جلسه 1395/11/09

« فهرست دروس










خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در روایات عدم جواز تعطیل حج و روایات اجبار امام علیه السلام بر حج است. مطرح کردن این روایات، پس از این بود که گفتیم دو دسته روایات داریم؛ یک دسته روایاتی که دلالت دارد بر اینکه حج در طول عمر، یک بار واجب است، دسته دوم روایاتی که دلالت دارد که خدای تبارک و تعالی حج را بر اهل جِده (ثروتمندان) هر سال واجب کرده است.
جمع بندی بحث و بیان دیدگاه برگزیده
بیان شد که صاحب وسائل، و به تبع ایشان، صاحب حدائققدس سره و مرحوم سید یزدی، گفته اند جمع بین این دو دسته روایات به این است که؛ «وجوب الحج مرةً واحدة» را حمل بر وجوب عینی کنیم و طایفه دوم (که «وجوب حج علی اهل الجده فی کل عام» است) را، حمل بر واجب کفایی کنیم. نتیجه این حمل آن است که برای انسان دو نوع حج واجب است: 1) به نحو وجوب عینی که مشروط به استطاعت است، 2) به نحو وجوب کفایی که استطاعت در آن شرطیت ندارد.
سپس، صاحب حدائققدس سره و مرحوم سیّد، به روایات عدم جواز تعطیل حج و اجبار امام استشهاد کردند که مفاد این روایات، کاملاً مورد بررسی قرار گرفت. بعد از دقت فراوان در مفاد این دو دسته روایات (یک دسته روایات دلالت بر اجبار امام بر حج و دسته دیگر نیز دلالت بر عدم جواز تعطیل حج دارد)، به روایت سدیر رسیدیم (و گفتیم به نظر ما، سند این روایت، معتبر است؛ چون در رجال کامل الزیارات قرار گرفته و توثیق عام دارد) که در این روایت، صحبت از حج نیست، بلکه صحبت از بیت است.
در این روایت، امام علیه السلام می فرماید: «لَوْ عَطَّلُوهُ سَنَةً وَاحِدَةً»[1]
[2]
، صحبت از تعطیل بیت در یک سال است، حضرت فرمود اگر مردم یک سال تعطیل کنند، اینجا عذاب نازل می شود و مردم استحقاق عذاب دارند. بیان شد که این دلالت ندارد بر اینکه، اگر در یک سال مراسم حج واجب را به جا نیاورند اگرچه در بقیه سال، مراسم عمره را داشته باشند، باز استحقاق عقاب دارند، بلکه این روایت ظهور روشنی دارد که موضوع این است که یک سال، این بیت خالی از زائر باشد.
بعد گفتیم روایت سدیر، قرینه می شود بر روایاتی که قبلاً با قطع نظر از روایت سدیر، از آن ها استفاده می کردیم «عطّلوه الحج» (و می گفتیم الف و لام «الحجّ» عهد است)، حج واجب مراد است و برای عمره و ترک مستحب عذاب نازل نمی شود، این روایت سدیر قرینه شد بر اینکه مراد از ترک حج در آن روایات، ترک البیت است یعنی اگر بیت را، سنةً واحده ترک کنند، استحقاق عذاب دارد.
بنابراین، اگر روایت سدیر را نداشتیم، مسیر استدلال یک مسیر دیگری بود، اما روایت سدیر، دلالت بر این دارد که خالی بودن یک سال ظاهر بیت، مبغوض شارع است و از این استفاده می کنیم که بر مردم واجب است به نحو وجوب کفایی که نگذارند بیت در یک سال خالی از زائر باشد. حال اگر در یک سال، هیچ مستطیعی نباشد یا کسی که با نذر یا نظیر نذر، حج را بر خودش واجب کرده، نباشد، بر همه مردم به نحو واجب کفایی است که به مقداری بروند که بیت خالی از زائر نباشد و با رفتن یک عده، از عهده دیگران ساقط می شود.
مطلب اول: ارتباط روایات عدم جواز تعطیل حجّ به بحث
مرحوم شاهرودی در کتاب الحج و صاحب کتاب فقه الصادقعلیه السلام، پس از مطرح کردن روایات عدم جواز تعطیل حج، می گویند از این روایات وجوب کفایی حج هر سال را استفاده نمی کنیم. منشأ سخن ایشان آن است که صاحب حدائققدس سره برای روایات اهل جده، از این روایات شاهد آورده است. ایشان در اشکال به صاحب حدائققدس سره (و دیگران مثل مرحوم سید) می گویند این روایات، دلالت بر وجوب کفایی حج فی کل عام ندارد، بلکه این روایات می گوید بیت نباید خالی باشد اگرچه مردم عمره انجام بدهند.
پاسخ ما این است که از این روایات، عدم جواز تعطیل حج را استفاده می کنیم و در یک سال بیت نباید خالی باشد. حال اگر در اشهر حج، مردم حج انجام بدهند، موضوع این روایات منتفی است، اگر در اشهر حجّ مردم نرفتند و بعد از آن، عمره انجام دادند، باز موضوع این روایات منتفی می شود.
مطلب دوم: ارتباط روایات اجبار حاکم به بحث
مطلب دیگر آنکه؛ در این روایاتی که دلالت بر اجبار امام یا اجبار حاکم دارد، به این نتیجه رسیدیم که حاکم می تواند اجبار کند و در این اجبار فرقی نمی کند که؛ اجبار کند در اشهر حج به حج بروند و یا در غیر اشهر حج، به عمره بروند؛ زیرا موضوع اجبار، این است که امام هم نباید بگذارد بیت خالی باشد.
بنابراین، امام یا حاکم دو حق اجبار دارد؛ 1) اول اینکه اگر دید بیت خالی است، اجبار می کند؛ «إما إلی الحج و إما إلی العمره» اگرچه مستطیع هم نباشند (در روایت آمده بود که اگر مردم مستطیع نبودند و پول نداشتند، خود امام باید پولشان را از بیت المال مسلمین بدهد)، 2) قاعده دیگری داریم که امام یا حاکم مسلمین، موظف به اقامه دین است و باید دین را اقامه کند. اگر جایی دید مردم نماز نمی خوانند یا روزه نمی گیرند، می تواند آن ها را اجبار بر خواندن نماز یا گرفتن روزه کند (البته این اجبار، با اجباری که در بحث بیع اجباری مطرح است فرق دارد).
بدین سان، وظیفه امام یا حاکم است که مردم را اجبار کند که این کار را انجام دهند (و با قصد قربت نیز منافات ندارد). آیه شریفه: ﴿ شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَ مَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ ﴾[3]
؛ پیامبران الهی مانند نوح، ابراهیم، موسی و عیسی، اولین وظیفه شان اقامه دین است یعنی اگر دیدند در جایی واجبی ترک شد، موظف اند که دنبال کنند این واجب انجام شود.[4]

