جلسه 1394/12/15

بسم الله الرحمن الرحیم



بررسي شخصيت زنان ذكر شده در روايت هفتم

موضوع: بررسی شخصیت زنان ذکر شده در روایت هفتم
هفتم) ام سعید احمسیه
در مورد ایشان همین مقدار در کتب رجالی آمده است که از اصحاب امام صادق علیه السلام می باشد و از امام علیه السلام نقل روایت می کند امّا در مورد اینکه ایشان چه کسی است تنها مرحوم صدوق فرمودند که ایشان ام ولد حضرت جعفر طیارعلیه السلام می باشند. حضرت جعفر علیه السلام 9 هجری به شهادت رسیدند که چنانچه ام ولد ایشان تا 140 هجری زنده بوده اند و امام صادق علیه السلام را درک کرده باشند، عمری حدود 150 ساله برای ایشان می باشد که مرحوم خوئی آن را بعید دانسته اند که البته به نظر ما امکان دارد همچنان که مرحوم صدوق نام برخی از کسانی که در حادثه ی کربلا بودند و در قرن 3 یا 4[1]
هم بوده اند، البته به نقل از کتب عامه نقل می کند.
نظر مرحوم خوئی[2]

من أصحاب الصادق علیه السلام رجال الشيخ و عدها البرقي أيضا من رواة أبي عبد الله علیه السلام من النساء.
روت عن أبي عبد الله علیه السلام و روى عنها أبو داود المسترق كامل الزيارات: الباب (37) فيما روى أن الحسين علیه السلام سيد الشهداء، الحديث (3)
ثم إن الشيخ ذكر بعد ذلك متصلا - أم ولد لجعفر بن أبي طالب فمنهم من جعل هذا متمما لكلامه الأول، فمعناه أن أم سعيد هي أم ولد لجعفر بن أبي طالب، كالسيد التفريشي و الميرزا في رجاليه و منهم من جعلهما متعددين، كالمولى القهبائي و على كلا التقديرين يستبعد بقاء أم ولد لجعفر بن أبي طالب إلى زمان الصادق علیه السلام فإن جعفر استشهد في حياة رسول الله صلی الله علیه و آله
مرحوم خوئی می فرماید: شیخ طوسی پس از ام سعید تتمه ای (ام ولد برای جعفر بن ابی طالب) را آوردند که ، بعضی همانند سید تفریشی و میرزا در کتاب رجال آن را وصف ام سعید گرفته و چنین معنا کرده اند که ام سعید همان ام ولد جعفر بن ابی طالب است و بعضی مثل مرحوم کوهپایه ای آن دو را متعدد فرض کرده اند البته چه ام ولد وصف ام سعید باشد و چه نباشد ومتعدد باشند، اینکه ام ولد جعفر بن ابی طالب تا زمان امام صادق علیه السلام بوده باشد، بعید است.
به نظر ما شکی در بودن چنین شخصی و اینکه از اصحاب امام صادق علیه السلام بوده است نیست، روایات متعددی که اکثر آن ها در مورد زیارت امام حسین علیه السلام می باشد، را نقل می کند. روایاتی را ایشان در کامل الزیارات در مورد فضیلت زیارت امام حسین علیه السلام نقل می کند که ظاهرا یک روایت باشد، افراد مختلف به مضامین مختلف نقل کرده اند.
روایت 1[3]

