جلسه 1386/10/03

بسم الله الرحمن الرحیم





جملات خبریه استعمال شده در مقام انشا
بحث در جملات خبریه ای است که در مقام انشا استعمال می شوند البته این جمله های انشائیه گاهی اثباتیه هستند و در مقام بعث و طلب به کار می روند مانند یعید که به معنای لیعد است و گاهی هم نافیه هستند و در مقام نهی و زجر به کار می روند مانند لایعید که به معنای لایعد می باشد. قبل از شروع بحث ذکر دو نکته لازم است.
نکته اول این است هرچند مقصود ما از این بحث جملات خبریه در مقام امر است ولی مطالب و نظریاتی که ذکر می شود، بین جملات خبریه در مقام امر و بعث و جملات خبریه در مقام نهی و زجر مشترک است.
نکته دوم هم این است که آنچه متداول است و کثیرا در روایات استعمال شده است، استعمال فعل مضارع در مقام امر است اما گاهی فعل ماضی هم در مقام انشا و بعث به کاررفته است و به ندرت هم جمله اسمیه در مقام انشا به کار می رود مثلاً شخصی می گوید ابنی قائم و منظورش این است که فرزندش باید بایستد.
جهات بحث در مقام
در مقام دو جهت بحث وجود.
جهت اول: کیفیت استعمال جمله خبریه در مقام انشا
جهت اول بحث در مقام، در کیفیت و چگونگی استعمال جمله خبریه در مقام انشا می باشد و طرح این سؤال هم به این خاطر است که طبق آنچه مشهور است، جمله خبریه و انشائیه دو مفهوم و مدلول و دو وضع جداگانه دارند و با توجه به وضع جداگانه آن ها، چگونه جمله خبریه که برای اخبار از یک نسبت خارجی و اعلام آن به مخاطب وضع شده است، در مقام انشا به کار می رود و افاده طلب و بعث می کند؟
نظریه آقای نائینی: استعمال حقیقی و عدم دخالت انشا و اخبار در وضع
مرحوم نائینی قائل اند که اخبار و انشا در موضوع له دخالت ندارند و خارج از موضوع له می باشند و به تعبیر ایشان انشا و اخبار از مدالیل سیاقیه هستند و از سیاق کلام، انشائی بودن یا اخباری بودن جمله فهمیده می شود و تفاوتی در موضوع له جمله خبریه و انشائیه نیست و موضوع له هر دو یک چیز است و در محل بحث هم جمله خبریه در موضوع له خود به کاررفته است لذا استعمال جمله خبریه در مقام انشا به نحو حقیقی است نه مجازی و حالت ایقاعی و انشایی از سیاق کلام و از قرائن حالیه و مقالیه فهمیده می شود.
نقد نظریه مرحوم نائینی: تبادر بر دخالت انشا و اخبار در وضع
اصل این مطلب که انشاء و اخبار جزء وضع می باشند یا خیر، در جای خود موردبررسی قرارگرفته است و ما در اینجا به بررسی آن نمی پردازیم اما اجمالاً ما این مبنی را پذیرفتیم که انشائی و اخباری بودن جز موضوع له جمله های خبریه و انشائیه است و در وضع آن جمله ها دخالت دارند و این دخالت در وضع، به خاطر تبادری است که در تفاوت جمله خبریه و انشائیه وجود دارد.
نظریه محقق عراقی: استعمال حقیقی مشروط و افاده بعث بالملازمه
نظریه دوم در کیفیت استعمال جمله خبریه در مقام انشا، نظریه محقق عراقی است که در نهایه الافکار مطرح کرده اند و آن این است که جمله خبری های که در مقام انشا به کاررفته است در معنای حقیقی خود اما به صورت مشروط استعمال شده است مثلاً در صحیحه زراره که سؤال کننده می گوید من خون دماغ شدم و دستم و لباسم خونین شد بعد فراموش کردم بشویم و نماز خواندم و بعد از نماز به یاد آوردم، حضرت می فرماید یعید الصلاه درواقع حضرت خبر از اعاده نماز می دهد منتهی با این قید و شرط که من کان مقیدا بالشرع و مریدا لامتثال اوامر الشرعیه و کان مطلع علی هذا الحکم یعید الصلوه یعنی کسی که مقید به ضوابط شرعی باشد و اراده بر امتثال امر مولا داشته باشد و آگاه به این حکم باشد این را اعاده می کند و این خبر هم واقعاً خبر درستی است و یعید در معنای حقیقی خود به کاررفته است منتهی با قید و شرط مذکور و این جمله خبریه بالملازمه بر بعث و اینکه شارع اراده اعاده نماز را کرده است، دلالت می کند و جمله خبریه هم به نحو حقیقی استعمال شده است.
