جلسه 1394/12/10

بسم الله الرحمن الرحیم



بررسي شخصيت زنان ذكر شده در روايت هفتم

موضوع:بررسی شخصیت زنان ذکر شده در روایت هفتم
ادامه بررسی شخصیت حبابه ی والبیه
مرحوم خوئی هم بعد از اینکه از شیخ طوسی نقل می کنند که که حبابه ی والبیه از اصحاب امام حسن علیه السلام و امام باقر علیه السلام است و از برقی نقل می کند که ایشان از امیر المؤمنین علیه السلام و از امام باقر علیه السلام نقل می کند، در مورد ایشان دو مطلب را نقل می کنند[1]
:
عدها الشيخ في رجاله (تارة) في أصحاب الحسن ع و أخرى في أصحاب الباقر علیه السلام
و عدها البرقي ممن روى عن أمير المؤمنين علیه السلام و عن أبي جعفر علیه السلام
و قال الكشي 1- محمد بن مسعود قال: حدثني جعفر بن أحمد قال: حدثني العمركي، عن الحسن بن علي بن فضال، عن ثعلبة بن ميمون، عن عنبسة بن مصعب و علي بن المغيرة، عن عمران بن ميثم قال: دخلت أنا و عباية الأسدي على امرأة من بني أسد يقال لها حبابة الوالبية فقال لها عباية: تدرين من هذا الشاب الذي هو معي؟ قالت: لا قال: مه ابن أخيك ميثم، قالت إي و الله إي و الله ثم قالت: أ لا أحدثكم بحديث سمعته من أبي عبد الله الحسين بن علي علیهما السلام قلنا: بلى قالت: سمعت الحسين بن علي علیهما السلام يقول: نحن و شيعتنا على الفطرة التي بعث الله عليها محمدا صلی الله علیه و آله و سائر الناس منها برآء، و كانت قد أدركت أمير المؤمنين علیه السلام و عاشت إلى زمن الرضا علیه السلام على ما بلغني و الله أعلم.
2- حمدويه عن محمد بن عيسى، عن ابن أبي نجران، عن إسحاق بن سويد الفراء، عن إسحاق بن عمار، عن صالح بن ميثم قال: دخلت أنا و عباية الأسدي على حبابة الوالبية فقال لها: هذا ابن أخيك ميثم قالت: ابن أخي و الله حقا أ لا أحدثكم بحديث عن الحسين بن علي علیهما السلام؟ فقلنا: بلى قالت: دخلت عليه و سلمت فرد السلام و رحب ثم قال: ما أبطأك عن زيارتنا و التسليم علينا يا حبابة؟ قلت: ما أبطأني عنك إلا علة عرضت قال و ما هي؟ قالت فكشفت خماري عن برص قالت فوضع يده على البرص و دعا فلم يزل يدعو حتى رفع يده و قد كشف الله ذلك البرص
ثم قال: يا حبابة إنه ليس أحد على ملة إبراهيم في هذه الأمة غيرنا و غير شيعتنا و من سواهم منها برآء. و قال الشيخ (قدس سره): و قصته (الرضا علیه السلام) مع حبابة الوالبية صاحبة الحصاة التي طبع فيها أمير المؤمنين علیه السلام و قال لها من طبع فيها فهو إمام و بقيت إلى أيام الرضا علیه السلام فطبع فيها و قد شهدت من تقدم من آبائه و طبعوا فيه و هو آخر من لقيتهم و ماتت بعد لقائها إياه و كفنها في قميصه، الغيبة: في الكلام على الواقفة في ذيل الروايات الرادة عليهم، الحديث
