جلسه 1391/02/10

بسم الله الرحمن الرحیم




راويان عامه روايات يأجوج و مأجوج (ابوهريره)
روایات و نصوصی که در کتب
عامه نسبت به جریان و سرنوشت یأجوج و مأجوج آمده بود تقریبا
استقصاء کردیم. قبل از
اینکه بپردازیم به روایات خاصه و ببینیم
جایگاه این جریان در کتابهای ما چقدر است و چه
میزان به آن بهاء داده شده، به بررسی اجمالی راویان
روایات یأجوج و مأجوج می پردازیم که بعضا مساله دار
هستند. لیست کسانی که این روایات را نقل کرده اند عبارتند
از:
کعب الاحبار
اين شخص در ارتباط با ملاحم و آخر
الزمان و قضایای مهدویت نود روایت دارد. البته این
تعداد دقیق نیست و ممکن است کمتر یا بیشتر باشد. به هر
حال او یکی از روات این نصوص است. و ما به طور مفصل راجع به او
بحث کردیم که ریشه تفکرش به کتب اسرائیلیات بر می گردد.

تبیع
که ما مفصل راجع به او بحث کردیم
که بیش از ده روایت راجع به ملاحم و قضایای آخر الزمان و
مرتبط با حضرت مهدی ع دارد. و گفتیم که خط فکری او و کعب در نقل
اسرائیلیات یکی است.
وهب بن منبه
که اشاره ای به ایشان
کردیم که از نظر علمای شیعه او از رجال نوادر الحکمة استثناء
شده و هرکس که از این کتاب استثناء شود مساله دار بوده و روایاتش
مقبول نیست.
مرحوم شوشتری علت استثناء را نقل
روایات مناکیر از جانب ایشان می داند که البته خود
متونی که او نقل می کند گویای عدم صدور آن از معصوم دارد.
سپس ایشان به برخی از روایات او اشاره می کند و می گوید:
از اخبار منقوله از وهب اینکه پیامبر (صل الله علیه واله وسلم)
فرمودند: عمر و
ابوبكر بمنزلة السمع و البصر؛ این دو به
منزله سمع و بصر اند نسبت به انسان، لذا پیامبر (صل الله علیه واله وسلم)
از اینها نخواست که به جهاد و جنگ بروند. یا روایتی که
می گوید: پیامبر در مرض موت بوده و به فلانی دستور
می دهد که به جای پیامبر (صل الله علیه واله وسلم) نماز
بخواند و اینکه اولین کسی که قرآن را جمع کرده عطاء ابن مرکبود
بوده که جمع القرآن بصنعاء؛
سپس مرحوم شوشتری می فرماید:
او کسی است که طبق نقل ابن قتیبه جزء فارس بوده و کسری او را به
یمن فرستاده است. وهب می گوید: قرات من کتب الله اثنین و
سبعین کتاب الله من این تعداد کتب از کتب خداوند را مطالعه نمودم.
حموی در باره او می گوید:
کان کثیر النقل من الکتب المعروفة القدیمة المعروف
بالاسرائیلیات. او کلامش و ریشه تفکرش و نقل روایاتش همه
از کتب اسرائیلیات بوده و در این زمینه معروف بوده است و
شما دیدید که او اصلا نقشی به حضرت مهدی عليه السلام و
کعبه مکرمه در آخر الزمان نمی دهد. و نقش را تنها و تنها به حضرت عيسي و
مربوط به طور و جاهای دیگر می داند.
عبدالله بن عمرو عاص
با آن سوابق که قریب 50
روایت به نام او در ملاحم، فتن و حوادث آخر الزمان از او نقل شده است و
معلوم شد که ریشه تفکرات او که معروف به صاحب الزاملتین است کتب
اسرائیلیات است.
عکرمه
که در ارتباط با او مفصلاً صحبت شد که
او منحرف است از نظر اعتقادی جزء خوارج بود و این تفکر را تبلیغ
می کرده است.