نظریه صاحب کفایه: استعمال حقیقی به داعی انشا
نظریه سوم در کیفیت استعمال جمله خبریه در مقام انشا، نظریه صاحب کفایه است. ایشان می فرمایند جمله خبریه ای که در مقام انشاء استعمال شده است در همان وقوع نسبت و اعلام و اخبار که موضوع له جمله خبریه است استعمال شده است اما به داعی انشا طلب و بعث. صاحب کفایه همان گونه که در بحث صیغه امر موضوع له صیغه امر را بعث و انشا طلب می دانست و دواعی و معانی مختلف مانند بعث حقیقی، تهدید، تنجیز را خارج از موضوع له می دانست در این بحث می فرماید موضوع له جمله خبریه همان اخبار اعتباری و نسبت وقوع فعل است منتهی این اخبار گاهی به داعی اخبار حقیقی است و گاهی به داعی بعث ولی درهرصورت موضوع له جمله خبریه یک چیز بیشتر نیست و در همه موارد جمله خبریه در موضوع له خود به کاررفته است و در مواردی هم که جمله خبریه در مقام انشا به کاررفته است درواقع اخبار است منتهی به داعی انشا طلب و بعث. پس طبق این نظریه فرق جمله خبریه ای که در مقام اخبار به کاررفته است و فرق جمله خبریه ای که در مقام انشا به کاررفته است به دواعی است. به تبع صاحب کفایه، جمع کثیری از اعلام مانند محقق اصفهانی به این نظریه گرایش پیداکرده اند.
نظریه آقای خویی و مرحوم امام: استعمال مجازی
به خلاف سه نظریه قبل که استعمال جمله خبریه را در مقام انشا استعمال حقیقی می دانست با این تفاوت که نظریه اول انشا و اخبار را از موضوع له جمله خارج می دانست و افاده اخبار و انشا را از مدالیل سیاقیه می دانست، نظریه دوم استعمال را حقیقی و فاعل آن را مشروط می دانست و دلالت جمله خبریه را بر انشا بالملازمه می دانست و نظریه سوم موضوع استعمال را حقیقی اما به داعی انشا طلب و بعث می دانست و دواعی را خارج از موضوع له می دانست، مرحوم امام و آقای خویی استعمال جمله خبریه در مقام انشا را استعمال مجازی و استعمال در غیر ما وضع له می دانند البته این نظریه را می توان به تبع تعریفی که از استعمال مجازی لفظی وجود دارد به دو نظریه تقسیم کرد.
تقسیم استعمال مجازی به عقلی و لفظی
در کتب بلاغت مانند مطول و مختصر مجاز بر دو قسم است.
مجاز عقلی که اسناد الشیء الی غیر ما هو له است مانند جری المیزاب که اسناد جریان به میزاب و ناودان است و درواقع میزاب جریان پیدا نکرده است اما به تبع آب جریان را به میزاب هم نسبت می دهیم.
مجاز لفظی که استعمال لفظ در غیر ما وضع له می باشد.
تفسیر مشهور و آقای خویی از مجاز لفظی
تفسیر مشهور و آقای خویی از مجاز لفظی این است که مجاز لفظی، انسلاخ لفظ از معنای حقیقی و استعمال آن در معنای غیر موضوع له به خاطر علاقه ای که در کتب معانی و بیان ذکرشده است، می باشد. آقای خویی به تبع این تفسیر از مجاز لفظی، مجاز در مقام را تفسیر می کنند.
تفسیر سکاکی و مرحوم امام از مجاز لفظی
تفسیر سکاکی و مرحوم امام از مجاز لفظی این است که در مجاز لفظی لفظ در غیر ما وضع له به کار نمی رود بلکه در معنا تصرف می کنیم و آن را به صورت ادعایی به کار می بریم مثلاً وقتی به حضرت یوسف علیه السلام می گوییم ملک کریم این گونه نیست که ملک را در غیر ما وضع له به کار ببریم بلکه در همان معنای خودش به کاررفته است اما منتها در عالم واقع ادعا کرده ایم که حضرت یوسف ملک است نه اینکه ملک و فرشته را در غیر موضوع له آن به کار ببریم بلکه مصداق موضوع له را از مصادیق حقیقی به مصادیق ادعایی تعمیم می دهیم. بنا بر این تفسیر مجاز درواقع همان حقیقت است. مرحوم امام به تبع این تفسیر از مجاز لفظی مجاز در مقام را تفسیر می کنند.