جلسه 1394/08/16

بسم الله الرحمن الرحیم



بررسي مفاد رواياتي كه دلالت بر عدم قبول توبه در زمان ظهور دارند

موضوع: بررسی مفاد روایاتی که دلالت بر عدم قبول توبه در زمان ظهور دارند
بحث در مورد روایاتی است که مفادش عدم قبول توبه در زمان ظهور است، که بیان شد دو یا سه روایت وجود دارد، و این تردید به علت احتمال یکی بودن دو روایت اولی است. روشن خواهد شد که هیچ کدام از روایات صحیح السند نیستند، وبر فرض قبول این روایت، روایات دیگری هست که مبین این روایات است . بیان ائمهعلیهم السلام نیز مانند قرآن کریم، مجمل و مبین دارد و بعضی از آن بعض دیگر را تفسیر می کند.
ادامه بررسی سند روایت سوم:
در جلسه گذشته معلوم شد که دو سه نفر در سند این روایت مورد اشکالند. یکی از آنها محمد بن حسان رازی و یکی محمد بن علی کوفی که مورد اشکال واضح است و یکی بکیر بن اعین که از قدما توثیق ندارد ولی از متأخرین قائل به اعتبارش هستند.
گفتیم که در مورد محمد بن حسان رازی گفته شده: «یعرف و ینکر» و این عبارت معانی متعدد دارد و نمی توان از آن ضعف را فهمید.
عبارت "يروي عن الضعفاء كثيرا":
آیا این عبارت دلالت بر ضعف راوی دارد یا روایت زیر سوال می رود؟ حق این است که ضعف راوی ثابت نمی شود. ابن غضائری هم که تصریح می کند، خودش ضعیف است و ما کرارا بیان کردیم که ما کتاب ابن غضائری را قبول نداریم؛ زیرا اسنادش به او معلوم نیست؛ پس تضعیف های آن را قبول نداریم.
نظر وحید بهبهانیرحمه الله:
ایشان گویا می خواهند او را توثیق کنند؛ لذا می فرماید:
وصفه الصدوق بخادم الرضاعلیه السلام و هو في طريقه إلى محمد بن مسلم، و يروي عنه محمد بن أحمد بن يحيى و لم يستثن روايته و هو دليل على عدالته و يؤيده رواية الأجلة عنه، مثل محمد بن يحيى العطار و أحمد بن إدريس و الصفار و غيره .
خادم الرضا یک دلیل برای اعتبار ایشان است و همچنین محمد بن أحمد بن يحيى از ایشان روایت نقل می کند و یک موید هم آورده است و آن روایت اجلا و بزرگان از ایشان است.
جواب مرحوم بهبهانیرحمه الله :
در اینجا یک اشتباه فاحش و سهو قلم از ایشان هست؛ چون مرحوم صدوقرحمه الله خادم الرضا را به ایشان نسبت نداده است؛ بلکه به محمد بن زید الرزامی نسبت داده است. بین رازی و رزامی اشتباه شده است.
نکته دیگر مسئله روایت محمد بن احمد بن یحیی از ایشان است؛ ولی این مسئله کشف از عدالت ایشان نمی کند. اینکه ایشان استثنا نکرده، به دلیل آن است استادش ابن الولید استثنا نکرده است.
نظر مرحوم خویی:
و أما رواية محمد بن أحمد بن يحيى عنه، فهي و إن كانت صحيحة، إلا أنها لا تكشف عن العدالة، بل غاية الأمر، أنها تكشف عن اعتماد ابن الوليد عليه و هو لا يدل لا على التوثيق و لا على العدالة. هذا و قد ذكرنا غير مرة، أن رواية الأجلاء عن شخص، لا تدل على وثاقته و لا حسنه، فالرجل لم تثبت وثاقته و إن كان ضعفه لم يثبت أيضا، فإن عبارة النجاشي لا تدل على ضعفه في نفسه و تضعيف ابن الغضائري لا يعتمد عليه، لأن نسبة الكتاب إليه لم تثبت.
