جلسه 1386/10/09

بسم الله الرحمن الرحیم





مقدمه
بحث در کیفیت استعمال جمله های خبریه در مقام طلب و انشا می باشد. در این کیفیت و چگونگی استعمال، نظریات مختلفی وجود دارد.
اقوال در کیفیت استعمال جمله خبریه در مقام انشا
قول اول: استعمال حقیقی به داعی طلب
قول اول که قول صاحب کفایه است، این است که جمله های خبریه در همان معنای خبری خود به نحو حقیقی استعمال شده اند اما داعی استعمال این جمله ها، انشا و طلب می باشد و دواعی از استعمال جمله خبریه، خارج از موضوع له جمله خبریه است.
قول دوم: استعمال مجازی
نظریه دوم در کیفیت استعمال، نظر آقای خویی و مرحوم امام است که استعمال این جمله ها را به نحو استعمال مجازی می دانند البته بین مرحوم امام و آقای خویی در تفسیر این استعمال مجازی به تبع اختلاف بین مشهور و سکاکی در تفسیر مجاز لفظی، اختلاف وجود دارد.
قول سوم: استعمال حقیقی و خروج انشا و اخبار از موضوع له جمله
نظر سوم در کیفیت استعمال نظر مرحوم نائینی است. ایشان می فرمایند که جمله خبریه در همان معنای نسبت تلفظی و صدوری استعمال شده است که این معنا مشترک بین انشاء و اخبار است و انشاء و خبر از سیاق کلام و از مدالیل سیاقیه کلام استفاده می شود و خارج از موضوع له می باشند.
قول چهارم: استعمال حقیقی مقید و مشروط
نظریه چهارم در مقام نظریه شهید صدر است. ایشان می فرمایند که این جمله های خبریه در همان معنای حقیقی اخباری استعمال شده اند اما مقید به یک قید می باشند و آن این است که مثلاً اگر در روایتی یعید الصلاه آمده باشد فاعل یعید مقید به من کان مقیدا بالشرع و مریدا لامتثال اوامر الشرعیه و کان مطلع علی هذا الحکم، می باشد.
قول پنجم: استعمال حقیقی کنایی و بالملازمه
نظریه پنجم در کیفیت استعمال، استعمال این است که این استعمال، کنایی است به این معنا که اخبار به لازم کنایتا اخبار از ملزوم می باشد مثلاً به جای اینکه بگوید شخص سخی است می گوید که او کثیر الرماد است که کثیرالرماد بودن لازمه سخاوت و سخاوت ملزوم کثیر الرماد است و به واسطه لازم خبر از ملزوم که سخاوت است می دهد و در مقام، جمله خبریه بالملازمه افاده انشا طلب می کند. شهید صدر در کلام خود به این قول و احتمال اشاره کرده است.
استدلال شهید صدر بر قول چهارم
استدلال شهید صدر بر نظریه چهارم این است که قطعاً ظاهر جمله خبریه مانند یعید الصلاه نمی تواند بدون هیچ دخل و تصرفی در آن و به اطلاقش مراد شارع باشد چون لازمه اش کذب است و به حکم عقل شارع و مولی از کذب مبرا می باشد و درنتیجه باید در ظهور آن تصرف کنیم و هرگاه بخواهیم از ظاهر جمله ای دست برداریم و در آن تصرف کنیم، باید کمترین تصرف را در آن ظهور انجام دهیم. در جمله های خبریه ای که در مقام انشا و طلب به کاررفته است مانند یعید الصلاه برای اینکه کلام کذب نباشد و صحیح باشد یا باید قائل شویم این جمله ها، خبریه نیستند بلکه انشائیه هستند و یا اینکه استعمال مجازی می باشند یا اینکه بگوییم داعی آن ها انشائیه است یا اینکه این جمله ها کنایی هستند و یا اینکه قیدی را به کلام اضافه کنیم و بگوییم که این جمله ها در همان معنای خبریه با داعی اخبار بکار رفته است مثلاً بگوییم یعید الصلاه من کان مقیدا بالشرع و مریدا لامتثال اوامر الشرعیه و کان مطلع علی هذا الحکم و در بین این احتمالات مورد آخر که اضافه کردن قید به کلام باشد، مستلزم کمترین تصرف در ظهور جمله خبریه در مقام انشا و طلب می باشد و جمله مزبور در مدلول مطابقی خبری و با داعی اخبار به کاررفته اند و این احتمال مطابق اصاله الحقیقه می باشد. تعبیر شهید صدر در کتاب بحوث این است و أقرب هذه النكات ما لم تكن قرينة معينة لإحداها- النكتة الأولى لأنها تتحفظ على أصل ظهور الجملة الخبرية في الاخبار و تقيد إطلاق المخبر عنه و كلما دار الأمر بين رفع اليد عن أصل ظهور الجملة أو تقييد موضوعها قدم الثاني على الأول ما لم تكن القرينة بنفسها مشخصة لنكتة العناية.