حَدَّثَنِي أَبُو الْعَبَّاسِ الرَّزَّازُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ أَبِي دَاوُدَ الْمُسْتَرِقِّ عَنْ أُمِ سَعِيدٍ الْأَحْمَسِيَّةِ قَالَتْ كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ قَدْ بَعَثْتُ مَنْ يَكْتَرِي لِي حِمَاراً إِلَى قُبُورِ الشُّهَدَاءِ فَقَالَ مَا يَمْنَعُكِ مِنْ زِيَارَةِ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ قَالَتْ قُلْتُ وَ مَنْ هُوَ قَالَ الْحُسَيْنُ علیه السلام قَالَتْ قُلْتُ وَ مَا لِمَنْ زَارَهُ قَالَ حِجَّةٌ وَ عُمْرَةٌ مَبْرُورَةٌ وَ مِنَ الْخَيْرِ كَذَا وَ كَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ بِيَدِهِ.
ابو العباس رزّاز، از محمّد بن الحسين بن ابى الخطّاب، از ابى داود المسترق، از امّ سعيد احمسيّه وى مى گويد: محضر مبارك حضرت ابو عبد اللَّه علیه السلام بودم و كسى را فرستاده بودم كه دراز گوشى را كرايه كند و من را به قبور شهداء ببرد.
امام علیه السلام فرمودند: چه چيز تو را باز داشت از زيارت حضرت سيّد الشهداء.
ام سعيد مى گويد: عرض كردم: سيّد الشهداء كيست؟
حضرت فرمودند: سيّد الشهداء امام حسين علیه السلام مى باشد.
ام سعيد عرض كرد: ثواب كسى كه آن حضرت را زيارت كند چيست؟
حضرت فرمودند: حجّ و عمره قبول شده و از اعمال خير فلان و فلان و فلان (حضرت با دست مبارك سه مرتبه اين عبارت را تفهيم فرمودند).
قَالَ حِجَّةٌ وَ عُمْرَةٌ مَبْرُورَةٌ:
اینکه امام علیه السلام فرمودند: یک حج و عمره مقبول تعارضی ندارد با روایات دیگری که دو یا بیشتر می فرمایند چون اختلاف روایات به اختلاف افراد، زمان زیارت رفتن، نحوه ی رفتن (پیاده یا سواره بودن)، نوع شرائط و...می باشد.
روایت 2
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِسْكِينٍ عَنْ أُمِ سَعِيدٍ الْأَحْمَسِيَّةِ قَالَتْ جِئْتُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَجَاءَتِ الْجَارِيَةُ فَقَالَتْ قَدْ جِئْتُ بِالدَّابَّةِ فَقَالَ لِي يَا أُمَ سَعِيدٍ أَيُّ شَيْ ءٍ هَذِهِ الدَّابَّةُ- أَيْنَ تَبْغِينَ تَذْهَبِينَ قَالَتْ قُلْتُ أَزُورُ قُبُورَ الشُّهَدَاءِ قَالَ أُخْرَى ذَلِكَ الْيَوْمَ مَا أَعْجَبَكُمْ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ تَأْتُونَ الشُّهَدَاءَ مِنْ سَفَرٍ بَعِيدٍ وَ تَتْرُكُونَ سَيِّدَ الشُّهَدَاءِ لَا تَأْتُونَهُ قَالَتْ قُلْتُ لَهُ مَنْ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ فَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ علیهما السلام قَالَتْ قُلْتُ إِنِّي امْرَأَةٌ- فَقَالَ لَا بَأْسَ لِمَنْ كَانَ مِثْلَكِ أَنْ يَذْهَبَ إِلَيْهِ وَ يَزُورَهُ قَالَتْ أَيُّ شَيْ ءٍ لَنَا فِي زِيَارَتِهِ- قَالَ تَعْدِلُ حِجَّةً وَ عُمْرَةً وَ اعْتِكَافَ شَهْرَيْنِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ صِيَامَهَا وَ خَيْرُهَا كَذَا وَ كَذَا قَالَتْ وَ بَسَطَ يَدَهُ وَ ضَمَّهَا ضَمّاً ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
ابو العباس رزّاز، از محمّد بن الحسين، از حكم بن مسكين، از امّ سعيد احمسيّه، وى مى گويد:
محضر مبارك حضرت ابى عبد اللَّهعلیه السلام رفتم و بر آن جناب داخل شدم پس كنيزم آمد و اظهار كرد كه مرکب را برايت آورده و آماده كرده ام.