روایت محمد بن أحمد بن يحيى از ایشان درست است؛ ولی کشف از عدالت نمی کند و این که ایشان استثنا نکرده، به این دلیل است که استادش ابن الولید استثنا نکرده است. مبنای آقای خوییرحمه الله این است که عدم استثنای ابن الولید نه دلالت بر وثاقت دارد نه دلالت بر عدالت دارد. البته مبنای صدوقرحمه الله این است که عدم استثنای روایت شخصی توسط ابن ولید دلالت بر وثاقت او می کند. پس دلیل دوم هم فاسد است.
هذا و قد ذكرنا غير مرة، أن رواية الأجلاء عن شخص، لا تدل على وثاقته و لا حسنه، فالرجل لم تثبت وثاقته و إن كان ضعفه لم يثبت أيضا، فإن عبارة النجاشي لا تدل على ضعفه في نفسه و تضعيف ابن الغضائري لا يعتمد عليه، لأن نسبة الكتاب إليه لم تثبت.
ایشان می فرمایند روایت اجلا دلالتی بر وثاقت یا حسن نمی کند. نه وثاقت ایشان ثابت است و نه ضعف ایشان ، چون عبارت نجاشی دلالت بر ضعف خودش ندارد؛ زیرا نقل از ضعفا دلالتی بر ضعف ندارد. و تضعیف ابن غضائری هم اثری ندارد؛ چون اسناد کتاب به ایشان محل اشکال است.
اما روایت اجلا :
ایشان می فرماید: نه دلالت بر وثاقت شخصی است، نه دلالت بر حسن کسی است؛ پس مجهول می شود.
نظر نهایی:
اگر ما مسئله روایت اجلا را دلیل قرار ندهیم، مؤید هست. البته اگر اکثار در روایت ثابت شود، بدون تردید موجب وثاقت شخص می شود؛ مثل: سهل بن زیاد، هرچند امثال مرحوم خویی او را تضعیف کرده اند، منتها ما قبول نداریم. نمیشود کسی که دو هزار روایت از او در کتب اربعه نقل شده است، ضعیف باشد. پس اکثار روایت را دلیل بر وثاقت قرار می دهیم. اما گمان نمی کنم در اینجا اکثار روایت باشد؛ ولی می تواند به عنوان مؤید باشد.
پس این شخص توثیقش ثابت نشد. این یک اشکال در سند روایت.
اشکال دوم در سند روایت:
مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ
اگر به معجم رجال مرحوم خوییرحمه الله، جلد 15و16 مراجعه کنید؛ به دهها نفر با این عنوان برخورد می کنید که برخی ثقه، برخی ضعیف و برخی مجهولند. سؤال اینجا است که این شخص موجود در سند کدام یک از اینها است؟ آیا از ثقات است یا ضعفا یا مجاهیل؟
ظن قریب به علم این است که صیرفی باشد. ما راجع به این شخص سال گذشته مفصل بحث کردیم و اینجا دوباره بحث نمی کنیم.
قال النجاشي: محمد بن علي بن إبراهيم بن موسى أبو جعفر القرشي مولاهم صيرفي: ابن أخت خلاد المقري و هو خلاد بن عيسى و كان يلقب محمد بن علي أبا سمينة، ضعيف جدا، فاسد الاعتقاد، لا يعتمد في شي ء و كان ورد قم و قد اشتهر بالكذب بالكوفة و نزل على أحمد بن محمد بن عيسى مدة، ثم تشهر بالغلو فخفي[1]
و أخرجه أحمد بن محمد بن عيسى عن قم و له قصة و له من الكتب كتاب الدلائل و كتاب الوصايا، و كتاب العتق.
پس طبق این نقل اباسمینه دارای چند مشکل است : ضعیف، فاسدالاعتقاد، لایعتمد، اشتهر بالکذب، تشتهر بالغلو و همان کسی که میزبان او بود یعنی احمد بن محمد بن عیسی ، او را از قم بیرون کرد.
و ذكر علي بن محمد بن قتيبة النيسابوري، عن الفضل بن شاذان أنه قال: كدت أن أقنت على أبي سمينة محمد بن علي الصيرفي قال: قلت له و لم أستوجب القنوت من بين أمثاله؟ قال: إني (لأني أعرف) لأعرف منه ما لا تعرفه. و ذكر الفضل في بعض كتبه: من الكذابين المشهورين أبو الخطاب و يونس بن ظبيان و يزيد الصائغ و محمد بن سنان و أبو سمينة أشهرهم.[2]

