جلسه 1395/11/18

بسم الله الرحمن الرحیم



اصحاب امام زمان در دوران غيبت كبري

موضوع:اصحاب امام زمان در دوران غیبت کبری
ابدال
ادامه ی بررسی شخصیت جابر جعفی
نسبت به ایشان بسیار ظلم شده است، عامه نسبت به او موضع گیری سختی دارند و احادیث او را نقل نمی کنند تنها به این جهت که او به رجعت ایمان دارد.
نظر مرحوم مامقانی:[1]

إنّ الّذي يستفاد من مجموع ما مرّ من الأخبار، أنّ الرجل في غاية الجلالة، و نهاية النبالة، و له المنزلة العظيمة عند الصادقين علیهما السلام، بل هو من أهل أسرارهما و بطانتهما، و مورد ألطافهما الخاصّة و عنايتهما المخصوصة، و أمينهما على ما لا يؤتمن عليه إلّا أوحديّ العدول من الأسرار، و مناقب أهل البيت علیهم السلام. و قد نقل في ترجمة مولانا الباقر علیه السلام عن المناقب أنّ بابه: جابر ابن يزيد الجعفي، و لا يعقل تمكين الإمام علیه السلام المعصوم من صيرورة غير العدل بابا له، و واسطة بينه علیه السلام و بين شيعته الضعفاء الأخيار. و قد سمعت من ابن الغضائري- المصرّ على تضعيف الرواة- توثيقه. و لا يقدح تضعيفه أكثر الراوين عنه؛ ضرورة أنّ ضعف الراوين عنه ليس راجعا إلى فعله حتّى يؤاخذ عليه و يغمز به فيه. و وثّقه الفاضل المجلسي أيضا في الوجيزة. و في البلغة: إنّه ثقة على الأظهر.
فتلخّص من ذلك كلّه: أنّ الرجل ثقة جليل يعتمد عليه في خبره، لتوثيق ابن الغضائري- الّذي عادته الغمز في الرجال غالبا من غير جهة- إيّاه المعادل لتوثيق جمع، مضافا إلى تأيّده بأمور:[2]
فمنها: توثيق الوجيزة، و البلغة، و الإكمال. و منها: ترحّم الصادق علیه السلام عليه. و منها: الأخبار المزبورة الكاشفة عن جلالته و علوّ قدره عند الصادقين علیهما السلام و كونه عيبة أسرارهما علیهما السلام، و كونه باب الباقر علیه السلام، و انتهاء علوم الأئمّة علیهم السلام إلى جمع، هو أحدهم كما مرّ. و منها: تشنيع علماء العامّة عليه، الكاشف عن غاية جلالته، حتّى أنّ الذهبي قال: إنّه من أكبر علماء الشيعة، و إنّه وثّقه شعبة فشذّ، و تركه الحفّاظ. انتهى. و ابن حجر قال: إنّه ضعيف رافضيّ . انتهى. و بالجملة؛ فقد بان ممّا ذكرنا فيه أنّ وثاقة الرجل غير قابلة للريب بوجه، فلا وجه لما صدر من الفاضل الجزائري في الحاوي من عدّه في الضعفاء. و إنّي كنت أزعم أنّ قلمي الجزائري- في المتأخرين- و ابن الغضائري- في المتقدّمين- في المسارعة إلى تضعيف البرءاء الثقات كفرسي رهان، لكن ظهر لي الآن أنّ قلم الجزائري أسبق من قلم ابن الغضائري، حيث عدّ في الضعفاء من وثّقه ابن الغضائري، و لكن ليس لي منه كثير تعجّب، و إنّما غاية عجبي من الشهيد الثاني رحمه اللّه حيث علّق على قول العلّامة رحمه الله في عبارة الخلاصة المزبورة[3]

