جلسه 1395/10/07

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
روایاتی که در بحث کبائر وارد شده، بیان شد. عمده سخن این است که ببینیم از این مجموعه روایات چه استفاده ای باید کنیم؟ در گذشته بیان شد که برخی از بزرگان این اختلاف عدد در روایات را، دلیل گرفتند بر اینکه این اعداد هیچ کدام موضوعیت و خصوصیتی ندارد و نتیجه گرفتند که «کل ذنبٍ کبیر». نتیجه ای که با بررسی روایات، به دست می آید بطلان این دیدگاه است؛ زیرا اولاً؛ این روایات تعداد، در هر کدام یک خصوصیتی وجود دارد و این طور نیست که بگوئیم امام معصومعلیه السلام بدون دلیل فرموده: «الکبائر سبعٌ» یا در بعضی دیگر از روایات آمده: «وجدنا فی کتاب علیٍعلیه السلام أن الکبائر سبعٌ یا خمسةٌ»، نمی شود بگوئیم این عدد همین طوری بیان شده، بلکه باید دنبال وجه آن بگردیم.
جمع بندی بحث و بیان چند نکته
نکته اول: بیان شد که اگر بگوییم این روایات عدد، به حسب ظاهر با هم تعارض دارند، اما یک مدلول التزامی دارد (یعنی اگر مدلول مطابقی را از حجبیت ساقط کردیم، اما مدلول التزامی به حجّیت خودش باقی می ماند) و آن این است که «الکبائر محدودةٌ معدودةٌ» یا مدلول التزامی اش این است که «لیس کل ذنبٍ بکبیر»، این اولین نتیجه بسیار مهمی است که در استنباط و اجتهاد از این روایات می گیریم.
بنابراین، این دیدگاه (که «کل ذنب کبیر») کاملاً کنار می رود یعنی همان گونه که در گذشته بیان شد، وقتی آیات شریفه قرآن را می بینیم، از قرآن تقسیم گناه به کبیره و صغیره را به خوبی استفاده می کنیم. الآن هم که روایات دو باب (یکی باب 45 و یکی هم باب 46) از کتاب وسائل الشیعه را ملاحظه کردیم، یک نتیجه روشنی که به ما می دهد این است که گناهان کبیره محدود است.
برای به دست آمدن این نتیجه، اگر سند همه این روایات هم ضعیف باشد، اما چون تکثر روایات است و مجموع این روایات (که در باب عدد است) به حدّ تواتر رسیده و نیاز به سند هم ندارد (اگرچه در بین این روایات، روایات صحیحه و موثقه بود)، مجموع این روایات یک چنین نتیجه قهری برای فقیه می آورد که نمی توان گفت هر ذنبی کبیر است، بلکه عدد کبائر معدود و محدود است.
گاهی اوقات، نباید سریع روایات را مطرح کرده و نتیجه بگیریم، بلکه اصرارم در بحث ها این است که آن کلید اجتهادی در اختیار شما قرار بگیرد. الآن (اگرچه تا وصول ملکه اجتهاد هم فاصله داشته باشید) اگر به شما بگوئیم ما 35 روایت در باب 46 داشتیم، هفت یا هشت روایت در باب 45 داشتیم (که قریب به50 روایت رسیده) که یا ضابطه را گفته و یا عدد را، آیا از مجموع این ها ما یک نتیجه قهری نمی گیریم که ائمه علیهم السلام این کبائر را محدود و معدود می دانند؟!
یعنی آیا نمی شود از این روایات استفاده کرد که این مطلبی را که ابن ادریس بیان کرده (که «کل ذنبٍ کبیر») یا صاحب مجمع البیان هم ظاهراً همین نظر را دارد باطل است؟! به نظر ما نفس کاملاً اطمینان به این مطلب پیدا می کند که ما در شریعت، «کل ذنبٍ کبیر» نداریم و این حرف درست نیست.
نکته دوم: ارتکاز رُواة است یعنی وقتی ما به این روایات مراجعه می کنیم، نفس اینکه رُواة از ائمهعلیهم السلام سؤال کردند؛ هم از خود معنای کبیره پرسیدند و هم از عدد آن، این معلوم می شود که در ذهن رُواة هم این بوده که کبائر، محدود به یک حدّی است و تعداد معینی دارد. حال در یک روایتی امام علیه السلام مصلحت دیده همه اش را بیان کرده یا اینکه اکثرش را ذکر کرده، یا اکبر کبائر را ذکر کرده است.