در بحث حجّ نیز می گوییم: «للحاکم اجباران»؛ یک اجبار به عنوان آن واجب کفایی است که اگر دید بیت خالی است، می تواند اجبار کند، یک اجبار هم اگر دید عده ای یا یک نفر مستطیع است و عمداً حج نمی رود، امام این حق را دارد که او را وادار به رفتن حج کند.
مطلب سوم: عدم منافات وجوب عینی و کفایی در بحث
مطلب بعد آنکه؛ بین وجوب عینی حج (که مشروط به استطاعت است) و این وجوب کفایی (که موضوع آن، عدم خلوّ بیت از زائر است)، هیچ منافاتی وجود ندارد اگرچه در این موضوع دوم، امام در درجه اول کسانی را که پول دارند اجبار می کند و در مرتبه بعد اگر کسی پول نداشت، خودش باید انفاق کند، اما اینها دو حکم اند که اجتماع پیدا می کنند یعنی بر یک انسان، می شود که حج، هم به نحو وجوب عینی واجب باشد و هم به صورت وجوب کفایی (به این معنا که اگر دید یک وقتی بیت خالی است، باز حجّ انجام دهد) مثلاً شخصی حج واجبش را امسال انجام داده، اما سال آینده دید بیت خالی است و مردم برای حج نمی روند، برای او به نحو وجوب کفایی واجب می شود که حج را انجام دهد.
خلاصه آنکه؛ ما موضوع وجوب کفایی را، خلوّ البیت عن الزائر قرار دادیم و گفتیم که این خلوّ البیت، واجب کفایی است؛ «اما بالحج أو بالعمره» و اختصاص ندارد که شخص باید حج برود، اگر در عمره هم رفت و بیت را پر کرد کافی است.
در باب اول از کتاب الحج وسائل حدیث دوم، در ابتدای سال روایتی خواندیم (که سند آن معتبر است) سائل می گوید از امام صادقعلیه السلام پرسیدم: «عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»، حضرت فرمود: «يَعْنِي بِهِ الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ جَمِيعاً»؛ این «حجّ البیت» که در این آیه هست، اختصاص به خود حج ندارد، بلکه هم حج است و هم عمره، «لِأَنَّهُمَا مَفْرُوضَانِ»[5]
[6]
.
در باب روایات عدم جواز تعطیل کعبه، در روایت هفتم (که سند آن به دلیل وجود محمد بن علی الهمدانی ضعیف است؛ زیرا رمی به غلو شده)، آمده است: ﴿ إِنَّ النَّاسَ لَوْ تَرَكُوا حَجَّ هَذَا الْبَيْتِ ﴾[7]
[8]
، یعنی اگر مردم حج «هذا البیت» را ترک کنند.
بنابراین، طبق آیه قرآن (که حج، اعم از حج و عمره است)، این روایات را باید اعم بگیریم و در روایات و آیات خود عنوان حج، اعم از حج و عمره است. شاهدش همین روایت است که بیان شد.
خلاصه آنکه؛ آنچه از این روایات به دست آوردیم، آن است که اگر بیت در یک سال خالی بود، بر همه واجب کفایی است که این خلو را از بین ببرند «اما بالحج و اما بالعمره». از صاحب حدائققدس سره و مرحوم سید می پرسیم که این معنا چه ارتباطی با روایات اهل جِده دارد؟! روایت اهل جِده می گوید ثروتمندان هر سال باید به حج بروند و اصلاً کاری به خلو بیت ندارد. روایات اهل جِده، از این جهت که آن سال بیت خالی است یا خالی نیست اطلاق دارد، از آن طرف؛ این روایات عدم خلو بیت، از این جهت که افرادی که برایشان واجب است اهل جِده هستند یا نه اطلاق دارد. از این رو، نسبت شان عام و خاص من وجه می شود.
دیدگاه صاحب جواهر قدس سره در جمع روایات
