جلسه 1390/12/07

بسم الله الرحمن الرحیم




روايت جابر
جعفي (موالي كوفه)
بسم الله
الرحمان الرحیم ـ الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی
محمد و آله الطاهرین سیما امام زماننا روحی و ارواح من سواه
لتراب مقدمه الفدا.
بعد از
درگیری سفیانی با اصهب و ابقع که ما یک
استدراکی هم در روایات اصهب و ابقع داریم که گفته خواهد شد که
در درگیری قرقیسیا، سفیانی یا
جیش او وارد کوفه شده و در آنجا شخصی از موالی به مقابله با
سفیانی و جنایات آنها می پردازد.
جابر بن
یزید جعفی می گوید: ثم يخرج رجل من موالي أهل الكوفة في ضعفاء فيقتله أمير جيش السفياني
بين الحيرة و الكوفة؛ مقابله ضعیفی بین
سفیانی و موالی کوفه رخ می دهد و فرمانده این
نیروهایی که به مقابله برمی خیزند از موالی
اهل کوفه اند که به دست سفیانی کشته می شود. چون کلمه
موالی در روایات دیگر هم آمده لذا لازم است توضیحی
راجع به این کلمه بدهیم:
مرحوم
مامقانی در کتاب درایه خود، مقباس الهدایة در چاپ هفت
جلدی در ج3 همان اوائل کتاب بحثی دارند در ارتباط با الفاظی که
نه مفید مدح است و نه مفید قدح، ایشان در آنجا در مقام پنجم تحت
عنوان فی التعرض لالفاظ احوال الرواة می فرمایند:
کلمه مولی در چند معنا اطلاق و استعمال شده است:
استعمالات
کلمه مولی:
1.
گاهی کلمه مولی یا موالی نسبت به یک شخص داده
می شود؛ فلان
مولی فلان؛ مثلا ابراهیم ابن محمد مولی
اسلم.
2. گاهی
نسبت به یک طائفه داده می شود؛ فلان
مولی بنی فلان؛ مثلا احمد بن حسن ابن شعیب
مولی بنی اسد.
3.
گاهی به کلمه آل اضافه می شود؛ فلان
مولی آل فلان؛ مثلا ابراهیم ابن سلیمان
مولی آل طلحة یا مولی قریش.
4. گاهی
به ضمیر جمع اضافه می شود؛ فلانی مولاهم؛ مثلا ابراهیم
ابن عبدالحمید الاسدی مولاهم.
5. گاهی
اصلا اضافه نمی کنند؛ فلان مولی، بدون اضافه؛ مثلا ایوب
ابن الحر الجعفی المولی.
6. گاهی
هم به دو نفر نسبت می دهند؛ فلان مولی فلان ثم
مولی بنی فلان؛ مثلا تغلبة بن
میمون مولی بنی اسدثممولی بنی سلامة.
این شش
نحو استعمال این کلمه بود. حال معنای مولی چیست؟
معانی
کلمه مولی:
مرحوم
مامقانی می گوید: مولی در لغت و اصطلاح معانی
متعددی دارد.
معانی
لغوی: علامه امینی در کتاب شریف الغدیر ج1ص361
بیست و هفت معنای لغوی برای کلمه مولی ذکر فرموده
اند که عبارتند از:
مالک، عبد،
معتق، معتق، غریب، جار، حلیف، پسر، شریک، عبد، ابن، اخت، رب،
ناصر، منعم، منعم علیه، محب، تابع، صهر، که مولی در همه این
معانی به کار می رود.
معانی
اصطلاحی کلمه مولی:
1. فقد یطلق علی غیر العربی الخالص؛
غیر از عربی خالص یعنی کسی که از طرف پدر یا
مادر به غیر عرب برسد. یعنی دو رگه و
لعله اکثر کما عن الشهیدیعنی
اکثر اطلاق موالی بر همین معناست.
این
معنا را نیز وحید بهبهانی استظهار کرده و فرموده: فعلی هذا لا یحمل علی معنا الا بالقرینة و
مع انتفائها فالراجح الاولیعنی بر عربی غیر خالص
حمل می شود. چون شک در چيزي شیء را به اعم اغلب ملحق می کند. به
عبارتی حمل بر معنائی که شیوع دارد.
2. شهید
معنای دیگری را بیان می کند: ان
الاغلب مولی العتاقة، اعتبر معرفة الموالی من الرواة الی
فالمعتق بالکسر مولی و المعتق بالفتح مولی.مولی به کسی گفته می شود که
آزاد شده کسی باشد. اگر گفتند که فلانی مولی است دو احتمال در
آن است یا فلانی را آزاد کرده و یا اینکه آزاد شده
کسی است.
3. این
کلمه اطلاق می شود بر حلیف یعنی هم پیمان؛ حالف رسول الله بین المهاجرین والانصار مرتین
ای آخابینهم فاذا حالف احد آخر صار کل منهما مولی الآخر بالحلف.
4. گاهی
