جلسه 1396/01/30

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در فرضی است که مستطیع، اطمینان دارد که با کاروان دوم، به حجّ می رود. بیان شد که ادله مساعد با قول شهید در دروس است و دیدگاه شهید ثانیقدس سره در روضه قابل قبول نیست و هیچ دلیلی نداریم در جایی که این شخص می داند با کاروان دوم هم به حج می رسد، باید با کاروان اول برود. گفتیم این تأخیر موجب تفریط در ادای حج هم نمی شود؛ چون فرض ما این است که ادای حج محقق می شود.
اگر گفته شود که در اینجا استخفاف به مقدمات لازم می آید و حرام است، در پاسخ می گوییم دلیلی بر حرمت استخفاف به مقدمات وجود ندارد و آنچه استخفافش را حرام می دانیم و گناه کبیره است، استخفاف به خود حج است، اما استخفاف به مقدمه اشکالی ندارد همان گونه که خود مقدمه عنوان معصیت مستقل را نداشته و هر چه هست، مربوط به ذی المقدمه می باشد.
ارزیابی دیدگاه صاحب مدارکقدس سره
صاحب مدارکقدس سره پس از اینکه قول شهید در دروس را ذکر کرد و فرمود: «هو حسنٌ»، یک نظری هم خودش اختیار کرد و فرمود اگر با کاروان بعد احتمال ادراک را بدهد، این هم کفایت می کند؛ زیرا دلیلی نداریم بر اینکه باید در مقدمات فوریت رعایت شود. در جلسه گذشته بیان شد که این بحث، ارتباطی به فوریت و عدم فوریت ندارد.
با قطع نظر از این مطلب، اشکال مهم بر صاحب مدارکقدس سره آن است که در دَوَران بین امتثال یقینی و امتثال احتمالی، عقل امتثال یقینی را مقدم می داند. البته این بحث نباید با بحث دیگر خلط شود که در جایی که امتثال تفصیلی امکان دارد، آیا امتثال اجمالی کفایت می کند یا خیر؟ مثلاً یک فقیهی خودش می تواند ادله را بررسی کرده و ببیند در زمان غیبت، آیا نماز جمعه واجب است یا واجب نیست؟ اما این کار را نمی کند و امتثال اجمالی یعنی احتیاط می کند؛ هم نماز جمعه را می خواند و هم نماز ظهر را، در اینجا میان فقها بحث است که با وجود امکان امتثال تفصیلی، آیا امتثال اجمالی کفایت می کند یا خیر؟
در آنجا برخی از بزرگان می گویند با امکان امتثال تفصیلی، مجالی نیست برای امتثال اجمالی نیست و برخی می گویند مانعی ندارد، اما در این بحث دوران بین امتثال یقینی و امتثال احتمالی است؛ یعنی اگر مستطیع با این کاروان برود، یقیناً یا اطمیناناً امتثال محقق می شود، اما اگر یک ماه بعد با کاروان دیگری برود، امتثالش احتمالی است و امتثال احتمالی فایده ای در وصول به حج و ادراک حج ندارد. بنابراین، این دیدگاه صاحب مدارکقدس سره با این ضابطه عقلی سازگاری ندارد.[1]

