جلسه 1390/07/04

بسم الله الرحمن الرحیم




دو نكته:
]نكته اول[ روايت علي بن
مهزيار با قطع نظر از سند اشاره دارد، به سيوف بني شيصبان كه يعني عباسيون و امام
كه فرموند: «قاتلهم الله» اشاره به حكومت و حاكميت آن روز داشته، راوي هم كه سئوال
مي كند «اينها كي نابود مي شود» امام علاماتي بيان مي كند (اذا حيل بينكم و بين
سبيل الكعبه) [1]
وقتي از رفتن حج براي شما مانع ايجاد شود (ظهر الحمره) سرخي در آسمان به مدت سه
روز پديد آيد و بعد اشاره كردند به خروج شروسي از ارمنستان و آذربايجان به مقصد
ري، آن روز تهران نبود هرچه بود ري بود. بعد مي فرمايد: «در ري درگيري شديد رخ مي دهد
(صَيلَمانيه) [2]
شدت درگيري كه از عمق فاجعه كوچك ها پير مي شوند بعد درگيري ري و كشتار مي آيد طرف
بغداد[3]
اين روايت ظاهراً أدله كساني است كه
مي گويند عباسيين دوباره به سر كار مي آيند.[4]
چون اين معنا يعني آمدن عباسيين بعد فروپاشي حكومتشان قائل دارد كه از معاصرين هم
هستند أدله اي هم دارند ولي خصوص اين روايت دليل نيست كه به موقع بحثش را خواهم
گفت
بحث در اين ا ست كه علامات حتمي چند
تا و چه هستند؟ آنچه سر زبانها است سفياني، صحيه آسماني، يماني، خسف بيداء و قتل
نفس زكيه است در بعض روايات 4 تا و در بعض روايات 5 علامتند اما در روايات اين حصر
نيست و علامات حتمي بيش از اينهاست. يكي از علامات روي كار آمدن عباسي هاست، يكي
از علامات زوال عباسي هاست كه در بعض روايات تعبير شيصباني از آنهاشده. در اينجا
اين علاماتي كه نقل شده (متي يكون ذلك) از امام سؤال مي كند كه أمنيت از عباسيين و
سردمداران آنها كي سلب مي شود و كي در خانه هاشان امنيت نخواهد داشت و آنها را
خواهند كشت
امام علاماتي بيان مي كند؛ مرحوم مجلسي
مي فرمايد اين (متي يكون ذلك) محتمل است سوال از علامات قيام و علامات خروج بوده و
امام به عنوان علامات قيام بيان فرموده كه علامه مجلسي مي فرمايد: «و لو كان سؤالا
عن انقراض بني العباس»
چون انقراض عباسيون يكي از علامات ظهور
امام زمان علیه السلام است و لو با فاصله[5].پس
علامه مجلسي مي فرمايد: «هرچند سؤال از انقراض عباسيون است اما با توجه به اينكه
غرض اصليِ علي بن مهزيار سؤال ازظهور امام زمان و علامات ظهور است لذا حضرت مهدي
علیه السلام در مقام جواب نكاتي را فرمودند كه علامات ظهور امام زمان است».
پس روايت ربطي به روي كار آمدن مجدد بني العباس ندارد
نكته ديگر: دراسامي نامبرده شده در اين
روايت و چند روايت ديگراست كه مختلفندويكي نيستند، لذا علامه مجلسي مي فرمايند: «تفاوت در اسمها اشتباه از روات است».
برمي گرديم به بحث:
در بحث اينكه آيا سفياني از علامات ا ست
يا نه؟ و ]در صورت علامت بودن[ حتمي ست يا نه؟ برخورديم به يك روايت كه اشاره داشت به ظهور شخص
يا جرياني قبل از سفياني، و تا اين شخص يا جريان ظهور نكند سفياني ظاهر نمي شود؛با
توجه به علامت بودن سفياني پس شيصباني هم بايد يكي از علامات باشد، حالا اگر
سفياني حتمي باشد بايد شيصباني هم حتمي باشد.
نتيجه كلام تااينجا:
ما روايت را پذيرفتيم نه به عنوان
موثقه ونه به عنوان اينكه تمام روات ثقه باشند اما پذيرفتيم كه مشكل سندي ندارد،
سپس در دلالت آن بحث كرديم. و به اين نتيجه رسيديم كه شيصباني همان بني عباس
هستند. و اصل در شيصبان همان جنّ است كه بدترين طوايف جن هستند يا در بعض روايت به
عنوان شيطان آمده كه شيطان هم از جن است. و اينكه چرا از بني عباس تعبير به شيصبان
كرده اند: چون اينها شريك شيطانند، كارهايشان رديف كارهاي شيطان است.
يكي از فضلا ايراد كردند كه سند مشكل