عروة بن
زبیر
که درباره او گفته شده: کان یاخذه الزمع اذا کان
یسمع؛ هنگامی که نام حضرت را
می شنید عصبانی می شد و به حضرتش دشنام مي داد که
قضایایش معروف است.
ابن عائش
که اصلا ضبط او معلوم نیست، ابن
عائش حضرمی است یا ابن عباس حضرمی یا ابن هالیس
حضرمی؟ وقتی می خواهیم به یک روایت
اعتقادی اعتماد کنیم باید سند آن و روات آن معلوم باشند. علاوه
بر این او از خاله اش ـ که معلوم نیست او كيست ـ نقل می کند.
ابو هریره
شما روایات قیام الساعة و
روایات مهدوی را نگاه کنید او تقریبا سیصد
روایات دارد. آیا جناب ابو هریره که راوی این
احادیث است از نظر فریقین مقبول است؟
قبل از آن این نکته را عرض
می کنم که کرارا گفته شد ما نمی خواهیم با قدح کردن در
برخی روایات اصل مهدویت را زیر سوال ببریم
زیرا اصل آن از ضروریات و اعتقادات کل مسلمین است و هیچ
جای بحثی نیست، اما یکسری مطالب و قضایا
محتملا دست برده شده است و زیاد و کم شده است که حال یا به هدف
تاریک نشان دادن و مشوش نشان دادن چهره حضرت است یا دیگران را
بزرگ کردن؟ همین الان شما از ماهوارههای وهابیون می شنوید
این مطلب را که مهدی شیعه چنین است و چنان.
یکسری مطالبی که وهابیون نقل می کنند از امثال
ابوهریره است. البته یکسری مطالب هم ممکن است در روایات
ما آمده باشد که همه آنها مورد قبول نیست. ببینید مرحوم
طبرسی در اعلام الوری چه می گوید: ایشان می گوید
مسائلی همچون مساله تخریب مساجد و منابر و مواردی از این
قبیل مثل یحکم بحکم داوود اینها قطعی نیست البته
بعدا ایشان توجیه می کنند. یعنی همان اول
بررسی سندی می کند ولی بعد همه را توجیه می کند.
روایاتی که راوایانش
امثال ابوهریره هستند باید نقادانه و با تامل وارد شد. مثلا
روایت اگر خبر واحد است باید محفوف به قرائن قطعیه باشد
یا لا اقل مستفیض باشد (طبق مبنای برخی از معاصرین)
یا متواتر باشد و یا بالاخره روایاتی باشد که جزء
اقاریر است، همانند روایت المهدی من نسل فاطمة س یا روایت
المهدی من نسل الحسین ع و یا روایت المهدی ع طاووس اهل الجنةاینها اقاریراست و ما
می پذیریم اما برخی روایات که با معتقدات
شیعه نمی سازد باید توجیه شود.
سوال شد که وقتی حضرت
تشریف بیاورند اول درباره اعتقادات انسانها می پرسند حتی
کسی که زیر آوار است حضرت ابتدا از اعتقاداتش سوال می کند. کجا
این مطالب ذکر شده است. البته حضرت مهدی ع تمام دنیا را به
اسلام محمدی ص دعوت می کند ولی اینکه همان اول این
کار را انجام می دهد و توبه را نمی پذیرد خیر. البته
این مطلب که حضرت در ابتدا چنین می کند دو سه روایت دارد
ولی در مقابلش دهها روایت معارض دارد که باید سندا و دلالتا
بررسی شود وسپس بر فرض حجیت و تعارض بین آنها جمع کرد. که
نتیجه آن این می شود که حضرت توبه کسانی که یعرفونه
کما یعرفون ابنائهم هستند امثال ناصبیها که مثل خورشید می دانند
حق با چه کسانی است ولی انکار می کنند و در طول زندگیشان
نیز همین گونه بوده اند، قبول نمی کند پس باید بحث شود و
اینگونه نیست که هر روایتی را از هر کجا که
دیدیم بگوئیم همان است و تمام.