قوله : لا وجه للتوقف فيما يرويه هؤلاء عنه، لشدّة ضعفهم الموجب لردّ روايتهم، و إنّما ينبغي توقّف المصنف رحمه اللّه فيما يرويه جابر نفسه، لاختلاف الناس في مدحه و ذمّه، إن لم يرجّح الجارح. و على كلّ حال، فلا وجه لإدراجه في هذا القسم. انتهى. فإنّ فيه: إنّك قد عرفت أنّ الجارح منّا لم يجرحه بما يقابل توثيق ابن الغضائري المؤيّد بما مرّ من المؤيّدات، بل قد بان لك أن لا جرح في حقّه عند التحقيق، أو معارض بما صدر من الجارح نفسه، ممّا يدلّ على توثيقه، مثل ما سمعته من الشيخ المفيد قدّس سرّه فلاحظ. و لعمري أنّ جابرا هذا مظلوم. حيث إنّه على نهاية جلالته، و كونه من أهل الأسرار، توقّف بعضهم في وثاقته.
آنچه از مجموع روایاتی که نقل کردیم استفاده می شود ایشان در نهایت جلالت، و منزلت عظیمی نزد صادقین علیهما السلام بوده است، بلکه او از اهل اسرار صادقین علیهما السلام و مورد لطف و عنایت خاص ایشان و امین ایشان بر آنچه که به هر کسی به امانت نمی گذاشتند مگر نزد افراد خاص واستثنایی و عادل مورد اعتماد در بیان اسرار و مناقب اهل بیت علیهم السلام.
و نقل شده در ترجمه ی مولای ما امام باقر علیه السلام از مناقب اینکه باب ایشان جابر بن یزید جعفی است، و معقول نیست که امام معصوم علیه السلام غیر عادل را باب خود قرار دهد، و واسطه ی بین خود علیه السلام و بین شیعیان قرار دهد. و از ابن غضائری ( که اصرار بر تضعیف روات دارد) توثیق او را شنیدیم. و تضعیف ابن غضائری اکثر راویان از او را به شخصیت ایشان ضرر نمی زند چون ضعف راویان از او، راجع به فعل او نیست تا اینکه بر علیه او باشد. و مرحوم مجلسی در وجیزه ایشان را توثیق کرده است. و در بلغه هم توثیق شده است. از مجموع مطالب این نکته به دست می آید: ایشان ثقه و جلیل است و به اخبارش اعتماد می شود، به جهت اینکه ابن غضائری ( که عادت او بر تضعیف رجال بدون جهت است) او را توثیق کرده است که توثیق او معادل با توثیق همه ی علما است، اموری این توثیق را تایید می کند:
1. توثیق وجیزه، بلغه و اکمال
2. ترحم امام صادق علیه السلام نسبت به ایشان
3. اخبار ذکر شده کاشف از جلالت و جایگاه بلند ایشان نزد صادقین علیهما السلام است و اینکه ایشان صندوق اسرار صادقین علیهما السلام و باب امام باقر علیه السلام و اینکه علوم ائمه علیهم السلام به چند نفر برمی گردد که او یکی از آن ها است.
4. تضعیف ایشان توسط علمای عامه، کاشف از نهایت جلالت او است، ذهبی گوید: او از بزرگان علمای شیعه است و شعبه او را توثیق کرده است و توثیق او نادر است و حفاظ او را ترک کرده است. وابن حجر گوید: او ضعیف و رافضی است.
از آنچه ذکر کردیم آشکار شد که وثاقت این شخص غیر قابل شک است، پس وجهی برای آنچه از فاضل جزائری در حاوی از شمردن او در ضعفا نمی باشد. قبلا گمان می کردم که قلم جزائری از متاخرین و ابن غضائری از متقدمین در سبقت گرفتن در تضعیف ثقات برابر هستند، لکن الآن برای من ظاهر شد که قلم جزائری از قلم ابن غضائری در تضعیف پیشی گرفته است، چون کسانی را که ابن غضائری توثیق کرده است را او تضعیف می کند، و لکن این برای من بسیار تعجب آور نیست، نهایت تعجب من از شهید ثانی است که بر فرمایش علامه حلی که فرموده در احادیث او توقف می کنم، حاشیه می زند و می فرماید: وجهی برای توقف در آنچه این ها از او روایت کردند نیست، چون رواتی که از او نقل می کنند، همه ضعیف هستند که موجب رد روایت آنان است، شایسته است توقف منصف در آنچه خود جابر نقل می کند، به جهت اختلاف مردم در مدح و ذم او، اگر جارح را مقدم نکنیم، به هر حال وجهی برای آوردن ایشان در این قسم نیست.
معلوم شد که جرح آنقدری نیست که برابری کند با توثیق ابن غضائری که موید است به مویداتی که گذشت، بلکه به تحقیق نسبت به او جرحی نداریم، یا معارضی نداریم که جرح باشد، از آنچه دلالت بر توثیق او می کند، مثل آن چیزی که از شیخ مفید رحمه الله شنیدیم پس ملاحظه کن. جابر مظلوم است با اینکه در نهایت جلالت است و از اهل اسرار بود، بعضی در وثاقت او توقف می کنند.
نظر فرزند مرحوم مامقانی:[4]

