جلسه 1395/11/10

« فهرست دروس










خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
نتیجه بحث گذشته، این شد که اگر روایات عدم جواز تعطیل حج و خلو بیت و روایات اجبار امام را، به قرینه روایت سدیر، این گونه تحلیل کنیم که؛ مبغوض شارع این است که «فی سنةٍ واحده» بیت خالی باشد که در این صورت، بر همه افراد به نحو واجب کفایی این است که نگذارند فی سنةٍ واحده بیت خالی باشد و استطاعت نیز در آن شرط نیست اگرچه با وجود مستطیع، اولویت با آنان است.
بنابراین، با توجه به چنین معنایی که از روایات عدم جواز خلو و روایات اجبار به دست آوردیم و در صورتی که کلمه «الحج» در «إن الله فرض الحج علی اهل الجده فی کل عام» را، اعم از حج و عمره معنا کنیم، روایت اهل جده این گونه معنا می شود: «إن الله فرض الحج» یعنی اعم از حج و عمره «علی اهل الجده فی کل عام». در روایات اجبار امام داشتیم: «إن لم یکن لهم مالٌ انفق من بیت المال»، اگر این روایت هم نباشد، این روایت اهل جِده خودش می تواند مقیّد آن روایات عدم جواز خلوّ بیت قرار بگیرد یعنی به قرینه روایات اهل جِده، آن روایاتی که بیت نباید خالی باشد را تقیید می زند و نتیجه فرمایش صاحب وسائلقدس سره، صاحب حدائققدس سره و مرحوم سید در عروه می شود.
دیدگاه مرحوم سید در عروه
مرحوم سید می فرماید: «و یمکن حملها علی الوجوب الکفایی»؛ ممکن است حمل روایات اهل جده را، بر وجوب کفایی کنیم، «فإنه لا یبعد وجوب الحج کفایةً علی کل احد فی کل عام»؛ زیرا بعید نیست که بگوئیم حج به نحو وجوب کفایی واجب است برای هر کسی در هر سال، «اذا کان متمکناً بحیث لا تبقی مکة خالیةً عن الحجاج»[1]
، از عبارات مرحوم سید معلوم می شود که ایشان دقت بسیار وسیع و عمیقی در این روایات کرده است.
عجیب این است که بر این متن مرحوم سید، تنها دو حاشیه زده شده است و این ظهور در این دارد که بقیه فقها نیز پذیرفتند و جای بسی تعجب است که مرحوم خوئی، در مباحث استدلالی وجوب کفایی را نمی پذیرد، اما اینجا هم حاشیه ندارد، فقط مرحوم محقق عراقی حاشیه زده و رد می کند و مرحوم گلپایگانی این وجوب الحج را «علی الاحوط» می گوید یعنی ایشان قائل به وجوب کفایی علی الاحوط شدند.
صاحب جواهرقدس سره، از این روایات عدم خلوّ بیت و اجبار امام، یک وجوب کفایی را استفاده کرده و می فرماید ما نیز این وجوب کفایی را قبول می کنیم همچنان که شیخ طوسی، شهید اول و علامه حلیقدس سرهم در مختلف به همین فتوا داده اند (که بیت، نباید خالی باشد و این واجب کفایی است که مردم بیت را خالی نگذارند) و کاری به مخالفت با ابن ادریس هم نداریم، اما این وجوب کفایی ارتباطی به روایات اهل جده ندارد.
جمع بندی بحث و بیان سه دیدگاه
اگر بخواهیم یک جمع بندی داشته باشیم، می توان گفت در اینجا سه دیدگاه وجود دارد؛
دیدگاه اول: چیزی به نام وجوب کفایی خالی نگذاشتن بیت از زائر نداریم و تنها یک چیز داریم و آن هم، وجوب الحج بر مستطیع است آن هم یک بار.
دیدگاه دوم: روایاتی داریم که از این روایات، وجوب کفایی استفاده می شود، اما این وجوب کفایی با روایات اهل جده ارتباطی ندارد (که صاحب جواهرقدس سره همین را پذیرفته است)، در نتیجه وقتی بین روایات اهل جِده و آن روایاتی که می گوید بر انسان یک بار حج واجب است، باید یک راه جمع دیگری را پیدا کرد.