دارد، خوب اگر مشكل دارد، يكي از علامات كم مي شود. ايشان ايراد گرفتند به ابراهيم
بن اسحاق نهاوندي، اما قبل از ايشان در احمد بن هوذَه اشكال كنيد كه يكي از مشايخ
نعماني است.
مرحوم آقاي خويي نه در شرح حال احمد بن
هوذه، درشرح حال ابراهيم بن اسحق يك كلمه مي فرمايد كه اين آقا (احمدبن هوذَه)
مهمل است. آيا مي توانيم ايشان را از مجهول بودن و ضعف بيرون آوريم؟
مرحوم مامقاني امامي بودنش را درست مي كند:
«كونه امامياً، مِن ذكر الشيخ له من غير تعرضٍ لمذهبه».[6]
شيخ طوسي در رجالشان متعرض ايشان مي شوند و نمي فرمايند مذهبش چيست، اگر مذهبش
مشكل داشت و غير شيعي بود ذكرمي كردند، از اينكه اشاره نكردند پس شيعي است. اما
مشكل حل نشد زيرا امامي غير عادل هم داريم. اما حسَن بودن او را از كجا اثبات
كنيم؟ مي فرمايد: «و كونه شيخ اجازه_ مبناي مرحوم مامقاني است كه شخص اگر شيخ
اجازه باشد براي معاريف و افراد ثقه، خودش هم موثق مي شود، يا بالاخره حسن است_
يوجب عَدَّه مِنَ الحِسان».
پس احمدبن هوذه؛ روايت به اعتبار ايشان
حسن است، چون شيخ اجازه مرحوم نعماني. اما چرا مرحوم مجلسي اصلاً اشاره اي به
ايشان نكرده نمي دانيم مي فرمايد: «و اهمال الفاضل المجلسي إياه في الوجيره لا
أراه وجهه» وجهش را نمي دانيم پس مامقاني مي فرمايد حسن است.
ولد مرحوم مامقاني محكمتر وارد مي شود
همان مبناي پدر را مي گيرد و طبق منباي پدر، ايشان را تقويت مي كند.
مي فرمايد: دو شخصيت؛ يكي نعماني و يكي
تلعكبري (هارون بن موسي) بارها از اين آقا نقل مي كنند. آقاي تلعكبري فرد معمولي
نيست، شيخ طوسي و صفه: «بأنه جليل القدر عظيم المنزله واسع الروايه عديم النظير
ثقه». اين آقاي بي نظير از احمد بن هوذه نقل مي كند. پس روايت شيصباني را كه از
علامات حتمي امام زمان است احمد بن هوذه اي نقل مي كند كه آقاي هارون بن موسي
تلعكبري ثقه، از او نقل ميكند. پس اين مشكل نيست
آقاي نجاشي از هارون بن موسي تعبير مي كند:
«وجها في اصحابنا ثقه، معتمد، لا يطعن عليه».
چهره شيعه است. آيا مي شود چنين كسي از
فرد معمولي يا ضعيف نقل كند ؛و ديگر اين كه: «شيخوخته لمثل النعماني» نعماني را هم
دست كم نگيريد، مرحوم نجاشي وقتي مي رسدبه مرحوم نعماني مي فرمايد: «شيخ من
اصحابنا عظيم القدر شريف المنزله صحيح العقيده و كثيرالحديث». اين دو (نعماني و
تلعكبري) از احمد بن هوذه نقل مي كنند. ولد مامقاني مي گويد: نقل اين دو از احمد
بن هوذه: «تجعل المترجم في صفوف الحسان اقلاً»1
لا اقل حسن است و من ( استاد) اين حرف را مي پذيرم و به نظر بنده روايت از جهت
احمد بن هوذه مشكل ندارد.
اما ابراهيم بن اسحاق نهاوندي:
مامقاني در جلد3،
صفحه 286 بحث مشروحي را راجع به ايشان مطرح مي كند، واقعا جاي حرف دارد، زيرا اين
آقا را مرحوم شيخ طوسي تضعيف مي كند: «كان ضعيفاً في
حديثه، متهما في دينه». در احاديث ضعيف است، در اعتقاد مشكل دارد. اين
روايت شيصبان را ايشان نقل مي كند بعد مي فرمايد: «صنّف كتبا: كتاب الصيام، كتاب
المتعه، كتاب الدواجن ( پرنده ها)، كتاب جواهرالاسرار كتاب الانوادر، كتاب الغيبه
( راجع به ا مام زمان)، كتاب مقتل الحسين». شيخ به همه كتاب ها طريق داردنكته مهم
اين است كه: «صنف كتبا جميعهاقريبا من السداد».كتابهايي كه دارد محكم است، مشكلي
ندارد. اين مطلب را در كتاب غيبتش نقل مي كند. مرحوم نجاشي هم همين مطلب را دارد
مي گويد ايشان ضعيف است: «كان ضعيفاً في حديثه»[7]
مرحوم شيخ در كتاب رجال تضعيفش مي كند. ابن غضائري مي گويد: «في حديثه ضعف و في مذهبه ارتفاع». مشكل عقيدتي دارد،
احاديثش مشكل دارد.