نقد استدلال شهید صدر
شهید صدر داعی جمله های خبریه در مقام انشا را، اخبار می دانند و این کلام قطعاً نمی تواند صحیح باشد و آنچه مسلم است این است که قصد شارع از این جمله، اخبار نیست بلکه قصد و داعی شارع طلب و بعث می باشد و در مقام پاسخ و بیان وظیفه مکلف که مقام انشا است، می باشد و وقتی داعی از این جمل انشا طلب و بعث بود نظریه شهید صدر، اقل تصرفا در ظهور کلام نمی باشد و اینکه برای این جمل قید و شرطی بیاوریم بلا وجه می شود.
نقد قول سوم: نظریه مرحوم نائینی
اشکال قول سوم که انشا و اخبار را خارج از موضوع له جمله و قراین سیاقیه را معین انشایی یا اخباری بودن جمله می دانست، یک اشکال مبنایی است که این مبنا را صحیح نمی دانیم و قائل به تفاوت بین جمله خبریه و انشائیه در وضع می باشیم.
بررسی قول اول، دوم و پنجم
معقول بودن قول اول و پنجم و عدم ترجیح بین آن دو
به لحاظ ثبوتی هیچ ترجیحی بین قول پنجم و اول وجود ندارد و هر دو نظریه معقول می باشد و هم می توان گفت که جمله های خبریه کنایتا و بالملازمه دلالت بر بعث و طلب می کنند و هم به لحاظ ارتکازات و اعتبارات می توان گفت که جمله خبریه به داعی انشا طلب و بعث به کار برود.
شرط ترجیح قول اول و پنجم بر نظریه استعمال مجازی
استعمال کنایی و یا استعمال جمله خبریه به داعی بعث و طلب دارای نکات و ظرافت هایی به لحاظ بلاغی و معانی و بیان است مثل اینکه کنایه ابلغ از تصریح است و اگر احراز کردیم شارع در همه روایاتی که جمله خبریه در مقام انشا به کاررفته است در مقام بیان این لطافت ها و ظرایف و استفاده هایی تربیتی و اخلاقی است، این دو وجه و قول که تفاوتی بینشان نیست بر نظریه استعمال مجازی ترجیح دارد و الا نظریه و احتمال استعمال مجازی بر این دو وجه و نظریه رجحان دارد و مراد از یعید همان صیغه امر «اعد» می باشد.
مختار استاد: نظریه استعمال مجازی
ازآنجاکه شارع و مولی در این نوع روایات، در مقام بیان احکام و قانون می باشد و در این مقام بیشتر ملاحظه جنبه حقوقی و قانونی می شود و این لحاظ بر بیان مسائل تربیتی و اخلاقی غلبه دارد، اینکه قصد شارع از بیان هرکدام از این جمله های خبریه بیان لطافت ها و نکات معانی و بیان به لحاظ مسائل تربیتی بوده است، قابل احراز نیست و به نظر ما همان نظریه استعمال مجازی بر دیگر نظریه ها رجحان دارد و بعید نیست بگوییم که این جمله های خبریه به لحاظ کثرت استعمالی که در مقام بعث و طلب داشته اند وضع جدیدی پیداکرده باشند و این استعمال حقیقی می باشد. البته در اینجا، به لحاظ اختلافی بین تفسیر مرحوم امام و آقای خویی به تبع اختلاف تفسیر سکاکی و مشهور از مجاز لفظی وجود دارد، ما قائل به تفصیل بین این دو نظریه در مجاز لفظی می باشیم و نمی توان به صورت مطلق تفسیر مشهور و یا به صورت مطلق تفسیر سکاکی را پذیرفت.
جمله های توصیفی احوال مؤمنین و متقین: دلالت بالملازمه بر بعث
تاکنون درباره جمله های خبریه در مقام انشا بحث می کردیم اما در قرآن و روایات جمله های خبریه ای وجود دارد که در مقام توصیف احوال مؤمنین و یا متقین و یا در مقام توصیف ظالمین و منافقین می باشد مانند «ذلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ مَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ» بقره/2،3،4 و یا «وَ عِبَادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاَماً» فرقان /63 که در مقام بیان و توصیف الگوهای ارزشی و اخلاقی و یا برعکس می باشند و این جمله در همان معنای خبری خود به کاررفته اند نه در مقام انشا که این جمله با این مقدمه که در خود این جمل و یا به طور جداگانه بر اصلشان امر شده است مانند اینکه امر به تقوی شده است، بالملازمه دلالت بر بعث و طلب می کنند البته این حداقل و قدر متیقن این بعث و طلب، استحباب این امور است و ممکن به قراین خارجی دلالت بر وجوب کنند. البته در مواردی اعمالی که به آن ها نسبت داده شده است در روایاتی دیگر دلیل بر وجوب و استحباب آن ها وجود دارد ولی بحث ما برفرض عدم وجود قرائن و ادله دیگر می باشد.