مرحوم صاحب جواهر پس از نقل کلام صاحب وسائلقدس سره (که گفت روایات مرةً واحده، وجوب عینی می شود و روایات اهل جده، می شود وجوب کفایی و فرمود به نظر ما، مراد صدوققدس سره همین وجوب کفایی است) می فرماید: «و من الغریب ما فی الوسائل من حمل هذه النصوص علی الوجوب کفایةً و إن جعله الوجه بعض الافاضل (که منظور صاحب حدائققدس سره است) مؤيدا له؛ بما دل من النصوص التي فيها الصحيح و غيره على جبر الامام الناس على الحج إذا تركوه، و إلا استحقوا العقاب و لم ينظروا».
از صاحب جواهرقدس سره می پرسیم چرا با جمع صاحب وسائل مخالفید؟ ایشان می فرماید: «اذ هو مخالف لاجماع المسلمین»؛ اینکه بگوئیم ثروتمندان هر سال باید حج بروند، با اجماع مسلمین مخالف است (مرحوم محقق حلی در معتبر، همین حرف را دارد)، «فلا بد من طرحها أو تنزیلها علی ما عرفت و نصوص الجبر خارجةٌ عما نحن فیه»؛ نصوص اجبار امام، ربطی به ما نحن فیه ندارد، «ضرورة عدم اختصاصها باهل الجده»[9]
.
به نظر ما، این سخن صاحب جواهرقدس سره، سخن درستی است و ما نیز از این روایت، این استفاده را کردیم که نصوص اجبار امام و نصوص عدم جواز خلو بیت، ارتباطی به اختصاص اهل جده ندارد. باز از صاحب جواهرقدس سره می پرسیم به چه دلیل می گویید اختصاص به اهل جده ندارد؟ می گوید به دلیل صحیحه فضلا که حضرت فرمود: «إن لم یکن لهم مالٌ انفق من بیت المال».
ایشان در ادامه اشکال دیگری کرده و می فرماید در این روایات جبر، یک خصوصیتی است که در آن روایت اهل جِده، اصلاً دلالت بر آن ندارد، در روایت جبر می گوید باید به بیت بروند: «المُقام عند البیت»، زیارت پیامبرصلی الله علیه و آله و «المُقام عند قبر النبیصلی الله علیه و آله».
این «مُقام» یک نکته سیاسی بسیار مهمی دارد غیر از اینکه قطعاً نکات معنوی و عبادی هم دارد، «مُقام» یعنی همیشه یک عده ای باشند که مراقب باشند و اینجا را برای اسلام حفظ کنند. می دانیم که در طول این 200 سال گذشته، فکر اصلی وهابیت این بود که قبر مبارک پیامبرصلی الله علیه و آله را نیز خراب کنند و بعد، کعبه را خراب می کردند و می گفتند این سنگ است و شما مشرک هستید.
بنابراین، صاحب جواهرقدس سره می فرماید یک وجه دیگر این است که نصوص جبر، «اشتمل علی المقام عند البیت و علی زیارة النبیصلی الله علیه و آله و المقام عنده»، بعد می فرماید: «و لعلّنا نقول به». ما به یک نتیجه ای رسیده بودیم که با دیدن این عبارت جواهر، دیدم صاحب جواهرقدس سره نیز به همان نتیجه رسیده است. ایشان می گوید ما «مُقام عند البیت»، زیارت مدینه و مقام عند النبیصلی الله علیه و آله را قبول داریم.
ایشان از شهید اولقدس سره عبارتی را در دروس نقل می کند: «و یستحب للحاج و غیرهم زیارة رسول الله بالمدینة استحباباً مؤکداً و یجبر الامام الناس علی ذلک لو ترکوه لما فیه من الجفاء المحرم، کما یجبرون علی الاذان»؛ اگر یک زمانی مردم اذان را ترک کردند، امام باید آن ها را اجبار بر اذان کند، «و منع ابن ادریس ضعیفٌ»؛ اما ابن ادریس گفته نه اینها را نباید اجبار کرد که به مدینه و به زیارت پیامبرصلی الله علیه و آله یا اقامت در آنجا بروند.