1. عمران بن میثم گفت: من و عبایه ی اسدی به ملاقات زنی از بنی اسد که به آن حبابه ی والبیه گفته می شد رفتیم. عبایه گفت: آیا این جوانی که همراه من است می شناسی؟ حبابه گفت: نه نمی شناسم. عبایه گفت: او پسر برادر تو میثم است. حبابه گفت: ای والله ای والله نمی خواهید برای شما حدیثی که خودم از امام حسین علیه السلام شنیدم نقل کنم. گفتیم: بله حبابه گفت: از امام حسین علیه السلام شنیدم که فرمودند: ما و شیعیان ما بر همان فطرت توحید و خداشناسی هستیم که خداوند عز و جل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را برای همان فرستاد و سائر مردم از آن محروم هستند.
پس از نقل روایت محمد بن مسعود می گوید: ایشان امیر المؤمنین علیه السلام را درک کرده و بنا بر آنچه که برای من نقل شده تا زمان امام رضا علیه السلام زندگی کرد.
2. صالح بن میثم گفت: من و عبایه به ملاقات حبابه ی والبیه رفتیم. گفتم: این پسر برادر تو میثم است. حبابه گفت: نمی خواهید برای شما حدیثی از حسین بن علی علیهما السلام نقل کنم؟ گفتیم: بله
حبابه گفت: روزی خدمت امام حسین علیه السلام رفتم و بر ایشان سلام دادم. ایشان از من استقبال کرده و به من خوش آمد گفتند و بعد فرمودند: چه چیز تو را از زیارت و سلام بر ما منع کرده است؟ گفتم: بیماری بر من عارض شد که نتوانستم خدمت شما بیایم. ایشان فرمودند: آن چیست؟ پوشه ی صورت را برداشتم که آثار برص در چهره و صورتم نمایان شد. امام علیه السلام دست بر روی برص گذاشته و دعا کردند و سپس دستشان را برداشتند و خداوند آن برص را از من برطرف کردند.
بعد فرمودند: کسی غیر از ما و شیعیان ما بر ملت و دین ابراهیم علیه السلام نیست و غیر ما از آن محروم اند.
مرحوم شیخ طوسی می فرماید:
قصه ی امام رضا علیه السلام با این زن که صاحب سنگریزه ها بود که امیر المؤمنین علیه السلام با خاتم خود بر آن نقش بست و به او فرمودند که هر که چنین توانست انجام دهد او امام است، قصه ای معروف است و امام رضا علیه السلام آخرین امامی بود که این زن با او ملاقات کرد و پس از ملاقات با امام رحلت کرد و امام پیراهن خود را به عنوان کفن به ایشان دادند.
نتیجهاز آنچه ذکر شد معلوم شد که ایشان شخصیتی مجهول و عادی نیست و موفق به ملاقات هشت امام معصوم علیهم السلام شده و مورد توجه ائمه علیهم السلام بوده است لذا شایستگی این را دارد که جزء رجعت کنندگان و در رکاب امام زمان در حیطه وظایف محوله به آن ها باشد.
 
