جلسه 1394/11/19

بسم الله الرحمن الرحیم





ب)منابع روایت پنجم
1. بصائر الدرجات، سعد بن عبدالله اشعری، ج3
2. کمال الدین و تمام النعمه، مرحوم ابن بابویه قمی، ج2، ص671
3. بصائر الدرجات، مرحوم صفار قمی، ج1، ص311
4. الغیبه، مرحوم نعمانی، باب12، ص203
5. نوادر الاخبار، مرحوم فیض، ص269 از کمال الدین
6. خصال، مرحوم صدوق، ج2، ص649، ح43 متن بصائر الدرجات
7. اثباة الهداة، مرحوم حر عاملی، ج3، ص493 از کمال الدین، و ص496 از خصال، وص521 از بصائر الدرجات، و ص546 از غیبه نعمانی
8. حلیة الابرار، مرحوم سید هاشم بحرانی، ج5، ص315 از مرحوم ابن بابویه (اعم است از اینکه از کمال الدین باشد)
9. بحار الانوار، مرحوم مجلسی، ج52، ص286 از کمال الدین
10. بشارة الاسلام، مرحوم کاظمی، ص195 روایت دوم نعمانی . ص246 از کمال الدین
11. معجم الاحادیث المهدیعلیه السلام، ج5، ص256
ج) بررسی سند روایت
سند بصائر
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ مُوسَى بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع
1. سعد بن عبدالله اشعری مولف کتاب بصائر الدرجات (م299هجری قمری)
نظر مرحوم نجاشی
شيخ هذه الطائفة و فقيهها و وجهها. كان سمع من حديث العامة شيئا كثيرا و سافر في طلب الحديث
مرحوم نجاشی در مورد ایشان فرمودند شیخ الطائفه (تعبیری که برای امثال شیخ طوسی است) و ایشان قبل از شیخ طوسی ملقب به شیخ الطائفه بودند.
ایشان به قصد سوال از امام حسن عسگری خدمت آقا شرفیاب می شوند و در آنجا امام زمان علیه السلام که در آن موقع حدود 3 سال داشته اند را می بیند. امام عسگری علیه السلام هم به او می فرمایند: از حجت خدا سوال کن.[1]

سعد شخصیت بزرگی است که در دوران غیبت صغری زندگی می کرده است و یکی از کتاب های مهم راجع به امام زمان علیه السلام نوشته است. کتاب ایشان هم کتاب معتبری است. مرحوم نجاشی و شیخ طوسی گفته اند چند جزء است.
یکی از علما در مورد این کتاب شبهه کرده است که اینکه (اختصره حسن بن سلیمان)، حسن بن سلیمان چه کتابی را مختصر کرده؟ آیا اصل کتاب از سعد بوده و او مختصر کرده یا اینکه اصل کتاب از مؤلف دیگری بوده سعد خلاصه کرده و حسن بن سلیمان برگزیده ای از آن را نوشته است؟
مرحوم آقا بزرگ جواب می دهند که مولف کتاب بصائر سعد بن عبدالله اشعری است و حسن بن سلیمان ( تلمیذ شیخ شهید و صاحب اثبات الرجعه) آن را مختصر کرده اند و بعد از تصریح شیخ طوسی و نجاشی به اینکه مؤلف کتاب بصائر سعد است دیگر وجهی برای اشکال صاحب ریاض نمی ماند که گفته است:
به نظر ما مولف اصل کتاب بصائر سعد نمی باشد بلکه ایشان این کتاب را خلاصه کرده و شیخ حسن از آن مختصر انتخاب کرده و اسم آن را منتخب البصائر گذاشته است.[2]

2. محمد بن حسین بن ابی الخطاب
ایشان در کتب اربعه قریب 200 روایت دارند که به نظر ما همین کثرت روایت در توثیق ایشان کفایت می کند .
نظر مرحوم نجاشی[3]

و اسم أبي الخطاب زيد جليل من أصحابنا عظيم القدر كثير الرواية ثقة عين حسن التصانيف مسكون إلى روايته. له كتاب التوحيد كتاب المعرفة و البداء كتاب الرد على أهل القدر كتاب الإمامة كتاب اللؤلؤة كتاب وصايا الأئمة عليهم السلام كتاب النوادر. أخبرنا علي بن أحمد عن محمد بن الحسن عن الصفار قال: حدثنا محمد بن الحسين بسائر كتبه. و مات محمد بن الحسين سنة اثنتين و ستين و مائتين.
یعنی او مرد بزرگی است و روایات بسیاری نقل می کند و کتاب های خوبی نوشته و روایات او را با اطمینان می پذیریم...
البته به صرف اینکه نجاشی گفته روایاتش قابل قبول است، نمی توان حتی روایاتی که مشکل سندی دارد و سند آن ضعیف است را پذیرفت.
نظر شیخ طوسی[4]