در معناي متهوم يا متهما في
دينه:
متاسفانه روات خود را به صرف برچسب غلو
از رده خارج مي كنيم.همين كه چند فضيلت يا كرامت نقل مي كند برچسب غالي مي زنند.[8]
اين ( متهوما يا متهما في دينه) اشاره به غلو است. آقاي ابن غضائري هم مي گويد:
«في حديثه ضعف و في مذهبه ارتفاع». ارتفاع اشاره به غلو دارد.و اما آيا با يك سري
مطالب كه مرحوم وحيد بهبهاني نقل مي كندو خودش هم مي فرمايد به عنوان مؤيِد است مي توانيم
اين شخص را تقويت كنيم در حالي كه سه تضعيف دارد؟ [9]
اگر توانستيم اين شخصيت را تقويت كنيم،
بر علامات حتمي ظهور امام زمان يك علامت اضافه مي شود و آن مسئله شيصباني است. اما
اگر نتوانستيم اين شخص را توثيق كنيم يا لا اقل روايت به اعتبار او معتبره شود،
اين روايت از رده خارج مي شودو ديگر نيازي نداريم در شيصباني به عنوان علامت بحث
كنيم.[10]
سؤال: اگر مشكل غلو حل شود، آيا مشكل
رفع و مي شود؟ مي گوييم نه زيرا دوعلت برايش نقل كرده اند 1. في حديثه ضعف 2 في
مذهبه ارتفاع. اما وحيد بهبهاني[11]
ايشان هم از چند طريق وارد مي شود. طريق اول؛ ترخيص قاسم بن محمد همداني كه ايشان
را از شخصيت ها ي بزرگ بود. ايشان اجازه داد به علي بن حاتم كه از اين آقا (
ابراهيم بن اسحاق) نقل كند. اين يك مؤيد. كسي كه مشكل پسند است و در نقل روايت
خيلي دقيق است و از هر كسي نقل نمي كند به شاگردش مي گويد از اين آقا نقل كن
«فيكون فيه شهاده علي الاعتماد به». اين شهادت است كه اين آقا مورد اعتماد است.
مؤيد2: «يؤيده كثره الروايه عنه» روايت
ابراهيم بن اسحاق متعدد است؛ در كتب اربعه 30 روايت دارد.[12]
مؤيد3: روايت صفار و علي بن ابي شبل از
ايشان، تأييد است بر ابراهيم اسحاق. اين دو از اين آقا نقل مي كنند.
آقاي بهبهاني: «ربما كان تضعيفهم من
جهة ايراده الاحاديث التي عندهم أنها تدل علي الغلو».
شايد يك مشكل بيشتر نبوده، چون احاديثي
نقل مي كند كه در او غلو است ـ اما اگر ما آمديم و احاديث غلو را مطرح كرديم و
توضيح داديم و گفتيم روايات كرامات و معجزات را غلو مي نامند، آن گاه اين شخص مبرا
مي شود و مشكل ندارد ـ لذا متهمش كرده اند به غلو. اما آقاي بهبهاني ايشان را مي پذيرد
مي فرمايد: «احمد بن محمد بن عيسي مشكل پسند ـ كسي كه هر كسي را در قم تحمل نمي كرد،
هر راوي را تحمل نمي كرد. اين آقا چند نفر را از قم بيرون كردندو گفتند: «شما از
ضيعف نقل مي كنيد».ـ اين آقا از ابن محبوب نقل نمي كند، از ابن مغيره نقل نمي كند،
از حسن بن خزازنقل نمي كند، ولي از ابراهيم بن اسحاق نقل مي كند. اين هم مؤيد است
بر اعتبار اين شخص. آقاي مامقاني مي فرمايد: [13]
«اين شواهدي كه فرموديد، نوع مدح و
وثوق ـ بالأخره آن را توثيق مي كندـ اما اذا لم يعلم حال الرجل ـ اگر ندانيم كيست
ـ اما بعد التضعيف مثل الشيخ و النجاشي و العلامه فلا نتيجه لامثال ذلك». بعد اين
كه بزرگان تضعيفش كردند؛ مي شود اجتهاد در برابر نص، اصل در برابر دليل و «الاصل
دليل حيث لا دليل»
نتيجه بحث:
غاية ماهناك: دعوي كون
الرجل مشتبة الحال لا كونه موثوقابه. بله چون روايت متعه
را نقل مي كند، نفي و تبعيد ابوذر را نقل مي كند ( كه مخالف با حكومت عثماني ها
باشد) از آن استفاده شيعه بودن مي شود. «يستفاد مدحه» ممدوح است. و جزء افراد حسان
است و بالاخره اگر توانستيم حُسن اين دو ( احمد بن هوذه و ابراهيم بن اسحاق) را ثابت
كنيم روايت معتبراست، البته از آن طرقي كه مرحوم بهبهاني فرموده و روايت مشكل سندي
ندارد، نه اين كه اين روايت صحيح باشد يا موثق باشد. روايت بالاخره حسنه مي شود و
معتبره.