چهارم) ام ایمن (نام او برکۀ)ام ایمن یکی از کسانی است که در روایت جزء اصحاب امام زمان ذکر شده است. ایشان شخصیتی مقبول الطرفین (شیعه و سنی) است. ایشان اهل حبشه می باشد که مدت ها کنیز حضرت عبدالمطلب علیه السلامو پس از او حضرت عبدالله علیه السلام بود و پس از ایشان به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به ارث رسید و تا زمانی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با حضرت خدیجه علیها السلام ازدواج نکرده بودند کنیز ایشان بودند و پس از آن پیامبر ایشان را آزاد کردند. سرپرستی دوران کودکی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امام حسین علیه السلام را به عهده داشت و جزء اولین زنان مهاجر و همسر شهید و مادر شهید می باشد، فرزند ایشان ایمن در جنگ ثقیف که خیلی ها فرار کردند ایستادگی کرد و به شهادت رسید و همسر دوم ایشان هم جناب زید ( پدر اسامه ) در جنگ موته به شهادت رسید.[2]

1. ام ایمن، مورد عنایت حق، به محبت حضرت فاطمه علیها السلام
روایت زیر را که هم شیعه و هم اهل سنت نقل کرده اند (اگرچه آنان بعض آن را از جهت سیاسی بیان نکرده اند ) بیانگر شخصیت و موقعیت این زن می باشد:
الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّ أُمَّ أَيْمَنَ لَمَّا تُوُفِّيَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام حَلَفَتْ أَنْ لَا تَكُونَ بِالْمَدِينَةِ إِذْ لَا تُطِيقُ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى مَوَاضِعَ كَانَتْ بِهَا فَخَرَجَتْ إِلَى مَكَّةَ فَلَمَّا كَانَتْ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ عَطِشَتْ عَطَشاً شَدِيداً فَرَفَعَتْ يَدَيْهَا قَالَتْ يَا رَبِّ أَنَا خَادِمَةُ فَاطِمَةَ علیها السلام تَقْتُلُنِي عَطَشاً فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهَا دَلْواً مِنَ السَّمَاءِ فَشَرِبَتْ فَلَمْ تَحْتَجْ إِلَى الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ سَبْعَ سِنِينَ وَ كَانَ النَّاسُ يَبْعَثُونَهَا فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْحَرِّ فَمَا يُصِيبُهَا عَطَش
قطب الدين راوندى گويد روايت شده[3]
:
وقتى فاطمه علیها السلام از دنيا رحلت نمود امّ ايمن سوگند خورد كه در مدينه نماند، زيرا طاقت ديدن آن مواضع و محل هايى كه فاطمه علیها السلام را در آنجا ديده بود نداشت، لذا از مدينه خارج شد و به سوى مكّه حركت كرد، در بين راه آب او تمام و تشنگى بر او غلبه كرد پس دستان خود را به سوى آسمان بلند كرده و گفت:
پروردگارا! من خدمتكار حضرت فاطمه علیها السلام هستم، آيا مى خواهى مرا به واسطه عطش و در حال تشنگى بميرانى؟ در اين حال خداوند متعالى دلوى آب از آسمان براى او فرستاد و او از آن آب نوشيد و هفت سال از آب و غذا بى نياز گرديد، و مردم او را در روز بسيار گرم به دنبال كارهايى مى فرستادند ولى او هرگز تشنه نمى شد
المناقب لابن شهرآشوب عَلِيُّ بْنُ مَعْمَرٍ قَالَ: خَرَجَتْ أُمُّ أَيْمَنَ إِلَى مَكَّةَ لَمَّا تُوُفِّيَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام وَ قَالَتْ لَا أَرَى الْمَدِينَةَ بَعْدَهَا فَأَصَابَهَا عَطَشٌ شَدِيدٌ فِي الْجُحْفَةِ حَتَّى خَافَتْ عَلَى نَفْسِهَا قَالَ فَكَسَرَتْ عَيْنَيْهَا نَحْوَ السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَتْ يَا رَبِّ أَ تُعْطِشُنِي وَ أَنَا خَادِمَةُ بِنْتِ نَبِيِّكَ صلی الله علیه و آله قَالَ فَنَزَلَ إِلَيْهَا دَلْوٌ مِنْ مَاءِ الْجَنَّةِ فَشَرِبَتْ وَ لَمْ تَجُعْ وَ لَمْ تَطْعَمْ سَبْعَ سِنِين
على بن معمر روايت كرده:امّ ايمن پس از رحلت حضرت فاطمه علیها السلام گفت: نمى توانم جاى فاطمه علیها السلام را در مدينه خالى ببينم. و لذا از مدينه خارج و به سوى مكّه حركت كرد، در بين راه، در محلّى به نام «جحفه» عطش و تشنگى شديدى بر او غلبه كرد به طورى كه ترسيد كه مبادا در اثر تشنگى از دنيا برود، پس چشمان خود را به آسمان دوخته عرضه داشت: خداوندا! آيا مرا تشنه مى گذارى در حالى كه من خادم دختر پيامبرت بوده ام؟! على بن معمر گويد: در اين حال دلوى آب از آبهاى بهشتى براى او فرود آمد، پس بعد از نوشيدن از آن آب، تا هفت سال گرسنه نشد و چيزى نخورد.