الزيات الكوفي ثقة من أصحاب أبي جعفر الثاني
ایشان از علمائی است که از محمد بن سنان که مشهور قائل به ضعف او هستند، نقل روایت می کند و نقل ایشان را اگر دلیل قرار ندهیم، یکی از مویدات معتبر بودن محمد بن سنان و قبول روایات او است.
ایشان روایاتی را که در ارتباط با زیارت قبر امیر المومنین هست را نقل می کند.
نظر مرحوم ابن شهر آشوب
ایشان از ثقات ابی جعفر محمد بن علی علیه السلام می باشد.
نتیجه اینکه ایشان ثقه می باشند البته در متن بصائر چنین آمده محمد بن الحسین و دیگر ابن ابی الخطاب را ندارد اما به قرینه راوی و مروی عنه معلوم است که همین ابن ابی الخطاب است.[5]

3. موسی بن سعدان
ایشان ضعیف هستند.
نظر مرحوم مامقانی[6]

ایشان مدح و توثیقی ندارد.
نظر مرحوم خوئی
ایشان مطلبی نقل می کند که مفاد آن این است که ایشان غالی و ضعیف است.
نظر مرحوم نجاشی[7]

ضعيف في الحديث كوفي له كتب كثيرة منها: كتاب الطرائف أخبرنا محمد بن محمد عن أبي غالب أحمد بن محمد قال: حدثني جدي محمد بن سليمان عن محمد بن الحسين بن أبي الخطاب به.
در روایت ضعیف است وکتاب های زیادی دارد.
نظر ابن غضائری[8]

كوفي. روى عن أبي الحسن عليه السلام. ضعيف في مذهبه غلو.
ما تضعیفی نسبت به خود ایشان جزء ابن غضائری نیافتیم و این کتاب هم معلوم نیست از ایشان باشد لذا معتبر نیست.
ایشان در کامل الزیارات روایت دارد، آیاتی که در مورد شهادت امام حسین علیه السلام نقل کردند، در تفسیر قمی در مورد امام زمان علیه السلام روایت دارد پس طبق مبنای مرحوم خوئی توثیق عام دارند اگرچه ایشان از مبنای خود در مورد کامل الزیارات برگشتند اما در مورد تفسیر قمی برنگشتند پس ایشان توثیق دارند.
مرحوم خوئی می فرماید:
توثیق علی بن ابراهیم و ابن قولویه با تضعیف نجاشی معارض است که این تضعیف به تضعیف ابن غضائری تایید می شود پس این شخص مجهول الحال است و به روایتش اعتنا نمی شود.
جواب از بیان مرحوم خوئی:
اولا شما کتاب ابن غضائری را قبول ندارید پس چطور موید برای تضعیف قرار می دهید.
ثانیا نجاشی فرمود ضعیف فی الحدیث، خود ایشان را تضعیف نکرد پس طبق مبنای شما توثیق ایشان معارضی ندارد و ایشان ثقه است.
نظر مرحوم وحید بهبهانی
به ایشان غلو نسبت داده شده است و ما بعضا به غلوی که قدما به روات نسبت داده اند اعتنا نمی کنیم زیرا قدما چیزهائی را که امروزه جزء ضروریات مذهب تشیع می باشد را هم غلو می دانسته اند.
مرحوم مامقانی می فرماید:
ما نمی توانیم با بودن تضعیف امثال نجاشی ایشان را تصحیح و توثیق کنیم، مدحی هم که ندارد لذا ایشان ضعیف است.

[1] به این روایت مرحوم خوئی و مرحوم شوشتری اشکالاتی کرده اند که ما از آن جواب داده ایم.

[2] الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج3، ص124، ش415.

[3] رجال نجاشی، ج1، ص334.

[4] رجال طوسی، ج1، ص391.

[5] برای توضیح بیشتر رجوع شود معجم الرجال، ج15، ص291.

[6] تنقیح المقال، ج3، ص257.

[7] رجال نجاشی، ج1، ص404.

[8] ابن غضائری، ج1، ص91.