جلسه 1392/08/26

بسم الله الرحمن الرحیم




مقدمه
موضوع بحث ما، بررسی دلالی
روایت سعد بن عبدالله اشعری بود. این روایت، از
روایاتی است که در قبول و رد بزرگان واقع شده است. از جمله
اشکالاتی که به این روایت وارد شده، مسأله لعب و بازی حضرت
حجت × است که در این روایت بیان شده و با مقام امامت
سازگاری ندارد. از معاصرین، مرحوم تستری در الاخبار
الدخیله، چنین اشکالی را مطرح می کند.
بیان مرحوم
تستری
یکی از اشکالات مرحوم
تستری در کتاب الاخبار الدخیله بر این روایت چنین
است:
«در حديث مذكور، حضرت حجّت × مانع از
نوشتن پدرش مى شد با اینکه کودکان معمولی هم چنین کاری را
نمی کنند - مگر به سن تمیز نرسیده باشند- پس چگونه چنین
کاری از امام × ممکن است ؟»[1]
البته قبل از ایشان هم، مرحوم
محقق (نوه شهید) چنین اشکالی را مطرح کرده است.
بیان مرحوم
مازندرانی
مرحوم مازندرانی در منتهی
المقال فی احوال الرجال در ارتباط با سعد اشعری بیانی
داشته و سپس در حاشیه کتاب، مطلبی را از وحید بهبهانی نقل
می کند، عبارت این است:
« و في تعق (تعليقة الوحيد البهبهاني: ١۵٨ ) قال جدّي (مرحوم مجلسی) الصدوق
حكم بصحّة الرواية و كذا الشيخ، على أنّ   الخبر (قصه سعد اشعری) و إن كان
من الآحاد لكن لمّا تضمّن الحكم بالمغيّبات و حصلت فعلم أنّه من المعصوم × (این
خبر گرچه از آحاد است ولی متضمن حکم به غیب گویی
هایی می باشد که واقع شده است، پس دانسته می شود که
این خبر از معصوم × است.)
مرحوم بهبهانی به قاعده
کلی اشاره کرده است که اگر خبری، مشکل سندی هم داشته باشد
ولی دارای غیب گویی هایی باشد که واقع
شده باشد، چنین خبر دارای اماره بر صدق می باشد، سپس
ایشان می فرماید:
«و إن ذکره
فی خبر آخر، أما التعلیل یشعر...
(گرچه جد من چنین قاعده را در
جای دیگر فرموده است ولی علت در همین جا هم ساری
می شود)
إلى أن قال: و علامة الوضع
إن كان الإخبار بالمغيّبات ففيه ما لا يخفى، كيف! و فيه من الفوائد الجمّة ما يدلّ
على صحّته»[2]
نتیجه: یکی از
اشکالاتی که به این روایت وارد است چنین است که لعب و
بازی به حضرت حجت علیهم السلام، استناد داده شده است، در حالی
که، مناسب شأن امام × نمی باشد.
شواهدی بر اشکال
بعضی[3]
برای تقویت اشکال، شواهدی هم از روایات ارائه نموده اند.اما
روایات مطرح شده:
روایت 1
در خبر صفوان جمّال، آمده كه وى از
حضرت امام صادق × درباره صاحب الأمر سؤال مى كند و آن حضرت در پاسخ مى فرمايد: «انّه لا يلهو و لا يلعب؛
صاحب الأمر، اهل لهو و لعب نيست.»  در همين هنگام فرزند
آن حضرت (موسى بن جعفر) كه در سنين كودكى بودند وارد شدند درحاليكه بزغاله مكّى به
همراه داشتند و به آن بزغاله مى گفت «اسجدى لربك؛ براى پروردگارت سجده كن!» امام
صادق × فرزندش را در آغوش مى گيرد و مى بوسد و مى فرمايد: «پدر و مادرم فداى كسى
كه اهل لعب و بازى نيست.»[4]
روایت 2
روايت صحيح معاوية
بن وهب است كه وى از امام صادق علیهم السلام درباره نشانه هاى امامت، مى پرسد.
حضرت در پاسخ مى فرمايد: «طهارة الولادة و حسن المنشأ، و لا يلهو و لا يلعب؛
از نشانه هاى امامت، پاكى ولادت و نيكى دودمان و نپرداختن به لهوولعب است.»[5]
روایت 3
در كتاب اثبات الوصيه مسعودى، و كتاب
دلائل الامامه طبرى نيز، چنين خبرى نقل شده كه «جماعتى، پس از رحلت امام رضا ×
براى آزمايش و احراز امامت امام جواد × محضر وى مشرّف مى شوند يكى از آنان، على
بن حسان واسطى است. وى اسباب بازى هاى ساخته شده اى را از نقره، براى هديه به وى
كه هنوز دوران كودكى را سپرى مى كرد با خود برده بود، تا امام جواد × را امتحان
كند. وى مى گويد: همين كه هديه را دادم. وى با خشم و غضب به من نگاه كرد و اسباب بازى ها
را به سمت راست و چپ پرتاب نمود. سپس فرمود: «خدا ما را اين گونه نيافريده است»
(يعنى ما به لهوولعب نمى پردازيم). من از آن حضرت، پوزش خواستم و او نيز مرا عفو
فرمود و... من اسباب بازى ها را با خود برگرداندم.»[6]
جواب از اشکال
مرحوم مازندرانی در
منتهی المقال در جواب از چنین اشکالی می فرماید:
«فلأن الائمة
× لهم حالات فى صغرهم كحال سائر الأطفال، من جملتها ابطاء الحسين علیهم
السلام فى الكلام و تكرير النبى| لأجله التكبير، و بكاؤه × فى المهد و هزّ جبرئيل
المهد، حتّى انشد فى ذلك أشعار، و عرفته المخدّرات فى الأستار، و كذا ركوبه × على
ظهر النّبى، و هو فى السجود مما لا يقبل الجحود»[7]
ائمه طاهرين علیهم السلام در
كودكى، حالاتى همانند حالات ديگر كودكان دارند. براى نمونه، به سختى و دير سخن
گفتن امام حسين × و تكرار شدن تكبيرة الاحرام پيامبر| به خاطر امام حسين × در
سنين كودكى و گريه آن امام در گهواره كه جبرئيل گهواره وى را تكان مى داد، مى توان
اشاره كرد. به گونه اى كه در اين زمينه شعراء أشعار زيادى به نظم درآوردند و اين
جريان را حتى زنان پرده نشين نيز مى دانند. سوار شدن امام حسين × بر پشت پيامبر| در
حال سجود نيز از اين قبيل است و اين مطلب از مواردى است كه هرگز قابل انكار نيست.»

