جلسه 1395/09/20

بسم الله الرحمن الرحیم



اصحاب امام زمان در دوران ظهور

یاران امام زمان در دوران ظهور
شعیب بن صالح
روایت 10:
الف) متن روایت
" تخرج راية سوداء لبني العباس ، ثم تخرج من خراسان أخرى سوداء قلانسهم سود وثيابهم بيض على مقدمتهم رجل يقال له شعيب بن صالح ، أو صالح بن شعيب ، من تميم ، يهزمون أصحاب السفياني ، حتى تنزل بيت المقدس ، توطئ للمهدي سلطانه ، ويمد إليه ثلثمائة من الشام. يكون بين خروجه و بين أن يسلم الامر للمهدي إثنان وسبعون شهرا"
پرچمی سیاه به طرفداری بنی العباس خروج می کند، سپس پرچم سیاه دیگری از خراسان خروج می کند که کلاه های آنان سیاه و لباس آنان سفید است و فرمانده ی آنان مردی است که به او شعیب بن صالح یا صالح بن شعیب گفته می شود، اصحاب سفیانی را شکست می دهند، تا اینکه در بیت المقدس فرود می آیند، زمینه ساز حکومت امام مهدی هستند، سیصد نفر از شام به او ملحق می شوند. بین خروج شعیب تا زمانی که امور را به حضرت مهدی تحویل دهد، هفتاد و دو ماه فاصله است.
طبق این روایت شعیب بن صالح زمینه ساز ظهور حضرت مهدی است و جزء کسانی است که برای حکومت امام علیه السلام تلاش می کند، امّا این روایت دلالت بر مسئولیت او در دوران ظهور ندارد.
ب) منابع روایت
1. فتن ابن حماد، ج1، ص310 از محمد بن حنفیه
2. فتن ابن منادی، ص207 از محمد بن حنفیه
3. سنن دانی، ج5، از محمد بن حنفیه
4. عقد الدرر سلمی، ص169 از سنن دانی
5. عرف السیوطی، ج2، ص67 از ابن حماد
6. الفتاوی الحدیثیه، ص31 از سیوطی
7. القول المختصر، ص34 به طور مرسل نقل می کند با کمی تفاوت: " يخرج رايات السود من خراسان صحبة المهدي"
8. برهان متقی هندی، ص151
9. فرائد فوائد الفکر
10. فتن ابن طاوس، از فتن ابن حماد
11. ملحقات احقاق الحق، ج29، ص412 از عقد الدرر و در سه جای دیگر این روایت را یکبار از برهان متقی هندی و در دو جای دیگر از ابن حماد می آورد.[1]

ج) سند روایت
این روایت در کتب شیعه نیامده و مدرک اصلی آن فتن ابن حماد است و برخی از سنن دانی نقل کرده اند؛ لذا نیاز به بررسی سندی ندارد و ما قبلا راجع به او بحث کرده ایم. اما چون همه ی منابع اهل سنت روایت را از محمد بن حنفیه نقل می کنند، ما پیرامون شخصیت ایشان مطالبی را بیان می کنیم.
محمد بن حنفیه:
ایشان بر خلاف تصور بعضی ها، شخصیتی جلیل، ظلم ستیز، ظالم ستیز و جری و جسور بود و زمانی که احساس می کرد، حاکمی نسبت به امیر المومنینعلیه السلام جسارت می کند، بلند می شد و با او بحث و محاجه می کرد. ایشان در برابر حق و امام زمان شان، امام زین العابدین علیه السلام خاضع و متواضع بود و آنچه به ایشان نسبت می دهند همچون ادعای مهدویت، حرف خود ایشان نیست، بلکه اعتقاد منحرفین است لذا خاصه و عامه (مخصوصا خاصه) در شرح حال ایشان جز تجلیل نمی آورند.
نظر مرحوم خوئی:
تقدم في ترجمة محمد بن أبي حذيفة، قول أمير المؤمنين علیه السلام إن من المحامدة الذين تأبى أن يعصى الله عز و جل محمد بن أمير المؤمنين و لكن الرواية ضعيفة.[2]

