جلسه 1392/06/31

بسم الله الرحمن الرحیم




جلسه
هشتم ـ 31/ 6 /92
مقدمه
بحث ما راجع
به نقل و بررسی ادله ولادت امام زمان # است.گفته شد که روایات مربوط به
اثبات ولادت امام زمان # متواتر است و حتی نیازی به بررسی
سندی ندارد، ضمن اینکه برخی از این روایات صحیح
السند می باشند. در جلسه قبل روایت بیستم را بیان کردیم
و مقداری به بررسی سندی روایت پرداختیم و اکنون بحث
سندی را دنبال می کنیم.
روایت بیست و سوم[1]
«عَلِيُّ بْنُ
مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ الْقَلَانِسِيِّ قَالَ قُلْتُ
لِلْعَمْرِيِّ قَدْ مَضَى أَبُو مُحَمَّدٍ فَقَالَ لِي قَدْ مَضَى وَ لَكِنْ قَدْ
خَلَّفَ فِيكُمْ مَنْ رَقَبَتُهُ مِثْلُ هَذِهِ وَ أَشَارَ بِيَدِه »[2]
حمدان قلانسى گويد: به عمرى گفتم: امام
حسن عسگرى × درگذشت؟ به من گفت: او درگذشت، ولى جانشينى در ميان شما گذاشت كه
گردنش به اين حجم است- و با دست اشاره كرد
بیان ملا صالح مازندرانی
در شرح اصول کافی
مرحوم مازندرانی در مورد
«عمری» در سند روایت، می فرماید:
«الظاهر أنه أبو عمر و عثمان بن سعيد ثقة
من أصحاب أبي جعفر الثانى و الهادى و العسكرى و الصاحب، و فى ربيع الشيعة عند ذكر
أبواب الناحية المقدسة كان ابو عمرو عثمان بن سعيد العمرى قدس اللّه روحه بابا لابيه
وجَده عليهما السلام من قبل و ثقة لهما ثم تولى البابية من قبله و ظهر المعجزات من
يده»
ظاهر این است که وی،
ابوعمرو عثمان بن سعید از اصحاب امام جواد و امامین عسکریین
و امام زمان ^ می باشد. صاحب کتاب ربیع الشیعه[3]
هنگام نقل سفرای امام زمان ×، ابوعمرو عثمان بن سعید را، قبل از نائب
امام زمان #، سفیر امام عسکری و امام هادی علیهما السلام
می داند که مورد وثوق آن دو بزرگوار بوده است. سپس ابوعمرو عثمان بن سعید
متولی سفارت امام زمان # می گردد که دارای معجزاتی هم بوده
است.
«و يحتمل أن يكون ابنه محمد
بن عثمان و هما كانا وكيلين فى خدمة صاحب الزمان # و من السفراء
الاربعة بين الصاحب و شيعته أولهم عثمان بن سعيد ثم ابنه محمد بن عثمان ثم أبو القاسم
الحسين بن روح بن أبى بحير النوبختى ثم أبو الحسن على بن محمد السمرى رضى اللّه عنهم»[4]
و احتمال هم دارد که منظور
از «عمرو» فرزندش محمد بن عثمان باشد و [ در هر صورت] هر دو از وکلای امام زمان
# بوده اند که جزء نواب اربعه می باشند.
معنای عبارت «مَنْ رَقَبَتُهُ مِثْلُ هَذِهِ وَ أَشَارَ بِيَدِه»
مرحوم مازندرانی در مورد
این قسمت از روایت، می فرماید:
«قوله (من رقبته مثل هذه و أشار بيده) الرقبة
العنق و قد يراد بها الشخص كله تسمية للشى ء باسم جزئه كما صرحوا به، و لعل المراد
بها المعنى الثانى و الاشارة باليد لبيان طول قامته # و يبعد أن
يكون المراد بها تحديد طول عنقه أو حجمه و اللّه أعلم»[5]
رقبه به معنای گردن می
باشد و گاهی در معنای شخص – از باب نام بردن چیزی به جزئی
از آن – می باشد. و شاید معنای دوم مراد باشد که در این صورت،
بلندی قامت حضرت مراد است و بعید است که منظور از «عنق» ضخامت و حجم گردن
باشد.
بیان مرحوم مجلسی
مرحوم مجلسی در مرآة
العقول در مورد این فقره از روایت می فرماید:
« و أشار بيده»
أي فَرَّج من كل من يديه إصبعيه الإبهام و السبابة و فرج بين اليدين كما هو الشائع
عند العرب و العجم في الإشارة إلى غلظ الرقبة، أي شاب قوي رقبته هكذا، و يؤيده أن في
رواية الشيخ[6]: و أومأ بيده، و في رواية أخرى[7] رواه: قال: قد رأيته عليه السلام و عنقه
هكذا، يريد أنه أغلظ الرقاب حسنا و تماما»
مراد از « و أشار بيده» در
روایت، باز کردن دو دست و باز نمودن انگشتان ابهام و سبابه هر دو دست می
باشد. و این گونه نشان دادن در عرب و عجم برای بیان حجم گردن مرسوم
است. و معنای آن این است که جوانی قوی و قدرتمند است و گردنش
هم قوی است. و مؤید برای این معنا، روایتی است
که شیخ طوسی در کتاب الغیبه خود بیان می کند و در روایتی
دیگر که شیخ بیان داشته، همین معنا اراده شده است.
و قال
أكثر الشارحين لعدم أنسهم بمصطلحات الحديث و عدم سماعه من أهله المراد بالرقبة القد
و القامة، و أشار إلى طول قامته تسمية للكل باسم الجزء، و قال بعضهم: طول الرقبة يعبر
به عن الاستقلال و الاستبداد بالأمر.(و بیشتر شارحین - به جهت مأنوس نبودنشان با اصطلاحات حدیثی
و نشنیدن از اهلش – رقبه را به معنای بلندی قد و قامت گرفته اند
و گفته اند که از باب تسمیه کل به اسم جزء است و بعضی رقبه را به معنی
استقلال – زیر بار کسی نرفتن و بیعت شخصی را عهده دار نشدن
– اخذ نموده اند.)
«أقول: و يخطر بالبال معنى آخر و هو أنه أشار إلى
رقبة نفسه كما ورد في بعض روايات كمال الدين[8] و أشار بيده إلى رقبته، و في هذا الخبر أيضا هكذا
و أشار بيديه جميعا إلى عنقه، و إن احتمل في هذا أيضا إرجاع الضمير إلى الإمام، لكنه بعيد»[9]
علامه مجلسی می
فرماید: و معنای دیگری که به ذهن خطور می کند این
است که امام عسكري اشاره به گردن خودش نمود – این معنا، در بعضی از روایات
شیخ صدوق در کمال الدین هم اراده شده است – و همچنین احتمالی
است که ضمیر در «رقبته» به امام × برگردد، هرچند این هم بعید است.

