جلسه 1395/11/17

« فهرست دروس










خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در این است که این مراد از «نسیء» در این آیه شریفه: ﴿ إنما النسیء زیادةٌ فی الکفر ﴾[1]
چیست؟ آیا این آیه شریفه، ارتباطی به مسئله حج و این روایات اهل جِده پیدا می کند یا خیر؟ در جلسه گذشته، با قطع نظر از بحث حجّ و روایات اهل جده، به بررسی معنای خود آیه پرداختیم.
جمع بندی دیدگاه ها درباره «نسیء»
و بیان شد که دو دیدگاه در آیه وجود دارد؛
دیدگاه اول: «نسیء» اصلاً کاری به حج ندارد؛ زیرا معنای «نسیء»، تأخیر حکم تحریمی یک ماه به ماه دیگر است (به جای اینکه در محرم جنگ حرام باشد، این حرمت جنگ را به ماه صفر تأخیر می انداختند و سال بعد دوباره برمی گرداندند به محرم و این حکم را جابجا می کردند). بسیاری از روایات ما و اهل سنت و همچنین کتب تاریخی همین را بیان کردند.
دیدگاه دوم: «نسیء» در مورد حج است یعنی کاری که عرب جاهلیّت در مورد حج انجام می دادند که می توان در چند مطلب بیان کرد؛ مطلب اول: عرب جاهلی، سال قمری را به جای دوازده ماه، سیزده ماه کرده و از این اضافه ای که سال شمسی بر قمری دارد، به سال قمری هم اضافه کردند و هر سه سال یک بار، سالشان سیزده ماه شد. وقتی سیزده ماه شد (به قول مرحوم خوئی)، ماه ها با هم تداخل پیدا می کردند و این تداخل سبب می شد که گاهی اوقات در بعضی از این سال ها، اصلاً حج انجام نشود، یا چه بسا در بعضی از این سنین، دو بار ذی الحجه باشد و دوبار بخواهد حج انجام شود.
به هر حال، بعضی از روایات دلالت بر این مطلب دارد که اینها از این مابه التفاوت بین ماه شمسی و قمری، استفاده کرده و به سال قمری اضافه کردند که در نتیجه سال قمری سیزده ماه شد.
مطلب دوم: عرب جاهلی، کاری به اضافه کردن ماه قمری نداشت، بلکه مثلاً اسم رجب را می گفتند شعبان، شعبان را می گفتند رمضان و برای اینکه ذی الحجه در یک زمانی که هوا خوب و مساعد است واقع شود اگرچه به حسب واقع، آن زمان ماه رجب بوده، می گفتند ذی الحجه، یا اینکه اگرچه ماه رمضان بوده به آن ذی الحجه می گفتند. بدون اینکه لازم باشد ماهی را به سال قمری را اضافه کنند.
خلاصه آنکه؛ وقتی روایات و تاریخ عرب جاهلی را می بینیم، این دو مطلب در تاریخ هست: 1) اضافه کردن یک ماه به سال قمری که سال قمری اینها سیزده ماه بشود، 2) تغییر و جابجایی عنوان ماه ها (یعنی این ماه را به جای اینکه بگویند رجب، می گفتند شعبان، به جمادی می گفتند رجب)، تا اینکه مقصود اصلی شان (یعنی واقع شدن ذی الحجه در زمان خوبی) تأمین شود.
اشکالات علامه طباطبائیقدس سره
در جلسه گذشته، اشکالاتی از مرحوم علامه بر دیدگاه دوم بیان شد؛ اشکال اول: اسم این کار عرب جاهلی، «نسیء» و تأخیر نیست؛ زیرا شما ترکیب اصلی سال را تغییر دادید که به این، «نسیء» و تأخیر گفته نمی شود و حال آنکه؛ در آیه قرآن عنوان «نسیء» آمده است. شما به رجب گفتید جمادی، به جمادی گفتید شعبان، به شعبان گفتید رمضان و ترکیب ماه ها را کاملاً تغییر داده و به هم زدید
اشکال دوم: این معنا برای «نسیء»، مخالف با سایر روایات و آثار منقوله است و حال آنکه؛ مأخذ و مدرک دیدگاه دوم، تنها دو روایت است؛ یکی روایت مجاهد (که در جلسه گذشته به آن اشاره شد) و دیگری، روایتی است که اشکالات زیادی دارد و آن، روایت عمرو بن شعیب است.
در این روایت آمده: «کانت العرب یحلّون عاماً شهرا و عاماً شهرین»؛ در یک سال یک ماه را حلال می شمردند، در یک سال دو ماه را می شمردند، «و لا یصیبون الحج إلا فی کل ستةٍ و عشرین سنه مرة»؛ در هر26 سال یک بار، در ذی الحجه واقعی حج انجام می دادند و بقیه حج هایشان، در غیر ذی الحجه واقعی قرار می گرفت، «و هو النسیء الذی ذکر الله تعالی فی کتابه». آن سالی که پیامبرصلی الله علیه و آله آن حج اکبر را انجام دادند، درست در ذی الحجه قرار گرفته بود و لذا پیامبرصلی الله علیه و آله فرمودند: «ان الزمان قد استدار کهیئته یوم خلق الله السموات و الارض». مرحوم علامه می فرماید این روایت نیز، مثل روایت مجاهد اضطراب دارد.
ایشان در ادامه، اشکال مهمی به اهل سنت وارد می کند به این بیان که؛ شما می گوئید ابوبکر در سال نهم، به عنوان امیر حاج به حجّ رفته که طبعاً پیامبرصلی الله علیه و آله او را فرستاده و به امر خدا این کار را کرده و می گوئید ابوبکر آن سالی که به حج رفته، در سال نهم ذی قعده واقعی بوده که به عنوان ذی الحجه انجام دادند، یعنی عرفات، منا، مشعر و اعمال دیگر حجّ را در ذی القعده واقعی (که ذی حجه جاهلی باشد) انجام داده است.
بعد مرحوم علامه می گوید مگر این امکان دارد که بگوئیم پیامبرصلی الله علیه و آله به امر خدا، ابوبکر را فرستادند و حال آنکه خداوند می فرماید: «انما النسیء زیادة فی الکفر»! یعنی ابوبکر همین «زیادة فی الکفر» را به امر خدا انجام داده است؟! حاشا و کلّا؛ نمی شود بگوئیم چنین مطلبی را ابوبکر به امر رسول و او به امر خدا انجام داده، خدایی که می فرماید: «إنما النسیء زیادةٌ فی الکفر».[2]
[3]