این کلمه اطلاق بر اسلام می شود. یعنی کسی که به
دست کس دیگر مسلمان شود بر او اطلاق مولی می شود. فمن اسلم
علی ید آخر فله مولی.
5. به
معنای ملازمه، زمانی که شخصی ملازم دیگری باشد گفته
می شود فلان مولی فلان، مثلا مقسم مولی ابن عباس
یعنی همیشه همراه اوست.
6. من هو لیس بعربی فیقال فلان مولی و فلان
عربی صریح؛ پس کسی که عرب نباشد می شود
مولی و این هم خیلی زیاد به کار برده شده است.
مرحوم تستری هم در مقدمه ج1و هم در ج11 و 12 راجع به کلمه مولی
این بحث را مطرح می کنند.
مرحوم
مامقانی می فرماید: ان المولی
حیث یطلق من غیر اضافة یراد به العربی غیر
الخالص لعدم تمامیة شیء من بقیة المعانی من غیر
الاضافة فیتعین حمله علیه؛ نه اینکه
اصلا عرب نباشد، یعنی اگر اضافه شود راهی بر حمل بر معانی
دیگر هست و الا ما نمی توانیم بر غیر از عربی
غیر خالص حمل کنیم. و اراده غیر از این مجاز خواهد بود،
که در اینصورت فهم آن تنها با قرینه میسر خواهد بود. اما
عربی غیر خالص معنای تامی دارد. که نیاز به
قرینه ندارد.
سپس
ایشان می فرمایند: این کلمه افاده مدح یا قدح معتد
به نکرده، و در هر معنایی که بکار برده شود به آن معنا خواهد بود.
تنها در موردی که این کلمه به کلمه دیگر اضافه شود مثلا گفته
شود، فلان مولی فلان در اینصورت هیچ بعید نیست که
اگر به یک فاسق اضافه شود یا به انسان مذموم مثل امویین
یا بنی امیه یا امثال اینها افاده ذم دارد. و اذا
اضیف الی معصوم او الی محدث ثقة جلیل، بعید
نیست که افاده مدح کند.
پس
معنای لغوی و اصطلاحی این کلمه مشخص شد که کلمه
مولی فی نفسه افاده مدح و ذم نمی کند مگر در یک مورد که
ایشان می فرمایند لایبعد.
در
روایت جابر بن یزید جعفی می بینیم که
هنگامی که نیروها از خراسان برای کمک به شیعیان
عراق و راندن لشکر جبار و خونریز سفیانی می آیند
یک حرکت ضعیفی به وقوع می پیوندد که متعلق به
مردی از موالی کوفه است. حال اینجا چون موالی اضافه شده و
بر فرض که بتوانیم اصطلاحات خود را بر روایات حمل کنیم
آیا مراد ائمه علیهم السلام نیز همین بوده یا
خیر؟ مرحوم نوری در مستدرک می گوید: در آنروز بازار کوفه
در دست ایرانی ها بوده و وقتی موالی می آمدند مردم
فارسی صحبت می کردند. اشعث بن قیس هم که پا بر منبر حضرت
امیرعلیهم السلام زد و به ایشان جسارت کرد در خصوص همین
ایرانی ها بوده است. جریان از این قرار است که روزی
حضرت مشغول سخنرانی بودند که اشعث بن قیس کندی که خودش هم
عراقی نبوده بلکه از یمن آمده و مهاجر است اصرار می کند که
این مهاجرین (موالی) باید از کوفه اخراج شوند تا
زمینه کار برای ما فراهم شود. حضرت سکوت کردند و او هم مسجد را ترک
کرد. سپس حضرت رو به جمعیت کرده و فرمودند: هولاء
الضیاطرة؛ اینها انسانهای بی
خاصیتی اند که از شب تا نزدیک ظهر می خوابند ولی در
مقابل موالی تلاش گرند و از صبح زود به کسب و کار می روند، و به
این خاطر است که به جائی رسیده و سرمایه ایی
دارند. حال این شخص به من می گوید اینها را بیرون
کن و اموالشان را به ما بده. بعد حضرت فرمودند: قسم می خورم همانطوری
که شما الان با اینها درگیر شدید که مسلمان شوند روزی رسد
که اینها به گردن شما شمشیر می کشند که شما مسلمان شوید. ویضربنکم عودا للاسلام کما ضربتموهم بدعا.در اینجاست که تعبیر مولی و
موالی وارد شده است.[1]
نقش
ايراني ها در لشكر حضرت:
شرکت فعال
ایرانی ها در لشکر امام زمان علیه السلام [2]
در روایات آمده و مشهود است و از قبل اشاره شده است که خصوص قم نقش
بسزائی در لشکر حضرت دارند. البته ما قم را طبق برخی روایات
