جلسه 1395/10/18

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
در جلسه گذشته بیان شد که برخی از فقها مثل صاحب جواهرقدس سره فرموده اند که ترک الحج از کبائر است و به آیه: ﴿و من کفر فإن الله غنیٌ عن العالمین﴾[1]
تمسک کردند. روایت عبدالعظیم حسنی (که دلالت داشت بر اینکه «ترک الصلاة و أو شیئاً مما فرض الله») نیز مفصل مورد بحث قرار گرفت. در تحقیق از این آیه شریفه، به این نتیجه رسیدیم که کفر در این آیه، کفر در مقابل ایمان نیست و حال آنکه اگر بخواهیم به این آیه استدلال کنیم بر اینکه ترک الحج، عنوان کبیره را دارد، باید بگوئیم مراد از کفر، کفر در مقابل ایمان است.
پرسش دیگری که در اینجا مطرح شد این بود که اگر در این آیه شریفه، کفر را به معنای کفران نعمت قرار دادیم نه کفر در مقابل ایمان، (که در حقیقت آیه دلالت می کند بر اینکه «ترک الحج کفرانٌ للنعمة»)، آیا خود کفران نعمت از گناهان کبیره است یا خیر؟ با مشاهده ادله، برای کفران نعمت نیز وعید عذاب داده شده؛ هم در قرآن و هم در روایات، و اگر در کبیره بودن، همین مقدار که وعید به عذاب باشد را کافی بدانیم (اگرچه عذاب به نار نباشد)، کفران نعمت نیز کبیره است.
دلالت برخی از آیات بر کبیره بودن کفران نعمت
این آیه شریفه: ﴿لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ﴾[2]
، خود دلالت روشنی دارد بر اینکه کفران، موجب و موضوع برای عذاب است. آیه دیگر در سوره سبأ هست (که در کتاب کافی نیز در ذیل این آیات روایتی نیز وارد شده است) و در مورد «سیل عَرِم» می باشد. خداوند می فرماید: ﴿ذلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَ هَلْ نُجَازِي إِلاَّ الْكَفُورَ﴾[3]
، این ها قومی بودند دارای دو بوستان بسیار آباد، رودهای جاری و اموال فراوان بودند، این ها کفران نعمت کردند: «فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ فَغَرَّقَ قُرَاهُمْ وَ خَرَّبَ دِيَارَهُمْ وَ أَذْهَبَ أَمْوَالَهُمْ وَ أَبْدَلَهُمْ مَكَانَ جَنَّاتِهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَيْ ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ»[4]
.
خداوند در این آیه می فرماید: «جزیناهم بما کفروه»؛ این سیل عرم عقاب دنیوی و مجازات اینها بود که تمام بساط این ها را از بین برد. اگر بگوئیم مطلق العذاب در کبیره بودن کافی است اگرچه به چنین عذاب دنیوی باشد، در این صورت می توان چنین استظهار کرد که کفران نعمت، خودش هم کبیره است و ترک الحج، موجب کفران نعمت است.
جمع بندی بحث و بیان خلاصه دیدگاه ها
در مورد ترک الحجّ، قول اول: این است که ترک الحج، موجب خروج عن الدین و کفر واقعی است («و من کفرَ» را نیز، کفر در مقابل ایمان معنا کنیم). قول دوم: کفر به معنای کفران النعمة است؛ چه بگوئیم کفر حقیقی است و چه بگوییم به معنای کفران نعمت است، در هر دو مورد کبیره بودن ثابت است.
احتمال سومی که در اینجا هست آنکه بگوئیم نه کفران نعمت است و نه کفر حقیقی، بلکه بمنزلة الکفر است یعنی خدای تبارک و تعالی تارک الحج را، بمنزلة الکفر قرار داده نه اینکه عنوان کافر بر او اطلاق بشود و اثر کفر (که عبارت از نجاست باشد) بر او بار شود، بلکه به خاطر شدت قُبحش می فرماید بمنزلة الکفر است.
بعد درباره روایتی که در وصیّت پیامبر به امیرالمؤمنینعلیه السلام بود که فرمود: «یا علی تارک الحج و هو مستطیعٌ کافرٌ»[5]
[6]
، بگوئیم این تنزیل است؛ زیرا بالضروره می دانیم کسی که وجوب حج و همه دین را قبول دارد، منتهی حج انجام نداد، از دین خارج نشده است.
روایت صحیحه عبید بن زراره
