جلسه 1386/09/25

بسم الله الرحمن الرحیم





مقدمه
بحث و کلام در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب هست و همان طور که قبلاً بیان کردیم این بحث هم به لحاظ تحلیلی بحث دقیق و مهمی است و هم دارای ثمرات عملی در مقام اجتهاد ازجمله در باب تعارض ظهورات هست.
اقوال در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب
در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب نظریات مختلفی وجود دارد که چهار نظریه عمده آن دلالت بالوضع، دلالت بالانصراف، دلالت به حکم عقل و دلالة بالاطلاق و مقدمات حکمت هست.
بررسی نظریه دلالت صیغه امر بر وجوب به حکم عقل
تقریر های مختلف از دلالت عقلی صیغه امر بر وجوب
تقریر های مختلفی از دلالت عقلی صیغه امر بر وجوب دارد که در جلسه قبل به آن ها اشاره شد که هرچند تفاوت های باهم دارند اما نمی توان این تقریرها را، استدلال های جدا از هم به حساب آورد بلکه همه آن ها، بیان های متفاوتی از یک استدلال می باشند که وجه اشتراک همه این تقریرها این است که وقتی امری از شارع صادر شد و ترخیصی هم در بین نبود موضوع برای حکم عقلی به لزوم اطاعت از مولی می شود.
نقد نظریه دلالت عقلی صیغه امر بر وجوب
هرچند تقریرهای مختلفی از حکم عقل در دلالت صیغه امر بر وجوب، وجود دارد اما می توان از یک منظر کلی این تقریرهای مختلف را نقد و رد کرد و آن این است که موضوع حکم عقل چیست؟ آیا موضوع حکم عقل صرف بعث و طلب است یا اینکه صرف طلب و بعث نیست بلکه بعث و طلب مقید هست؟ در جواب این سؤال باید گفت که مطلق طلب و بعث موضوع حکم عقل به وجوب اطاعت نیست بلکه موضوع حکم عقل بعث شدیدی است که از ناحیه مولی صادرشده است. مراد از بعث شدید، بعث و طلبی است که ترخیصی درباره آن وارد نشده است پس بعث و طلب مقید به عدم ترخیص، حکم عقل است همان طور که در کلام قائلین به این نظریه آمده است. سؤال دیگری که در اینجا وجود دارد این است که بیان ترخیص یا عدم آن بر عهده کیست؟ آیا وظیفه شارع است یا اینکه هر جا قرینه ای بر وجود ترخیص نبود عقل حکم به عدم ترخیص می کند؟ در جواب این سؤال باید گفت بیان ترخیص و عدم آن قطعاً بر عهده شارع است نه عقل و دلیل آن هم این است در مواردی که بعثی از مولی صادر می شود اما شارع در مقام بیان الزامی بودن یا غیر الزامی بودن حکم نیست، عقل حکم به وجوب نمی کند پس بیان ترخیص و عدم آن بر عهده شارع است و در مواردی که قید ترخیص در کلام نیامده است از باب اصالة الاطلاق و اجرای مقدمات حکمت پی به عدم وجود چنین قیدی می بریم و موضوع حکم عقل به وجوب اطاعت را احراز می کنیم. پس فهم وجوب و ظهور صیغه در وجوب مستند به مقدمات حکمت است و مستند به حکم عقل نیست.
 