أقول: يحار المرء، و تحيطه هالة من الوجوم من تضعيف بعض أعلامنا للمترجم - طاب رمسه-، و غفلتهم في تحقيق حال بعض الرواة المبرّزين، و التسرّع في الحكم عليهم بالضعف أو الجهالة، و من أولئك الرواة الأبرار، و عيبة أسرار الأئمة الأطهار صلوات اللّه و سلامه عليهم المترجم الجليل جابر بن يزيد الجعفي رضوان اللّه تعالى عليه، فإنّه اختص بمزايا عالية ترفعه إلى قمّة الوثاقة و الجلالة، و لك أن تسرّح نظرك فيما نقله المؤلّف قدّس سرّه، و ذكرته في التعليق من كلمات الخاصة و العامة، و تمنح الموضوع دراسة وافية، لتقف على مقام هذا المحدّث العظيم، بعد أن وثّقه طائفة من العامّة، و شهدوا بعلمه، و صدقه، و وثاقته. و ضعّفه آخرون محتجّين بأنّه كان يؤمن بالرجعة، و أنّه عند هلاك الوليد، و اجتماع الناس في المسجد حدّث المجتمعين بحديث، و قال: حدثني وصيّ الأوصياء، و وارث علم الأنبياء محمد بن علي علیهما السلام... فرموه بالجنون، و هم معذورون في تضعيفه و رميه بالجنون؛ لأنّه إذا كان محمد بن علي الباقر علیهما السلام وصيّ الأوصياء، و كان الوارث لعلم الأنبياء، فما الّذي يبقى لأشياخهم و خلفائهم، فهم مضطرّون لحفظ مذهبهم، و عدم انهدام أساس عقيدتهم، من رميه بكل ما يحطّ منه، و لكن المؤسف له جدا من بعض علماء الخاصة المتسرّعين في الأحكام، و المتساهلين في تحقيق حال الرواة، من رميه بالضعف ..! و إليك بعض ما أمتاز به هذا المترجم الجليل:
1- كونه بوّابا للإمام الباقر علیه السلام. 2- ترحّم الإمام الصادق علیه السلام عليه. 3- شهادة الإمام الصادق علیه السلام بأنّه كان يصدق عليهم في حديثه. 4- انتهاء علم الأئمة علیهم السلام إلى أربعة .. هو أحدهم.! 5- إعطاء الباقر علیه السلام له كتابا و حرّم عليه أن يحدّث بما فيه ما دام لبني أمّية سلطان، و أوجب عليه بأن يحدّث بما فيه بعد انقراض سلطانهم، و أنعم عليه كتابا آخر و حرّم عليه بأن يحدّث بما فيه. 6- ظهور أمور منه خارقة، و كرامات فائقة. 7- امتثاله لأمر إمامه عليه السلام حيث أمره بالتجنّن حفظا لدمه. 8- كثرة رواياته في المعارف الإلهية و الأحكام، و قد صحّ عنهم علیهم السلام بأنّه: «اعرفوا منازل الرجال منّا على قدر روايتهم عنّا». و مع هذه المميّزات كيف يمكن التغاضّ عنها و عدّه في مستوى أقل من الوثاقةو الجلالة ..؟! فهو عندي ثقة، ثقة، جليل، و الرواية من جهته صحيحة بلا ريب، و اللّه العالم.
انسان واقعا متحیر می ماند از تضعیف بعضی از علما نسبت به چنین شخصی، چطور سریع ایشان را تضعیف می کنند با این مقاماتی که ایشان دارد:
1. باب امام باقر علیه السلام بودن
2. ترحم امام صادق علیه السلام بر ایشان
3. شهادت امام صادق علیه السلام به راستگوئی ایشان
4. بازگشت علم ائمه علیهم السلام به ایشان و چند نفر دیگر
5. امام باقر علیه السلام به ایشان کتاب امانت داد و فرمود: تا زمانی که بنی امیه هستند، آن را نقل نکن و بعد از رفتن آن ها حتما آن را بازگو کن
6. سر زدن امور خارق العاده و کرامات از ایشان
7. حاضر بود برای دفاع از ولایت خود را به دیوانگی بزند؛ آنجا که امام علیه السلام به او اشاره کردند که خودت را به دیوانگی بزن.
8. کثرت روایات ایشان در معارف الهی و احکام و از ائمه علیهم السلام هم بیان شده است: جایگاه رجال را نزد ما از مقدار روایاتی که از ما نزد او است بشناسید.
با وجود این همه امتیازات برای او، کمترین چیزی که نسبت به ایشان بگوئیم این است که بگوئیم ثقه و جلیل است. پس ایشان نزد ما ثقه ثقه، جلیل و روایت او بدون هیچ شکی صحیح است.
پس جابر جعفی هیچ مشکلی ندارد.
داستان مرحوم رازی در مورد ابدال:
بعضی اشاره دارند به اینکه در این دوران هم کسانی هستند که به عنوان ابدال مطرح هستند. مرحوم رازی صاحب کتاب گنجینه ی دانشمندان و آثار الحجه، عالمی متخلق و اهل معنا بود و داستان ها و مطالبی که در مورد افراد دیده یا شنیده بود، را در کتاب گنجینه دانشمندان و کتاب های دیگر نقل می کند.
ایشان در کتاب کرامات الصالحین شان اشاره به ابدال دارد[5]
، نقل می کند:[6]