در روایت عبید بن زراره (که قبلاً بیان شد) راوی می گوید: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام عَنِ الْكَبَائِرِ فَقَالَ هُنَّ فِي كِتَابِ عَلِيٍّعلیه السلام سَبْعٌ» امامعلیه السلام می فرماید کبائر در مصحف علیعلیه السلام هفت مورد است، پس از شمارش امامعلیه السلام، سائل می گوید: «فَقُلْتُ فَهَذَا أَكْبَرُ الْمَعَاصِي؟»، امامعلیه السلام می فرماید بله.
سائل می گوید اگر انسان یک درهم مال یتیم را ظلماً بخورد، آیا این گناهش بالاتر است یا ترک الصلاة؟ کدام اعظم است؟ حضرت فرمود: «ترک الصلاة». بعد سائل می گوید پس چرا شما ترک الصلاة را در عِداد این گناهان کبیره ذکر نکردید؟ ! امامعلیه السلام در جواب فرمود آنچه اول گفتم چه بود؟ اول گفتم یکی از گناهان کبیره، کفر بالله است، بعد فرمود: «فإنّ تارک الصلاة کافرٌ»[7]
.
در این روایت دو احتمال مطرح است؛ احتمال اول آنکه؛ بگوئیم تارک الصلاة، کافر و از دین خارج و نجس است، ظاهر اولی روایت، همین احتمال است، اما اگر مقداری دقت کرده و با کلمات ائمه علیهم السلام انس داشته باشیم، استظهار این می شود که تارک الصلاة، بمنزلة کافر است، در اینجا نمی خواهد بگوید حقیقتاً مصداق برای کافر است، بلکه حضرت تارک الصلاة را به کافر تنزیل می کند.
این نکته را در بسیاری از روایات داریم که ائمهعلیهم السلام، در یک جهت تنزیل می کردند، البته گاهی اوقات تنزیل عام هم وجود دارد و این به اختلاف موارد مختلف است.
نکته1: آیا می توانیم از کلمه صلاة، الغاء خصوصیت کرده و بگوئیم آنچه از نظر اهمیت، در عِداد صلاة است، تارک آن بمنزلة الکافر است؟ مثلاً در روایات داریم: «بنی الاسلام علی خمس» که صلاة را آورده و بعد، زکات و حج را نیز آورده است. آیا می توان گفت: «ترک الزکاة کفرٌ، ترک الحج کفرٌ، ترک الصیام کفرٌ»؟ اگر بتوانیم از صلاة، الغاء خصوصیت کنیم، همین روایت دلیل می شود بر اینکه «ترک الحج کفرٌ»، منتهی «ترک الحج کفرٌ» در مرحله تنزیل است نه در مرحله تحقق واقعی.
نکته2: اگر در آیه «و من کفر» نیز گفتیم تنزیل است (یعنی بگوییم درست است در آنجا کفر در مقابل ایمان است، اما خدا نمی خواهد بگوید این شخص، از ایمان خارج شده، بلکه بمنزلة الکفر است)، باز در اثبات کبیره بودن ترک الحجّ کفایت می کند.
سه راه برای اثبات کبیره بودن ترک الحجّ
خلاصه آنکه؛ برای اثبات کبیره بودن ترک الحجّ از دلیل دوم، سه طریق وجود دارد؛ 1) بگوییم «و من کفر»، کفر حقیقی است، پس ترک الحج مسلم کبیره است و در این تردیدی نیست؛ چون کفر بالله از گناهان کبیره است و در روایات هم آمده و وعده نار هم داده شده است، 2) بگوییم «کَفَرَ» به معنای کفران نعمت است و کفران نعمت نیز طبق روایات و آیه ﴿لئن کفرتم إن عذابی لشدید﴾، از گناه کبیره است. 3) بگوییم تارک الحجّ بمنزلة الکفّار است که در نتیجه باز ترک حجّ گناه کبیره می شود.
البته باید توجه داشت که بر تارک حجّ، باید دائماً صدق تارک کرده و دائماً متلبس به ترک باشد و آخر هم که از دنیا برود، بگویند این شخص «کان تارکاً للحجّ»، اما اگر کسی یک سال حج را ترک کرده و سال بعد حج را به جا آورد، وقتی از دنیا برود نمی گویند «تارکٌ للحج» و با بررسی روایاتی که کلمه «ترک» در آن ها بیشتر استعمال شده، همین معنا استفاده می شود.
نکته: ممکن است نعمت های کوچکی هم وجود داشته باشد که کفران آن ها، کفران نعمت به شمار نیاید و در آنجا قرینه مناسبت حکم و موضوع هست که این گناه کبیره نیست و تخصیصاً از آن ادله خارج است.[8]
مثلاً اگر کسی واقعاً همیشه چشم خود را برای نگاه حرام استفاده کند، این مصداق کفران نعمت است، اما اگر این کار را نمی کند، ولی گاهی اوقات هم شیطان بر او تسلط پیدا می کند و لحظه اول یا دوم به نامحرم نگاه می کند، نمی شود گفت او نعمت چشم را در این مسیر استفاده می کند.
دلیل سوم: تارک حجّ، یهودی یا نصرانی باید بمیرد
