عنه رسيدم تا به ايشان سلامى كنم [يا اين كه سرى به او بزنم ]، ديدم كه در مقابل ايشان لوحى است كه نقاش مشغول نقش كندن روى آن است و آياتى از قرآن كريم را مى نويسد و در حواشى آن لوح، اسماء مبارك ائمّه علیهم السلام را مى نويسد. عرض كردم: اى آقاى من! اين لوح چيست؟ به من گفت: اين لوح براى قبرى است كه من در آن خواهم بود و روى آن قرار مى گيرد، يا اين كه گفت: به آن تكيه داده مى شوم. و چنين به نظرم مى آيد كه او گفت: هرروز وارد آن قبر مى شوم و يك جز قرآن مى خوانم و بعد بيرون مى آيم.
ابو على مى گويد: گمان مى كنم كه على بن احمد دلال گفت: ابو جعفر محمّد بن عثمان دست مرا گرفت و قبر را به من نشان داد، [و گفت:] در فلان سال و فلان ماه و فلان روز از دنيا رفته و به لقاى پروردگار مى رسم و در همين قبر دفن مى شوم و لوح هم با من است. تا از خدمت محمّد عثمان خارج شدم، آنچه را گفته بود، ثبت و ضبط كردم و دائما مراقب اوضاع بودم تا اين كه پس از مدّت كوتاهى بيمار شد و در همان وقتى كه تعیین فرموده بود رحلت كرده، در همان قبر هم مدفون شد.
ابو نصر هبة اللّه مى گويد: اين حديث را از غير ابو على هم شنيده ام و همچنين ام كلثوم دختر ابو جعفر محمّد بن عثمان نيز برايم نقل كرده است.
وَ أَخْبَرَنِي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْأَسْوَدِ الْقُمِّيُ أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ الْعَمْرِيَّ قُدِّسَ سِرُّهُ حَفَرَ لِنَفْسِهِ قَبْراً وَ سَوَّاهُ بِالسَّاجِ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ لِلنَّاسِ أَسْبَابٌ [وَ] سَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ قَدْ أُمِرْتُ أَنْ أَجْمَعَ أَمْرِي فَمَاتَ بَعْدَ ذَلِكَ بِشَهْرَيْنِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ أَرْضَاهُ .[3]

محمّد بن على بن اسود قمى گفته است: ابو جعفر عمرىّ- قدس سره- قبرى براى خودش حفر كرده و با چند تخته آن را آماده و مهيا كرده بود. علّت اين مسأله را از او پرسيدم، گفت: اسبابى (نیازی) براى مردم هست. باز هم علّت اين كار را از او پرسيدم و گفت: مأمور شده ام كه كارهايم را جمع وجور كنم. ايشان دو ماه پس از اين ماجرا، دار دنيا را وداع گفت. خدا از او راضى شود و او را نيز راضى كند.
 
نمونه هائی از روایات محمد بن عثمان:
روایت اول
الف) متن روایت
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الطَّالَقَانِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَلِيٍّ مُحَمَّدَ بْنَ هَمَّامٍ يَقُولُ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عُثْمَانَ الْعَمْرِيَّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ يَقُولُ خَرَجَ تَوْقِيعٌ بِخَطٍّ أَعْرِفُهُ مَنْ سَمَّانِي فِي مَجْمَعٍ مِنَ النَّاسِ بِاسْمِي فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ وَ كَتَبْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الْفَرَجِ مَتَى يَكُونُ فَخَرَجَ إِلَيَّ كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ.[4]