نکته: کسانی که «نسیء» را، مربوط به حجة الاسلام دانسته و می گویند سال قمری برای تحقق نسیء در حج سیزده ماه است، تنها شاهدی که دارند این است که در آیه قبل آمده: «إن عدة الشهور عند الله اثنی عشر شهرا»؛ خدای تبارک و تعالی در آیه قبل می فرماید عده ماه های قمری دوازده ماه است. حال باید دید که آیا به قرینه آیه قبل بگوئیم «نسیء» یعنی کسی که این دوازده ماه را سیزده ماه بکند یا اینکه ما دلیلی نداریم بر اینکه این «انما النسیء» با آیه قبل ارتباط دارد؟ در آیه قبل خداوند می فرماید: «إن عدة الشهور عند الله اثنی عشر شهرا»، اما اینکه این آیه، بعد از آن آیه قرار گرفته، قرینه نمی شود بر اینکه بگوییم معنای «نسیء» این است که دوازده ماه را سیزده ماه قرار دهیم.
این در حالی است که؛ در آیه 37 (یعنی «انما النسیء»)، یک قرینه روشنی بر همان قول اول دارد. قول اول این بود که اینها حکم حرمت قتال را از محرم برداشتند و روی صفر قرار دادند، بیان شد افرادی مسئول برای «انساء» (آن هم در موسم حجّ) بودند و مردم با مراجعه به آن ها (فرض کنید آخرین کسی که مسئول این کار بوده، «جنادة بن عوف» بوده است) می گفتند: «أحِل لنا فی هذا العام المحرم»؛ محرم را برای ما حلال کن و محرم را (که جنگ در آن حرام است)، در صفر قرار می دهیم.
این آیه می فرماید: «یحلونه عاماً و یحرمونه عاماً»، این خود قرینه روشنی است که «نسیء» در آیه، ارتباطی ندارد به اینکه دوازده ماه را سیزده ماه کنیم و نسیء در حج به وجود آید. علاوه بر اینکه اشکال اصلی در مسئله نسیء در حج، مبتنی بر این نیست که دوازده ماه را سیزده ماه کنیم، بلکه کافی است که به ذی قعده بگوئیم ذی حجه یا به شوال بگوئیم ذی حجه، رجب را بگوئیم ذی حجه که این متوقف بر این نیست که دوازده ماه را سیزده ماه کنیم.
بنابراین، نتیجه همان است که مرحوم طباطبائی فرمودند. ایشان نیز در پایان می فرماید: «فالحق أن النسیء هو ما تقدم»، «ما تقدم» این است که بگوئیم عرب ها، از اینکه سه ماه پشت سر هم جنگ نکنند، برایشان حرج به وجود می آمد (زیرا عرب قبل از اسلام، اهل جنگ و غارت و مبارزه بوده)، اینها حرمت ماه سوم را در ماه صفر قرار می دادند که در آن ماه، بتوانند جنگ انجام بدهند و این «نسیء»، فقط مربوط به همین است و معنای دیگری ندارد.
بررسی قول به اطلاق در «نسیء»
دیدگاه: اگر کسی بگوید استعمال لفظ در اکثر من معنا جایز است، یا بگوید نیازی به این مبنای اصولی نداریم؛ زیرا «نسیء» اطلاق دارد و شامل هر نسی ءی می شود و آن «یحلونه عاما و یحرمونه عاما»، یکی از مصادیق یکی از نسیءهاست یعنی «نسیء»، هم شامل «نسیء» در شهور می شود و هم «نسیء» در حج.[4]