روایاتی داریم بر اینکه اگر کسی حج را ترک کند تا اینکه بمیرد، «مات یهودیاً أو نصرانیا»؟ آیا از این روایات می توانیم استفاده کنیم ترک الحج، از گناهان کبیره است؟ این روایت صحیحه در کتاب کافی است: «عَنْ ذَرِيحٍ الْمُحَارِبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام قَالَ: مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَحُجَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ لَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ ذَلِكَ حَاجَةٌ تُجْحِفُ بِهِ أَوْ مَرَضٌ لَا يُطِيقُ فِيهِ الْحَجَّ أَوْ سُلْطَانٌ يَمْنَعُهُ فَلْيَمُتْ- يَهُودِيّاً أَوْ نَصْرَانِيّاً»[9]
[10]
، بگوئیم خود این موتِ یهودی یا نصرانی، عقوبت است یعنی مسلمانی که در طول عمرش حج نرفته، اولین عقوبتش این است که به منزله یهودی یا نصرانی از دنیا می رود، این روایت نمی گوید که او یهودی یا نصرانی می شود؛ زیرا بعد از اینکه این مُرد، باید در قبرستان مسلمین دفنش کنیم و با اینکه می دانیم کسی در تمام عمرش، حج انجام نداده، باید نماز میّت بر او خواند و مشکلی از این جهت (که احکام اسلام بر او بار بشود) نیست.
اما این عبارت «فلیمت یهودیا أو نصرانیا»، خودش یک عقوبتی است یعنی بگوئیم کسی که یهودی یا نصرانی از دنیا می رود، یکی از خصوصیاتش این است که «لم یدخل الجنة»؛ داخل بهشت نمی شود (نمی گوئیم «یدخل النار»، ولی «لم یدخل الجنة»؛ چون بهشت برای انسان های مؤمن و مسلمان است) و این خودش یک عقوبتی است و همین کفایت می کند در اینکه این کبیره باشد.
دلیل چهارم: ترک حجّ برابر است با ترک شریعتی از شرائع اسلام
دلیل دیگر، روایاتی است که می گوید کسی که حج را ترک کند، «ترک شریعةً من شرائع الاسلام»، بعد در برخی از این روایات آمده کسی که شریعتی از شرائع اسلام را ترک کند، بمنزلة الکفر است. یکی از این روایات، صحیحه معاویة بن عمار از امام صادقعلیه السلام است که حضرت این آیه را خواندند: «و لله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا»[11]
و بعد فرمودند: «هَذِهِ لِمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ وَ صِحَّةٌ وَ إِنْ كَانَ سَوَّفَهُ لِلتِّجَارَةِ فَلَا يَسَعُهُ»؛، حق ندارد این مال را برای تجارت صرف کند و حجّش را تأخیر بیندازد، «فَإِنْ مَاتَ عَلَى ذَلِكَ»؛ حال اگر حج نرفت و پولش را در تجارت مصرف کرد، سال بعد همین طور تا اینکه مُرد، «فَقَدْ تَرَكَ شَرِيعَةً مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ»[12]
[13]
.
در روایت دیگری که در تفسیر عیاشی (اگرچه مرسل است) آمده، امامعلیه السلام فرمود: «قَالَ وَ مَنْ تَرَكَ فَقَدْ كَفَرَ قَالَ وَ لِمَ لَا يَكْفُرُ وَ قَدْ تَرَكَ شَرِيعَةً مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ»[14]
[15]
؛ چرا این به منزله کفر نباشد در حالی که شریعتی از شرایع اسلام را ترک کرده است. از این روایت نیز کبیره بودن حج را استفاده می کنیم. البته اگر بگوییم سند عیاشی مرسل است، دیگر نمی توان به این روایت استدلال کرد.
نکته: بین «ترک شریعةً من شرائع الاسلام» و «فریضةً من فرائض الاسلام» فرق وجود دارد. «شریعةً من شرایع الاسلام» یعنی یکی از ارکان اسلام، اما فریضه، اعم از این است که رکن باشد یا نباشد. اسلام شرایعی دارد یعنی ارکانی دارد و ترک شریعت کرده یعنی ترک رکن کرده و اسلام خود را خراب کرده است و این عمل بمنزلة الکفر است. بنابراین، اگر در سند روایت عیاشی هم خدشه کنیم، خود این «ترک شریعةً»، می تواند ادعای ما را ثابت کند.
نتیجه آنکه؛ با این ادله ای که ذکر کردیم، ترک الحج من الکبائر است. بحث بعدی آن است که آیا استخفاف به حج نیز کبیره است یا خیر؟ صاحب عروه می گوید استخفاف به حج، بمنزلة الکفر است و آن را بالاتر از ترک الحج قرار داده است.
 