امام علیه السلام به من فرمودند: اين مرکب چيست و كجا را اختيار كرده اى كه بروى؟
عرض كردم: به زيارت قبور شهداء مى روم.
حضرت فرمودند: امروز را به تأخير بيانداز، از شما اهل عراق متعجّبم كه راه دورى را طى كرده و به زيارت قبور شهداء مى رويد ولى سيّد الشّهداء را ترك كرده و به زيارتش نمى رويد؟! عرض كردم: سيّد الشّهداء كيست؟
حضرت فرمودند: سيّد الشّهداء حضرت حسين بن علىّ علیهما السلام مى باشد.
عرض كردم: من زن هستم.
امام علیه السلام فرمودند: كسى كه مثل شما باشد اشكالى ندارد به آنجا برود و آن حضرت را زيارت كند.
عرض كردم: در زيارت ما چه ثواب و اجرى هست؟
حضرت فرمودند: زيارت شما معادل با يك حجّ و يك عمره و اعتكاف دو ماه در مسجد الحرام و روزه آن بوده و بهتر از آن كذا و كذا.
ام سعيد مى گويد: حضرت سه مرتبه دست هاى مبارك را باز كرده و بستند.
روایت 3
حَدَّثَنِي أَبِي وَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ رَحِمَهُمُ اللَّهُ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ رِزْقٍ الْغُمْشَانِيِّ عَنْ أُمِّ سَعِيدٍ الْأَحْمَسِيَّةِ قَالَتْ دَخَلْتُ الْمَدِينَةَ فَاكْتَرَيْتُ حِمَاراً عَلَى أَنْ أَطُوفَ عَلَى قُبُورِ الشُّهَدَاءِ فَقُلْتُ لَا بُدَّ أَبْدَأُ بِابْنِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَدْخُلُ عَلَيْهِ فَأَبْطَأْتُ عَلَى الْمُكَارِي قَلِيلًا فَهَتَفَ بِي- فَقَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا هَذَا يَا أُمَّ سَعِيدٍ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ تَكَارَيْتُ حِمَاراً لِأَدُورَ عَلَى قُبُورِ الشُّهَدَاءِ قَالَ أَ فَلَا أُخْبِرُكَ بِسَيِّدِ الشُّهَدَاءِ قُلْتُ بَلَى قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ علیهما السلام قُلْتُ وَ إِنَّهُ لَسَيِّدُ الشُّهَدَاءِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَمَا لِمَنْ زَارَهُ قَالَ حِجَّةٌ وَ عُمْرَةٌ وَ مِنَ الْخَيْرِ هَكَذَا وَ هَكَذَا.
پدرم و على بن الحسين و محمّد بن الحسن رحمة اللَّه عليهم، از سعد بن عبد اللَّه، از حسن بن علىّ بن عبد اللَّه بن مغيره از عبّاس بن عامر، از احمد بن رزق الغمشانى از امّ سعيد احمسيّه نقل كرده اند كه وى گفت: داخل مدينه شدم و درازگوشى را كرايه كرده تا قبور شهداء را زيارت كنم، با خود گفتم: چاره اى نيست از اينكه ابتداء پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله را زيارت كرده بعدا به زيارت اهل قبور بروم پس بر آن جناب داخل شدم و چون توقف و ماندنم نزد آن جناب اندكى طول كشيد و كمى مكارى معطّل شد لذا فرياد زد و من را صدا نمود.
حضرت ابو عبد اللَّه علیه السلام به من فرمودند: اى ام سعيد اين شخص كيست؟
عرض كردم: فدايت شوم درازگوشى را كرايه كرده ام تا به زيارت قبور شهداء بروم.
حضرت فرمودند: آيا به تو از سيّد الشّهداء خبر ندهيم؟! عرض كردم: چرا.
فرمودند: سيّد الشّهداء حضرت حسين بن علىّ علیهما السلام است.
عرض كردم: آن حضرت سيّد الشّهداء مى باشند؟! حضرت فرمودند: بلى.
عرض كردم: ثواب و اجر كسى كه حضرت را زيارت كند چيست؟
فرمودند: يك حج و يك عمره و از اعمال خير هكذا و هكذا (فلان مقدار و فلان مقدار).
روایت 4