* باید توجه داشت که چنین
بیانی - مَنْ رَقَبَتُهُ مِثْلُ هَذِهِ وَ أَشَارَ بِيَدِه – از امام معصوم × صادر نشده است؛ بلکه فرمایش یکی
از سفیران حضرت است؛ البته چنین کلامی به معنای عدم پذیرش
سخن نمی باشد.
روایت بیست و چهارم
«الْحُسَيْنُ
بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ
بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ خَرَجَ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ × حِينَ قُتِلَ
الزُّبَيْرِيُّ لَعَنَهُ اللَّهُ هَذَا جَزَاءُ مَنِ اجْتَرَأَ عَلَى اللَّهِ فِي أَوْلِيَائِهِ
يَزْعُمُ أَنَّهُ يَقْتُلُنِي[10]وَ لَيْسَ لِي عَقِبٌ فَكَيْفَ رَأَى قُدْرَةَ اللَّهِ فِيهِ وَ وُلِدَ
لَهُ وَلَدٌ سَمَّاهُ م. ح .م. د فِي سَنَةِ سِتٍّ وَ خَمْسِينَ وَ مِائَتَيْن»[11]
احمد بن محمد بن عبد
اللَّه (انباری) گويد: چون زبيرى ملعون كشته شد، از طرف امام حسن عسگرى ×
چنين جملاتى صادر شد: «اين است كيفر كسى كه بر خدا نسبت به اوليائش گستاخى كند. او
گمان مي كرد مرا خواهد كشت و بدون نسل مي مانم. چگونه نيروى حق را در باره خود مشاهده
كرد؟! و براى آن حضرت در سال 256 پسرى متولد شد كه نامش را «م ح م د» گذاشت .
(این فقره اخیر جزء روایت نمی باشد)
منابع روایت:
· کلینی ( م. 329) در کافی، ج 1، ص
329 و ص514 (با کمی تفاوت)
· شیخ صدوق (م. 386) در كمال الدين و تمام النعمة،
ج 2، ص 430
· شیخ مفید در الإرشاد في معرفه ی حجج الله على العباد، ج 2، ص349، در فقره اخیره می فرماید:
« قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ
وَ وُلِدَ لَهُ وَلَد»
· ابو الصلاح
الحلبى (م. 447) در تقريب المعارف ، ص 426 (
وَ رَوَوْا مِنْ عِدَّةِ طُرُقٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ
قَال : با اینکه
ایشان از متقدمین است، می فرماید که این روایت
را از طرق مختلفی نقل کرده اند.)
· شیخ طوسی در الغیبه، ص231
· طبرسی (م. 548) در اعلام الوری بأعلام الهدی،
ص414
·
اربلی در كشف الغمة في معرفة
الأئمة، ج3، ص239
·
شيخ حر عاملى (1104) در إثبات الهداة بالنصوص
و المعجزات ، ج3، ص
441
· سيد هاشم بحرانى (م. 1107) در حلية
الأبرار في أحوال محمّد و آله
الأطهار، ج5، ص195
·
مجلسى در بحار الأنوار، ج51، ص 4، به نقل از کمال الدین
· معجم احادیث الامام المهدی ×، ج6، ص26