صاحب جواهرقدس سره در بیان دلیل اجبار کردن امام بر رفتن به مکه و مدینه، به این روایت تمسک می کند: «مَنْ أَتَى مَكَّةَ حَاجّاً وَ لَمْ يَزُرْنِي إِلَى الْمَدِينَةِ جَفَوْتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَنْ أَتَانِي زَائِراً وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِي وَ مَنْ وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِي وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ»[10]
[11]
[12]
(در علل الشرایع دارد: «جفانی و من جفانی جفوتُه یوم القیامه»[13]
).
مرحوم صاحب جواهر در ادامه، کلامی را از علامه حلیقدس سره در مختلف نقل می کند: «قال الشیخ (منظور شیخ طوسیقدس سره است) إذا ترك الناس الحج وجب على الامام أن يجبرهم على ذلك، و كذلك إذا ترك الناس الحج وجب على الامام أن يجبرهم على ذلك، و كذلك إذا تركوا زيارة النبيصلی الله علیه و آله كان عليه إجبارهم عليها أيضا، و قال ابن إدريس لا يجب الإجبار، لأنها غير واجبة، و احتج الشيخ بأنه يستلزم الجفاء، و هو محرم»[14]
.
ابن ادریس در اینجا می گوید زیارت پیامبرصلی الله علیه و آله مستحب است، امام به چه دلیل اینها را اجبار کند؟! در کلام شیخ طوسیقدس سره آمده که این از مستحباتی است که ترکش حرام است. البته این ترک زیارت نبیصلی الله علیه و آله، در صورتی حرام است که عنوان جفا بر آن بار شود که در این صورت، ترک آن حرام می شود.
صاحب جواهرقدس سره می فرماید: «فالوجوب بهذا المعنی خارجٌ عما نحن فیه»؛ این وجوبی که بیت را خالی نگذارند، ربطی به ما نحن فیه ندارد، ما نحن فیه چیست؟ «من الوجوب کفایةً علی خصوص اهل الجده»؛ وجوب کفایی بر اهل جده، «المستلزم لکون من یفعله من حجٍّ فی السنة السابقه منهم مؤدّیاً لواجب و لو کان مع من لم یحجّ منهم»؛ یک احتمال هست که این «من حجٍّ» یعنی «ممن حج فی السنة السابقه» باشد، یعنی اگر صاحب جواهر می گوید لازمه روایات اهل جده این است که اگر کسی سال گذشته، حج واجب خودش را انجام داده باشد، امسال هم عنوان اهل جده را دارد اگرچه با کسانی که قبلاً هم حج نرفتند، امسال حج انجام می دهد، بگوئیم این شخص نیز مؤدّی واجب است.
بنابراین، صاحب جواهرقدس سره نیز استفاده می کند که یک وجوب کفایی داریم که عبارت است از عدم خلوّ بیت، اما این ارتباطی به مسئله اهل جده ندارد؛ زیرا موضوع روایات اهل جده، اهل جده است و این روایات، کاری به اهل جده ندارد.
نکته: نکته دیگری که باید دقت داشت و در کلام صاحب جواهرقدس سره به چشم نمی خورد، آن است که در روایات اهل جده، «فرض الله الحج» آمده، اما در این روایات، «حجّ» نیست. بنابراین، اگر بگوئیم در روایات اهل، کلمه «حجّ» آمده و بگوئیم این حج، اعم از حج و عمره است، در این صورت روایات اهل جده، با روایات عدم جواز خلو سازگاری پیدا می کند، اما اگر در روایت حج اهل جده، حجّ را به حج واجب بزنیم، در این صورت موضوع این دو طائفه از روایات (اهل جده با خلو بیت و اجبار امام) به هم فرق می کند.
 