حَدَّثَنِي أَبِي وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيُّ جَمِيعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ الْحَارِثِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أُمِ سَعِيدٍ الْأَحْمَسِيَّةِ قَالَتْ دَخَلْتُ الْمَدِينَةَ فَاكْتَرَيْتُ الْبَغْلَ أَوِ الْبَغْلَةَ لِأَزُورَ عَلَيْهِ قُبُورَ الشُّهَدَاءِ قَالَتْ قُلْتُ مَا أَحَدٌ أَحَقَّ أَنْ أَبْدَأَ بِهِ مِنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَتْ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَأَبْطَأْتُ فَصَاحَ بِيَ الْمُكَارِي حَبَسْتِينَا عَافَاكِ اللَّهُ فَقَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ كَأَنَّ إِنْسَاناً يَسْتَعْجِلُكِ يَا أُمَّ سَعِيدٍ قُلْتُ نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي اكْتَرَيْتُ بَغْلًا لِأَزُورَ عَلَيْهِ قُبُورَ الشُّهَدَاءِ فَقُلْتُ مَا آتِي أَحَداً أَحَقَّ مِنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَتْ فَقَالَ يَا أُمَّ سَعِيدٍ فَمَا يَمْنَعُكِ مِنْ أَنْ تَأْتِي قَبْرَ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ قَالَتْ فَطَمِعْتُ أَنْ يَدُلَّنِي عَلَى قَبْرِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام فَقُلْتُ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي وَ مَنْ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ- قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ فَاطِمَةَ ع يَا أُمَّ سَعِيدٍ مَنْ أَتَاهُ بِبَصِيرَةٍ وَ رَغْبَةٍ فِيهِ كَانَ لَهُ حِجَّةً [حِجَّةً مَبْرُورَةً وَ عُمْرَةً مُتَقَبَّلَةً]- وَ عُمْرَةً مَبْرُورَةً وَ كَانَ لَهُ مِنَ الْفَضْلِ هَكَذَا وَ هَكَذَا.
پدرم و محمّد بن عبد اللَّه بن جعفر حميرى جملگى از عبد اللَّه بن جعفر حميرى، از احمد بن ابى عبد اللَّه برقى، از پدرش، از عبد اللَّه بن قاسم حارثى، از عبد اللَّه بن سنان از امّ سعيد احمسيّه نقل كرده اند كه وى گفت: داخل مدينه شده پس قاطرى كرايه كردم تا بر آن سوار شده و به زيارت قبور شهداء روم.
وى مى گويد: پيش خود گفتم: احدى شايسته تر از جعفر بن محمد علیهما السلام به اين نيست كه ابتداء زيارتش كرده و سپس به زيارت اهل قبور بروم لذا بر آن جناب داخل شدم پس چون توقّف و ماندنم نزد آن حضرت طول كشيد مكارى فرياد زد و گفت: خدا سلامتت بدارد، ما را اينجا حبس كردى و نگاه داشتى!
حضرت ابو عبد اللَّه علیه السلام به من فرمودند: گويا اى امّ سعيد كسى انتظار تو را مى كشد؟
عرض كردم: بلى فدايت شوم، من قاطرى را كرايه كرده تا بر آن سوار شده و به زيارت قبور شهداء روم منتهى به خودم گفتم: كسى شايسته تر از جعفر محمّد علیهما السلام نیست که ابتدا نزد او بروم.
امّ سعيد مى گويد: امام علیه السلام فرمودند: اى امّ سعيد: چه چيز تو را از زيارت قبر حضرت سيّد الشّهداعلیه السلام بازداشت ؟! ام سعيد مى گويد: انتظار داشتم آن حضرت من را بر قبر على بن ابى طالب علیه السلام راهنمائى كنند، پس محضرشان عرض كردم: پدر و مادرم فدايت باد سيّد الشّهداء كيست؟
حضرت فرمودند: حسين فرزند فاطمه علیهما السلام، اى ام سعيد كسى كه با بصيرت و رغبت و ميل به زيارتش رود براى او يك حج و يك عمره قبول شده منظور مى كنند و فلان و فلان فضيلت برايش مى باشد.
از این چهار روایت جلالت و ولایتمداری ایشان استفاده می شود و نرفتن او به زیارت سید الشهداء شاید به خاطر خوفی بوده که از حکام وقت داشته است. وایشان یکی از رجعت کنندگان می باشد.