[1]همان سابق22، ص57.



[2]کافی،
الشیخ الکلینی، ج1، ص329..



[3]آقا بزرگ طهرانی در الذریعه (ج10، ص75 و 76 ) در مورد کتاب
ربیع الشیعه می فرماید:
«ربيع الشيعة المنسوب إلى السيد رضى الدين بن طاوس مؤلف « ربيع الألباب
» المذكور الذي توفى( 664 ) لكنه موافق بعينه ومتحد مع كتاب « إعلام الورى » تأليف
امين الاسلام الطبرسي المفسر المتوفى ( 548 ) كما فصلناه في ( ج 2 ‹ صفحه 76 › ص
340 ) تحت عنوان « إعلام الورى وذكرنا منشأ هذه النسبة وخلوها عن الصحة» ( ربیع
الشیعه که منسوب به ابن طاووس است مانند کتاب اعلام الوری طبرسی
می باشد و ما این مساله را در جلد دوم بیان کردیم و منشأ چنین
نسبتی را بازگو نمودیم. [ استاد: با اینکه فاصله بین این
دو بزرگوار حدود دو قرن است ولی دو کتاب از تمام جهات یکسان است و به همین
جهت بعضی قائلند که این کتاب از ابن طاووس نمی باشد.).
«ورأيت النسخة المصرح فيها باسم «ربيع الشيعة » مع النسبة إلى ابن طاوس
في موقوفة ( الطهراني بكربلا ) وكانت عند السيد عبد المجيد الكتبي الحائري، وقابلناها
مع « إعلام الورى» للطبرسي المطبوع ( 1312 ) فوجدناها طبق «إعلام الورى » عينا الا
في الخطبة والاسم المذكور فيها وبعض خصوصيات لفظية وبعض اختصارات» ( و من نسخه ای
از ربیع الشیعه را در کربلا دیدم و آن را با کتاب اعلام الوری،
مقابله نمودم که از تمام جهات – غیر از تفاوت کمی – با هم یکسان
بودند.)
«ولذلك قال العلامة المجلسي في أول مجلدات « البحار » عند ذكر مآخذه وبعد
ذكر تصانيف السيد ابن طاوس [ . . وقد تركت النقل عن « ربيع الشيعة » لموافقته لكتاب
«إعلام الورى » في جميع الأبواب والترتيب وهذا مما يقضى منه العجب . . ] » (علامه مجلسی
از ربیع الشیعه نقل نکرده است؛ زیرا که در تمام ابواب مانند کتاب
اعلام الوری است و علامه از کتاب اعلام الوری نقل کرده است.) ( أقول )
انه لم يبق عجب بعد ما مر من بيان وجه النسبة في ( ج 2، ص 340 )



[4]شرح کافی،
ملا صالح مازندرانی، ج6، ص209.