بررسی ظنّ به إدراک حجّ در صورت تعدّد کاروان ها
فرع دیگر آن است که آیا ظنّ به ادراک کفایت می کند یا خیر؟ بگوئیم در کاروانی ثبت نام کنیم که ظنّ به ادراک داریم؛ یعنی علم و اطمینان نیست، احتمال ضعیف هم نیست، بلکه ظنّ است 70 درصد می گوئیم با آن کاروان حج را ادراک می کنیم. من ندیدم در کلمات فقها، این فرع به این صورت مطرح شود. باید یک بررسی اجمالی کنیم تا ببینیم در کجای فقه، فقها رجوع به ظن را کافی می دانند؟ بعضی از موارد را بیان کنیم و بعد در ما نحن فیه وارد شویم.
مرحوم حکیم فرموده است: «إن التأخیر مع الوثوق المذکور لا یعدّ تفریطاً فی اداء الواجب و لا یبعد أن یکون الامر کذلک أیضاً مع الظن»[2]
؛ ایشان صورت ظن را هم قبول می کنند، اما محقق خوییقدس سره و مرحوم والد ما این را قبول ندارند.
روایت اخلاقی؛ دوری از مواضع تهمت
نکته ای که پیش از بیان روایت عرض می کنم آن است که گاهی اوقات، بعضی از افرادی که کم دقت و کم حوصله اند یا سواد درست و حسابی ندارند، می گویند چرا ما این قدر روی یک روایت استصحاب بحث می کنیم؟ البته در مقابل اینکه در قرآن کم کار کنیم، فرمایش درستی است و باید در قرآن زیاد کار کنیم و امر مسلمی است، ولی امثال این بحث ها را نیز نباید موهون کنیم، این روایت استصحاب: «لا تنقض الیقین بالشک»، علاوه بر اینکه در فقه و اصول دست فقیه را می گیرد، چقدر در زندگی دست انسان را می گیرد.
به عنوان مثال، یک جایی زندگی می کنید که جای خوبی است و همسایه تان هم خوب است و مشکل خاصی ندارید، اما می خواهید منتقل شوید به یک جایی که نمی دانید چطوری است؟ نمی گویم اینجا درست بعینه ضابطه استصحاب می آید، ولی اگر شخص فهیم باشد می گوید اینجا برای من یقینی است و من راحتم، چرا این را از دست بدهم و جای مشکوک بروم؟! هیچ وقت انسان در زندگی، حاضر نمی شود یک امر یقینی را متزلزل کند. می خواهد یک حرفی بزند، می گوید اگر یقین دارید خیر است بگوئید و اگر نمی دانید فایده دارد یا ندارد سکوت کنید. یک مقدار ریشه اش برمی گردد به اینکه در تمام امور، آنچه یقینی است را اخذ کن، آنچه مقداری شک و تزلزل در آن داری را انجام نده و به سراغش نرو.
در این روایت امام باقرعلیه السلام می فرماید: «مَنْ وَقَفَ نَفْسَهُ مَوْقِفَ التُّهَمَةِ فَلَا يَلُومَنَ مَنْ أَسَاءَ بِهِ الظَّنَّ»[3]
[4]
؛ اگر یک انسانی خودش را در موقف تهمت قرار داد، کسی را که سوء ظن به او پیدا می کند سرزنش نکند، او خودش سبب شده که دیگران به او سوء ظن پیدا کنند. این واقعاً مطلب مهمی است؛ نهی از اینکه انسان خودش را در موقف تهمت قرار بدهد. مثال های زیادی می شود برای آن زد.
مثلاً در مسائل مالی انسان به گونه ای عمل کند که همه بگویند دو دو تا چهار تا می کنیم، این نباید وضعش اینطوری باشد! خودش را در موقف تهمت قرار داده است. البته روایت نمی گوید آن کسی که سوء ظن پیدا می کند کار درستی است، ولی این شخص قبل از اینکه کسی که سوء ظن پیدا کرده را مذمّت کند، خودش را مذمّت کند. فرض کنید در یک زمان کوتاهی یک خانه کذایی، ماشین کذایی، سفره های کذایی به دست آورد که این شخص خودش را در موقف تهمت قرار می دهد، طبیعی است که دیگران می گویند از کجا به دست آورده؟!
در غیر مسائل مالی، مانند مسائل مربوط به سیاست ما خودمان را در موقف تهمت اینکه در یک جناح قرار گرفتیم و به عنوان جناح سیاسی کار می کنیم قرار ندهیم. ما باید حرفمان رنگ دین داشته باشد، اگر دیدیم یک جناحی هم در این کشور برای دین مفید است، به خاطر دین او را حمایت کنیم نه به خاطر اینکه در این جناح است، اما الآن مشکل ما این است که اغلب ما و اغلب افراد رنگ جناحی پیدا کردیم، حرف که می زنیم مردم می گویند برای گروه خودشان دارند سنگ به سینه می زنند، این نباید باشد. این فرمایشی که امامعلیه السلام می فرماید: «من وقف نفسه موقف التهمة»، یک مطلب کلی است و فقط اختصاص به یک امور شخصی جزئی در دایره مسائل مالی یا مسائل اخلاقی منحصر به اینها نیست، خیلی چیزها را ما باید رعایت کنیم.
من روزها گاهی اوقات مقیّدم پیاده بیایم. صحنه هایی را می بینم، یک طلبه ای با خانمش یا دخترش هست، خانمش نشسته پشت فرمان و خودش هم کنارش نشسته، این چقدر در نزد مردم زشت است! این طلبه، درست است که مَحرَم اوست (حمل بر صحّتش همین است و نمی خواهیم بگوئیم یک کار غیر شرعی می کند)، ولی مردم شروع به حرف زدن می کنند، خودت زمینه برای حرف زدن مردم ایجاد می کنی، چه وجهی دارد؟! نظر من این است و نمی دانم شما قبول دارید یا نه، من این را بسیار کار زشتی می دانم.
