جلسه 1395/11/12

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه دروس گذشته

موضوع:
خلاصه بحث گذشته
نتیجه بحث این شد که یک وجوب عینی برای حج داریم که برای مستطیعی است که در طول عمرش، یک بار انجام می دهد و یک وجوب کفایی برای حج داریم که ملاک آن، عدم خلوّ بیت از حجّاج است و روایات «إن الله فرض الحج علی اهل الجده فی کل عام»[1]
[2]
را، هم حمل بر همین وجوب کفایی می کنیم.
 
دیدگاه برگزیده در جمع روایات؛ وجوب کفایی
نتیجه بعدی آن است که از این آیه شریفه : ﴿ لله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا ﴾[3]
با قطع نظر از روایات، یک وجوب عینی «مرةً واحده فی طول العمر» بیشتر از آن استفاده نمی شود، اما با توجه به دو روایت معتبر، دو توسعه باید در اینجا داد:
توسعه اول: امامعلیه السلام فرمود این حج البیتی که خدای تبارک و تعالی در این آیه فرموده، «الحج و العمره جمیعا لأنهما مفروضان»[4]
، منتهی برای عموم مردم ظهور اولی حج در این آیه، در حج است. بنابراین، امام معصوم به عنوان مفسر قرآن می فرماید حج و عمره، هر دو مراد است (یعنی «لله علی الناس حج البیت»، «لله علی الناس العمره») یا اینکه حج را، به اعم از حج و عمره باید معنا کرد.
توسعه دوم: در روایت موسی بن جعفرعلیه السلام که در آن، امامعلیه السلام ابتدا فرمود: «إن الله فرض الحج علی اهل الجده فی کل عام»، بعد فرمود: «و ذلک قوله: لله علی الناس حج البیت»، در گذشته بیان شد که این قسمت از روایت، ظهور در استشهاد به آیه دارد، اما با تأمل در روایات دیگر، به نظر می رسد که باید بگوئیم امام در مقام تفسیر آیه است یعنی امامعلیه السلام می فرماید مراقب باشید! کسی خیال نکند که در این آیه، فقط یک وجوب عینی مطرح است، بلکه یک وجوب کفایی نیز بر اهل جده مطرح است که روایات دیگر می گوید در فرضی است که بیت خالی باشد.
 