جواب اشکال به
بیانی دیگر
1- بله! ترديدى نيست كه امام
علیهم السلام، به لهوولعب نمى پردازد. زیرا معنى لعب اين است كه «انسان،
كارى را بى آن كه هدف صحيحى از آن در نظر داشته باشد، انجام دهد»[8]
و « هرچيزى كه انسان را از كارهاى مهمّ وى بازدارد و مشغول سازد لهو ناميده مى شود»[9]
مشخص است كه امام، اين گونه بازى ها و سرگرمى ها را انجام نمى دهد، امّا مسئله اين
است كه اگر خود بازى و سرگرمى، هدف نباشد؛ بلكه هدف و انگيزه صحيحى پشت آن ها
پنهان باشد، در اين صورت اشكالى به وجود نمى آيد و منع، برداشته مى شود؛ بلكه در
مواردى لازم مى گردد. چنان كه دانشمندان علم روان شناسى و تربيت و پرورش، معتقدند
چنين بازى ها و سرگرمى هايى براى كودكان فوايد بسيارى مانند رشد جسم و پرورش اندام
و... دارد. و مى گويند: از نشانه و علامت هاى ناسلامتى جسم؛ بلكه روحى كودك اين
است كه به بازى كردن، ميل و رغبت نشان ندهد.
تفاوتى كه ميان كودكان اشخاص عادى با
آن بزرگواران وجود دارد اين است كه كودكان ديگر، به احكام و فرجام كارها آگاهى
ندارند؛ ولى امام به آن امور آگاه است و از دقايق حكمت الهى و صفات كمال و... پرده
برمى دارد.
علاوه بر اين، نفى اين گونه رفتار از
آن سروران گرامى، اگر براى آنان نقص نباشد كمال نيز نخواهد بود.
 ٢.
منظور از دورى امامان از لهوولعب اين است كه آنان از رفتار و كردارهاى عادى كه
انسان از انجام دادن آن ها در مقابل ديگران شرم مى كند، منزّه و پاكند.
 3.
نمونه هايى وجود دارد كه امامان علیهم السلام در سنين كودكى بازى مى كردند.
الف. پيامبر اكرم| فرزندان دختر گرامى اش
«امام حسن و امام حسين علیهما السلام را بازى مى داد و آن دو نيز بر پشت
پيامبر| سوار مى شدند و جدّشان را به بازى وامى داشتند و حضرت مى فرمود: «نعم المطّية مطيتكما و نعم الراكبان
انتما؛ شما دو تن،
چه مركب خوبى داريد و چه سوارهاى خوبى هستيد.» اين روايت را شيعه و سنّى نقل كرده اند.
ب. پيامبر اكرم| به امام حسين × در سن
كودكى فرمود: «حزقّة،
حزقّة، ترقّ عين بقّة».
پيامبر اكرم| امام حسين × را به سينه
مى چسباند و أو را تشويق مى كرد و مى فرمود: «بيا بالا، بيا بالا».
ج. حضرت فاطمه زهرا ÷ فرزندانش- امام
حسن و امام حسين علیهما السلام - را به بازى مى گرفت و در اين حال به امام
حسن × مى فرمود: «اشبه
أباك يا حسن» و به امام حسين × مى فرمود: «انت شبيه بأبى، لست شبيها بعلى».
و نمونه هاى ديگرى مانند كشتى گرفتن آن دو امام و تشويق والدين، سوار شدن بر پشت
پيامبر اكرم در نماز و در حال سجده كه موجب طولانى شدن سجده آن حضرت و... مى شد.






[1]تستری، الاخبار الدخیله، ج1، ص99.



[2]منتهی المقال فی احوال الرجال، مازندرانی،
ج3، ص 326.



[3]مثلا آقاى شوشترى، همين اشكال را در كتاب اخبار
الدخيله بیان داشته و بر این موضوع - امام علیهم السلام، اهل
لعب و بازی نمی باشد - اخبار صحيحى را نقل می کند که در بالا به
آن ها اشاره می شود.



[4]کافی، الشیخ الکلینی، ج1،
ص311.



[5]کافی، الشیخ الکلینی، ج1،
ص284.



[6]بحارالانوار، علامه مجلسی، ج50، ص 58.



[7]منتهی المقال فی احوال الرجال،
مازندرانی، ج3، ص 327.



[8] المفرادت، راغب اصفهانی، ج1،ص741 ( لَعِبَ فلان: إذا كان
فعله غير قاصد به مقصدا صحيحا ).



[9] المفرادت، راغب اصفهانی، ج1،ص 748 (ما يشغل الإنسان عمّا
يعنيه و يهمّه).