جلسه 1386/09/11

بسم الله الرحمن الرحیم





مقدمه
بحث در مدلول صیغه امر است و اینکه مدلول صیغه امر آیا وجوب است یا استحباب و یا اینکه مدلول صیغه امر چیز دیگری می باشد؟ بحث مهمی که قبل از پرداختن به این اقوال باید مطرح و بررسی شود، تمایز بین وجوب و استحباب می باشد. این بحث علاوه بر اینکه خود بحث مستقل مهمی می باشد، در محل بحث نیز تأثیر مهمی دارد.
اقوال در تمایز وجوب و استحباب
در تمایز بین وجوب و استحباب سه قول وجود دارد.
قول اول: تمایز به بعض ذات
نظریه اول در تمایز بین وجوب و استحباب، تمایز به بعض ذات می باشد به این بیان که وجوب و استحباب هر دو طلب هستند و حقیقت هر دو همان نسبت بعثیه می باشد که این نسبت بعثیه جنس آن دو می باشد اما فصل آن دو متفاوت می باشد. البته در اینکه فصل مقوم وجوب و استحباب چیست، چهار نظریه مطرح می باشد که عبارت اند از
ترخیص در ترک و منع از ترک
استحقاق عقاب و عدم آن بر ترک
مصلحت ملزمه و مصلحت غیر ملزمه
اراده حتمی شارع و غیر حتمی
بررسی این قول و نقد آن در جلسات گذشته مطرح شد.
قول دوم: تمایز به اعراض خارجیه
نظریه دوم در مقام این است که تمایز بین وجوب و استحباب، تمایز به بعض ذات نیست بلکه تمایز به اعراض خارجیه و مقارنات می باشد یعنی فصل و جنس آن دو مشترک است اما در عوارض خارج از ذات باهم تفاوت دارند که بررسی و نقد آن در جلسات قبل مطرح شد.
قول سوم تمایز تشکیکی بین وجوب و استحباب
نظریه سوم در تمایز وجوب و استحباب این است که تمایز وجوب و استحباب نه به فصول است و نه به عوارض خارج از ذات است بلکه وجوب و استحباب مراتب یک حقیقت واحده هستند و تمایز آن دو تمایز تشکیکی می باشد و ما به الامتیاز و ما به الاشتراک آن ها به خود حقیقت برمی گردد که مشهور متأخرین مانند آقا ضیاء عراقی، مرحوم اصفهانی و صاحب کفایه قائل به این نظریه می باشند.
نظر استاد در مقام: تمایز تشکیکی و وجود مراتب متعدد در بعث
به نظر ما تمایز بین وجوب و استحباب تمایز تشکیکی می باشد و دلیل بر این مطلب هم علاوه بر رد و نقدهایی که بر نظریه اول و دوم مطرح کردیم، ارتکاز و حکم عقل می باشد که وجوب و استحباب را دومرتبه از یک حقیقت می داند و این سخن که در اراده تکوینی و یا اراده تشریعی شدت و ضعف راه ندارد کلامی عجیب و خلاف وجد ان می باشد. البته تمایز بین بعث (وجوب و استحباب) و زجر (حرمت و کراهت) و اباحه، تمایز به فصل مقوم می باشد. البته به خلاف مشهور متأخرین که قائل به دومرتبه یعنی وجوب و استحباب، در بعث می باشند، به نظر ما با توجه به قاعده فلسفی تشکیک که از هر مرتبه ای از وجودات در حال حرکت به لحاظ شدت و ضعف آن ماهیتی انتزاع می شود و هر رتبه و درجه ای نوعی متفاوت با دیگر مراتب می باشد، بعث این گونه نیست که دارای دو رتبه وجوب و استحباب باشد بلکه در بعث مراتب متعددی به لحاظ شدت و ضعف وجود دارد. واجبات به لحاظ شدت و ضعف دارای انواع مختلفی می باشد و رتبه هر واجبی نسبت به واجب دیگر مثلاً رتبه نماز با روزه و یا حج متفاوت است همین طور مستحبات هرکدام دارای مراتب متفاوتی می باشند منتهی ما از مراتبی که شدید می باشند و ترک آن ها عقاب دارد مفهوم واجب را انتزاع می کنیم و از مراتبی که ترکشان عقابی در پی ندارد، مفهوم استحباب را انتزاع می کنیم ولی این گونه نیست که مراتب بعث را وجوب و استحباب بدانیم بلکه وجوب و استحباب مفاهیمی هستند که آن ها را از مراتب و انواع مختلف بعث به لحاظ شدت و ضعف آن ها انتزاع می کنیم. این سخن در تمایز بین حرمت و کراهت هم جاری است و اینکه گناهان را به صغیره و کبیره تقسیم می کنند به خاطر شدت و ضعفی است که در گناهان می باشد.
ثمره عملی داشتن وجه دلالت صیغه امر بر وجوب
در جلسات قبل بیان کردیم که صیغه امر بالاتفاق ظهور در وجوب دارد اما در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب، نظریات مختلفی وجود که سه نظریه عمده، دلالت به حکم عقل، دلالت وضعی و دلالت بالاطلاق بود. بحث در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب یک بحث تحلیلی صرف و علمی نیست بلکه هرکدام از این نظریات ثمرات مختلفی در فقه دارند که به دو نمونه از این ثمرات اشاره می کنیم.
دو نمونه از ثمرات عملی
نمونه اول
گاهی ظهور صیغه امر با ظهور دیگری در یک دلیل تعرض پیدا می کند مانند «تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى» مائده/2
که «تَعَاوَنُوا» ظهور در وجوب دارد و «الْبِرِّ وَ التَّقْوَى» هم ظهور در مطلق خوبی ها که مستحبات را هم شامل می شود، دارد و نمی توان تحفظ بر این دو ظهور کرد و قائل شد که در مستحبات هم تعاون واجب است؛ و یا مانند احسنوا آدابکم یا ادبوا اولادکم که ظهور صیغه امر در وجوب می باشد و ماده ادب ظهور در مطلق آداب که اعم از واجبات و مستحبات می شود، دارد و نمی توان بین این دو ظهور جمع کرد؛ و باید در یکی از این ظهورات به نفع دیگری تصرف کرد و یکی را بر دیگری مقدم کرد؛ که اگر در وجه ظهور دلالت صیغه نظریه دلالت وضعی را پذیرفتیم، در مثال های مذکور ظهور صیغه امر بر وجوب، مقدم بر ظهور اطلاقی موجود در مقام می باشد و نتیجه این می شود که تعاون و یا موارد دیگر در واجبات می باشد؛ اما اگر نظریه اطلاق را پذیرفتیم، در مثال های مذکور دو ظهور اطلاقی باهم تعارض می کنند که در این صورت یا باید قائل به اجمال دلیل شویم و یا اینکه بگوییم اطلاق موضوع بر اطلاق حکم مقدم است و حکم شامل مستحبات هم می شود.
نمونه دوم
نمونه دوم برای بیان ثمره عملی مانند جایی که (اغتسل یوم الجمعه و للجنابة) واردشده باشد که یکی واجب و دیگری مستحب است.
اگر ظهور صیغه امر در وجوب را بالوضع بدانیم و همچنین استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد را جایز ندانیم یا باید قائل به این شویم که دلیل اجمال دارد و یا اینکه بگوییم غسل در یک معنا، واجب یا مستحب به کاررفته است و حکم هر دو یکی می باشد؛ اما اگر وجوب و استحباب را خارج از حیطه وضع و موضوع له بدانیم هیچ اشکالی ندارد که اغتسل یک بار استعمال شود و یکی از مصادیقش وجوب و یکی دیگر از مصادیقش استحباب باشد.
 
