جلسه 1395/10/28

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث جلسه گذشته درباره روایت فضل بن شاذان از امام رضاعلیه السلام بود که از نظر سند، هم نسبت به خود فضل بن شاذان و هم نسبت به علل فضل بن شاذان بحث کردیم. درباره فضل بن شاذان گفتیم با اینکه هم شیخ طوسیقدس سره و هم نجاشی، فضل بن شاذان را از اصحاب امام هادی و عسکریعلیهما السلام و شاذان، پدر فضل را از اصحاب امام جوادعلیه السلام ذکر کرده اند، اما به قرینه آنچه شیخ صدوققدس سره نقل کرده، فضل بن شاذان می تواند از امام هشتم روایت نقل کند. علاوه بر این، فضل بن شاذان از جماعتی مثل ابن ابی عمیر، صفوان، ابن بزیع نیز (که از اصحاب امام رضاعلیه السلام هستند) روایت نقل می کند.
بررسی وثاقت «عبد الواحد بن عبدوس نیشابوری»
در طریق شیخ صدوققدس سره به فضل بن شاذان، دو راوی وجود دارد؛ یکی عبدالواحد بن عبدوس نیشابوری که او نیز از علی بن محمد بن قتیبه نقل می کند و علی بن محمد بن قتیبه از فضل بن شاذان نقل می کند. سه دیدگاه درباره وثاقت عبدالواحد (که از مشایخ صدوق است) وجود دارد؛ برخی او را توثیق کردند و برخی دیگر تضعیفش کردند و بعضی هم فقط مدحی برای او ذکر کردند.
برای توثیق عبد الواحد بن عبدوس، قرائن بسیار زیادی هست؛ قرینه اول: خود صدوققدس سره به او اعتماد کرده است که این اعتماد شیخ صدوققدس سره به افراد، بسیار مهم است. شیخ صدوققدس سره در عیون اخبار الرضاعلیه السلام، روایتی را از عبدالواحد نقل می کند، سپس همین روایت را از طریق دیگری نیز نقل می کند، بعد می گوید: «إن حدیث عبدالواحد بن محمد بن عبدوس رضی الله عنه عندی اصح»[1]
[2]
؛ حدیث عبدالواحد نزد من از طریق دیگر اصح است. خود همین توثیق صدوققدس سره برای عبدالواحد است.
قرینه دوم: شیخ صدوققدس سره در عیون می گوید: «کل ما ینقله فی کتبه فهو صحیحٌ»، یا می گوید هر چه که «لم یصححه شیخه ابن الولید محمد بن الحسن فهو لا یذکره فی مصنفاته»[3]
، بعضی گفته اند ابن ولید معاصر با عبدالواحد بوده؛ چون هر دو از مشایخ صدوق اند، منتهی اعتماد ابن ولید بر عبدالواحد معلوم نیست، ممکن است عبدالواحد، اجلّ شأناً از او بوده که بخواهد ابن ولید او را توثیق کند.
اما چه اشکالی دارد اگر دو نفر معاصر باشند، یکی دیگری را توثیق کند؟! مگر معاصر نمی تواند معاصر را توثیق کند یا بر روایاتش اعتماد کند. از این رو، ذکر این خبر که صدوق گفته، بعد هم آن کلام ابن ولید را به نحو کلی می گوید، خودش دلالت دارد که ابن ولید نیز عبدالواحد را توثیق می کند.
البته مرحوم تستری در قاموس الرجال، ابتدا کلام مامقانی را در وثاقت عبد الواحد می آورد و بعد اشکال می کند و مجموعاً از کلام قاموس الرجال استفاده می شود که ما نمی توانیم توثیقی را برای عبدالواحد استفاده کنیم.
قرینه سوم: در علم درایه این بحث وجود دارد که اگر یک محدّثی مثل مرحوم صدوق، نسبت به کسی ترضّی کرد (و گفت «رضی الله عنه» یا «رضوان الله علیه») یا ترحم کرد (و گفت «رحمة الله علیه»)، آیا ترضی، ترحم، از اسباب توثیق است یا نه؟ برخی مانند مرحوم وحید بهبانی قائل اند به اینکه ترضّی، می تواند از اسباب توثیق باشد: «یکشف عن خصوصیةٍ و مکانةٍ و جلاله»، اگر این دیدگاه را بپذیریم، چقدر راه باز می شود؛ زیرا مرحوم کلینی، مرحوم صدوق، شیخ طوسیقدس سره نسبت به افراد ترضی و ترحم دارند و می شود یکی از راه های توثیق افراد، می تواند همین راه باشد.
در مقابل بعضی گفته اند ترضّی و ترحّم دلیل توثیق نیست؛ زیرا روایاتی داریم که اشخاصی که معروف به فسق بوده اند، امام صادقعلیه السلام برای ایشان ترحم کرده و رحمة الله علیه فرموده است.
در پاسخ از این دیدگاه می توان گفت که ترحّم امام معصوم علیه السلام نسبت به یک کسی (اگرچه فاسق باشد) با ترحّم یک محدّث فرق می کند، وقتی محدث راوی را می آورد و بعد بر او ترحم و ترضی می کند، این می تواند از اسباب اعتبار باشد و حق با مرحوم وحید است.[4]