نظریه چهارم در وجه دلالت صیغه بر وجوب: دلالة بالاطلاق
نظریه چهارم در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب نظریه اصالة الاطلاق است. مراد از اطلاق رفض القیود است نه اخذ القیود. اصالة الاطلاق با توجه به جریان مقدمات حکمت در مقام تام هست. مقدمات حکمت این است که مولی، عاقل و حکیم است و در مقام بیان از حیث قیود و ملتفت و قادر بر بیان قید هم هست، بنابراین اگر اراده بیان قید و شرطی را در مقام القا امر داشت آن را بیان می فرمود و چون بیان نکرده است پس اراده بیان قید و شرطی را در مقام نداشته است و قید و شرط خاصی در امتثال طلب لازم نیست. البته اطلاق به حسب نتیجه بر دو نوع است گاهی نتیجه اطلاق شمول اقسام است و گاهی نتیجه اطلاق تعیین احد الاقسام هست. مثلاً نتیجه اطلاق در دوران بین واجب کفایی و عینی، تعیین واجب کفایی است به این بیان که واجب کفایی نیاز به بیان زائد دارد و آن این است اگر این واجب را شخص دیگری به حد کفایت انجام نداد، امتثال آن واجب است و با توجه به مقدمات حکمت ازآنجاکه قید و شرط توسط شارع بیان نشده است پس چنین قید و شرطی در کلام وجود ندارد و وجوب عینی تعین پیدا می کند. اجمال بحث اصالة الاطلاق در مقام مدلول صیغه امر هم این است که اگر ندب، مدلول صیغه امر باشد نیاز به بیان زائد و قید ترخیص در کلام هست و ازآنجاکه قید ترخیص بر ترک در کلام نیامده است پس وجوب تعین پیدا می کند.
تقریرهای مختلف نظریه دلالة بالاطلاق
تقریرهای مختلفی از نظریه چهارم وجود دارد که به چند مورد آن اشاره می کنیم.
تقریر مرحوم آقا ضیاء عراقی از دلالة بالاطلاق
مرحوم محقق عراقی در تقریر و بیان دلالة بالاطلاق صیغه امر بر وجوب با توجه به نظریه تشکیک در بعث می فرمایند: بعث دارای مرتبه شدید و ضعیف هست و شدت و ضعف بعث ناشی از اراده شدید و ضعیف هست و در ادامه می فرمایند اراده شدیده همان اراده است بدون هیچ قیدی و اراده ضعیفه، اراده همراه با یک قید و حد عدمی که ضعف است، هست که این مرتبه اراده در مقام القا بعث نیاز به بیان زائد دارد و بر طبق اصالة الاطلاق و مقدمات حکمت، اگر این مرتبه و قید مراد شارع بود، حتماً آن را بیان می کرد و چون بیان نکرده است پس همان اراده شدید که وجوب است مراد شارع است. عبارت محقق عراقی این است «أنّ الوجوب غالب للارادة الشدیده و الندب حاک عن ارادة الضعیفه و شدةالاراده لیست بأمر زائد علی الارادة بل هی عین ها و لکن الارادة الضعیفه اراده است مع حد عدمی و هو الضعف فبطبیعة الحال بیان هذا الحد العدمی بحاجة إلی مؤونة زائدة و قید فی مقام الاثبات و عندما اطلق المولی الامر الحاکی علی الاراده و لم یأت بقید الترخیص و وصف الضعیف فیحمل الاطلاق علی الإرادة الشدیده والوجوب.»
نقد تقریر مرحوم عراقی از اصالة الاطلاق
نقدهای زیادی بر مرحوم عراقی واردشده است که نیازی به بیان همه آن ها نیست. مهم ترین اشکالی که به تقریر محقق عراقی واردشده است این است که این تقریر و دیدگاه بنا بر نظریه تشکیک مطرح شده است و بنا بر نظریه تشکیک، شدت و ضعف هر دو از مراتب نفس وجود و شی ء می باشند و این گونه نیست که مرتبه ضعیفه محدود و مخلوط به حد و قید عدمی باشد و نسبت به مرتبه شدیده قید اضافه ای داشته باشد و به عبارتی ما به الامتیاز یرجع إلی ما به الإشتراک. در محل بحث هم همان طور که مرتبه شدید به ذات بعث برمی گردد و قید اضافه ای ندارد، مرتبه ضعیف هم به ذات بعث برمی گردد و قید اضافه ای در آن نیست.