در ترجمه ی محمد بن ابی حذیفه گذشت، قول امیرالمؤمنین علیه السلام که چند محمد هستند که تعدی نمی کنند و اجازه ی تعدی هم به کسی نمی دهند که از حدود خداوند عز و جل تعدی کند، یکی از آن ها محمد بن امیرالمؤمنین است و لکن روایت ضعیف است.
شاهد اول بر اعتبار محمد بن حنفیة:
قال الصدوق: كان محمد موردا لعطف أمير المؤمنين علیه السلام و شفقته و عنايته و قد قال علیه السلام فيما قاله لرأس اليهود، في حديث رواه الصدوق: فو الله ما معنى أن أمضي على بصيرتي، إلا مخافة أن يقتل هذان و أومى بيده إلى الحسن و الحسين علیهما السلام، فينقطع نسل رسول الله صلی الله علیه و آله و ذريته من أمته و مخافة أن يقتل هذا و هذا و أومى بيده إلى عبد الله بن جعفر و محمد ابن الحنفية.
مرحوم صدوق گوید: محمد مورد لطف و شفقت و عنایت امیرالمؤمنین علیه السلام بود و در حدیثی که مرحوم صدوق نقل می کنند، فرمودند: به خدا قسم جنگ را ادامه نمی دهم، می ترسم این دو نفر کشته شوند و اشاره کردند به امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام، پس نسل و ذریه ی رسول الله صلی الله علیه و آله قطع شود و از خوف کشته شدن این و این و اشاره کردند به عبدالله بن جعفر و محمد بن حنفیه
قال ابن شهرآشوب: و جعله أمير المؤمنين علیه السلام في حرب صفين مع محمد بن أبي بكر و هاشم المرقال على ميسرة العسكر و جعل الحسن و الحسين و مسلم بن عقيل و عبد الله بن جعفر على الميمنة، المناقب الجزء 3، باب إمامة أمير المؤمنين، فصل في حرب صفين.
و ابن شهر آشوب گوید: امیر المومنین علیه السلام در جنگ صفین محمد بن حنفیه را همراه محمد بن ابی بکر و هاشم مرقال بر میسره ی لشگر قرار داد و حسن و حسین و مسلم بن عقیل و عبدالله بن جعفر را بر میمنه ی لشگر قرار داد.
سپس مرحوم خوئی، روایت کافی که روایت صحیحی است و طبق آن محمد بن حنفیه ادعای امامت در برابر امام سجاد علیه السلام می کند، را نقل می کند:[3]

