جلسه 1394/08/23

بسم الله الرحمن الرحیم



بررسي سند روايت پنجم/ رواياتي كه به عنوان مبين روايت قبل مطرح هستند/ رواياتي كه دلالت بر عدم قبول توبه در زمان ظهور دارند

موضوع: بررسی سند روایت پنجم/ روایاتی که به عنوان مبین روایت قبل مطرح هستند/ روایاتی که دلالت بر عدم قبول توبه در زمان ظهور دارند
جلسه گذشته، به دنبال بررسی سندی روایت پنجم در این باب بودیم. مرحوم مجلسی در مرآۀ العقول ، ج18، ص333 ، این روایت را نقل و تضعیف می کنند؛ لذا متعرض بررسی سند و راویان شدیم:
ادامه بررسی سند روایت پنجم:
    1. حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ
اما در رابطه با ایشان اقوال مختلفی نقل شده است ؛ مرحوم نجاشیرحمه الله می فرماید ایشان کوفی است و از امام صادقعلیه السلام روایت نقل می کند و متولی قضاوت از هارون الرشید شده است و بعد هم ولایت کوفه را به ایشان سپرد، و در کوفه سنه 149ه.ق از دنیا رفت. تا آخر فرمایشات مرحوم نجاشیرحمه الله ، توثیقی از ایشان استفاده نشده است.
نظر شیخ طوسیرحمه الله :
مرحوم شیخ طوسیرحمه الله هم تصریحی در کتابشان ندارند ، فقط می فرماید "له کتاب معتمد" ، و در رجال تصریح می کنند ایشان عامی است، ولی عامی بودن دخلی در تضعیف یا توثیق ندارد. ایشان در کتاب عده می فرمایند : عمل الطائفة بأخبار حفص بن غياث. همه علما و بزرگان به روایت حفص عمل کرده اند
مرحوم خویی بعد از بیان حرف شیخرحمه الله می فرمایند:
و يظهر من مجموع كلامه فيها: أن العدالة المعتبرة في الراوي أن يكون ثقة متحرزا في روايته عن الكذب، و إن كان مخالفا في الاعتقاد، فاسقا في العمل، نعم رواية المعتقد للحق الموثوق به يتقدم على غيره في مقام المعارضة.
از مجموع کلمات شیخ رحمه الله راجع به حفص معلوم می شود عدالتی که در راوی معتبر است ، این است که از دروغ در روایت پرهیز داشته باشد، هرچند عقایدش با عقاید ما مخالف باشد و در عمل فاسق باشد. آنچه که برای راوی معتبر است عدم کذب است، اگرچه مخالف در اعتقاد باشد. ولی در جایی که روایت عامی با روایت خاصه تعارض کند چه باید کرد؛ در حالی که هر دو ثقه هستند؟ می فرماید در چنین مواردی روایت خاصه که ثقه باشد بر غیرش مقدم می شود.
در ادامه نظر خودشان را بیان می کنند :
نظر مرحوم خوییرحمه الله :
و ذكر في العدة في بحث حجية خبر الواحد، عمل الطائفة بأخبار حفص بن غياث، و يظهر من مجموع كلامه فيها: أن العدالة المعتبرة في الراوي أن يكون ثقة متحرزا في روايته عن الكذب، و إن كان مخالفا في الاعتقاد، فاسقا في العمل، نعم رواية المعتقد للحق الموثوق به يتقدم على غيره في مقام المعارضة. و المتحصل من ذلك: أن حفص بن غياث ثقة و عملت الطائفة برواياته.[1]

و المتحصل من ذلك: أن حفص بن غياث ثقة و عملت الطائفة برواياته.
حاصل برداشت ما این است که حفص مشکلی ندارد و علما به روایت ایشان عمل کرده اند.
بعد از این مرحوم خوییرحمه الله می فرمایند: البته از روایاتی که حفص نقل کرده بر می آید که ایشان عامی هم نبوده است.
و قد يستظهر من روايته عن الصادقعلیه السلام في روضة الكافي الحديث 98 قوله ع: "فو الله أن لو سجد حتى ينقطع عنقه ما قبل الله عز و جل منه عملا إلا بولايتنا أهل البيت... إني لأرجو النجاة لمن عرف حقنا من هذه الأمة، إلا لأحد ثلاثة صاحب سلطان جائر و صاحب هوى، و الفاسق المعلن". و من روايته عن موسى بن جعفرعلیهما السلام قوله: "يا حفص من مات من أوليائنا و شيعتنا، و لم يحسن القرآن علم في قبره"، الحديث. إنه كان شيعيا
روایتی از امام صادقعلیه السلام نقل می کنند که به ایشان می فرماید: اگر کسی اینقدر عبادت کند که در اثر کثرت عبادت گردنش بشکند، اما ولایت ما را نداشته باشد ، اعمالش مقبول نیست. من نجات را برای کسی که معرفت به حقوق ما داشته باشد ، امید دارم. (حق امام چیست؟ اینها ائمه به حق و جانشینان پیامبرصلی الله علیه و آله هستند و اطاعت و مخالفتشان ، اطاعت و مخالفت پیامبرصلی الله علیه و آله است). مگر کسی که دستیار ظالم باشد و اهل بدعت باشد و یا کسی که علنا حدود الهی را بشکند.
و روایت بعدی را از امام کاظمعلیه السلام نقل می کند که فرمودند: ای حفص! آنقدر شیعه رتبه دارد که اگر قرآن هم بلد نباشد و فوت شود ، در عالم قبر به او آموزش می دهند، تا در عالم قیامت بخواند و ترقی رتبه پیدا کند.
اگر عامی باشد چنین روایاتی را نقل نمی کند، چون بر خلاف عقیده خودش هست. البته ایشان در سند این روایات اشکال می کنند:
لكنه لا يتم لأنه لو سلمت الدلالة فإن في سند الروايتين القاسم بن محمد، عن سليمان المنقري .
به علاوه اینکه در این روایت حفص آمده که احتمال دارد افراد دیگری باشند.
على أن الرواية الثانية لا تصريح فيها بأن راويها هو حفص بن غياث فلعله حفص بن سوقة، أو حفص بن البختري، أو غيرهما ممن روى عن موسى بن جعفرعلیهما السلام.
یعنی معلوم نیست مراد از حفص در روایت دوم ابن غیاث باشد، زیرا ممکن است حفص بن سوقه یا ابن بختری باشد.
نتیجه این که مرحوم خوییرحمه الله می فرمایند ایشان اگر عامی هم باشد، ثقه است.
تنبیه :
حفص بن غیاث در کتب اربعه قریب نود روایت دارد و کثیر الروایه است، کسی که ضعیف باشد از او نود روایت نقل نمی شود. اکثار نقل روایت بزرگان از او، کشف می کند که شخص یا عادل است یا ثقه.
نظر فرزند مرحوم مامقانیرحمه الله:
حصيلة البحث نقلنا كلمات الأعلام من الخاصة و العامة في المترجم، و نقلنا بعض رواياته، إلاّ أنّ الذي يبدو لي أنّ بعض رواياته التي أشرنا إليها لا يمكن صدورها من الإمام إن لم يكن المخاطب من الشيعة الإمامية المأمون جانبه، الموثوق بتديّنه، و الذي يغلب على الظن أنّه إمامي ثقة شديد التقية، و مع التنزّل عامي موثّق بالقرائن، و اللّه العالم.[2]