خلاصه آنکه؛ کبری این است که بگوئیم ترضی یکی از اسباب مدح بلکه توثیق است، صغری این است که شیخ صدوققدس سره نسبت به عبدالواحد هم ترضی کرده است. در نتیجه، وثاقت عبد الواحد ثابت می شود و به نظر ما بر حسب ظاهر موثق است.
بررسی وثاقت «علی بن محمد بن قتیبه نیشابوری»
درباره علی بن محمد مرحوم خویی در جلد دوازدهم معجم رجال الحدیث می فرماید: «وقع الخلاف فی اعتبار علی بن محمد بن القتیبه و عدمه، فقیل باعتباره و استدل علی ذلک بوجوهٍ»؛ بعضی ها قائل اند به اینکه او معتبر است و سه وجه را در آنجا ذکر می کنند.
وجه اول: کشّی در کتاب رجال خود، بر علی بن محمد بن قتیبه اعتماد کرده است و روایات زیادی را از او نقل کرده و چون کشّی یکی از بزرگان رجالیّین است و بر علی بن محمد بن قتیبه اعتماد کرده، همین اعتماد برای ما کافی است.
اشکال: خود مرحوم خوئی اشکال کرده و می گوید یکی از اشکالاتی که نجاشی در ترجمه کشی می گیرد این است که کشی، «یروی عن الضعفا کثیراً»، آن هم نه یک بار و دو بار. به همین دلیل، چون کشی از ضعفا زیاد نقل می کند، اعتماد کشی بر علی بن محمد ثابت نیست؛ زیرا شاید او نیز از ضعفا باشد.
پاسخ: بین نقل و بین اعتماد فرق دارد، از ظاهر عبارت کشی و از روایاتی که کشی از علی بن محمد نقل می کند، معلوم می شود که کشی به علی بن محمد اعتماد دارد نه فقط مجرد نقل و روایت باشد. لذا این اشکالی که مرحوم خوئی دارند، با این بیان قابل جواب است.
وجه دوم: محقق خوئیقدس سره می فرماید: «حکم العلامه بصحة روایاته»، علامه گفته روایاتی که قتیبی نقل می کند صحیح است. مرحوم خوئی می فرماید این وجه نیز اشکال دارد، «إن ذلک منه مبنیٌ علی اصالة العداله التی لا نقول بها»؛ می فرماید اینکه مرحوم علامه نقل می کند، برای این است در موردی که شک می کنیم یک کسی عادل است یا عادل نیست، بعضی از رجالیین از جمله علامه می گویند ما اصالة العداله را جاری می کنیم و فسق نیاز به دلیل دارد یعنی اصل این است که هر انسانی عادل است مگر اینکه دلیلی بر فسقش دلالت کند.
محقق خوییقدس سره می فرماید مرحو علامه طبق مبنای اصالة العداله این حرف را زده است و ما این مبنا را قبول نداریم که این جواب مبنایی است. به نظر ما اصالة العداله حرف درستی است یعنی در موردی که واقعاً شک می کنیم یک شخصی عادل است یا فاسق؟ نمی توانیم بگوئیم من نه حکم عدالت می کنم و نه حکم به فسقش، بلکه یک طرف را باید اصل قرار دهیم و اصل این است که انسان، عادل است مگر اینکه دلیلی بر فسقش قائم بشود. بنابراین، این جواب مبنایی است که خود حکم علامه به صحت روایات قتیبی، قرینه خوبی می تواند باشد.
نکته: از زمان مرحوم علامه این تفسیر در معنای عدالت آمده که باید ملکه باشد (که محقق خوییقدس سره نیز این مبنا را می پذیرد) و این را باید احراز کنیم، اما اگر عدالت را این گونه معنا کنید که عدم صدور فسق از شخص است، دیگر نیاز به احراز نداشته و حسن ظاهر کفایت می کند یعنی من از او گناهی ندیدم. البته آنچه در مرجع تقلید شرط است، چیزی بسیار بالاتر از عدالت است که عبارت است از: «مخالفاً لهواه» که یادم می آید مرحوم والد ما می فرمود حتی اگر هوای نفسش بگوید این آب را بخور و خورد، اینجا «موافقاً لهواه» بوده است.
وجه سوم: شیخ طوسیقدس سره درباره او تعبیر کرده به «فاضلٌ»[5]