امام باقر علیه السلام فرمود: چون حسين علیه السلام شهيد شد. محمد بن حنيفه تقاضا كرد از على بن الحسين علیهما السلام و با او خلوت نمود و گفت: برادرزاده مى دانى كه رسول خدا صلی الله علیه و آله وصيّت و امامت را بعد از خود به امير المؤمنين علیه السلام داد و سپس به حسن و سپس به حسين علیه السلام و پدر تو را كشتند و وصيّتى نكرد، من عمّ تو و برادر پدر توام و از صلب على علیه السلام هستم و با سابقه سنّ و پيشينه اى كه دارم از تو به امامت سزاوارترم در اين جوانى تو، با من در وصيت و امامت نزاع مكن و محاكمه نداشته باش.
على بن الحسين علیهما السلام به او فرمود: عمو جان، از خدا بترس و چيزى كه حق تو نيست ادّعا مكن، من به تو پند مى دهم كه مبادا از نادان ها باشى، به راستى پدرم پيش از آنكه به عراق برود به من وصيت كرد و ساعتى پيش از شهادتش امامت را به من سپرد و اين سلاح رسول اللَّه صلی الله علیه و آله است كه نزد من است متعرض اين مقام مشو كه مى ترسم عمرت كوتاه شود و حالت پريشان گردد، خدای عز و جل وصيت و امامت را در نسل حسين علیه السلام مقرر داشته و اگر مى خواهى اين حقيقت را بدانى بيا برويم نزد حجر الاسود و محاكمه كنيم و از او بپرسيم.
امام باقر علیه السلام فرمود: اين صحبت ميان آنها در مكه بود، رفتند نزد حجر الاسود و على بن الحسين به محمد بن حنيفه گفت: تو اول برو به درگاه خدا عز و جل زارى كن و از او بخواه كه حجر الاسود به سود تو سخن گويد و سپس از او بپرس، محمد در دعا زارى سرداد و از خدا درخواست كرد و حجر الاسود را براى سخن دعوت كرد و به او پاسخى نداد، على بن الحسين علیهما السلام فرمود: اى عمو اگر تو وصى و امام بودى هر آينه حجر الاسود به تو پاسخ مى داد، محمد به آن حضرت گفت: اى برادر زاده، پس تو دعا كن و از او بخواه.
على بن الحسين علیهما السلام دعائى را كه خواست خواند و سپس فرمود: از تو مى خواهم به حقِ آنكه ميثاق انبياء را در تو نهاده است و هم ميثاق اوصياء و همه مردم را كه هر آينه به من خبر دهى از وصى و امام بعد از حسين بن على علیهما السلام.
گويد: حجر الاسود چنان جنبيد كه نزديك بود از جا كنده شود و سپس خدا آن را به سخن آورد با زبان عربى روشن و شيوا، و گفت: بار خدايا به راستى وصيت و امامت بعد از حسين بن على علیهما السلام با على بن الحسين بن على بن ابى طالب است پسر فاطمه دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله. گويد: پس از آن محمد بن على برگشت و پيرو على بن الحسين علیهما السلام گرديد.[4]

مرحوم خوئی می فرماید:
و رواها أيضا، عن علي بن إبراهيم، عن أبيه، عن حماد بن عيسى عن حريز، عن زرارة، عن أبي جعفر علیه السلام أقول: الرواية صحيحة السند و دالة على إيمانه، و قوله بإمامة علي بن الحسين علیهما السلام.
این روایت همچنین از علی بن ابراهیم روایت شده است، و روایت صحیح السند است و بر ایمان محمد بن حنفیه و قائل بودن ایشان به امامت علی بن حسین علیهما السلام دلالت می کند.
شاهد دوم:
    1. و تقدم في ترجمة حيان السراج رواية الكشي، بإسناده عن عبد الله بن مسكان، قول حيان إن مثل محمد ابن الحنفية في هذه الأمة، مثل عيسى ابن مريم، فقال له أبو عبد الله علیه السلام، ويحك يا حيان شبه على أعدائه، فقال بلى شبه على أعدائه، فقال علیه السلام تزعم أن أبا جعفر عدو محمد ابن الحنفيِة.[5]

و در ترجمه ی حیان سراج گذشت که گفته است: محمد بن حنفیه در این امت مثل حضرت عیسی بن مریم علیهما السلام است، اشاره است به روایتی که در ترجمه ی حیان سراج از امام صادق علیه السلام نقل می کند:
    2. حدثني الحسين بن الحسن بن بندار القمي قال: حدثني سعد بن عبد الله بن أبي خلف القمي قال: أخبرنا أحمد بن محمد بن عيسى و محمد بن عبد الجبار الذهلي عن العباس بن معروف عن عبد الله بن الصلت أبي طالب عن حماد بن عيسى قال و حدثني علي بن إسماعيل و يعقوب (ابن يزيد) عن حماد بن عيسى عن الحسين بن المختار القلانسي عن عبد الله بن مسكان قال: دخل حيان السراج على أبي عبد الله علیه السلام فقال له: يا حيان ما يقول أصحابك في محمد بن علي بن الحنفية؟ قال: يقولون هو حي يرزق. فقال أبو عبد الله علیه السلام: حدثني أبي أنه كان في من عاده في مرضه و في من أغمضه و في من أدخله حفرته و تزوج نساءه و قسم ميراثه. قال: فقال حيان. إنما مثل محمد ابن الحنفية في هذه الأمة مثل عيسى ابن مريم. فقال: ويحك يا حيان شبه على أعدائه؟ فقال: بلى شبه على أعدائه فقال: تزعم أن أبا جعفر عدو محمد بن علي لا و لكنك تصدف يا حيان، و قد قال الله عز و جل في كتابه: (سنجزي الذين يصدفون عن آياتنا سوء العذاب بما كانوا يصدفون)، فقال أبو عبد الله علیه السلام فتبت إلى الله من كلام حيان ثلاثين يوما.[6]