[5]شرح
کافی، ملا صالح مازندرانی، ج6، ص209.



[6]الغیبه، شیخ
طوسی، ج1،ص251 («أَخْبَرَنَا
جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ نَصْرِ بْنِ
عِصَامِ بْنِ الْمُغِيرَةِ الْفِهْرِيِّ الْمَعْرُوفِ بِقَرْقَارَةَ قَالَ حَدَّثَنِي
أَبُو سَعِيدٍ الْمَرَاغِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ أَنَّهُ سَأَلَ
أَبَا مُحَمَّدٍ × عَنْ صَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ فَأَشَارَ بِيَدِهِ أَي إِنَّهُ
حَيٌ .غَلِيظُ الرَّقَبَة»



[7]الغیبه، شیخ
طوسی، ج1،ص355 («وَ أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ هَارُونَ عَنْ
مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ حَجَجْنَا فِي بَعْضِ
السِّنِينَ بَعْدَ مُضِيِّ أَبِي مُحَمَّدٍ × فَدَخَلْتُ عَلَى أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ
بِمَدِينَةِ السَّلَامِ فَرَأَيْتُ أَبَا عَمْرٍو عِنْدَهُ فَقُلْتُ إِنَّ هَذَا الشَّيْخَ
وَ أَشَرْتُ إِلَى أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ وَ هُوَ عِنْدَنَا الثِّقَةُ الْمَرْضِيُّ
حَدَّثَنَا فِيكَ بِكَيْتَ وَ كَيْتَ وَ اقْتَصَصْتُ عَلَيْهِ مَا تَقَدَّمَ يَعْنِي
مَا ذَكَرْنَاهُ عَنْهُ مِنْ فَضْلِ أَبِي عَمْرٍو وَ مَحَلِّهِ وَ قُلْتُ أَنْتَ الْآنَ
مِمَّنْ لَا يُشَكُّ فِي قَوْلِهِ وَ صِدْقِهِ فَأَسْأَلُكَ بِحَقِّ اللَّهِ وَ بِحَقِّ
الْإِمَامَيْنِ اللَّذَيْنِ وَثَّقَاكَ هَلْ رَأَيْتَ ابْنَ أَبِي مُحَمَّدٍ الَّذِي
هُوَ صَاحِبُ الزَّمَانِ ع فَبَكَى ثُمَّ قَالَ عَلَى أَنْ لَا تُخْبِرَ بِذَلِكَ أَحَداً
وَ أَنَا حَيٌّ قُلْتُ نَعَمْ ق.َالَ قَدْ رَأَيْتُهُ × وَ عُنُقُهُ هَكَذَا يُرِيدُ
أَنَّهَا أَغْلَظُ الرِّقَابِ حُسْناً وَ تَمَاماً قُلْتُ فَالاسْمُ قَالَ نُهِيتُمْ
عَنْ هَذا»



[8]كمال الدين و تمام النعمة، شیخ صدوق، ج 2، ص435 («حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ
بْنُ الْحَسَنِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ
الْحِمْيَرِيُّ قَالَ: قُلْتُ لِمُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْعَمْرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ
عَنْهُ إِنِّي أَسْأَلُكَ سُؤَالَ إِبْرَاهِيمَ رَبَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ حِينَ قَالَ
لَهُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى
وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي فَأَخْبِرْنِي عَنْ صَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ هَلْ
رَأَيْتَهُ قَالَ نَعَمْ وَ لَهُ رَقَبَةٌ مِثْلُ ذِي وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى عُنُقِهِ.»



[9]مرآة العقول في
شرح أخبار آل الرسول، مجلسی، ج 4، ص2.



[10]جهت اطلاع از آزار و
اذیت هایی که به اهل بیت و شیعیان وارد می
شد، به کتاب مقاتل الطالبین از ابوالفرج اصفهانی (م. 356) مراجعه نمایید.
(یکی از همین ملعونین، وقتی خبر مرگ او به امام × رسید،
امام 24 مرتبه خدا را شکر نمود و الحمد لله فرمود.).



[11]کافی، الشیخ الکلینی، ج1، ص329.