فضل بن شاذان می گوید نزدیک بود در قنوتم ایشان را نفرین کنم چون چیزهایی در مورد ایشان میدانم که شما نمی دانید. و ایشان در برخی از کتابهایش که اسم دروغ گویان مشهور را می آورد، یکی از آنها و مشهورترین آنها ابو سمینه است.
و قال ابن الغضائري: محمد بن علي بن إبراهيم الصيرفي، ابن خلاد المقري أبو جعفر الملقب بأبي سمينة، كوفي، كذاب، غال، دخل قم و اشتهر أمره بها و نفاه أحمد بن محمد بن عيسى الأشعري رحمه الله عنها، و كان شهيرا في الارتفاع[3]
لا يلتفت إليه و لا يكتب حديثه.[4]

البته این نقل را جزو تضعیفات نمی آوریم؛ زیرا قبلا گفتیم کتاب ابن غضائری را قبول نداریم. بقي هنا أمران الأول: أن محمد بن علي بن إبراهيم الملقب بأبي سمينة لا ينبغي الشك في ضعفه لما عرفت و قد استثنى ابن الوليد من روايات محمد بن أحمد بن يحيى ما يرويه عن أبي سمينة. و لكنه مع ذلك فقد وقع في أسناد كامل الزيارات و قد التزم مؤلفه جعفر بن محمد بن قولويه، أن لا يذكر فيه إلا ما يرويه عن الثقات و المذكور فيه محمد بن علي القرشي، فقد روى عن عبيد بن يحيى الثوري و روى عنه محمد بن أبي القاسم ماجيلويه.
مرحوم خویی ابوسمینه را با این که در اسناد کامل الزیارات آمده است، تضعیف می کنند و این تضعیف با مبنای ایشان که اسناد کامل الزیارات را ثقه می دانند، تعارضی ندارد؛ زیرا در کامل الزیارات کلمه ابوسمینه نیامده است تا با مبنای ایشان تعارض داشته باشد .
نتیجه :
این شخص مشکل دارد و ضعیف است. و ما نیز نتوانستیم ایشان را توثیق کنیم .
بکیر بن اعین
روایت را پسر بکیر از وی نقل می کند. البته ایشان توثیق بشود یا نشود، تأثیری در نتیجه ندارد؛ زیرا نتیجه تابع اخص مقدمات است: ابوسمینه و رازی مشکل دارند.
ایشان در زمان امام صادقعلیه السلام فوت شده است و روایتی نقل می کنند که می خواهند از این روایت استفاده مدح کنند.
حدثنا حمدويه قال: حدثنا يعقوب بن يزيد، عن ابن أبي عمير عن الفضل و إبراهيم ابني محمد الأشعريين، قالا إن أبا عبد الله ع لما بلغه وفاة بكير بن أعين، قال: أما و الله لقد أنزله الله بين رسول اللهصلی الله علیه و آله و أمير المؤمنين علیه السلام.[5]

وقتی خبر فوت ابن بکیر به امام صادقعلیه السلام رسید، امام فرمودند: او الان پیش پیامبر و امیرالمؤمنینعلیهما السلام است. در این روایت امام فوق وثاقت را برای ایشان بیان می کنند، ولی مشکل اینجا است که سند این روایت مشکل دارد؛ این روایت را فضل و ابراهیم دو فرزند محمد اشعری از امام صادقعلیه السلام نقل می کنند؛ در حالی که اینها از اصحاب امام رضاعلیه السلام هستند و هم عصر با امام صادقعلیه السلام نیستند . پس این روایت یا مرسل است ، یا مرسل نبوده ولی نساخ قسمتی از سند را حذف کرده اند. پس نمی توان به این روایت اعتماد کرد.
از قدما چیزی راجع به ایشان نداریم. فقط مرحوم کشی صحبت از یک کلام امام علیه السلام "علیک و علیه السلام" دارند.
نظر مرحوم شیخ بهاییرحمه الله:
ما می گوییم ایشان مستقیم العقیده فوت کرده است و مواضع ایشان مورد تشکر است و کسی را بر خلاف ندیدیم و روایتی نیز در مدح ایشان نقل شده است.
اما مرحوم علامه ایشان را در قسمت اول آورده است و می فرماید " مشكور مات على الاستقامة."
ما هم حرف مرحوم علامه را قبول می کنیم، چون توثیقات علامه مورد اعتنای بزرگان است.
نظر مرحوم مامقانیرحمه الله:
بعد از این همه مطالب راجع به ایشان ، اگر بگویید حسن است، بی انصافی است؛ بلکه ایشان فوق حسن است و باید ثقه باشد. بعد می فرماید: مرحوم مجلسی اولرحمه الله در روضه المتقین مطلب بسیار خوبی دارد که اخبار ایشان را حسن به شمار آورده و مانند اخبار صحیح است، و از این بهتر حرف "حاوی الأقوال" است که گفته ایشان جزو ثقات است و خبری هم از امام صادقعلیه السلام نقل شده است. بعد مرحوم مامقانی می فرماید : " عندی من الثقات " اگر چه از قدما توثیقی ندارد.
هرچند بکیر را قبول داریم؛ ولی روایت سوم از نظر سند مشکل دارد و نمی توانیم قبول کنیم.
 

[1] ظاهرا فجفی بوده است ولی اینجا اشتباه شده است.

[2] . معجم رجال الحدیث، ج16، ص298.

[3] ارتفاع، به معنای غلو است.

[4] . معجم رجال الحدیث، ج16، ص299.

[5] . همان، ج3، ص359.