حسين بن مختار مى گويد حيّان سرّاج بر امام جعفر صادق علیه السلام وارد شد و آن حضرت فرمود: اى حيّان ! اصحابت در باره محمّد ابن حنفيّه چه مى گويند؟
عرض كرد مى گويند او زنده است و روزى مى خورد.
امام صادق علیه السلام فرمود:
امّا پدرم محمّد باقر علیه السلام برايم بازگو كرد كه وى در زمره كسانى بوده است كه در بيمارى او به عيادتش رفته و در احتضارش چشمان او را بسته و بعد از وفاتش، او را به خاك سپرده و زنانش را پس از وى به شوهر داده و ارثش را خود تقسيم كرده است.
حيّان عرض كرد: اى ابا عبد اللَّه! مثل محمّد ابن حنفيّه در اين امّت، مثل عيسى بن مريم است كه وضعيّت او بر مردم مشتبه گرديد.
امام صادق علیه السلام فرمود: آيا وضعيّت او بر دوستانش مشتبه شده يا بر دشمنانش؟ عرض كرد بر دشمنانش. امام فرمود: آيا مى پندارى كه ابو جعفر محمّد باقر علیه السلام دشمن عمويش محمّد ابن حنفيه بوده است؟ عرض كرد خير.
آنگاه امام صادق علیه السلام فرمود: اى حيّان! شما از آيات خدا روى گردانيديد و خداى تعالى فرموده است: «به زودى به كسانى كه از آيات ما روى بر مى گردانند كيفر بدى مى دهيم زيرا آنها منحرف بودند». امام علیه السلام فرمود: من تا سی روز از کلام حیان استغفار می کردم.
از این روایت استفاده می شود که امام باقر علیه السلام نه تنها با محمد بن حنفیه مشکل نداشتند بلکه به او علاقه مند بودند.
    3. حمدويه قال: حدثنا الحسن بن موسى قال: حدثني محمد بن أصبغ عن مروان بن مسلم عن بريد العجلي قال: دخلت على أبي عبد الله علیه السلام فقال لي: لو كنتَ سبقتَ قليلا لأدركت حيان السراج. قال: و أشار إلى موضع في البيت فقال: أبو عبد الله علیه السلام كان هاهنا جالسا فذكر محمد ابن الحنفية و ذكر حياته و جعل يطريه و يقرضه فقلت له: يا حيان أ ليس تزعم و يزعمون و تروي و يروون لم يكن في بني إسرائيل شي ء إلا و هو في هذه الأمة مثله؟ قال: بلى. قال: فقلت هل رأينا و رأيتم و سمعنا و سمعتم بعالم مات على أعين الناس فنكح نساؤه و قسمت أمواله و هو حي لا يموت؟ فقام و لم يرد علي شيئا.
بريد عجلى نقل مى كند كه گفت خدمت حضرت صادق علیه السلام رسيدم فرمود اگر اندكى زودتر آمده بودى حيان سراج را هم مي ديدى[7]
اينجا نشسته بود، صحبت از محمد حنفيه و زنده بودن وى به ميان آمد، من به او گفتم: مگر ما و شما معتقد نيستيم و از پيغمبر روايت نمى كنيم كه هرچه در بنى اسرائيل بوده در اين امت هم نظيرش هست گفت: چرا، گفتم: تا كنون ما يا شما ديده ايم يا شنيده ايم كه عالمى در جلو چشم مردم مرده باشد زنانش را تزويج كرده باشند اموالش را قسمت كرده باشند، باز هم زنده باشد؟ جوابى نداد و برخاست.