برمی گردیم به بررسی
ابوهریره که روایات متعددی از او نقل شده است. به کتب خود اهل
سنت مراجعه کنیم ببینیم راجع به او چه گفته اند.
سیر اعلام النبلاء راجع به او
می گوید: در اسم او اختلاف است و سی و نه اسم برایش
بیان کرده اند. نسبت به ایشان گفته اند: از پیامبر (صل الله علیه
واله وسلم)، از تبیع، از اولی و دومی و عایشه، از فضل و
بصرة ابن ابی بصرة و از کعب الاحبار روایت نقل کرده است. ولی از
امیرالمؤمنین عليه السلام یک روایت نقل نمی کند.
آیا او معاصر حضرت نبوده است؟ او معاصر بعد از حضرت بوده است، زیرا
حضرت علی ع سال 40 به شهادت رسیده ولی او در سال 59 فوت شد،
یعنی او بعد از حضرت هم بوده است، اما روایتی نقل
نمی کند. سپس ذهبی ادامه می دهد تا اینجا که او: کان مقدمه و اسلامه فی اول سنة سبع عام
خیبر؛ در جای دیگر ذهبی
می گوید: جاء
خیبر بعد ان فرغوا من القتال؛ بعد از
پیروزی مسلمان او وارد خیبر شد.
از خیبر تا رحلت پیامبر
(صل الله علیه واله وسلم) سه سال فاصله بوده و او با اینکه
خیلی هم نزد پیامبر (صل الله علیه واله وسلم) نبوده،
چون خودش می گوید: سمعت رسول الله ثلاث سنیناو می گوید: رایتنی اصرع بین
القبر و المنبر من الجوعوقتی
می خواستم از خانه به مسجد بیایم همانجا همانند انسان
دیوانه می افتادم حتی یقول مجنون.
اما ذهبی از شخصی نقل
می کند که: کنا عند
ابی هریرة فتمخط فمسح بردائه؛
آب بینی اش را با عبایش پاک نمود فقال الحمد لله الذی تمخط ابو هریرة فی الکتان؛
ما اینقدر وضعمان خوب شده که دستمال بینیمان کتان است و لقد رایتنی و انی
لاخّر بین منزل عایشه والمنبر؛
حال ما سوال می کنیم که این وضع مالی را از کجا آورده
است؟ خود اهل سنت می گویند که او شهریه فوق العاده ای از
معاویه داشته است. کان ابو هریرة اذا اعطاه معاویه سکت و فاذا امسک عنه
تکلم؛ اگر معاویه به موقع به مزدش را
نمی داد، به سخن در می آمد و علیه معاویه سخن می گفت
و به محض اینکه به او پول می دادند، ساکت می شد. حال
ببینیم خلیفه نسبت به او چه نظری دارد سپس راجع به
احادیثش نیز بحث خواهیم کرد.
سپس ذهبی می گوید:
او مدتی استاندار بحرین بود و پولهای هنگفتی به دست آورد.
ان عمر استعمل
اباهریره علی بحرین فقدم بعشرة آلاف فقال له استأثرت بهذه
الاموال یا عدو الله و عدو کتاب الله؛
عمر به او گفت ای دشمن خدا و قرآن تو این اموال را از کجا آورده
ای؟ او در جواب می گوید: من دشمن پیامبر (صل الله علیه
واله وسلم) و خدا نیستم و سپس گفت: خیل نتجت غلة رقیق لی، اُعطیه تتابعت؛
کارهای اقتصادی انجام می دادم و پولی به دست آوردم.
اما در ارتباط با روایات ابو
هریره خود اهل سنت می گویند: روایاتش مشکل دارد و
نمی توان به آنها اعتماد کرد. کان ابو هریره یقول رُبّ کیس عند ابو هریرة
لم یفتحه؛ هنوز کیسه
هایی از روایت نزد ابو هریره هست که باز نشده است.