محصور و محدود به همین چارچوب شهر ندانسته و هرکس که تفکر قمی ها را
داشته باشد، یعنی تفکر و ایده آنها که پیروی و
گسترش مکتب آل محمد صلی الله علیه و آله است را داشته باشد.
کسانی که در عرض این مکتب برای هیچ تفکر و
جریانی ارزش قائل نیستند. البته نسبت به قم و قمی ها
روایاتی آمده که چرا به قم، قم می گویند: لان اهلهم یقومون مع القائم علیه السلام و
ینصرونه؛ روایات متعددی در این
زمینه وجود دارد. روایات گاهی به نفرات و تعداد اشاره می کند
و گاهی از بعضی شهرها نام می برد. پس در حضور فعال
ایرانی ها در رکاب حضرت مهدي علیه السلام جای انکار و
تردیدی نیست. ولی معنای آن این نیست که
از سایر کشورها یارانی وجود نداشته باشد. ظاهرا از اکثر کشورها
نیرو هست. به عنوان مثال به حسب تقسیمات جغرافی امروز از افرنج
یعنی فرانسه هم نیرو می آید. اما حضور
ایرانی ها حضور پر رنگی است و این موالی که در
اینجا گفته می شود بعید نیست که مراد همان
ایرانی هایی باشند که در کوفه بوده و به یاری
حضرت و ضعفاء حرکت می کنند ولی کشته می شوند. اجمالا در
این روایت کلمه موالی آمده است.
اما
تتمه روایت:
این
جریاناتی که آقا امام باقر علیه السلام برای جابر نقل
می کنند حوادث قبل از ظهور است و مناد ینادی علامت دومی
که امام باقر علیه السلام نقل کردند مسئله نداست. بعد از آن تحرکات شروع
میشود. تا اینکه امام می فرمایند: و
يبعث السفياني بعثا إلى المدينة(در
این روایت ندارد که سفیانی از مکان حضرت مطلع است) فينفر المهدي منها إلى مكة(معلوم می شود که در آن زمان حضرت در مدینه است برخی
روایات یفر دارد که درست نیست بلکه ینفر صحیح است
یعنی حضرت نفر می کند نفریعنی کوچ، زیرا طبق
فتوای مراجع معظم نفر روز 12 ذی الحجه واجب است. ینفر
منها الی المکةحال
از کجا خبر به سفیانی می رسد که حضرت در مدینه بوده و از
مدینه کوچ کرده است؟ این روایت بررسی سندی نشده فقط
طرقش را بیان کرده و از این نتیجه گرفتیم که روایت
مورد توجه است لذا توجه بیشتری به این روایت دارم.) فيبلغ أمير جيش السفياني أن المهدي قد خرج إلى مكة فيبعث جيشا على
أثره (بعید نیست اعزام لشکر به مدینه برای
مقابله با حضرت باشند.) فلا يدركه حتى يدخل مكة
خائفا يترقب على سنة موسى بن
عمران علیه السلام (مگر می شود حضرت خائف باشد؟
باید معنای خوف را بررسی کرد که به چه معناست؟ آیا
انبیاء بر جانشان می ترسند یا می ترسند بر اینکه به
اهدافشان نرسند و مردم گمراه تر بشوند. به این مطلب اشاره خواهد شد.)[3]
قال فينزل أمير جيش السفياني البيداء (بیداء
قبلا بیرون مدینه بوده ولی الان داخل مدینه است که الان
آموزش و پرورش و پادگان نظامی دولت سعودي در آنجا است. در اینجا
ندائی از آسمان ندا می دهد. آیا این نداء همان ندای
اولی است؟ بله) فينادي مناد من السماء يا
بيداء أبيدي القوم فيخسف بهم (ای بیداء اینها را
هلاک و نابود کن اینجا زمین دهان باز کرده و تمام لشکر را فرو
می برد.) فلا يفلت منهم إلا ثلاثة نفر يحوّل الله
وجوههم إلى أقفيتهم از آنها نمی ماند مگر سه نفر که صورتهاشان
برمیگردد به پشت و هم من كلب و فيهم نزلت
هذه الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا
مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى
أَدْبارِها الآية.[4]
والسلام علیکم ورحمة الله و برکاته







[1]. بحارالانوار، ج33، ص602؛سفينة البحار، ج8، ص606.،
دارالاسوه.



[2]. بحارالانوار، ج60، ص218.



[3]. ما در كتاب مناقب الشيخين به اين معنا به طور تفصيلي پرداختيم. .



[4]. الغيبة للنعماني ص 279.