    4. حمدويه قال: حدثنا الحسن بن موسى قال: روى أصحابنا عن عبد الرحمن بن الحجاج قال: قال أبو عبد الله علیه السلام: أتاني ابن عم لي يسألني أن آذن لحيان السراج فأذنت له فقال لي: يا أبا عبد الله إني أريد أن أسألك عن شي ء أنا به عالم إلا أني أحب أن أسألك عنه أخبرني عن عمك محمد بن علي مات؟ قال: فقلت أخبرني أبي أنه كان في ضيعة له فأتي فقيل له: أدرك عمك. قال: فأتيته - و قد كانت أصابته غشية - فأفاق فقال لي: ارجع إلى ضيعتك. قال: فأبيت فقال لترجعن قال: فانصرفت فما بلغت الضيعة حتى أتوني فقال: أدركه فأتيته فوجدته قد اعتقل لسانه فدعا بطست و جعل يكتب وصيته فما برحت حتى غمضته و غسلته و كفنته و صليت عليه و دفنته فإن كان هذا موتا فقد و الله مات. قال: فقال لي رحمك الله شبه على أبيك. قال: فقلت سبحان الله أنت تصدف على قلبك. قال: فقال لي و ما الصدف على القلب؟ قال: قلت الكذب.
عبدالرحمن بن حجاج از امام صادق علیه السلام روايت مى كند كه فرمود: «يكى از عمو زادگانم نزد من آمد و براى حيّان سراج درخواست ملاقات كرد. من نيز به وى اجازه دادم. حيّان وارد شد و به من گفت: اى ابا عبداللَّه! مى خواهم از شما درباره مطلبى بپرسم كه آن را مى دانم ولى دوست دارم از شما درباره آن سؤال كنم. به من بگو كه آيا عمويت محمد بن على درگذشت؟
گفتم: پدرم به من گفت كه در يكى از مزارعش بود كه شخصى نزد وى مى رود و مى گويد: عمويت را درياب.
پدرم گفت: من درحالى نزد وى رفتم كه وى بيهوش بود، آن گاه به هوش آمد و به من گفت: به مزرعه ات بازگرد. ولى من خود دارى كردم. تا اين كه براى بار دوم گفت: از شما می خواهم که بازگردى. من بيرون آمدم ولى هنوز از روستا دور نشده بودم كه نزد من آمدند و گفتند: او را درياب! وقتى نزد وى بازگشتم، مشاهده كردم زبانش بند آمده است. آن گاه تشتى درخواست كرد و شروع به نوشتن وصيتش كرد.
من از آنجا حركت نكردم تا اين كه چشمانش را بستم و غسل و كفن و نماز و دفنش را انجام دادم.
[آن گاه امام صادق علیه السلام فرمود:] پس اگر اين مرگ است به خدا سوگند حتما او مُرد.
حيّان به من گفت: خداوند تو را رحمت كند، امر بر پدرت مشتبه شده است.
امام علیه السلام فرمود: گفتم: سبحان اللَّه!- شگفتا- تو بر قلبت «صَدْف» وارد مى كنى.
وى پرسيد: وارد كردن «صَدْف» بر قلب چيست؟
گفتم: دروغ».
از این مطالب استفاده می شود که محمد بن حنفیه، یک شخصیت محترم و مقبول بوده است.
مرحوم شوشتری نقل می کند:
و في عيون ابن قتيبة: [8]
قال المدائني: بعث يزيد بن قيس الأرحبي- و كان واليا لعليّ عليه السّلام- إلى الحسن و الحسين عليهما السّلام بهدايا بعد انصرافه من الولاية، و ترك ابن الحنفيّة؛ فضرب عليّ عليه السّلام على جنب ابن الحنفيّة و قال:
فرجع يزيد إلى منزله و بعث إلى ابن الحنفيّة بهدية سنيّة
یزید بن قیس ارحبی (والی امام علیعلیه السلام بود) هدایایی برای امام حسن و امام حسین علیهما السلام فرستاد ولی برای محمد بن حنفیه را نفرستاده بود. پس علی علیه السلام بر شانه ی ابن حنفیه زد و طی اشعاری از یزید بن قیس گلایه فرمود. پس یزید به منزلش برگشت و هدیه ای هم برای ابن حنفیه فرستاد.
شاید این جریان هم دال بر حسن بودن او باشد.