از طرف دیگر گاهی اوقات از درس تا دفتر پیاده می روم، یک طلبه همراه خانمش دارند بگو بخند می کنند و در پیاده رو راه می روند! با اینکه آقایان همراه هستند و سؤال می کنند و حواسمان به بحث است، ولی مشهود است، گاهی اوقات می خواهم آن طلبه را نگه دارم و بگویم این کار زشت چیست؟! خانم یک روحانی باید با خانم یک جوان بی قید فرق داشته باشد، گاهی اوقات خدایی نکرده آرایش های کذایی می کنند و با شوهرشان در پاساژها راه می افتند که من نظایرش را زیاد از محارم شنیدم. البته گاهی اوقات زن آدم است و می گوید می خواهم با شوهرم برای خرید بروم اشکالی ندارد، ولی یک مقدار با رعایت بیشتر. مردم باید از ما درس بگیرند، اگر من هم با همسرم در پیاده رو در انظار مردم بگو بخند کنیم، من چطور می توانم برای مردم الگو و راهنما باشم.
گاهی اوقات دیدم عقب یک تاکسی دو تا زن نشسته، تاکسی نگه می دارد و یک طلبه هم کنار آن دو تا زن می نشیند! این کار درست است؟! اینجایی که شما ظنّ قوی داری نه اینکه فقط احتمال باشد، ظنّ قوی دارید در این مقدار مکان ممکن است پای شما به پای او بخورد، دست شما به پای او بخورد، نشستن در آنجا حرام است، ولی با این حال می بینید نشسته مثل سایر مردم.
یک نکاتی هست که انسان به حسب بدوی می گوید این چیزی نیست، تو هم درست نگاه کن، سوء ظن نداشته باش، همه را مثل خودت نبین، وقتی هم به او می گوئیم این حرف ها را تحویل می دهند، «فلا یلومنّ إلا نفسه»، تو خودت داری خودت را در موقف تهمت قرار می دهی، طلبه ای که این کار را می کند (بنشیند کنار دو تا زن در تاکسی) و مقیّد نیست، آدم نمی تواند به او اقتدا کند. این مسائل را خیلی مراقبت کنید.
در خانه نشستیم صدای ساز و آواز تلویزیون روشن است، منِ طلبه به بچه ام بگویم یک مقدار صدایش را بیشتر کن! من این صحنه ها را دیدم، بعد هم می گویم شبهه موضوعیه است و آن هم اشکالی ندارد! باید خیلی مراقبت کنیم و به بچه هایمان بگوئیم این تلویزیون، بعضی از ساز و آوازهایش حرام مسلّم است، آنجایی هم که احتمال می دهید حرام است خاموش کنید. بزرگان ما اینطوری تربیت شدند. بر حسب همین روایات کسی که به شبهات هم وارد شود، «وقع فی المحرمات» و در محرمات می افتد! ما باید در افعالمان، در گفتارمان، در رفتارمان خیلی مراقبت کنیم.
یک روزی دیدم یک روحانی جوان سوار یک ماشین شاسی بلند شده که قیمتی بالای دویست میلیون داشت و خودش هم به عنوان راننده بود، چه داعی دارد! من می گویم پدرت پولدار بوده، ثروتمندی، ولی چرا در انظار مردم اینطوری حرکت می کنی؟! در انظار مردم رعایت کنید، من نمی گویم ظاهرسازی کنید، ظاهرسازی به این معناست که آدم مردم را فریب بدهد. بین ظاهرسازی و بین مراقبت (که می بینم همسایه ام گرسنه است، من هم یک مقداری پر نخورم، می بینم او ماشین متوسطی دارد، من هم سعی کنم همانطوری باشم) فرق است.
مرحوم والد ما در باطن در درجات بسیار بالایی از زهد بود، ولی نمی گذاشت ما هم بفهمیم که نمونه هایی دارد. ایشان قبل از مرجعیت عکس هایشان را داریم، عباهای خاشیه آن زمان، صدهزار تومان و دویست هزار تومان برایشان هدیه می آوردند، ایشان می دوخت و دوش می گرفت و در مجالس هم با آن رفت و آمد می کرد، از وقتی مسئله مرجعیتش مطرح شد، یک روز حتی برای یک لحظه هم از آن عباها استفاده نکرد! حتی وقتی می خواستند همان اوایل مرجعیت از ایشان یک عکس هایی بگیرند و گفتند مردم مطالبه کردند، من عبای خاشیه خیلی خوب روی دوشم بود، به ایشان عرض کردم که بگذارید این را به دوش شما بیندازم تا عکس خوب از شما بگیرند، فرمودند ابدا! گفتیم چرا؟ شما که پول نمی خواهید بدهید از نجف بهترین عبا را با پول حلال شرعی برایتان آوردند.
ایشان فرمود من نمی توانم تحمل کنم طلبه ای که قدرت بر امرار معاش خودش را ندارد، سفره زن و بچه اش را نمی تواند درست ترتیب بدهد، ببیند مرجع تقلیدش عبای یک میلیونی به دوش انداخته! راست هم می گفت، یعنی واقعاً همین طور بود. تابستان که می شد، ایشان چون سمین بود، عبای نازک را نمی توانست خوب نگه دارد (آدم های سمین روی این عبا دو سه تا حرکت که می کنند پاره می شود)، به من می فرمود برو یک عبای ماشینی برایم بخر، من سال ها خودم می رفتم عبای دو هزار تومان و چهار هزار تومان می خریدم استفاده می کردند، یکی دو تابستان استفاده می کردند و بعد عوض می کردیم.
بزرگان ما این دقت ها را کرده اند، این مراقبت ها را کرده اند، اینکه حالا گاهی اوقات بعضی می گویند چطور پدر شما در فلان قضیه تشخیص می داد، این «المؤمن ینظر بنور الله» است، وقتی انسان بین خودش و خدا را اصلاح کند، خدا عنایاتی به او می کند. به هر حال، سعی کنیم در موقف تهمت قرار نگیریم که اگر گرفتیم (نعوذ بالله)، قبل از اینکه دیگران سوء ظن پیدا کنند باید خودمان را مذمّت کنیم.
 