هشتم) سمیه مادر عمار
وَ أَقُولُ قَالَ فِي الْمُنْتَقَى[4]
، فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ مِنْ نُبُوَّتِهِ ص تُوُفِّيَتْ سُمَيَّةُ بِنْتُ حباط مَوْلَاةُ أَبِي حُذَيْفَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَ هِيَ أُمُّ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ أَسْلَمَتْ بِمَكَّةَ قَدِيماً وَ كَانَتْ مِمَّنْ تُعَذَّبُ فِي اللَّهِ لِتَرْجِعَ عَنْ دِينِهَا فَلَمْ تَفْعَلْ فَمَرَّ بِهَا أَبُو جَهْلٍ فَطَعَنَهَا فِي قَلْبِهَا فَمَاتَتْ وَ كَانَتْ عَجُوزاً كَبِيرَةً فَهِيَ أَوَّلُ شَهِيدَةٍ فِي الْإِسْلَام
سمیه بنت حباط ظاهرا کنیز بوده، اسیر می شوند و مولای او ابی حذیفه ابن مغیره بوده است. ایشان در مکه جزء اولین اسلام آوردگان می باشد. بسیار ایشان را به جهت ایمان به خدا شکنجه دادند تا از دین خود برگردد امّا چنین نکرد پس گذر ابو جهل به او افتاد پس با نیزه در قلب او زد پس رحلت کرد در حالی که پیر بود پس او اولین زن شهید در راه اسلام بود.
رَوَاهُ [5]
الْبُخَارِيُّ فِي الصَّحِيحِ عَنِ الْحُمَيْدِيِّ وَ أَخْرَجَاهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ قَالَ وَ حَدَّثَنَا الْحَافِظُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص مَرَّ بِعَمَّارٍ وَ أَهْلِهِ وَ هُمْ يُعَذَّبُونَ فِي اللَّهِ فَقَالَ أَبْشِرُوا آلَ عَمَّارٍ فَإِنَّ مَوْعِدَكُمُ الْجَنَّةُ.
گذر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به عمار و خانواده ی او افتاد در حالی که آن ها را به جهت ایمان به خدا شکنجه می دادند پس فرمودند: بشارت باد بر شما ای آل عمار که شما بهشتی هستید.
وقتی هم که ابو جهل مادر عمار را با آن وضع به شهادت رساند، عمار به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گفت: ای رسول خدا ببینید با ما چه کردند و مادرم را چگونه کشتند. در جنگ بدر ابو جهل به هلاکت رسید. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند قاتل مادرت را کشت.
در کتاب استیعاب به نقل از مجاهد آمده است که چند نفر اسلام را اظهار کردند. نام بعضی از خلفا، بلال، خباب، سهیل، عمار وسمیه را می برد. سپس می گوید: به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به خاطر حمایت حضرت ابوطالب از ایشان کسی نمی توانست متعرض شود و خلفا نیز اقوامی داشتند که نمی گذاشتند به آن ها تعرض شود.
امّا دیگران را کنار قریش دستگیر کردند و لباس های آهنی پوشانده سپس آن ها را در آفتاب داغ خورشید مکه ظاهر می کردند که دیگر تحمل آن را نداشتند، بعضی تسلیم می شدند امّا ابو جهل آمد و شروع به ناسزا گوئی به بلال و پس از او به سمیه کرد پس نیزه را در قلب او کرد پس ایشان رحلت کرد.
یک چنین زنی با چنین سابقه ای که جزء اولین اسلام آورندگان و کسانی که ایمان خود را علنی کرد و مقاومت کرد و جزء اولین شهدای در راه اسلام قرار گرفت، شایستگی این را دارد که رجعت کرده و در رکاب امام عصر باشد.
نهم) ام خالد جهنیه
نام ایشان تنها در این روایت آمده است و مطلبی در مورد ایشان نیافتم.

[1] . کمال الدین، ج2، ص552.

[2] معجم رجال الحدیث، ج23، ص177.

[3] کامل الزیارات، ص110، ب37، ح3.

[4] بحار الانوار، ج18، ص241.

[5] بحار الانوار، ج18، ص210.