«نسیء» در شهور یعنی حرمت ماه های حرام را، از یک ماه به ماه دیگر تأخیر بیندازیم، «نسیء» در حج یعنی حج را، به جای اینکه امسال در ذی الحجه خودش انجام بدهیم، در ماه محرم انجام بدهیم.
بنابراین، اگر شخصی بگوید درست است «یحلّونه عاما و یحرمونه عاما»، قرینه بر «نسیء» در شهور است، اما نمی تواند مانع از اطلاق باشد، مثل اینکه بگوئیم «اکرم العلماء» که این «العلماء» اطلاق دارد و در دنباله آن بگوییم «من اکرم فقیهاً»، این قدر ثواب دارد. در اینجا نمی توان گفت این «اکرم العلماء»، فقط درباره ثواب اکرام فقهاست و این قرینه نمی شود که «العلماء»، از عمومش خارج شود (یعنی بگوئیم این «فقیهاً»، قرینه است بر اینکه مراد از علما، فقط فقهاست).
البته اگر بتوانیم عبارت «زیادةٌ فی الکفر» را، در «نسیء» در حج نیز پیاده کنیم (به این صورت که بگوئیم این شخص، چون در رجب حج انجام داده و عرفات، منا و مشعر را در رجب یا در محرم انجام داده، این کار نیز، «زیادةٌ فی الکفر» می شود)، باز این «زیادةٌ فی الکفر»، قرینه بر «نسیء» در شهور نمی شود و باز می توان اطلاق را از «نسیء» به دست آورد.
خلاصه آنکه؛ دو دیدگاه در اینجا وجود دارد؛ دیدگاه اول (که نظر مرحوم علامه طباطبائیقدس سره نیز می باشد)، آن است که؛ «انما النسیء»، فقط «نسیء» در شهور و تغییر حرمت از یک ماه به ماه دیگر است، دیدگاه دوم این است که بگوئیم «نسیء»، «نسیء» در حج نیز می باشد و «نسیء» در حج، دو راه دارد؛ یکی اینکه؛ دوازده ماه بشود سیزده ماه، راه دیگر متوقف بر این نیست که دوازده ماه سیزده ماه بشود، بلکه جابجایی ماه ذی قعده است.
ارزیابی دیدگاه: اگرچه ممکن است از جهت اصولی، این استدلال تامّی باشد، اما این اطلاق، خیلی خلاف ظاهر می شود؛ زیرا «یحلّونه عاما و یحرمونه عاما»، به حدّ قرینیّت می رسد تا اینکه این اطلاق را از بین ببرد. به بیان دیگر؛ اگر گفتیم «نسیء» در شهور، فقط یک مصداقی از «نسیء» است، مانند مثال «اکرم العلماء» و «من اکرم فقیهاً»، اینقدر ثواب دارد، می شود و اطلاق «نسیء» از بین نمی رود، اما این قرائن در آیه، یک ظهور روشنی به وجود می آورد که این فقط «نسیء» در شهور باشد، یا اینکه باید بگوییم نمی توانیم یک ظهوری در اطلاق استفاده کنیم.
بنابراین، امکان اطلاق در آیه شریفه وجود دارد، اما ظهور در اطلاق ندارد تا بتوان به اطلاق آن تمسک کنیم. نتیجه آنکه؛ از این «انما النسیء» برای ما نحن فیه (یعنی برای حج) استفاده کردن، بسیار مشکل است.
جمع بندی و بیان دیدگاه برگزیده