در یکی از شهرها کاسب گمنامی بود به نام محمد علی کرباس باف، او در ظاهر شخصی عادی بود امّا انسان با معنویتی بود و یکی از ابدال و وسائط فیض میان حضرت مهدی علیه السلام و دوستدارانش بود و کسی بر این مطلب آگاهی نداشت. تا اینکه این قضیه به وسیله ی یکی از تجار تبریز حاج محمد حسین تبریزی آشکار می شود. حاج محمد حسین تبریزی نقل می کند: من فرزند نداشتم، هر دری زدم که خداوند عز و جل به من فرزندی بدهد، داده نشد تا اینکه در عالم مکاشفه، انسان با عظمتی را دیدم، به من گفت: برو شهر فلان نزد محمد علی کرباس باف، به خواسته ات می رسی.
او با یکی از خدمتگذارانش در پی محمد علی کرباس باف می رود، به او می گویند: او در آن کوچه است و دکان کوچکی دارد می گوید: با اولین نگاه اول به چهره ی این شخص آثار معنویت را در او دیدم، سلام کردم جواب داد، وقتی که جوابم را داد در همین اولین برخورد با نام جوابم داد گفت: علیکم السلام حاج محمد حسین تبریزی مطلب تو روا شد
می گوید: من شگفت زده شدم گفتم: من غریبم از راه دور آمدم اجازه می دهی که من شب همین جا بخوابم، هدفم این بود که بیشتر سر از کارهای او درآورم کفت: مانعی ندارد، وارد مغازه ی او شدم تا ببینم چه کار می کند، هنگام مغرب رسید، اذان گفت و نمازش را خواند، مقداری از شب گذشت، سفره را باز کرد، مقداری نان و ماست بود، گفت: شما فرد ثروتمندی هستید و غذاهای گوناگون خوردید، غذای من همین است دوست دارید بفرمائید گفتم: آقا غذای شما برای ما از هر غذائی لذیذتر است، غذا را خوردیم و شب همان جا خوابیدیم، دیدم که ایشان نیمه شب بلند شدند و به دعا و نماز و عبادت مشغول شدند و بعد هم مشغول کار خودش شدند،
به او گفتم: من برای حاجت خویش آمدم، از راه دور آمدم و شما همان لحظه ی برخورد به من گفتید: حاجتت روا شد، از شما خواهش می کنم به من بگوئید از کجا و چگونه به این مقام نائل آمدید؟ گفت: شما چه کار به این کارها دارید، دنبال حاجت آمده بودید گفتم حاجتت روا شد به لطف آقا امام زمان مشکل تو حل شد، برگرد این چه سوالی است که می کنی؟ گفتم: به خدا قسم تا به من نگوئی از اینجا نمی روم، من مهمان تو هستم و مهمان به گردن میزبان حق دارد، باید به من بگوئی.
گفت: می گویم امّا از تو عهد می گیرم که در این شهر به کسی نگوئی و تا زنده هستم محرمانه بماند گفت: من در این دکانی که می بینی، مشغول کار بودم مقابل من خانه یکی از این مسئولین نظامی کشور بود و سربازی هم در خانه ی او بود، یک روز این سرباز آمد به من گفت: از کجا غذا فراهم می کنی؟ گفتم: برای چی؟ گفت: من در خدمت کسی هستم که نمی خواهم از غذای او بخورم، می خواهم غذای حلال بخورم گفتم: من سالی مقداری گندم می خرم، همین جا می گذارم و کم کم از آن استفاده می کنم گفت: برای من هم بخر، پول به من داد و هر روزی می آمد یک نان می گرفت و می برد و غذای آن ها را نمی خورد،