خلیفه دوم به می گوید: آیا نقل روایت را از
پیامبر (صل الله علیه واله وسلم) بس می کنی یا
اینکه تو را به سرزمين دوس تبعید کنم!؟ حتی خود عایشه از
او شکایت می کند که من که همسر پیامبر (صل الله علیه واله
وسلم) هستم این مقدار از او روایت نقل نکردم. دخل اباهریرة علی عائشة
فقالت له اکثرت یا ابا هریرة عن رسول الله قال ای والله
یا اماه ما کانت تشغلنی عنه المراة ولا المکحلة و لا الدهن؛
من سرو کارم با آینه و سرمه و این چیزها نبوده و فقط روايات
پيامبر را تقریر می کردم. ببینید خلیفه،
عایشه و حتی مروان به او اشکال می کنند. مروان می گوید:
ای ابو هریره اجازه می دهی حرف مردم را در رابطه با تو
بیان کنم؟ سپس می گوید: ان الناس قالوا اکثر الحدیث عن رسول الله و انما قدم قبل رسول
الله بیسیر؛ این مطالب
نشان می دهد که زیر سوال بردن احادیث ابا هریره
تازگی نداشته و چیزی بوده که از قبل به او نسبت می دادند.

باز در جمعی به او ایراد
گرفته شد که این احادیث را مردم می گویند از خودت نقل
کردی. زیرا آنقدری که نقل می کنی نه مهاجرین
نقل می کنند ونه انصار، اینها را از کجاآورده ای؟ او می گوید:
آنها بازاری بودند و دنبال تجارت خویش بودند ولی تنها من بودم
که دنبال نوشتن روایات پیامبر (صل الله علیه واله وسلم) بودم.
این از وضعیت ابوهریره حال بگذریم از تدلیسی
که ایشان داشته است. ذهبی تدلیسش را توجیه کرده و
می گوید: تدلیس بین صحابه خیلی است.
ببینید شعبة بن حجاج در ارتباط با تدلیس می گوید: التدلیس اخو الکذب
و در جای دیگر می گوید: التدلیس اشد من الزنا؛
ولی ذهبی برای توجیهش می گوید: صحابی
خیلی از این تدلیسها دارند. روی این جهت که
بحث از تدلیس ابوهریره بوده اهل سنت حرفهایش را نقل نمی
کنند. گفته اند کسی از بزرگان اهل سنت گفته است: ابو هریرة غیر
مقبول الحدیث؛ مگر روایاتی که در ارتباط با جنت و نار باشد که
مثلا در بهشت چه نوع میوه وجود دارد، اما به بیش از این
نمی توان اعتماد کرد. وقتی گفته می شود سمعت شعبه یقول
کان ابو هریره مدلس، ذهبی فورا می گوید: تدلیس الصحابة کثیر و لا
عیب فیه فان تدلیسهم عن صاحب اکثر منهمیعنی روایتی
از پیامبر (صل الله علیه واله وسلم) نشنیده ولی
میگوید از پیامبر شنیدم والصحابة کلهم عدول؛

ابراهیم نخعی در رابطه با
او می گوید: کان اصحابنا یدعون من حدیث ابو هریرة رها می کردند
ما کان یاخذونه الا ما کان من جنة او نار؛
اما احکام را ابدا از ایشان نمی گرفتند. این مطالبی است
که در کتب خودشان آمده است.
از کتب ما قاموس الرجال در دو جا
یعنی در ج6 و ج11 مرحوم شوشتری راجع به ایشان صحبت کرده
که من مقداری از آن را بازگو می کنم بعد ببینید آیا
ما می توانیم به روایات او اعتماد کنیم یا
خیر؟ البته به غیر از چیزهائی که گفتیم مثل فضائل
اهل بیت ع و محفوف بودن به قرائن و...
مرحوم شوشتری در ج 6 ص236 از
شخصی به نام عجلی از امام صادق ع نقل می کند که: ثلاث کانوا یکذبون علی النبی ص
ابو هریرة، انس و امرئة؛ این مطلب در
خصال نیز آمده است.