خلاصه اشکالات به این دیدگاه و پاسخ آن
این نتیجه بحث شد که به نظر ما این راه جمع، راه تامی است و اشکالی بر آن وارد نیست. مجموع اشکالاتی که به این راه (وجوب کفائی) وارد شد، دو اشکال شد:
1) اشکال صاحب جواهرقدس سره بود که روایات اهل جِده، مختص به اهل جِده است، اما روایات خلو بیت، کاری به اهل جِده ندارد و در پاسخ از اشکال، گفتیم که با این روایات اهل جده، آن ها را تقیید می زنیم.
2) اشکال دوم این بود که این وجوب کفایی، با این روایت موسی بن جعفرعلیه السلام ناسازگار است؛ زیرا در این روایت، امامعلیه السلام به آیه ﴿و لله علی الناس حج البیت﴾ استدلال کرده است و (همان گونه که صاحب منتقی الجمان گفت) اتفاق داریم بر اینکه از آیه وجوب عینی استفاده می شود. پاسخ دادیم درست است که اجماع بر استفاده وجوب عینی هست، اما امام معصومعلیه السلام می فرماید علاوه بر وجوب عینی، یک وجوب کفایی نیز از آیه شریفه استفاده می شود.
خلاصه آنکه؛ به نظر ما، این نتیجه ای است که نفس اطمینان به آن پیدا کرده و به حسب ظاهر، تردیدی در آن وجود ندارد. ما در مقام جمع بین روایات طائفه اولی و طائفه ثانیه هستیم، این جمع اول که صاحب وسائل، صاحب حدائق، مرحوم سیدقدس سرهم قبول کردند (که ما بگوئیم آن« مرةً واحده» مربوط به وجوب عینی است و «یجب علی اهل الجده فی کل عام»، وجوب کفایی است، این جمع مورد قبول ما نیز می باشد. در ادامه به بررسی راه های دیگر می پردازیم.
راه دوم جمع میان روایات؛ راه شیخ طوسیقدس سره
دومین راه جمع روایات، راهی است که شیخ طوسیقدس سره در استبصار، مرحوم محقق حلی در معتبر، صاحب مدارک، صاحب جواهر و صاحب مستمسکقدس سرهم (در جلد دهم مستمسک، صفحه8) آن را برگزیده و مرحوم حکیم می فرماید اقرب الوجوه، همین راه است. این راه عبارت است از اینکه؛ بگوئیم آن روایاتی که «مرةً واحدة» دارد، آن را حمل بر وجوب کنیم و روایات اهل جده را، حمل بر استحباب کنیم یعنی بگوئیم یک بار وجوب عینی است و اگر شخصی اهل جده است، مستحب است فی کل عام به حج برود. این گونه نیست که اگر یک بار رفت، استحبابش تمام شود، این استحباب تا آخر عمر برای این شخص در هر سال باقی است.
این عده از فقها، در توجیه این جمع می گویند روایات مرةً واحدة، نصّ در وجوب است، اما روایات اهل جده، ظهور در وجوب دارد؛ زیرا در روایات اهل جده، کلمه «فرضَ» آمده و «فرضَ»، نص در وجوب نیست، بلکه ظهور در وجوب دارد، اما در روایات مرةً واحده، عبارت «کلّفهم مرةً واحده» آمده یعنی این نصّ در وجوب است و در تعارض بین نص و ظاهر، با روایات نصّ در روایات ظاهر تصرف کرده و در اینجا، آن ها را حمل بر استحباب می کنیم.
واژه شناسی کلمه «فرض» در قرآن و روایات
نکته قابل توجه (پیش از اشکال به این جمع) آن است که؛ اگر در قرآن و روایات، درباره کلمه «فرض»، یک واژه شناسی کنید (که این کلمه، در کجا استعمال شده و در هر جا، به چه معناست)، روشن می شود که این کلمه به چه معناست. ما در روایات متعددی، کلمه «فرضَ» را داریم و از آن استحباب را استفاده کردند. مثلاً در این روایت معروف از امام هشتمعلیه السلام آمده است: «فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى النَّاسِ فِي الْوُضُوءِ أَنْ تَبْدَأَ الْمَرْأَةُ بِبَاطِنِ ذِرَاعَيْهَا»[5]
[6]
، مرحوم شیخ حرّ عاملی در هدایة الامّة می گوید: «اقول حمل علی الاستحباب و الاحوط عدم ترکه»[7]
؛ این کلمه «فرضَ»، محمول بر استحباب است.
در روایات معمولاً برای مستحب مؤکد، تعبیر به «فرضَ» هم می کنند یعنی یک چیزی که استحباب دارد، اما استحبابش خیلی مهم است و نزد شارع اهمیت دارد، تعبیر به «فرضَ» هم می کنند. خود مرحوم محقق در معتبر می گوید: «و معنی فرض قدّر و بیّنَ لا بمعنی اوجبَ»؛ «فرض» به معنای «قدَّرَ» است.
در سوره تحریم نیز، این کلمه آمده است: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاةَ أَزْوَاجِكَ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ*قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ وَ اللَّهُ مَوْلاَكُمْ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾[8]
، درباره این آیات شأن نزول های مختلفی وارد شده است. خلاصه آنکه؛ پیامبر منزل یکی از همسران خود که رفتند، برای ایشان عسل مخصوصی درست کرده بود که این به گوش همسران دیگر رسید و آن ها اعتراض کردند که چرا آن عسل را خوردید. پیامبر قسم خورد بر اینکه دیگر از آن عسل نخورد.