بررسی ادله اقوال مختلف در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب
در وجه دلالت صیغه امر بر وجوب اقوال مختلفی بیان شد که ادله هرکدام را موردبررسی قرار می دهیم.
دلیل نظریه دلالت وضعی: تبادر
نظریه اول، نظریه صاحب کفایه بود -که دلالت را دلالت وضعی می دانست و وجوب را جز موضوع له صیغه امر می دانست- و مهم ترین دلیل ایشان تبادر می باشد. تبادر مهم ترین قرینه بر وضع و تشخیص معنای حقیقی است و به این معنا است که وقتی لفظی را بدون قرائن خاص حالی و مقالی نزد اهل همان لغت بکار برود اولین معنایی که به ذهن می رسد آن معنا، معنای حقیقی آن لفظ می باشد. در مقام هم اولین معنایی که بعد از به کار بردن صیغه امر منسبق به ذهن می شود، وجوب می باشد. البته صیغه امر مختص به زبان خاصی نیست و در زبان های مختلف، تفاوتی در وضع آن نیست.
اشکال: کثرت استعمال صیغه امر در استحباب
صاحب کفایه بعد از بیان دلیل تبادر اشکالی را به این دلیل وارد می کنند و بعد آن را جواب می دهند و آن اشکال این است که صیغه امر کثیراً در استحباب استعمال شده است و کثرت استعمال در معنای دیگر مضر به ادعای تبادر می باشد.
رد اشکال: رد صغری و کبری اشکال
در رد اشکال فوق دو جواب داده شده است.
اولاً اینکه ثابت نشده است که استعمال صیغه امر در استحباب بیشتر از وجوب باشد. ثانیاً صرف غلبه استعمال مجازی در استحباب با قرینه مضر به این تبادر نیست و زمانی مضر است که به علت این کثرت استعمال این معنای مجازی تبدیل به حقیقت شود و هنگام استعمال بدون قرینه معنای مجازی به ذهن خطور کند که در محل بحث این گونه نیست.