جلسه 1395/02/08

بسم الله الرحمن الرحیم



اصحاب امام زمان در زمان ظهور / ادامه بررسي اعتبار خطب البيان

موضوع: اصحاب امام زمان در زمان ظهور / ادامه بررسی اعتبار خطبۀ البیان
عقیل و حارث در خطبة البیان آمده است که بعضی آن را قبول دارند و بعضی آن را رد می کنند.
اشکالاتی که بر خطبة البیان وارد است:
اول:
ابن مسعود زمان خلافت امیر المومنین علیه السلام را درک نکرده است.
دوم:
معهود نیست که ابن مسعود از امیر المومنین علیه السلام روایت نقل کند؛ چنانکه اهل سنت نیز چنین گفته اند، در تهذیب الکمال مزی کسانی که ابن مسعود از آنان روایت نقل می کند را نام می برد که در بین آنان نام امیر المومنین علیه السلام نمی باشد.[1]

سوم:
ابن مسعود نزد ما معتبر نیست چون گفته شده است که پذیرش ولایت او و تبعیت او از حق ثابت نشده است بلکه از خلفا پیروی و طرفداری کرد البته سید مرتضی گاهی به کلام او استناد می کند امّا از باب مجارات و مماشات و تسالم است، چون اهل سنت او را قبول دارند لذا کلام آنان را نقل می کند. اما مرحوم تستری می فرماید: استبصار ابن مسعود معلوم نیست و آخر عمری اختلال فکری پیدا کرده بود.[2]

چهارم:
اینکه خود مرحوم یزدی از چه کسی گرفته است، البته سند ارائه می دهد ولی بیان نمی کند از چه کتابی نقل می کند و سند آن هم اشکال دارد البته مرحوم نوری صاحب مستدرک بعض این روایت را در کتاب کشف الاستار آورده و تصریح می کنند که از عقد الدرر نقل می کنند و مرحوم آیة الله نجفی در کتاب ملحقات خود نقل می کنند و تصریح می کنند که از عقد الدرر است ( ایشان مطالب کتاب احقاق الحق را از مصادر عامه نقل می کند) و مرحوم والد ما هم از کتاب الزام الناصب نقل می کنند و آیة الله صافی هم قسمتی از آن را در منتخب الاثر از برهان هندی نقل می کند و آن هم از عقد الدرر نقل می کند.
به هر حال این روایت از جهت سند دارای اشکال است مگر اینکه قرائن مانند قوت متن و شواهدی مانند بودن روایات دیگر بر طبق آن، برای آن داشته باشیم.
نظر مرحوم سید مهدی موسوی درباره خطبۀ البیان
مرحوم سید مهدی موسوی از علمای قرن سیزدهم در کتاب عوالم الانوار اشکال متنی به خطبة البیان می گیرند[3]
، ایشان بعد از بیان خطبه ی طنتجیه می فرماید:
هذه الخطبة و خطبة البیان و غیرهما من الخطب المذکوره فی هذا الکتاب بعد المشتملة بتلک الفقرات الدالۀ علی الوهیتۀ له و علی خالقیته و رازقیته و غیرها من الافعال الالهیه فهی من الفقرات المتشابهة ظاهرها عند اهل الظاهر و المتشرعین، مناف لظاهر الشرع و مشعر الکفر و خلاف المذهب الاثنی عشریۀ و با طنها مستور عنّا مخزون عند قائلها فلک ان لاتنکر ظاهرها و لا باطنها و لعلها ورد کذلک عنهم ونحن لانعلم بای وجه فیکون انکارها ردّا و هو کفر فلک السلامة و النجاۀ ان لاتعتقد ظاهرها و تذر وتترک ظاهرها و باطنها و تأویلها علی قائلها، و إنّی قد ذکرتها لتعلمها و تعلم مخالفتها ظاهرا بمذهب الاثنی عشریۀ المذهب فظاهرها و باطنها عند اهلها و اهل البیت ادری بما فی البیت.[4]

این خطبه و خطبه ی بیان و غیر این دو از خطبه هائی که ذکر شد در این کتاب که مشتمل بر عباراتی بود که دال بر الوهیت امام علی علیه السلام و خالقیت و رازقیت و غیر آن از افعال الهی می باشد که ظاهر آن نزد اهل ظاهر و متشرعین متشابه است و با ظاهر شرع منافات دارد و کفر را می رساند و مخالف مذهب اثنی عشری است و باطن آن از ما پوشیده و نزد قائل آن مخزون است پس بر تو است که ظاهر آن را انکار نکنی که شاید از ائمه علیهم السلام وارد شده باشد و ما به آن علم نداریم پس انکار آن رد ائمه علیهم السلام می باشد و این رد کفر است پس سلامت تو در این است که به ظاهر آن معتقد نشوی و به آن هم ضرر نزنی و ظاهر و باطن و تاویل آن را بر قائل آن بگذاری و من چنین روایاتی را ذکر کردم تا به آن آگاه شوی و اینکه بدانی ظاهر آن مخالف با مذهب است و بدانی که ظاهر و باطن آن بر اهلش می باشد.
ایشان خطبه را مدح یا تایید نکردند.
نظر سید جعفر عاملی درباره خطبۀ البیان
سید جعفر عاملی در کتاب المختصر المفید[5]
بیان مختصری دارند. چون این خطبه مربوط به امیر المومنین علیه السلاممی باشد، آن را در الصحیح من سیرة الامام علی علیه السلام آورده است[6]
و عمده اشکال ایشان به متن خطبه است، این متن از نظر لغوی و ادبی نمی تواند از امیر بیان باشد.[7]