بعد آیه نازل شد: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاةَ أَزْوَاجِكَ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ*قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ﴾؛ خدا برای گشودن قسم های شما راه قرار داده و آن اینکه؛ یک کفاره ای بدهید تا این قسمتان حلّ شده و کنار برود و کفاره اش این بود که ده مسکین را اطعام دهند. در اینجا، کاری به بحث های فقهی آیه نداریم و اینکه آیا بحث های قرآنی و این شأن نزول، درست است یا خیر؟ اما تعبیر ﴿قد فرض الله لکم﴾ یعنی ﴿بیّن الله لکم﴾؛ راه برای شما قرار داده است.
به هر حال، باید کلمه «فرضَ» را واژه شناسی (یا به تعبیر امروزی ها، ترمینولوژی) کنیم، «فرض» به معنای وجوب نیست (که بگوئیم «فرض» یعنی واجب است)، موارد استعمال را که می بینیم، در موارد زیادی در استحباب، حتی در غیر استحباب نیز به کار رفته است مثل همین آیه «قد فرض الله»؛ یعنی یک راهی برای اینکه شما أیمان خود را باز کنید، کفاره بدهید. در روایت آمده: «فَجَعَلَهَا يَمِيناً وَ كَفَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِصلی الله علیه و آله قُلْتُ بِمَا كَفَّرَ قَالَ أَطْعَمَ عَشَرَةَ مَسَاكِينَ لِكُلِّ مِسْكِينٍ مُدٌّ»[9]
[10]
[11]
[12]
، صاحب وسائل در ذیل این روایت می نویسد: «اقول: هذا محمول علی الاستحباب»؛ کفاره اش هم حمل بر استحباب می شود. شاید به این خاطر است که این قسم بر امر مرجوحی (که عسل را نخورد) بوده است و قسم بر مرجوح، وجوب وفا ندارد.
گاهی اوقات نیز، کلمه فریضه در مقابل «سنت» به کار رفته است، «ما فرضه الله» در مقابل سنت یعنی «ما فرضه النبیصلی الله علیه و آله، ما شرّعه النبیصلی الله علیه و آله» است که این یک اصطلاح است. لذا در روایات قرعه آمده «القرعة سنةٌ»، این «سنةٌ» به این معنا نیست که مستحب است، بلکه «القرعة سنة» یعنی «ما شرّعه الرسولصلی الله علیه و آله»؛ پیامبر این را تشریع کرده است که در مقابل «ما شرّعه الله» است.
دیدگاه برگزیده درباره معنای کلمه «فرض»
در مراجعه به لغت درباره کلمه «فرض»، معنای حقیقی آن، وجوب تکلیفی به عنوان حکم شرعی نیست، بلکه «فرضَ» به معنای «ثبتَ»، «بیّنَ»، «قدَرَ»، است. «قدَّرَ» به عنوان لزوم، که می شود واجب، «قدّر» به عنوان الاستحباب، می شود مستحب، باید برای هر کدام قرینه پیدا کنیم. ممکن است بگوییم اگر دیدیم کثرت استعمال در وجوب دارد، بگوئیم بدون قرینه در وجوب استعمال می شود و برای استعمال آن در استحباب نیاز به قرینه است، اما می گوییم ممکن است به این مرحله نرسد یعنی ما برای حمل بر وجوب یا حمل بر استحباب، نیاز به قرینه داریم که به نظر من، یک مقداری اقرب به واقع است.
در ما نحن فیه، قرینه داریم بر اینکه این روایات «ان الله فرض الحج علی اهل الجده»، قرینه داریم بر اینکه حمل بر استحباب کنیم و قرینه اش، همان روایات «کلفهم مرة واحده» است؛ زیرا آن نصّ در وجوب است و این ظاهر در وجوب و با روایات نص، در این روایات ظاهر تصرف می کنیم.
در روایت دیگری آمده است: «أَ لَا أُخْبِرُكَ بِأَشَدِّ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَى خَلْقِهِ»[13]
؛ امامعلیه السلام می فرماید آیا از شدیدترین چیزی که خدا بر مردم فرض کرده خبر بدهم؟ «قُلْتُ بَلَى قَالَ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ وَ مُوَاسَاتُكَ أَخَاكَ وَ ذِكْرُ اللَّهِ فِي كُلِّ مَوْطِنٍ»، که اینها از موارد استحباب است نه از موارد وجوب.
اشکال مرحوم والد بر راه دوم جمع روایات
تنها اشکالی که بر این راه دوم وجود دارد، آن است که؛ در صحیحه علی بن جعفر از امام کاظمعلیه السلام، بعد از «إن الله فرض الحج علی اهل الجده فی کل عام» حضرت می فرماید: «و ذلک قوله و لله علی الناس حج البیت»، این در حالی است که اگر «فرض» را به معنای استحباب بگیریم، دیگر استشهاد به آیه یا تفسیر آیه (فرقی نمی کند) معنا ندارد!