2. ام ایمن، پرستار سید الشهداء علیه السلام
مرحوم مجلسی در بحار الانوار نقل می کند[4]
:
لي، الأمالي للصدوق أَبِي عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ أَبِي إِسْحَاقَ النَّهَاوَنْدِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَقْبَلَ جِيرَانُ أُمِّ أَيْمَنَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمَّ أَيْمَنَ لَمْ تَنَمِ الْبَارِحَةَ مِنَ الْبُكَاءِ لَمْ تَزَلْ تَبْكِي حَتَّى أَصْبَحَتْ قَالَ فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَى أُمِّ أَيْمَنَ فَجَاءَتْهُ فَقَالَ لَهَا يَا أُمَّ أَيْمَنَ لَا أَبْكَى اللَّهُ عَيْنَكِ إِنَّ جِيرَانَكِ أَتَوْنِي وَ أَخْبَرُونِي أَنَّكِ لَمْ تَزَلِ اللَّيْلَ تَبْكِينَ أَجْمَعَ فَلَا أَبْكَى اللَّهُ عَيْنَكِ مَا الَّذِي أَبْكَاكِ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ رَأَيْتُ رُؤْيَا عَظِيمَةً شَدِيدَةً فَلَمْ أَزَلْ أَبْكِي اللَّيْلَ أَجْمَعَ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقُصِّيهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أَعْلَمُ فَقَالَتْ تَعْظُمُ عَلَيَّ أَنْ أَتَكَلَّمَ بِهَا فَقَالَ لَهَا إِنَّ الرُّؤْيَا لَيْسَتْ عَلَى مَا تَرَى فَقُصِّيهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ قَالَتْ رَأَيْتُ فِي لَيْلَتِي هَذِهِ كَأَنَّ بَعْضَ أَعْضَائِكَ مُلْقًى فِي بَيْتِي فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ص نَامَتْ عَيْنُكِ يَا أُمَّ أَيْمَنَ تَلِدُ فَاطِمَةُ علیها السلام الْحُسَيْنَ علیه السلام فَتُرَبِّينَهُ وَ تَلْبَيْنَهُ فَيَكُونُ بَعْضُ أَعْضَائِي فِي بَيْتِكِ
فَلَمَّا وَلَدَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام الْحُسَيْنَ علیه السلام فَكَانَ يَوْمُ السَّابِعِ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَحُلِقَ رَأْسُهُ وَ تُصُدِّقَ بِوَزْنِ شَعْرِهِ فِضَّةٌ وَ عُقَّ عَنْهُ ثُمَّ هَيَّأَتْهُ أُمُّ أَيْمَنَ وَ لَفَّتْهُ فِي بُرْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ أَقْبَلَتْ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ مَرْحَباً بِالْحَامِلِ وَ الْمَحْمُولِ يَا أُمَّ أَيْمَنَ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَاكِ.
در كتاب: امالى از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روايت ميكند كه فرمود: همسايگان ام ايمن بحضور پيامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمدند و گفتند:
يا رسول اللَّه! ام ايمن شب گذشته از شدت گريه خواب نرفت، وى همچنان گريه ميكرد تا اينكه شب را صبح نمود!! پيغمبر اعظم صلی الله علیه و آله بسراغ ام ايمن فرستاد، هنگامى كه وى بحضور پيامبر اكرم مشرف شد آن حضرت به او فرمود: خدا چشم تو را گريان نكند، براى چه گريستى!؟
گفت: يا رسول اللَّه ديشب خواب بسيار بزرگ و خطرناكى ديدم و بدين جهت تا صبح اشك ريختم، فرمود: خواب خود را براى رسول خدا شرح بده، چون كه خدا و رسول داناترند، گفت: يا رسول اللَّه براى من ناگوار است كه خواب خود را بگويم، فرمود: تعبير خواب تو اين طور كه گمان ميكنى نيست، آن را براى رسول خدا شرح بده.گفت: در شب گذشته ديدم گويا: بعضى از اعضاى تو در ميان خانه من افتاده است!! فرمود: اى ام ايمن چشم تو بخواب برود، فاطمه حسين را خواهد زائيد و تو حسين را پرورش و شير خواهى داد. بدين تعبير بعضى از اعضاى من در خانه تو خواهد بود.موقعى كه حضرت زهراء علیها السلام امام حسين علیه السلام را زائيد و روز هفتم آن حضرت فرا رسيد پيغمبر اكرم صلی الله علیه و آله دستور داد تا سر مبارك امام حسين علیه السلام را تراشيدند و به وزن موى سرش نقره صدقه دادند و براى آن بزرگوار عقيقه يعنى گوسفند قربانى كردند.