و این خود دلیل بر این است که روایت علی بن محمد را در زمره اخبار حسن قرار بدهد و در جای خود (در علم اصول در بحث حجّیت خبر واحد) بحث کردیم که اخبار حسن نیز از نظر اعتبار، در حکم اخبار صحیح و موثق است. بنابراین، دلیل سوم این است که شیخ طوسیقدس سره درباره علی بن محمد عنوان «فاضلٌ» را گفته، این عنوان، مدح است و سبب می شود خبر در زمره خبرهای حسن قرار بگیرد.
مرحوم خوئی می فرماید: «إن الفضل لا یؤد مدحاً فی الراوی بما هو راوٍ»؛ «فضل» مدح در راوی نیست، «إنما هو مدحٌ للرجل فی نفسه باعتبار اتصافه بالکمالات و العلوم»، مقصود ایشان این است که راوی از حیث اینکه ناقل روایت است، عنوان «فاضلٌ» در این جهت اثری ندارد، بلکه این عنوان از این جهت است که این شخص، متصف به کمالات و علوم است. در آخر می فرماید: «فما عن المدارک من أن علی بن محمد بن قتیبه غیر موثقٌ و لا ممدوحٍ مدحاً یعتدّ به هو الصحیح»[6]
، نظر شریف ایشان این است که علی بن محمد، نه موثق است و نه ممدوح.
مرحوم مامقانی در مقباس الهدایه[7]
مطلبی را از بدایه شهید ثانیقدس سره نقل می کند که عنوان «فاضلٌ»، افاده مدح می کند و خبر را در زمره اخبار حسن قرار می دهد، اما افاده توثیق نمی کند؛ زیرا فاضل، اعم از توثیق است. مرحوم مامقانی در ادامه می گوید فضل در لغت به معنای زیاده است.
ایشان می نویسد: «یحتمل ان یکون المراد للفاضل، من کان عالماً بمایزید علی علم الدین من العلوم»؛ اگر کسی یک علمی زائد بر علم دین داشته باشد را فاضل می گویند، «و اظنّ أن منشأ انتزاع کلمة الفاضل فی النبوی المعروف»؛ می فرماید این روایتی که می گوید: «العلم علمان، علم الابدان و علم الادیان و ما عدا ذلک فضلٌ»؛ علم، یا علم دین است یا علم بدن و طبّ و ماعدای این، فضل است، «فیکون الفاضل من علم بغیر علمی الطب و الفقه»؛ فاضل یعنی کسی که یک علمی زائد بر علم فقه و علم طب دارد.
بعد می فرماید البته مرحوم شیخ بهائی فرموده این حدیث از مجعولات است و ظاهراً همین طور است یعنی این حدیث اگرچه حدیث معروفی است و بزرگان اهل سنت هم گفته اند، اما این حدیث موضوع و مجعول است.
به نظر ما، این مطلب مقباس الهدایه صحیح نیست؛ زیرا فاضلی که در روایات می گویند یا کسی که علم حدیث دارد و روایت نقل می کند نسبت به راوی می گوید، آیا می توان گفت تعبیر «فاضلٌ» یعنی این راوی زائد بر علم فقه و علم طب دارد؟! این خیلی بعید است و قابل توجه نیست. انصاف این است که همان گونه که مرحوم شهید ثانی بیان فرمود، از الفاظ مدح است. حال اگر دال بر توثیق نگیریم حداقل از الفاظ مدح است و خبر را خبر حسن می کند و فرمایش شهید، فرمایش تامی است.
 
واژگان کلیدی: «عبد الواحد بن عبدوس»، «علی بن محمد بن قتیبه»، «فاضلٌ»، مامقانی، اصاله العداله.

[1] عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج 2، ص: 127.

[2] عيون أخبار الرضا (ع)، الشيخ الصدوق، ج1، ص135.

[3] این عبارات در کتاب: منتهى المقال في أحوال الرجال، ج 4، ص276 . ذکر شده است

[4] برای مطالعه بیشتر به کتاب مقباس الهدایه نوشته مرحوم مامقانی مراجعه کنید که سه جلد است و در جلد دوم صفحه 275، می گوید: «منها ذکر الجلیل شخصاً»؛ یک آدم بزرگی مثل مرحوم صدوق یا کلینی، اگر شخصی را ذکر کند، «مترضیاً أو مترحماً»؛ و ترضی یا ترحم کند، «فإنه یکشف عن حسن ذلک الشخص بل جلالته»؛ کشف از جلالت او می کند.

[5] تهذيب الأحكام، المشيخة، ص86 .

[6] معجم رجال الحديث و تفصيل طبقات الرجال، السيد أبو القاسم الموسوي الخوئي، ج 13، ص172 -171.

[7] مقباس الهدایه، ج2، ص247.