به بیان دیگر؛ شما که «ان الله فرض» را حمل بر استحباب می کنید، امام معصومعلیه السلام همین را فرموده و بعد استشهاد به آیه کرده است، و حال آنکه نمی شود بگوئیم از آیه استحباب استفاده می شود؛ زیرا مسلماً دلالت آیه بر وجوب روشن است و در آن تردیدی نیست. حتی در بعضی از روایات داشت که «فی کل عام»، جزء آیه «لله علی الناس حج البیت فی کل عام» و جزء قرآن بود.
البته در آنجا بیان شد که این عنوان تفسیر را دارد نه اینکه جزء قرآن باشد و بعد اهل سنت هم بگویند شیعه قائل به تحریف است، اینها نمی فهمند، ما چون معتقدیم ائمهعلیهم السلام مفسر واقعی قرآنند، بعضی از روایات و رُواة اینطوری از آن ها نقل می کنند اینکه امامعلیه السلام فرمود: «لله علی الناس حج البیت فی کل عام»، یعنی امامعلیه السلام تفسیر کرده و بعد که به دست دیگران رسیده، عده ای خیال می کنند که امامعلیه السلام فرموده «فی کل عام» جزء قرآن بوده و بعداً حذف شده است (نظیر آنچه درباره: «یا ایها الرسول بلغ ما انزل إلیک من ربک فی علیٍّ» گفته اند که در روایات، عبارت «فی علیٍّ» آمده یعنی امام می فرماید این در مورد امیرالمؤمنینعلیه السلام است نه اینکه «فی علیٍّ» جزء آیه بوده است حتی ممکن است جبرائیل وقتی که داشته آیه را می خوانده، باز این را تصریح کرده باشد، ولی «فی علیٍّ»، به عنوان اینکه جزء آیه باشد نیست). بنابراین در اینجا نیز، امامعلیه السلام فرموده «فی کل عام» که این به عنوان تفسیر «حج البیت» است.
مرحوم والد در ادامه اشکال می فرماید: «فهل یمکن حمل فی کل عام الواقع تفسیراً للآیه علی الاستحباب»[14]
؛ «فی کل عام» که تفسیر آیه است، آیا می توان حمل بر استحباب کرد؟! یعنی آن روایت موسی بن جعفرعلیه السلام که می فرماید: «و ذلک قوله»، بگوئیم استشهاد یا تفسیر است (فرقی ندارد) و این روایت، تفسیر برای آیه است و آیه مسلما دلالت بر وجوب دارد، آیا می توانیم این را حمل بر استحباب کنیم؟!
راه سوم جمع روایات؛ وجوب بدلی
سومین راه جمع، این است که این طایفه دوم (یعنی روایات اهل جده) را، حمل بر وجوب بدلی کنیم یعنی وجوب «علی سبیل البدلیة»، یعنی امسال باید به حج بروی، اگر نرفتی سال بعد، اگر نرفتی سال سوم، اگر نرفتی سال چهارم، «فی کل عام»؛ زیرا ممکن است کسی بگوید آن زمانی که مستطیع شدم، نرفتم و عصیان کردم و به سبب عصیان، این تکلیف از من ساقط می شود! این روایات برای دفع این توهم می باشد که اگر عصیان کردید و نرفتید، سال بعد باید بروید.
بنابراین، اهل جِده همان «من استطاع» در آیه است البته فی کل عام یعنی «فی کل عام علی سبیل البدلیة»، اگر امسال شد که امسال برود، اما اگر عصیان کردید و سال آینده و سال سوم و تا آخر، باید به حجّ برود.
بنابراین، ممکن است گفته شود در تمام عمر یک بار برای شما واجب است و این یک بار، شاید در همان سال استطاعت بوده، مثل اینکه اگر بگویید من نذر می کنم روز دوشنبه این هفته روزه بگیرم، روز دوشنبه که آمد روزه نگرفتید و عصیان کردید، آیا می توانیم بگوئیم دوشنبه هفته آینده؟ نمی شود؛ زیرا موضوعش تمام شده است. ممکن است در مورد حج نیز کسی توهم کند که من آن سالی که مستطیع شدم، باید همان سال به حج می رفتم و اگر نرفتم، وجوب به سبب عصیان ساقط شده؛ چون تکلیف همان گونه که بسبب الامتثال ساقط می شود، بسبب العصیان نیز ساقط بشود. لذا بگوئیم به سبب عصیان، تکلیف ساقط شده و نباید برود.
مرحوم شیخ در تهذیب این راه را مطرح کرده و می نویسد: «معنی هذه الاخبار أنه یجب علی اهل الجده فی کل عام علی طریق البدل»[15]
و بعد توضیح می دهد. مرحوم علامه نیز در کتاب تذکره این راه را پسندیده است.
اشکال مرحوم خویی بر راه سوم و ارزیابی آن
مرحوم خوئی در کتاب معتمد این راه را رد کرده و می فرماید: «و هذا بعیدٌ». ایشان در اینجا دو مطلب بیان می کند؛
مطلب اول: ایشان یک مبنای اصولی دارند که با آن مبنا، می خواهند این راه را جواب بدهند. می فرماید ما اصلاً «سقوط الواجب بالعصیان» را قبول نداریم، بلکه اگر یک چیزی برای شما واجب شد، طبع هر واجبی این است که اگر در آن زمان نشد، در زمان بعد انجام شود. مثلاً اگر به شما گفتند درس بخوان، امروز نشد فردا، فردا نشد پس فردا، تا آخر باید همینطور این تکلیف را انجام بدهید.
بنابراین، با اینکه معروف در السنه اصولیین این است که «کما أن التکلیف یسقط بالامتثال، فکذلک یسقط بالعصیان»، ایشان می گوید ما این را قبول نداریم و با عصیان تکلیف ساقط نمی شود. لذا ایشان اشکال مبنایی می کنند.[16]