واژگان کلیدی: ظنّ به إدراک حجّ، دوری از موقف تهمت، صاحب مدارکقدس سره، روایت اخلاقی.

[1] نکته:. ممکن است تصوّر شود که این فروع در زمان ما محل ابتلا نیست، اتفاقاً در زمان ما نیز مبتلابه است. نگاه به کشور خودمان نکنید که از یک مسیر بسیار روشن و مشخص، ثبت نام صورت می گیرد (البته غالباً این گونه است و نادرش هم این است که بعضی ها هم کاروان خصوصی می برند). در همین زمان اگر یک کسی بگوید از طریق سازمان حج بروم، من اطمینان دارم حج را ادراک می کنم، ولی یک شخصی می گوید من شما را ثبت نام می کنم با یک قیمت کمتر، اما می برم تان آنجا در فرودگاه، رفیق دارم و ویزا برایتان می گیرم و در مدینه هم رفیق دارم، جا برایتان می گیرم و نمی دانیم می شود یا نه؟ هر سال هم گرفتار این قضیه هستیم. در کشورهای دیگر که این مسئله فراوان است، آنجایی که فقط یک یا دو کاروان هست، کاروان اول، شخصِ مطمئن تری است، دومی هم اطمینانی ندارد یا بالعکس. لذا این فروع مورد ابتلاست و باید مورد بحث هم قرار بگیرد

[2] مستمسك العروة الوثقى، السيد محسن الطباطبائي الحكيم، ج 10، ص12 .

[3] . «حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِعلیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَعلیه السلام. مَنْ وَقَفَ نَفْسَهُ مَوْقِفَ التُّهَمَةِ فَلَا يَلُومَنَ مَنْ أَسَاءَ بِهِ الظَّنَّ وَ مَنْ كَتَمَ سِرَّهُ كَانَتِ الْخِيَرَةُ بِيَدِهِ وَ كُلُّ حَدِيثٍ جَاوَزَ اثْنَيْنِ فَشَا وَ ضَعْ أَمْرَ أَخِيكَ عَلَى أَحْسَنِهِ حَتَّى يَأْتِيَكَ مِنْهُ مَا يَغْلِبُكَ وَ لَا تَظُنَّنَّ بِكَلِمَةٍ خَرَجَتْ مِنْ أَخِيكَ سُوءاً وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِي الْخَيْرِ مَحْمِلًا وَ عَلَيْكَ بِإِخْوَانِ الصِّدْقِ فَأَكْثِرْ مِنِ اكْتِسَابِهِمْ فَإِنَّهُمْ عُدَّةٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ وَ جُنَّةٌ عِنْدَ الْبَلَاءِ وَ شَاوِرْ فِي حَدِيثِكَ الَّذِينَ يَخَافُونَ اللَّهَ وَ أَحِبَّ الْإِخْوَانَ عَلَى قَدْرِ التَّقْوَى وَ اتَّقُوا شِرَارَ النِّسَاءِ وَ كُونُوا مِنْ خِيَارِهِنَّ عَلَى حَذَرٍ إِنْ أَمَرْنَكُمْ بِالْمَعْرُوفِ فَخَالِفُوهُنَّ كَيْلَا يَطْمَعْنَ مِنْكُمْ فِي الْمُنْكَرِ.» الأمالي( للصدوق)، النص، ص: 304، ح8

[4] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج72، ص98.