نکته سوم: بررسی دیدگاه اهل سنت درباره کبائر
آیا در روایات چند ضابطه برای گناه کبیره وارد شده است؟ ما در روایات، یک ضابطه بیشتر برای گناه کبیره پیدا نکردیم و آن عبارت است از: ﴿ کل ما أوعد الله علیه النار ﴾؛ هر چه خدا وعید نار بر آن داده است. یک ضابطه دیگر که عمدةً در کتب اهل سنت آمده آن است که گفتند گناهی که خدا برای آن حدّی قرار داده، کبیره است (حدّش؛ یا قتل است یا بریدن انگشتان، یا تازیانه زدن)، ما در این روایات چنین چیزی را پیدا نکردیم، البته این ضابطه در کلمات شیخ بهائیقدس سره نیز هست که در کلمات فقهای ما (هم قدیماً و هم حدیثاً)، غیر از شیخ بهائی کسی را پیدا نکردم که «ما یستحق فیه الحد» را مطرح کند.
آیا در فقه عامه، نظیر این بحث تقسیم گناه به کبیره و صغیره داریم یا خیر؟ ضابطه در کبیره چیست؟ نظیر این بحث، در فقه عامه نیز آمده، منتهی همین جا برجستگی فقه ما به برکت این روایات اهل بیتعلیهم السلام روشن می شود. در روایات ما نیامده آنچه استحقاق حد در آن هست، کبیره می باشد.
گاهی اوقات یک مطلبی را به ابن عباس نسبت دادند؛ ابن عباس گفته است ضابطه برای کبیره، «کل ما نهی الله عنه فهو کبیرةٌ»؛ هر چه که خدا نهی کرده است. در روایت عبدالعظیم حسنی، امام جوادعلیه السلام هفدهمین گناه کبیره را شرب الخمر برشمرد و بعد فرمود: «لأن الله عزوجل نهی عنها»؛ خدا از آن نهی کرده است، اما در ادامه امامعلیه السلام عبارتی بیان فرموده که معلوم می شود مطلق آنچه خدا از آن نهی کرده گناه کبیره نیست.
دنبال این نهی آمده: «کما نهی عن عبادة الاوثان»، از این عبارت استفاده می شود که هر نهی ای، سبب نمی شود که آن گناه، کبیره شود، بلکه نهی ای که در شرب خمر است، نظیر نهی در شرک است که از این مطلب استفاده می شود که نواهی خدای تبارک و تعالی مختلف است؛ یک نهی ای است که در مرتبه «لا تشرک بالله» می باشد و نهی در «لا تشرب الخمر» از این دسته است، اما نهی ای که در موارد دیگری آمده، نمی شود بگوئیم این کبیره است. مثلاً در ﴿ لاتقل لهما اُفّ ﴾؛ نهی وارد شده، اما آیا اُفّ گفتن به پدر و مادر گناه کبیره است؟! بله؛ عاقّ والدین گناه کبیره است، اما آیا اُفّ گفتن به پدر و مادر نیز گناه کبیره است؟!
خلاصه آنکه؛ ما هیچ دلیلی بر این دو ملاک (که بگوئیم گناه کبیره آن است که در آن حدّ باشد یا نهی از آن شده باشد)، نداریم. اصرار بر صغیره «من الذنوب الکبیره»، اما حد در آن وجود ندارد یعنی اگر کسی اصرار بر صغیره داشته باشد، در کتاب الحدود حدّی برای او معین نشده است. اکل مال یتیم ظلماً گناه کبیره است، اما ضرب یتیم گناه و حرام است، منتهی معلوم نیست گناه کبیره باشد. بله؛ مسلم گناه است چون مصداق بر ظلم است.
مطلق آنچه خداوند از آن نهی کرده نیز، نمی تواند ملاک برای کبیره بودن گناه باشد، با توجه به روایت عبدالعظیم حسنی، اگر نهی در عِداد و وزان نهی از عبادت اوثان باشد می شود کبیره، اما اگر در عداد آن نباشد مثل: ﴿ لا تقل لهما افِّ ﴾، یا فرض کنید اگر مسلمانی یک مسیحی یا یک یهودی را به عنوان ولیّ خودش قرار داد، طبق آیه ﴿ لا ترکنوا إلی الذین ظلموا ﴾[1]
، این عمل او نهی قرآنی هم دارد، اما معلوم نیست که این ها کبیره باشد.