به نظر ما، این اشکال محقق خوییقدس سره تامّ نیست؛ زیرا اشکال مبنایی، نمی شود اشکال باشد. مرحوم والد ما نیز در اشکال بر این راه می فرماید: «و یرد علیه عدم کونه جمعاً دلالیاً مقبولاً عند العقلاء»[17]
؛ این یک جمع عرفی و مقبول عند العقلاء نیست. ایشان بحث را مبنایی نمی کنند و می گویند اینکه بگوییم جمع بین دو طائفه، به این است که مرةً واحده، ظهور در وجوب عینی دارد و «فی کل عام»، ظهور در وجوب بدلی دارد، این یک جمع مقبول عند العقلا و عند العرف نیست و حال آنکه باید این روایات را القاء به عرف کردیم و وقتی به عرف می گوئیم مراد شارع از این «فی کل عام»، «علی سبیل البدلیة» است، عرف چنین چیزی را نمی پذیرد.
 
واژگان کلیدی: وجوب بدلی، وجوب کفایی، واژه «فرض»، شیخ طوسیقدس سره.

[1] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص265، ح5، ط الاسلامية.

[2] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص16 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14128-1، ط آل البیت.

[3] آل عمران/سوره3، آیه97.

[4] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص265، ح1، ط الاسلامية.

[5] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج1، ص49.

[6] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 1، ص467 ، أبواب الوضوء، باب40، ح1239-2، ط آل البیت.

[7] هداية الأمة إلى أحكام الأئمة - منتخب المسائل، ج-1، ص114 .

[8] تحریم/سوره66، آیه1-2.

[9] الكافي، الشيخ الكليني، ج7، ص452، ح4، ط الاسلامية.

[10] تهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج8، ص295، ح1093.

[11] الإستبصار، شيخ الطائفة، ج4، ص51.

[12] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 22، ص380 ، أبواب الوضوء، باب40، ح28835-1، ط آل البیت.

[13] الكافي، الشيخ الكليني، ج2، ص145، ح8، ط الاسلامية.

[14] تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - الحج، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ج 1، ص18 .

[15] تهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج 5، ص17 -16.

[16] المعتمد في شرح المناسك، السيد أبوالقاسم الخوئي - السيد محمد رضا الموسوي الخلخالي، ج 3، ص12 .

[17] تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - الحج، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ج 1، ص19 .