جلسه 1395/10/06

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه بحث گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در روایات وارده در گناهان کبیره و تعداد کبائر است و اینکه چه ضابطه ای را می توانیم برای کبیره بودن استفاده کنیم؟ یکی از نکاتی که بیان شد آنکه؛ این روایات سه طائفه است؛ در برخی از روایات، فقط ضابطه آمده، در بعضی از روایات فقط تعداد بیان شده و بعضی از روایات نیز جمع بین هر دو کرده است. نکته دوم؛ وجه اختلاف روایات تعداد است که روایاتی که می گوید کبائر، هفت تاست یا پنج تا، ده تا 34 و 36 تا، جمع بین این ها چگونه است و روایات تعداد را چگونه باید جمع کنیم؟
بررسی معنای «فینا اُنزلت» در روایت ابن کثیر
یکی از روایاتی که در جلسه گذشته بیان شد، روایت عبد الرحمن بن کثیر از امام صادقعلیه السلام است که حضرت فرمود: «إِنَّ الْكَبَائِرَ سَبْعٌ فِينَا أُنْزِلَتْ وَ مِنَّا اسْتُحِلَّتْ»[1]
[2]
، این عبارت را این گونه معنا کردیم که باید ملاک برای کبیره بودن، «فینا أی فی بیتنا انزلت» باشد. در کتاب «ملاذ الاخیار» مرحوم مجلسی دوم (که اگر بخواهید روایتی را هم از جهت سند و هم از نظر کلمات مشکل برخی روایات بررسی کنید، انصافاً یکی از کتاب های خوب است)، عبارت ﴿ فینا انزلت ﴾ را معنا می کند: «أنها نزّلت علینا و فی بیتنا» یعنی اینکه این کبائر بر ما و در بیت ما نازل شده است.
ایشان احتمال دومی هم داده و می فرماید: «أو نزّلت ابتداءً فی رعایة حقوقنا» یعنی اصلاً فلسفه اینکه ما یک کبیره و یک صغیره داریم، این است که بگوئیم این «نزّلت» در رعایت حقوق ائمهعلیهم السلام، «ثمّ جرت فی سائر الناس».[3]
این احتمال، احتمال درستی نیست؛ زیرا برخی از این کبائر در ادیان گذشته نیز به عنوان گناه بوده مثل اکل ربا که در ادیان گذشته نیز حرام کبیره بوده، زنا و شرک، نیز همین طور است.
این روایت را شیخ صدوققدس سره در من لا یحضره الفقیه ذکر کرده است: «روی عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ [فاسد الاعتقاد است و تضعیف شده] عَنْ عّمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ [جزء وضّاعین حدیث بوده و تضعیف شده] عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام قَالَ: إِنَّ الْكَبَائِرَ سَبْعٌ فِينَا أُنْزِلَتْ وَ مِنَّا اسْتُحِلَّتْ»، تا به اینجا می رسد: «فَأَمَّا الشِّرْكُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ فَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِينَا مَا أَنْزَلَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِصلی الله علیه و آله فِينَا مَا قَالَ»؛ امامعلیه السلام می فرماید ما آیاتی در قرآن کریم و کلماتی از رسول اکرم داریم که تطبیق بر ما می شود یعنی کسی که ولایت ما را انکار کند، کافر و مشرک است. بعد می فرماید: «فَكَذَّبُوا اللَّهَ وَ كَذَّبُوا رَسُولَهُ فَأَشْرَكُوا بِاللَّهِ»؛ این عامه خدا و رسول خدا را تکذیب کردند و اینها شرک به خدا ورزیدند، اینها در اثر تکذیب خدا و رسول مشرک شدند.