واژگان کلیدی: کفران نعمت، ترک الحجّ، «فلیمت یهودیّا او نصرانیاً»، ترک شریعت.
 

[1] آل عمران/سوره3، آیه97.

[2] ابراهیم/سوره14، آیه7.

[3] سبأ/سوره34، آیه16-17.

[4] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص274 ، ح23، ط الإسلامية.

[5] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج 4، ص368 .

[6] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص31 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب7، ح14164، ط آل البیت.

[7] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص279 ، ح8، ط الإسلامية.

[8] نکته:. گاهی اوقات نمی دانیم در چه نعمتی قرار گرفتیم؟ خود نظام جمهوری اسلامی، نعمت بسیار بسیار بزرگی است که ما آن طور که باید قدرشناس نیستیم. نعمت حوزه علمیه، نعمت این درس ها، من یادم می آید مرحوم والد ما گاهی اوقات در درس می فرمودند الآن که واقعاً اوضاع مناسب و مساعد درس خواندن است، تا می توانید درس بخوانید. حال اگر طلبه ای نعمت درس و نعمت حوزه را کفران کند، فضای برای خدمت به دین مثل تبلیغ وجود دارد، همه را کفران نعمت کند و دنبال آسایش خودش برود، این شخص خیال می کند که برای خودش آسایش درست می کند! مراقبت کنیم، واقعاً از نعمت هایی که خدا به ما داده، نعمت هم مباحثه خوب، شرایط درس خوب، اینها را واقعاً استفاده کنید خیلی مهم است، آدم چه می داند بعد چه اتفاقی ممکن است بیفتد، حال که بحمدالله به برکت این نظام و این امنیتی که امروز واقعاً زبان زد دنیا شده، از این شرایط استفاده کامل کنیم و از این نعمت خوب بهره ببریم

[9] الكافي، الشيخ الكليني، ج 4، ص268 ، ح1، ط الإسلامية.

[10] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص30 -29، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب7، ح14162، ط آل البیت.

[11] آل عمران/سوره3، آیه97.

[12] تهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج 5، ص18، ح52.

[13] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص25 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب6، ح14150، ط آل البیت.

[14] تفسير العياشي، ج1، ص190، ح108.

[15] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 11، ص28 ، ابواب وجوب الحجّ وشرائطه، باب6، ح14160، ط آل البیت.