مدتی گذشت، دیدم نیامد، سراغ او را گرفتم گفتند: در فلان مسجد خوابیده، بیمار است کسی را ندارد، رفتم بالین او و جویای حالش شدم گفتم: برایت طبیب بیارم گفت: نه نیازی نیست امشب شب آخر من است، نیمه شب از دنیا فوت می شوم و کسی در نیمه شب در دکان تو می آید و آگاهت می کند و هر دستوری به تو داد اجرا کن و هر آنچه از گندم و آرد نزد تو است مال تو باشد می گوید: نیمه شب در دکان زده شد، دیدم دو نفر آمدند و گفتند: سرباز از دنیا رفت، برویم او را غسل و کفن و دفن کنیم، رفتیم او را تجهیز کردیم و او در همان مسجد به خاک سپردند و منم خداحافظی کردم و رفتم، نیمه شب برگشتم به کار خودم ادامه دادم،
چند شب بعد در مغازه ی مرا زدند، بیرون آمدم دیدم دو نفر هستند، یکی از ان دو را شناختم، همان کسی بود که آن شب آمده بود گفتند: آقا تو را خواسته، همراه آن ها به طرف صحرا رفتیم، با آنکه روزهای آخر ماه بود امّا دشت مثل شب چهارده روشن بود من شگفت زده بودم تا به آن منطقه رسیدیم، دیدم دور آقائی عده ای نشستند، ایشان مرا پیش خودش فرا خواند، رفتم خدمت ایشان، رو کرد به دیگران فرمود: می خواهم مقام سرباز را به این بدهیم، من نفهمیدم منظور ایشان چیست گفتم: آقا من این کارها را نکردم کار نظامی نکردم دوباره فرمودند: نه مقام او را می خواهیم به تو بدهیم.
تازه فهمیدم او از ابدال بوده است و وسائط فیض بوده، از دنیا رفته و آن بزرگوار مرا به جای این شخص تعیین فرموده بود، در بازگشت هوا تاریک بود و من طبق دستور مولایم به این مقام رسیدم و این حاجت تو را هم که به تو گفتم از خودم نیست از آقا گرفتم و برای تو نقل کردم.
 

[1] تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، مامقاني، ج 14، ص117.

[2] تنقيح المقال في علم الرجال، مامقاني، ج 14، ص124.

[3] تنقيح المقال في علم الرجال، مامقاني، ج 14، ص136.

[4] تنقيح المقال في علم الرجال، مامقاني، ج 14، ص140.

[5] اصل ابدال در روایات ما آمده است و اینکه جزء اولین کسانی هستند که در دوران ظهور با امام زمان علیه السلام بیعت می کند امّا اینکه نقش و وظیفه ی آنان در دوران غیبت و رابطه ی آنان در دوران غیبت با امام علیه السلام. چه می باشد، عمده در روایات عامه بیاناتی هست

[6] کرامات الصالحین، ص168.