واژگان کلیدی: صاحب جواهرقدس سره، جفا به پیامبرصلی الله علیه و آله، زیارت کعبه، زیارت قبر پیامبرصلی الله علیه و آله، وجوب عینی، وجوب کفایی.

[1] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص271، ح2، ط الاسلامية.

[2] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص21 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14140-3، ط آل البیت.

[3] شوری/سوره42، آیه13.

[4] نکته:. این حرف عوامانه ای که گاهی اوقات زده می شود که؛ حجاب یک امر شخصی است، یک زن بخواهد حجاب داشته باشد یا نداشته باشد، به من چه ارتباطی دارد! به نظرم یک حرف کاملاً غیر فقهی و عوامی است از حیث عدم اطلاع بر مبانی فقهی؛ زیرا طبق مبانی فقهی، اقامه دین بر حاکم مسلمین واجب است. حاکم می بیند مردم زکات نمی دهند، باید وادارشان کند، حتی در خمس هم همین طور است. حال در بعضی از موارد، یک مصلحت اهمی اقتضا می کند که خیلی پافشاری نکند وگرنه این حق را خدای تبارک و تعالی به امام و به حاکم داده است

[5] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص264، ح1، ط الاسلامية.

[6] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص7 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14108-2، ط آل البیت.

[7] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ج2، ص522، ح4.

[8] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص22 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح14144-7، ط آل البیت.

[9] جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج 17، ص222 .

[10] الكافي، الشيخ الكليني، ج4، ص548، ح5، ط الاسلامية.

[11] تهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج6، ص4.

[12] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 14، ص334 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب2، ح19337-3، ط آل البیت.

[13] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ج 2، ص460 .

[14] جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج 17، ص222 .