سپس ام ايمن امام حسين علیه السلام را مهيا كرد و در ميان بُرد (بضم باء و سكون راء) رسول خدا پيچيد و به حضور پيغمبر اكرم صلی الله علیه و آله آورد. پيامبر خدا صلی الله علیه و آله به ام ايمن فرمود:
مرحبا به حامل و محمول! يعنى مرحبا به حمل کننده (تو) و حمل شونده (امام حسينعلیه السلام) اى ام ايمن! اين تعبير همان خوابى است كه ديدى!! و ...
3. ام ایمن، مورد عنایت حضرت فاطمه علیها السلام
و همچنین در کتاب شریف کافی آمده است[5]
:
كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله لِفَاطِمَةَ علیها السلام يَا فَاطِمَةُ قُومِي فَاخْرُجِي تِلْكِ الصَّحْفَةَ فَقَامَتْ فَأَخْرَجَتْ صَحْفَةً[6]
فِيهَا تَرِيدٌ وَ عُرَاقٌ يَفُورُ فَأَكَلَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله وَ عَلِيٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ علیهم السلام ثَلَاثَةَ عَشَرَ يَوْماً ثُمَّ إِنَّ أُمَ أَيْمَنَ رَأَتِ الْحُسَيْنَ مَعَهُ شَيْ ءٌ فَقَالَتْ لَهُ مِنْ أَيْنَ لَكَ هَذَا قَالَ إِنَّا لَنَأْكُلُهُ مُنْذُ أَيَّامٍ فَأَتَتْ أُمُ أَيْمَنَ فَاطِمَةَ علیها السلام فَقَالَتْ يَا فَاطِمَةُ إِذَا كَانَ عِنْدَ أُمِ أَيْمَنَ شَيْ ءٌ فَإِنَّمَا هُوَ لِفَاطِمَةَ وَ لِوُلْدِهَا وَ إِذَا كَانَ عِنْدَ فَاطِمَةَ شَيْ ءٌ فَلَيْسَ لِأُمِّ أَيْمَنَ مِنْهُ شَيْ ءٌ فَأَخْرَجَتْ لَهَا مِنْهُ فَأَكَلَتْ مِنْهُ أُمُ أَيْمَنَ وَ نَفِدَتِ الصَّحْفَةُ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله أَمَا لَوْ لَا أَنَّكِ أَطْعَمْتِهَا لَأَكَلْتِ مِنْهَا أَنْتِ وَ ذُرِّيَّتُكِ إِلَى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ الصَّحْفَةُ عِنْدَنَا يَخْرُجُ بِهَا قَائِمُنَا علیه السلام فِي زَمَانِهِ.
امام محمّد باقر علیه السلام می فرمايد: پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله به فاطمه علیها السلام گفت:
اى فاطمه! برخيز و آن ظرف غذا را بياور. فاطمه برخاست و ظرف غذايى كه در آن نان تريد شده- تكه تكه شده- همراه با گوشت بود آورد، و پيامبر، على، فاطمه، حسن و حسين به مدّت سيزده روز از آن ظرف غذا مى خوردند تا اينكه امّ ايمن تكّه اى از آن را در دست حسين ديده و پرسيد: اين طعام را از كجا آورده اى؟ و آن حضرت در پاسخ فرمود:
چند روزى است كه از اين غذا مى خوريم. امّ ايمن نزد حضرت فاطمه علیها السلام آمد و گفت: هر چه در نزد من باشد از آن شما و فرزندان شماست اما اگر در نزد شما چيزى باشد آيا امّ ايمن نمى تواند قسمتى از آن را داشته باشد و سهمی ندارد؟! پس مقدارى از آن غذا را به امّ ايمن داد و چون وى از آن طعام خورد، ظرف غذا ناپديد گرديد و پيامبر صلی الله علیه و آله در اين باره به فاطمه علیها السلام فرمود: اگر از اين غذا به امّ ايمن نداده بودى ، همانا شما تا روز قيامت مى توانستيد از آن غذا مصرف نماييد.
امام باقر علیه السلام گويد: آن ظرف هم اكنون نزد ماست و قائم آل محمّد در زمان خود آن را ظاهر نموده و از طعامش مصرف خواهد نمود.
مرحوم مجلسی این روایت را از نظر سند تضعیف می کند و به تقویت متن آن به آوردن نقل هائی به همین مضمون از زمخشری و راوندی و مرحوم عیاشی می پردازد، اما به نظر ما سند هم اشکالی ندارد.

[1] معجم رجال الحديث، مرحوم خوئی، ج : 23 ص : 185.

[2] سیر اعلام النبلا، ذهبی، ج2، ص225.

[3] سند ندارد، یک بحثی در فقه مطرح است که آیا تسامح در ادله ی سنن شامل مکروهات، فتاوای فقها، وقایع و فضائل هم می شود، مرحوم شهید بحثی دارند. مشکلی ندارد مخصوصا که فضائل خود علمای اهل سنت هم مطرح کردند.

[4] بحار الانوار، ج43، ص242.

[5] الکافی، ج1، ص460.

[6] ظرف غذای پنج نفره را گویند.