[1].
شايد اشاره به جريان قرامطه باشد!؟.



[2].
بحار الانوار، ج52، ص45.



[3].
در جواب يكي از دانش پژوهان استاد مي فرمايد: روايات متعدد داريم كه زوراء بغدادست
نه تهران اگر باشد مزوره است از تهران تعبير مُزَوِّره شده.



[4].
قبلاً نظر خود ما هم همين بود.



[5].
انقراض آنها سال 656 بود، و لازم نيست علامت ملاصق باشد (نزديك ظهور باشد).



[6].
تنقيح المقال، ج8، ص186.



[7].
رجال نجاشي، ص383.



[8].
خدا رحمت كند آية الله اراكي را در رساله شان مي فرمودند: اصلاً كسي روايات را
نگاه كند بند بند روايات. سطر سطر روايات حكايت از ولايت تكويني ائمه اطهار دارد. .



[9].
من كتاب ابن غضائري را قبول ندارم؛البته خودش از شخصيت هاي بزرگ شيعه است. اما
نجاشي و شيخ ايشان را تضعيف كرده اند. .



[10].
بله تعبير سفياني آمده،در مورد سفياني ده ها روايت آمده. لذا تضعيف اين روايت خللي
به علاميت سفياني وارد نمي كند،چون روايت از حد استفاضه هم گذشته شايد به تواتر
برسد و اين ما را متسغني مي كندازبحث سندي. بارها گفتيم مبناي آقاي خويي است كه دو
سه جا آن را مطرح كردند يكي در ترجمه ابن عباس است يكي در ترجمه عمرو بن حمق است(
اگر اشتباه نكنم) يكي در ترجمه زيد شهيد است(ظاهرا)ً. .



[11].
تنقيح المقال، ج3، ص285.



[12].بر
مبناي ما؛ كثرت روايت اگر دليل نباشد، مؤيد است بر اعتبار راوي. مقدمه كتب اربعه(
مقدمه كافي، مقدمه فقيه) را ببيند مي گويند: حجت است بين ما و خدا؛آن گاه از يك
ضعيف 30 روايت نقل كنند؟.



[13].
تنقيح المقال، ج2، ص278.