نتیجه آنکه؛ وقتی روایات را از ابتدا تا آخر ملاحظه می کنیم، یک ضابطه بیشتر نیست و آن هم ﴿ ما اوعد الله علیه النار ﴾ است، اما ضابطه دیگری در اینجا نداریم.
خصوصیات دخیل در ضابطه گناه کبیره
این ضابطه ای که برای گناهان کبیره بیان شد، یک خصوصیاتی دارد و آن اینکه؛ آیا خصوص وعید به نار موضوعیت دارد یا وعید به عذاب، در باب غیبت داریم: ﴿ إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴾[2]
، حال این «عذاب الیم» به این معنا نیست که حتماً خصوص نار باشد، بلکه ظاهر این است که نار خصوصیت ندارد، اگر خدای تبارک و تعالی نسبت به یک گناهی وعید عذاب شدید داده باشد، باز داخل در این ضابطه است و نار، ابرز مصادیق عذاب است و خصوصیتی ندارد.
 
بیانات حضرت آیت الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دامت برکاته
پیرامون حماسه 9 دی ـ 7 / 10 / 95
بسم الله الرحمن الرحیم
چند نکته مهم درباره حادثه نهم دی
درباره حماسه تاریخی مردم در 9 دی باید عرض کنم؛ توجه به ایامی که در انقلاب ما سرنوشت ساز بوده مهم است، الآن من در صدد این نیستم که همه جزئیات و ابعاد قضیه را تحلیل کنم منتهی آن جهاتی که مهم است و توجه به آن لازم است، نباید مورد غفلت قرار بگیرد.
نکته اول: حضور به موقع مردم در صحنه
اولین جهت حضور مردم است، امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه) یک نظری راجع به مردم ایران داشت که شاید آن نگاه مردم شناسانه ایشان را، نتوانیم با هیچ مردم شناسی مقایسه کنیم، امام مردم ایران را خیلی خوب شناخت، آن هم در عصری که در حوزه ها، این وسائل ارتباطی امروز وجود نداشت. لذا در سال های قبل از پیروزی انقلاب، گروه هایی دنبال قیام مسلحانه بودند، اما مرحوم امام فرمودند: مردم باید قیام کنند و از همان ابتدا، همه چیز را بر دوش مردم قرار داد و همه چیز را هم از مردم خواست و این مسئله بسیار مهمی است، اصلاً مهم ترین بُعد این حماسه همین قضیه است.
یک وقتی مرحوم والد ما (رضوان الله تعالی علیه) می فرمودند عاشورا چون روی دوش مردم بود، بدون هیچ نزاع و اختلافی در طول تاریخ باقی مانده و هر سال هم می بینید با شکوه تر می شود، حتی در بین اهل سنت و مذاهب دیگر. امروز نسبت به حادثه عاشورا، کسی غیر از این وهابی های تربیت شده سازمان های امنیتی، تردید ندارد. بعد می فرمودند اما مسئله غدیر آن طوری که باید و شاید بر دوش مردم قرار نگرفت، از این رو گاهی اوقات بحث هایی در مورد آن مطرح می شود که آیا در حدیث «من کنت مولاه فهذا علی مولاه»، ولایت به معنای سرپرستی است یا محبت؟
حماسه 9 دی به تعبیر دقیق، کُنه فهم مردم و حساسیت آن ها به حفظ اسلام و انقلاب و ولایت فقیه را به نمایش گذارد. مردم احساس کردند که باید به میدان بیایند و به میدان هم آمدند، همه ایران و همه جناح ها به میدان آمدند؛ چون کسی نسبت به قضیه امام حسین علیه السلام (که اساس و رُکن انقلاب ماست) اختلافی ندارد، کسی نسبت به اساس انقلاب تردیدی ندارد، همه مردم و جناح ها، احساس کردند یک حادثه ای در کشور در جریان است و از بیرون کشور در حال توطئه و طراحی برای استفاده از این حادثه به قصد براندازی نظام هستند، مردم این را به خوبی و زودتر از همه فهمیدند و به میدان آمدند و این خیلی مهم است.