نتیجه بحث این شد که؛ یک وقت می خواهیم آیه را معنا کنیم که این یک بحث است، اما گاهی اوقات هم می خواهیم تاریخ را ورق بزنیم. در تاریخ درباره «نسیء» در حج، دو راه وارد شده؛ یک راه این است که دوازده ماه را، سیزده ماه کنیم، راه دیگر این است که بدون اینکه اضافه کنیم، «نسیء» در حج به وجود بیاید، مثلاً جای ماه رجب را با ذی الحجه عوض کرده و در آن حج انجام شود که این «نسیء» نیز در تاریخ ذکر شده و بین عرب جاهلیت نیز وجود داشته و «زیادةٌ فی الکفر» نیز می باشد. بنابراین، از تاریخ استفاده می شود که عرب ها جاهلی، یک کاری می کردند که حج را در ماه شمسی بروند یعنی روی ماهی که بر اساس ماه شمسی، هوا از هر جهت مساعد است، اسمش را ذی الحجه می گذاشتند اگرچه به حسب قمری، ماه رمضان یا رجب بوده.
اما اینکه در این آیه شریفه، مراد از «نسیء»، این معنای دوم (یعنی اطلاق در «نسیء») باشد و خدای تبارک و تعالی از راه اطلاق بخواهد این را در اینجا استفاده کند، بسیار مشکل است یعنی «یحلّونه»، فراتر از این است که یک اثری از یک مصداق بیان بشود و این خود، یک قرینه عرفی روشنی است بر اینکه «نسیء» که در این آیه اراده شده، همان نسیء در تغییر حکم ماه حرام از یک ماه به ماه دیگر است.
خلاصه آنکه؛ با بررسی تاریخ و تفاسیر، دو دیدگاه درباره «نسیء» در آیه وجود دارد؛ دیدگاه اول (که عمده مفسرین و مورخین قائلند و روایت هم زیاد بر آن هست)، آن است که از جهت همین حکم حرمت قتال در ماه حرام بوده است (عرب های جاهلی می گفتند محرم امسال را، ما ماه حرام قرار نمی دهیم و حرمتش را به ماه صفر منتقل می کنیم). دیدگاه دوم این است که این «نسیء» در واقع، «نسیء» در حج است. اشکالات مرحوم علامه بر دیدگاه دوم، بسیار وارد است.
بررسی ارتباط آیه «نسیء» با راه جمع چهارم
در اینجا اگر گفتیم که عرف روی این قرینه در آیه اعتماد می کند و «نسی ء» که در صدر آیه خدای تبارک و تعالی اراده کرده، همین «نسیء» در شهور است و اصلاً ارتباطی به نسیء در حج ندارد، در این صورت، قسمت اصلی فرمایش محقق خوئیقدس سره (که استشهاد به این آیه «انما النسیء» است)، کنار می رود.
نکته دیگر آن است که؛ محقق خوئیقدس سره می فرماید عرب روی حساب شمسی، نسیء در حج را محقق کرده است، اشکال مرحوم والد ما به ایشان این است که عرب، اصلاً حساب شمسی ندارد! چطور بگوئیم عرب حساب شمسی دارد؟!
در حاشیه کتاب الواضح، از کتاب «المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام»، نقل می کند که عرب، گاهی اوقات روی محاسبات شمسی، سال دوازده ماه قمری را سیزده ماه می کرده است.
ارزیابی کلام فخر رازی درباره ماه های قمری نزد عرب
فخر رازی در عبارتی، تصریح دارد به اینکه: «اعلم أن السَّنَة عند العرب عبارةٌ عن اثنی عشر شهراً من الشهور القمریة»، عرب نیز همان دوازده ماه قمری را داشته است. بعد استدلالاتی بیان می کند از جمله اینکه به همین آیه و چند آیه دیگر تمسک می کنند.[5]
[6]