دیدگاه سوم: از این روایات عدم خلوّ و اجبار حاکم، یک وجوب کفایی استفاده می شود و این وجوب کفایی، مرتبط به همین روایات اهل جده است، به این بیان که؛ روایات اهل جده، آن روایات را تقیید می زند (که صحیحه فضلا که در آن آمده بود: «إن لم یکن لهم مالٌ»، خود قرینه روشنی است بر تقیید). حال اگر کسی این تقیید را نپذیرد، با قطع نظر از صحیحه فضلا، وقتی این روایات اهل جِده را، کنار روایت «الله الله فی بیت ربکم لا تخلوه ما بقیتم» می گذاریم، می گوئیم این برای اهل جده است یعنی برای کسی است که توانایی داشته باشد، اما کسی که توانایی نداشته باشد بر او واجب نیست، منتهی بر کسانی که توانایی دارند به نحو وجوب کفایی واجب است.
بنابراین، دیدگاه سوم، یک جمع بین تمام این روایات می باشد که به نظر ما، همین بیان تامی است منتهی به شرط اینکه کلمه حج در «إن الله فرض الحج علی اهل الجده فی کل عامٍ» را، اعم از حج و عمره معنا کنیم، بعد می گوئیم حج، اعم از حج و عمره است و اینکه «فی کل عام» بر اهل جده واجب است، به این دلیل است که بیت خالی نباشد و غیر از این، چیز دیگری نیست.
نتیجه آنکه؛ طبق قول به این وجوب کفایی و حمل روایات اهل جده بر وجوب کفایی، دیگر فقیه نمی تواند بگوید اگر کسی پول دارد، هر سال باید به حج برود اگرچه بیت هم خالی نباشد، اما ظاهر فتوای شیخ صدوققدس سره این بود که اگر کسی پول دارد، هر سال باید به حج برود؛ چه بیت خالی باشد و چه خالی نباشد، اما طبق این حمل بر وجوب کفایی، دیگر چنین نتیجه ای را نمی گیریم. وقتی روایات خلوّ بیت را کنار روایات اهل جده قرار می دهیم، با این روایات اهل جده، تقیید زده و می گوئیم «الله الله فی بیت ربکم» برای کسانی است که اهل جده باشند.
خلاصه آنکه؛ صاحب جواهرقدس سره می فرماید روایات خلو بیت با روایات اهل جده، از یک جهت هر کدام خاص اند و از جهت دیگر، هر کدام عام اند؛ در روایات اهل جده، دارد اهل جده، اما در روایات خلوّ بیت «اهل جده» نیامده و از آن ها استفاده می شود بر همه مسلمین واجب است (چه مستطیع باشند و چه نباشند) به نحو وجوب کفایی، بیت را پر کنند.
دیدگاه صاحب جواهرقدس سره
مرحوم صاحب جواهر می فرماید ما از آن روایات عدم خلوّ بیت، یک وجوب کفایی استفاده می کنیم، اما ارتباطی به اهل جده ندارد. ایشان در پایان می فرماید: «و علی کل حال فالوجوب بهذا المعنی خارج عما نحن فيه من الوجوب كفاية على خصوص أهل الجدة»[2]
؛ یعنی وجوب به این معنا (که بیت نباید خالی باشد و امام می تواند عده ای را اجبار کند که بیت را پر کنند تا خالی نباشد)، خارج از این بحث (یعنی وجوب کفایی بر خصوص اهل جده) است.
در مقابل این دیدگاه صاحب جواهرقدس سره، گفتیم این «اهل الجده»، مقیِّد روایات عدم خلوّ بیت و اجبار امام، قرار بگیرد و هیچ اشکالی ندارد. ایشان فقط از این جهت اشکال کرد که در آن روایات، زیارت النبیصلی الله علیه و آله و مُقام عند النبیصلی الله علیه و آله آمده است، اما در روایت اهل جِده اینها نیامده و این باعث می شود که این دو دسته از روایات، عام و خاص من وجه شود نه مطلق که بتوان تقیید زد.
توضیح بیشتر آنکه؛ اگر صاحب جواهرقدس سره بگوید ما دو دسته روایات داریم؛ 1) روایات بیت و اجبار، 2) روایات اهل جده که رابطه میان این دو دسته، عام و خاص من وجه اند که در این صورت، هیچ کدام مقیِّد دیگری نمی شوند. علت من وجه بودن آن است که در روایت اهل جده، «اهل جده» است، اما در روایات دسته اول، اهل جده ندارد.
بنابراین، از یک طرف روایات اهل جده، از این جهت که قید اهل جده وجود دارد، خاص است، اما آن روایاتی که می گوید مقام عند البیت در مکه و زیارت پیامبرصلی الله علیه و آله در مدینه، «اهل جده» را ندارد، از طرف دیگر؛ این روایات از جهت «مُقام عند البیت» خاص است، اما روایات اهل الجده می گوید خود حج، اما از جهت مُقام عند البیت و عدم مُقام، عام است (یعنی می خواهی کنار بیت بمان یا نمان)، یا از جهت زیارت النبیصلی الله علیه و آله و عدم زیارت النبیصلی الله علیه و آله عام است.