ما کلمات عامه و خاصه راجع به حفص را نقل کردیم ، اما برای ما مشخص است که بعضی روایات ممکن نیست از امام صادر شده باشد، مگر این که مخاطب شیعه امامی باشد؛ که منظور همان دو روایتی است که نقل کردیم . پس از این دو روایت کشف می کنیم که ایشان شیعه است و دینش مورد وثاقت است و آنچه که به نظر ما میرسد، امامی و ثقه است و بسیار تقیه می کرده است. (البته روایتی هست که ایشان می فرماید "ولدنی ابوبکر مرتین" که ما قائلیم اینها از باب تقیه است، و همچنین این روایت را در کتب دست اول ندیدیم و اولین کتابی که این روایت را نقل می کند، کشف الغمۀ اربلی است و او هم از یکی از علمای حنابله به نام جنابذی نقل می کند.)
نظر مرحوم مامقانیرحمه الله:
مرحوم مامقانیرحمه الله بعد از این که بحث مفصلی راجع به ایشان دارند، گویا تمایل به توثیق ایشان دارند.
و ضعّفه في المعتبر ، و كشف الرموز ، و التنقيح ، و إيضاح الفخر ، و المدارك ... و غيرها معللين بكونه عاميا ، و قد سها قلم كاشف الرموز في تعليله بكونه بتريا ، فإنّ فيه : أنّ البترية ليسوا من العامّة. نعم ، قسم من البترية من العامّة.[3]

می فرمایند: در مقابل افرادی هستند که ایشان را تضعیف می کنند: علامه حلیرحمه الله، مرحوم محققرحمه الله در معتبر ، فاضل آبیرحمه الله در کشف الرموز ، فاضل مقدادرحمه الله در تنقیح الرائع ، فخررحمه الله فرزند علامه حلی در ایضاح الفوائد و مدارج؛ دلیشان عامی بودن ایشان است و کاشف الرموز در این که گفته ضعیف است چون بتری است اشتباه کرده است ، زیرا بتریه از عامه نیستند.
و تنقيح المقال في حال الرجال: أنّ المشهور و إن كان كون الرجل عامّيا، إلاّ أنّ تخلّف الشهرة في جملة من تراجم الرواة ، منهم السكوني-على ما مرّ- مع عدم إشارة النجاشي أصلا إلى كونه عاميّا، ربّما يثبّطنا عن الجزم بذلك. و تولّيه القضاء من قبل هارون أعمّ من كونه عامّيا ؛ لإمكان كونه إماميا ملتزما بالتقية التامّة. و استدلال بعضهم لكونه عاميّا بما في أمالي الصدوق رحمه اللّه من أنّه عند الرواية عن مولانا الصادق عليه السلام كان يقول:حدّثني خير الجعافرة جعفر بن محمّد عليهما السلام..كما ترى
بالاخره مشهور این است که ایشان عامی است، لکن نجاشی اصلا اشاره ای به عامی بودن نکرده است ؛ لذا نمی توان گفت ایشان عامی است. و قبول قضاوت از جانب هارون نمی تواند دلیل بر عامی بودن باشد زیرا ممکن است از باب تقیه باشد. و استدلال بعضی به آنچه در امالی صدوق است به این که شیعه تعبیر به خیر الجعافره نمی کند، استدلال ضعیفی است.
در ادامه ادله ای را می آورند و می فرمایند در عامی بودن ایشان بحث داریم. با فرض عامی بودن ایشان ، همه علما به روایات وی عمل کرده اند. مرحوم مجلسیرحمه الله در وجیزه می فرماید: ضعیف او موثق .
نتیجه :
سند روایت از جهت حفص بن غیاث مشکلی ندارد. اگر قاسم بن محمد هم توثیق بشود، سند مشکلی ندارد و الا سند روایت خالی از اشکال نیست.

[1] . معجم رجال الحديث، ج6، ص149.

[2] تنقيح المقال في علم الرجال، ج23، ص302.

[3] تنقیح المقال، ج23، ص297.