منتهی جای بسی تعجب است از فخر رازی؛ زیرا این آیات برای بعد الاسلام است و بحث ما این است که قبل الاسلام، عرب روی حساب ماه شمسی هم محاسبه می کرده یا خیر؟ در تاریخ آمده که عرب از یهود یاد گرفت تا این کبیسه را انجام بدهد یا شنید ماه شمسی یازده روز اضافه دارد و بر هر سال، یازده روز اضافه کرد و هر سه سال یک بار یک ماه اضافه شد.
اما نکته مهم (چه از تاریخ استفاده کنیم که نزد عرب، حساب شمسی هست و چه نیست)، آن است که آیا در این روایات اهل جده («ان الله فرض الحج علی اهل الجده فی کل عام»)، این کار عرب جاهلی (که طبق حساب شمسی، یک ماه اضافه می کردند)، می تواند اعتبار داشته باشد یا خیر؟
 
واژگان کلیدی: اطلاق آیه «نسیء»، نسیء در شهور، نسیء در حجّ، علامه طباطبائیقدس سره.

[1] توبه/سوره9، آیه37.

[2] تفسیر المیزان، ج9، ص154.

[3] الميزان في تفسير القرآن، السيد محمد حسين الطباطبائي، ج9، ص275.

[4] . نکته: یکی از تقریرات جدیدی که از مرحوم خوئی چاپ شده، توسط یکی از فضلا به نام آقای جواهری (که از دوستان ما هستند) نوشته شده به نام «الواضح». ایشان در این کتاب، جنبه های تاریخی «نسیء» را در حاشیه نوشته و بعد، ارجاع می دهد به کتابی به نام «المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام» و مطالبی از آن کتاب را در الواضح نقل کرده است، از جمله اینکه؛ «قد بحث عددٌ من المستشرقین فی حساب السنین عند الجاهلیین و فی النسیء فجاءوا بآراء متباعدة غیر متفقةٍ لکل واحدٍ منهم رأیٌ و مذهبٌ فی طریقة العرب قبل الاسلام فی حساب الشهور»، ایشان می گوید صاحب این کتاب، آن قدر آراء مختلفی درباره «نسیء» و حساب سال ها (که دوازده ماه بوده یا سیزده ماه و اینکه آیا عرب های جاهلی، توجهی به سال شمسی را داشتند یا خیر؟ سال قمری را چکار می کردند؟ کبیسه داشتند یا نه؟)، نقل می کند که انسان می گوید اصلاً نمی شود به آن قطع پیدا کرد؛ زیرا آراء بسیار متشتّت است.

[5] تفسیر الرازی، الامام الفخر الرازي، ج16، ص40.

[6] تفسیر الرازی، الامام الفخر الرازي، ج16، ص50.