[1] معجم احادیث الامام المهدی (ع)، شیخ علی کورانی عاملی، ج2، ص224.

[2] معجم رجال الحديث، سید ابوالقاسم خوئی، ج17، ص54.

[3] مرحوم مجلسی و مرحوم خوئی سند آن را تصحیح کرده اند.

[4] . روى محمد بن يعقوب عن محمد بن يحيى، عن أحمد بن محمد، عن ابن محبوب، عن علي بن رئاب، عن أبي عبيدة و زرارة جميعا، عن أبي جعفر علیه السلام قال لما قتل الحسين علیه السلام أرسل محمد ابن الحنفية إلى علي بن الحسين علیه السلام فخلا به، فقال له يا ابن أخي قد علمت أن رسول الله صلی الله علیه و آله دفع الوصية و الإمامة من بعده إلى أمير المؤمنين علیه السلام، ثم إلى الحسن علیه السلام، ثم إلى الحسين علیه السلام و قد قتل أبوك رضي الله عنه و صلى على روحه و لم يوص و أنا عمك و صنو أبيك و ولادتي من علي علیه السلام في سني و قدمي أحق بها منك في حداثتك، فلا تنازعني في الوصية و الإمامة و لا تحاجني فقال علي بن الحسين علیهما السلام يا عم، اتق الله و لا تدع ما ليس لك بحق إني أعظك أن تكون من الجاهلين، إن أبي يا عم ص أوصى إلي قبل أن يتوجه إلى العراق و عهد إلي في ذلك قبل أن يستشهد بساعة و هذا سلاح رسول الله صلی الله علیه و آله عندي، فلا تتعرض لهذا، فإني أخاف عليك نقص العمر و تشتت الحال، إن الله عز و جل جعل الوصية و الإمامة في عقب الحسين علیه السلام، فإذا أردت أن تعلم ذلك، فانطلق بنا إلى الحجر الأسود حتى نتحاكم إليه و نسأله عن ذلك، قال أبو جعفر علیه السلام و كان الكلام بينهما بمكة فانطلقا حتى أتيا الحجر الأسود، فقال علي بن الحسين ع لمحمد ابن الحنفية ابدأ أنت فابتهل إلى الله عز و جل و سله أن ينطق لك الحجر، ثم سل، فابتهل محمد في الدعاء. و سأل الله ثم دعا الحجر، فلم يجبه، فقال علي بن الحسين: يا عم لو كنت وصيا و إماما لأجابك، قال له محمد: فادع الله أنت يا ابن أخي و سله فدعا الله عز و جل علي بن الحسين علیهما السلام بما أراد، ثم قال: أسألك بالذي جعل فيك ميثاق الأنبياء و ميثاق الأوصياء و ميثاق الناس أجمعين لما أخبرتنا من الوصي و الإمام بعد الحسين بن علي علیهما السلام؟ قال: فتحرك الحجر حتى كاد أن يزول عن موضعه، ثم أنطقه الله عز و جل بلسان عربي مبين، فقال: اللهم إن الوصية و الإمامة بعد الحسين بن علي علیهما السلام إلى علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب و ابن فاطمة بنت رسول الله صلی الله علیه و آله، قال: فانصرف محمد بن علي و هو يتولى علي بن الحسين علیهما السلام.. (الكافي، الجزء 1، كتاب الحجة 4، باب ما يفصل به بين دعوى المحق و المبطل في أمر الإمامة 81، الحديث 5.)

[5] معجم رجال الحديث، سید ابوالقاسم خوئی، ج17، ص56.

[6] معجم رجال الحديث، سید ابوالقاسم خوئی، ج7، ص325.

[7] حيان از پيروان متعصب محمد حنفيه بوده كه آنان را كيسانى گويند.

[8] قاموس الرجال، محمدتقی شوشتری، ج9، ص244.