ارزیابی دیدگاه صاحب جواهرقدس سره
در پاسخ از این اشکال صاحب جواهرقدس سره باید گفت که نمی توانیم بگوئیم این دو دسته روایات، عام و خاص من وجه اند. توضیح آنکه؛ اگر در مورد خود حج، توانستیم عام و خاص من وجه درست کنیم، این اشکال درست است (یعنی بگوئیم طائفه اول می گوید حج؛ چه اهل جِده باشد و چه نباشد، طائفه دوم هم می گوید اهل جِده؛ چه حج باشد و چه نباشد که در این صورت، عام و خاص من وجه می شود مثل اینکه می گوئید بین عالم و فاسق، عام و خاص من وجه است، یک عالمی داریم غیر فاسق، یک فاسقی داریم غیر عالم و یک شخصی هم هست که هم عالم است و هم فاسق) و این دو نمی توانند مقید هم قرار بگیرد.
اما می گوئیم روایات دسته دوم می گوید خدا حج را بر اهل جده واجب کرده، روایات دسته دوم می گوید حج «هذا البیت»، اما قید اهل جده ندارد، رابطه این دو دسته، عام و خاص مطلق شد و روایات اهل جده، مقیّد دسته اول قرار می گیرد و ما دیگر نمی توانیم بگوئیم از آن طرف، آن حج یک خصوصیتی دارد که اهل جده ندارد؛ زیرا خصوصیتی که طائفه اول دارد، مُقام عند البیت است و آن هیچ ربطی به این عنوان اهل جده ندارد. مثل این است که بگوئیم عالم و فاسق، این فاسق از جهت اینکه ورزشکار هم باشد، عام است و حال آنکه این ربطی ندارد، بلکه باید این دو نسبت (یعنی بین خود عنوان عالم و عنوان فاسق) را ملاحظه کنیم.
در این بحث نیز، هم دسته اول روایات و هم دسته دوم روایات، می گوید «حج»، فقط روایات اهل جِده، یک «اهل جِده» دارد و آن روایات ندارند. بنابراین، اهل جده را باید قید آن ها قرار دهیم. اگر از صحیحه فضلا، این قید را استفاده نکنیم، در این صورت نیازی به تقیید هم نیست، اما از صحیحه فضلا به خوبی این قید استفاده می شود.
به همین دلیل، این کلام صاحب جواهرقدس سره، یک حرف صناعی نیست یعنی ما نمی توانیم بگوئیم اینجا مسئله عام و خاص من وجه است نه مسئله تقیید نتیجه دیدگاه صاحب جواهرقدس سره آن است که؛ آن روایات مربوط به اهل جِده است و در این روایات هم، مُقام عنده البیت و مقام در مدینه است، پس نمی تواند به هم ارتباط داشته باشد و می گوید ما یک وجوب کفایی را استفاده می کنیم و آن اینکه؛ به نحو واجب کفایی نباید بیت خالی باشد و مُقام عند البیت، زیارت النبیصلی الله علیه و آله و مُقام عند قبر النبیصلی الله علیه و آله وجوب کفایی دارد.
اما طبق نتیجه ای که ما گرفتیم، می گوئیم آن روایات با این روایت اهل جِده مرتبط است و ارتباطش هم، به صورت عام و خاص مطلق است نه من وجه. بنابراین، می گوئیم این روایات اهل جده، می گوید «ان الله فرض الحج علی اهل الجده فی کل عام بحیث لا تبقی مکه خالیةً» و این «لا تبقی مکة خالیةً» را، تفسیر برای روایت اهل جِده قرار می دهیم و این «اهل جِده» را نیز، قید برای آن «لا تخلو بیت ربکم» قرار داده و می گوئیم بر اهل جده لازم است که بیت را خالی نگذارند، اگر اهل جده ای نبود، بعد نوبت به انفاق از بیت المال مسلمین می رسد.
طبق بیان ما، إعراضی نیست؛ زیرا قابلیت حمل بر وجوب کفایی دارد، اما صاحب وسائل، صاحب حدائق، صاحب عروه و مرحوم عراقیقدس سرهم، نسبت به این روایات اهل جده می گوید إعراض است و وقتی همه فقها، إعراض کردند، از حجیت ساقط است و حال آنکه باید گفت اگر قابلیت جمع باشد، دیگر إعراضی وجود ندارد.
 
واژگان کلیدی: اعراض فقها، عام و خاص من وجه، وجوب کفایی، صاحب جواهرقدس سره.
 

[1] العروة الوثقى، للسيد اليزدي، ج 2، ص419 ، ط جماعة المدرسین.

[2] جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج 17، ص222 .