یعنی ما باید این سطح عالی از آگاهی مردم را (که به برکت این انقلاب و به برکت معارف دینی به وجود آمده است) باور کنیم. با همه مشکلاتی که هست، انسان گاهی اوقات پای درد دل های مردم که می نشیند، خیلی متأثر می شود، چه مشکلات فراوانی امروز خانواده ها را احاطه کرده، از بیماری ها و مسائل اقتصادی گرفته، تا مسائل اخلاقی، اما با این همه آدم می بیند که هیچ کدام از این ها، مانع توجه اصلی شان به اصل اسلام و انقلاب و نظام نشده. ان شاء الله در آینده هم نمی شود، باید به لطف خدا امیدوار باشیم.
به همین دلیل، اقتضا می کند مسئولین، روحانیون و حتی جناح ها، مراقب حرکات و موضع گیری های خود باشند، واقعاً چیزی را مطالبه کنند که با خواست عموم مردم مقابله نمی کند، حتی توهم مقابله با آن هم نشود، از انجام کارها و بیان سخنانی که خدای ناکرده بوی تضعیف انقلاب می دهد اجتناب کنند، به نظر من مهم ترین پیام حماسه 9 دی این مطلب می باشد.
نکته دوم: تدبیر و درایت رهبری
نکته دیگری که باید به آن توجه شود، تدبیر و درایت رهبری معظم انقلاب در این حادثه است؛ واقعاً اگر تدبیر ایشان و حضور مردم در آن زمان نبود، معلوم نبود که کشور در آن زمان در چه وضعی قرار می گرفت! حوادثی به مراتب شدیدتر از حوادثی که در کشورهایی مثل لیبی، مصر و... اتفاق افتاد، در ایران واقع می شد، اما این تدبیر رهبری و حضور مردم بود که موجب شد این نظام و این کشور، از گزند این خطرات حفظ شود.
در قضیه سال 88 و حوادثی که در آن سال اتفاق افتاد، انسان نقش مهم و بی بدیل ولایت فقیه و رهبری را به خوبی مشاهده می کند. ما اهمیت ولایت فقیه را که مرحوم امام به عنوان مبنای نظام و انقلاب قرار داد، واقعاً در آن زمان بیشتر احساس کردیم.
نکته سوم: عدم استفاده جناحی از حادثه نهم دی
نکته سوم اینکه از این حوادث نباید استفاده جناحی کنیم یعنی یک حادثه و حماسه ملی، دینی، انقلابی، مربوط به همه مردم تحقق یافت. حال اگر بگوئیم این حضور مردم، مربوط به تقویت فلان جناح و یا برای برخورد با فلان جناح بود، به نظر من ظلم به این حماسه است؛ زیرا این حرکت، یک حرکتی بود که ریشه دینی، انقلابی و ملی و مواجهه مستقیم با دشمن داشت، همین روزها وقتی صحبت های وزیر خارجه وقت آمریکا در آن زمان را پخش می کنند، می گوید ما می توانستیم مستقیم وارد شویم، ولی برای اینکه کار خراب نشود، از پشت صحنه وارد شدیم. این فرد خودش تصریح می کند که آن زمان، می توانستیم مستقیم وارد شویم، ولی وارد نشدیم؛ چون این راه اثرش بیشتر است.
ما نمی گوئیم افرادی که جزء خانواده انقلاب بودند، از ابتدا رفتند مستقیماً دستور بگیرند که چه کنیم؟! نه، ولی کارهایی انجام شد که دشمنان انقلاب، بلافاصله از فرصت استفاده کردند و خواستند این براندازی نرم را، به این وسیله محقق کنند و این یک مسئله مهم است. ما باید در کشور این احساس عمومی و این حساسیت را برای همیشه حفظ کنیم.
بنابراین، چنان چه یک گروهی بگوید این برای حمایت از ما بوده، حرف غلطی است. اگر مردم حماسه آفرین، در 9 دی به میدان آمدند، برای اسلام بود، برای انقلاب و نظام بود، برای تقویت رهبری بود، اینها مسلم است، اما اگر از این دایره خارج شده و بگوئیم برای تقویت فلان جناح یا برای ضربه زدن به آن گروه بود، این سخنان ظلم به این حماسه بزرگ است و ما باید حقیقت و هویت این حماسه را حفظ کنیم.
امیدواریم ان شاء الله در آینده چنین مسائلی برای کشور پیش نیاید و دعا می کنیم هوشیاری مردم بیشتر از گذشته باشد.

[1] هود/سوره11، آیه113.

[2] نور/سوره24، آیه19.