امیر المومنینعلیه السلام در فصاحت و بلاغت مشهور بودند، البته ممکن است گفته شود که لزومی ندارد حضرت همه جا به مقتضای بلاغت صحبت کنند، فرمایش های امیر المومنین علیه السلام منحصر به نهج البلاغه نیست، مرحوم شریف رضی خطبه ها و کلماتی که جنبه ی بلاغی داشته آورده است و مرحوم محمودی 14 جلد مستدرک نهج البلاغه را تالیف کردند که در خود نهج البلاغه نیست و به نظر ما مستدرک مرحوم محمودی، بلکه مستدرک اصطلاحی نیست، مستدرک شیخ کاشف الغطاء، مستدرک اصطلاحی است، روایاتی که جنبه ی بلاغی دارد جمع آوری کرده است امّا مستدرک مرحوم محمودی این طور نیست بلکه هر آنچه کلام حضرت بوده را جمع آوری کرده است.
جواب این است که بله لزومی ندارد همیشه حضرت طبق بلاغت صحبت کنند امّا آنچه محل اشکال است نسبت دادن کلامی به ایشان که خلاف بلاغت است.
نظر سید جعفر مرتضی درباره خطبۀ البیان
ایشان می فرماید:
إنّ فی هذه الخطبة اشکالات عدیدة سوی فیمایرتبط بالناحیة اللغویة او الاشتقاقات المستعمل فیها او فیما تضمنته من اخطاء تاریخیة او تراکیب غیر السلیمة بالاضافة الی عدم وجود اسناد لها و ما الی ذلک، کل ذلک یجعلنا نشک فی صحة نسبتها الی الامام امیر المومنین علیه السلام و قد ذکرنا أنّ من المحتمل أن تکون هذه الخطبة قد تکوّنت و ظهرت نتیجة مبادرة من شخص لایملک ثقافۀ و لا معرفة بالقواعد اللغویة و غیرها ولعله کان یجمع ما کان یقع تحت یده من احادیث یجدها فی کتب الشیعة و السنة او ایة فرقة من الفرق ثم یصوقها علی شکل الخطبة من دون أن یمحص تلک الاحادیث او یمیز عثها عن ثمینها، حقها من باطلها علما أن ما اطلعنا علیه من کتب المتقدمین لم یورد هذه الخطبۀ و لم یشر الیها.
در این خطبه اشکالات فراوانی غیر از آنچه مربوط به لغت و صرف، یا اشتباهات تاریخی و نحوی می باشد، عدم وجود سند برای آن است. همه ی این اشکالات ما را بر آن می دارد که در صحت نسبت این روایت به امیر المومنین علیه السلام شک کنیم و ذکر کردیم که محتمل است به وجود آمده و ظاهر گشته از کسی که علمی نداشته و شناختی نسبت به قواعد لغوی و غیر آن نداشته است و شاید کسی بوده که به جمع آوری روایات از شیعه و سنی و هر فرقه ی دیگر می پرداخته و پس از جمع آوری به آن شکل خطبه داده است بدون تحقیق در اعتبار احادیث و احاطه به احادیث و اینکه بتواند معتبر از غیر معتبر آن را و حق آن را از باطل آن تمیز دهد تا آن جا که ما تحقیق کردیم این خطبه در کتب متقدمین نیست.
به نظر ما در این خطبه باید تامل کرد مخصوصا که این خطبه هم از جهت متن و هم از جهت سند اشکال دارد و دارای مطالبی است که با مبانی شیعه سازش ندارد.

[1] . تهذیب الکمال، ج10، ص553، ش 3547.

[2] . قاموس الرجال، ج6، ص600، ش4527 و معجم رجال الحدیث، ج10، ص322، ش7160.

[3] بعضی علاوه بر اشکال سندی، اشکال متنی هم به خطبة البیان می گیرند: مرحوم فیض کاشانی در کلمات مکنونه ص174- داود قیصری در شرح فصوص الحکم، ج1، ص142 – همدانی در بحر المعارف، ج2، ص570.

[4] . طوالع الانوار، ص175، فی الخطبۀ الطنتجیۀ.

[5] کتاب پاسخ مختصر به شبهات است.

[6] ج22، ص12 الصحیح50 جلد است.

[7] مرحوم شیخ محمد حسین کاشف الغطاء خیلی ادیب بودند، از ایشان سوال کرده بودند: این ادبیات و این بلاغت را از کجا یاد گرفتید؟ فرمود: از نهج البلاغه.