ابو علىّ گويد از محمّد بن عثمان عمرىّ شنيدم كه مى گفت: توقيعى به خطّى كه مى شناختم اين چنين صادر شد: لعنت خدا بر كسى باد كه مرا در مجمع مردم نام برد. ابو علىّ گويد: نامه اى نوشتم و پرسيدم كه فرج كى خواهد بود؟ پاسخ آمد: تعيين كنندگان وقت دروغ مى گويند.
ب) منابع روایت
1. كمال الدين، ج 2 ص 483 ب 45 ح 3
2. إعلام الورى، ص 423 ب 3 ف 3- همان متن كمال الدين با کمی تفاوت، از ابن بابويه.
3. كشف الغمّة، ج 3 ص 321- از إعلام الورى، مرسلا.
4. نوادر الأخبار، ص 220 ح 5- از كمال الدين.
5. وسائل الشيعة، ج 11 ص 489 ب 33 ح 13- از كمال الدين
6. بحار الانوار ج 51 ص 33 ب 3 ح 10- و ج 53 ص 184 ب 31 ح 14- از كمال الدين.
7. معادن الحكمة: ج 2 ص 309- أوّله، از كمال الدين.
8. معجم الأحاديث الإمام المهدي علیه السلام، ج 6، ص123
روایت دوم
الف) متن روایت
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْعَمْرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ وَ اللَّهِ إِنَ صَاحِبَ هَذَا الْأَمْرِ لَيَحْضُرُ الْمَوْسِمَ كُلَّ سَنَةٍ فَيَرَى النَّاسَ وَ يَعْرِفُهُمْ وَ يَرَوْنَهُ وَ لَا يَعْرِفُونَهُ.[5]

محمّد بن عثمان عمرى قدّس سرّه گفت: به خدا قسم صاحب اين امر، امام زمان علیه السلام همه ساله در موسم حجّ حاضر شده، مردم را مى بيند و مى شناسد، مردم هم آن حضرت را مى بينند امّا نمى شناسند.
ب) منابع روایت
1. كمال الدين، ج 2 ص 440 ب 43 ح 8
2. من لا يحضره الفقيه، ج 2 ص 520
3. غيبة الطوسي، ص 363
4. إثبات الهداة، ج 3 ص 452
5. وسائل الشيعة، ج 8 ص 96
6. حلية الأبرار، ج 5 ص 282
7. بحار الانوار، ج 51 ص 350 و ج 52 ص 152
8. معجم الأحاديث الإمام المهدي علیه السلام، ج 6، ص124
 
روایت سوم
الف) متن روایت
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيُّ قَالَ: سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عُثْمَانَ الْعَمْرِيَّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقُلْتُ لَهُ أَ رَأَيْتَ صَاحِبَ هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ نَعَمْ وَ آخِرُ عَهْدِي بِهِ عِنْدَ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَ هُوَ يَقُولُ اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي.[6]

عبد اللّه بن جعفر حميرى گفته است: از محمّد بن عثمان پرسيدم: آيا صاحب اين امر را ديده اى؟ گفت: بله، و آخرين مرتبه اى كه ايشان را زيارت كردم در بيت اللّه الحرام بود، در حالى كه مى گفت: خداوندا! آنچه را كه به من وعده دادى حتمى كن.
ب) منابع روایت
1. کمال الدین، ص440
2. من لا یحضره الفقیه، ج2، 520
3. غیبة الطوسی، ص251
4. اثبات الهداة، ج3، ص452
5. وسائل الشیعة، ج9، ص360
6. تبصرة الولی، ص37
7. حلیة الابرار، ج5، ص282
8. بحار الانوار، ج51، ص351 و ج52، ص30
9. منتخب الاثر، ص358
10. معجم الأحاديث الإمام المهدي علیه السلام، ج6، ص125

[1] الغيبه، شیخ طوسی، ج1، ص366.

[2] الغيبه، شیخ طوسی، ج1، ص365.

[3] الغيبه، شیخ طوسی، ج1، ص365.

[4] كمال الدين و تمام النعمه، شیخ صدوق، ج 2، ص483.

[5] كمال الدين و تمام النعمه، شیخ طوسی، ج1، ص440.

[6] كمال الدين و تمام النعمه، شیخ طوسی، ج1، ص440.