مطلب بعدی را ابن ابی
الحدید نقل می کند که: کان ابو حنیفة لا یحمل باحادیثه؛
اصلا احناف کلا طرف مقابل ابوهریره بودند به تبع خود ابو حنیفه.
ابو جعفر اسکافی می گوید:
انه مدخول عند
شیوخنا غیر مرضی الروایة ضربه عمر بالدرة؛
عمر او را شلاق زد فقال قد اکثرت
الروایة و احرای بک ان تکون کاذبا
علی رسول الله ص؛ تو به پیامبر
دروغ نسبت می دهی.
آنچه او نقل می کند که عمر او را
به خاطر نقل روایات دروغ از پیامبر (صل الله علیه واله وسلم)
کتک می زده از دو حال خارج نیست یا این جریان راست
است و یا دروغ؟ اگر راست باشد نتیجه می گیریم که
مشکل در خود خلیفه بوده و اگر دروغ بوده، پس نگوئید صحابه همگی
عادلند. وارد این بحث نمی شوم، فعلا این مطلب اینجا آمده
که عمر به او گفت تو در نقل حدیث به پیامبر (صل الله علیه واله
وسلم) دروغ نسبت می دهی.
ابراهیم تیمی
نیز می گوید: کان الناس لا یاخذون من حدیث ابی هریرة الا
ما کان من نار او جنةاعمش
درباره او می گوید: کان ابراهیم صحیح الحدیث فکنت اذا سمعت
الحدیث لتیت فاردته؛ اعمش
می گوید اصلا فیلتر من برای نقل روایات
ابراهیم بوده با این وجود درباره او می گوید: فاتیته یوما باحادیث
صادرة من ابو هریرة فقال دعنی من حدیث ابی هریرة
انهم کانوا یترکون کثیرا من حدیثه؛
عامه بسیاری از احادیث او را رها می کردند.
سلیمان بن مهران که بر فرض هم
نزد ما و هم نزد آنها مقبول است می گوید: قال
علی ع: ان اکذب الناس او اکذب الاحیاء
علی رسول الله ص ابا هریرة؛
این مطلب را... نقل می کند او از همه ناقلین، بیشتر نقل
روایت کرده است.
ابو حنیفه نیز در رابطه با
او می گوید: الصحابه کلهم عدول؛ (ریشه
تفکر عدالت صحابه شاید به او برگردد) ماعدا رجال منهم ابا هریرة؛ سپس
او مطالبی را همانند کان علی یرید أن يتروج ابنة ابو جهل فقال رسول لله
ص: لا تجتمع ابنة ولی الله مع ابنة عدو الله؛
سپس پیامبر (صل الله علیه واله وسلم) ناراحت شد و فرمود: من اصلا
اجازه نمی دهم و تو یا علی ع یا فاطمه را طلاق بده
یا دختر ابو جهل را. زیرا فاطمه س بضعة منی فمن آذاها
آذانی... از ابو هریره نقل می کند یا جریانی
که معاویه وارد عراق و کوفه شد و گفت: من از پیامبر (صل الله علیه
واله وسلم) شنیدم که فرمود: لکل نبی حرم و حرمی المدینة فمن احدث فیها
حدث فعلیه لعنة الله اجمعین؛
هر کس در حرم من مشکلی ایجاد کند ملعون است. و اشهد ان علیا قد احدث
فیها (استغفرالله)حال
حضرت مگر در حرم پیامبر (صل الله علیه واله وسلم) چه کرده که
باید دید. از این قبیل سخنان ابو هریره زیاد
دارد.
جاحظ نیز درباره او می گوید:
ان اباهریرة
لیس بثقة فی الروایة عن النبی ص؛
اصلا مورد وثوق نیست البته مطالب دیگری نیز هست که
باید مطالعه کنید. پس راویان روایات یأجوج و مأجوج
که اصلا اسمی از حضرت مهدی ع در آنها نیست عمدتا رواتش
این قبیل افراد هستند، لذا باید با دقت و کارشناسانه با
روایات آنها برخورد کرد.