بعد می فرماید: «وَ أَمَّا قَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمَ اللّهُ فَقَدْ قَتَلُوا الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّعلیه السلام وَ أَصْحَابَهُ وَ أَمَّا أَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ فَقَدْ ذَهَبُوا بِفَيْئِنَا الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَنَا فَأَعْطَوْهُ غَيْرَنَا وَأَمَّا عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ فَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى ذَلِكَ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ النَّبِيُّ أَوْلىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهاتُهُمْ فَعَقُّوا رَسُولَ اللَّهِصلی الله علیه و آله فِي ذُرِّيَّتِهِ وَ عَقُّوا أُمَّهُمْ خَدِيجَةَ فِي ذُرِّيَّتِهَا»؛ پیامبر اولای به مؤمن از خودشان است، ازواجش هم امّهات مؤمنین هستند، این مردم نسبت به رسول خداصلی الله علیه و آله درباره ذریه اش عاقّ شدند، نسبت به خدیجهعلیها السلام در ذریه خدیجه عاقّ شدند (یعنی فرد اعلای این عاقّ والدینی که در این روایت آمده، بر عاقّ رسول خداصلی الله علیه و آله و عاقّ خدیجهعلیها السلام تطبیق شده است). «وَ أَمَّا قَذْفُ الْمُحْصَنَةِ فَقَدْ قَذَفُوا فَاطِمَةَعلیها السلام عَلَى مَنَابِرِهِمْ» تا پایان روایت.
دیدگاه برگزیده درباره روایت
همان گونه که بیان شد، سند این روایت ضعیف است. بر فرض که سند آن هم معتبر بوده و یک چنین تأویلی هم بخواهد باشد، پیداست وقتی ما مجموعه این روایات مربوط به کبائر را می بینیم، ائمه علیهم السلام یک تعریضی نسبت به اهل سنت (یا حتی خوارج و فرقه های دیگر) دارند و می فرمایند که تنها ما می توانیم بگوئیم چه چیز کبیره است نه اهل سنت؛ زیرا آن زمان هر فرقه ای خودش ملاکی را برای کبیره بودن ذکر می کرده.
بنابراین متن روایت، متن تأویلی است و در این روایت، هفت موردی که در بسیاری از روایات به صورت مشترک آمده و تأویل آن ها، در این روایت نیامده است (مانند مسأله ربا یا تعرّب بعد الهجرة، امن من مکر الله، یأس من روح الله). بنابراین، معلوم می شود چند مورد از این کبائر را به صورت تأویلی بیان کردند.
اختلاف روایات در مصحف امیر المؤمنینعلیه السلام
محور سوم این است که ما درباره کتاب امیر المؤمنینعلیه السلام چند روایت داریم که یک جا دارد در کتاب علیعلیه السلام، کبائر هفت تاست، یک جا آمده در کتاب علیعلیه السلام پنج تاست مانند این روایت که مرحوم صدوق در دو کتاب علل الشرائع و خصال ذکر کرده است: «وَ فِي الْعِلَلِ وَ الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام قَالَ: وَجَدْنَا فِي كِتَابِ عَلِيٍّعلیه السلام الْكَبَائِرُ خَمْسَةٌ».
در وجه جمع میان این روایات شاید بتوان گفت همان گونه که این پنج مورد از میان آن هفت مورد، مهم تر است: «الْكَبَائِرُ خَمْسَةٌ الشِّرْكُ وَ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَ أَكْلُ الرِّبَا بَعْدَ الْبَيِّنَةِ وَ الْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ وَ التَّعَرُّبُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ»[4]
، البته این احتمال نیز وجود دارد و بعید نیست که بگوئیم راوی اشتباه کرده، امامعلیه السلام فرموده در کتاب علی هفت تاست، راوی پنج مورد را شنیده و مطرح کرده است.
روایت عبید بن زراره در عدد کبائر
روایت بعدی را شیخ صدوققدس سره در سه کتاب «عقاب الاعمال»، «علل الشرائع» و «خصال» آورده که این روایت نیز از نظر سند معتبر است (شیخ صدوققدس سره از پدرش از سعد بن عبدالله قمی عن احمد بن محمد بن عیسی اشعری عن الحسن بن محبوب عن عبدالعزیز العبدی عن عبید بن زراره نقل روایت کرده است).
راوی می گوید: «قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام أَخْبِرْنِي عَنِ الْكَبَائِرِ»، باید به ظرافت های روایات در فقه الحدیث توجه داشت که دارای اهمیت بسیاری است. در این روایات، معلوم می شود که در زمان ائمهعلیهم السلام بحث کبائر و نظرات در آن زمان متشتت بوده و هر مذهبی یک نظری داشته است. در این روایات، اصحاب ائمهعلیهم السلام خدمت ایشان آمده و عرض می کردند برای ما کبائر را روشن کنید: «فَقَالَ هُنَّ خَمْسٌ وَ هُنَّ مِمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهِنَّ النَّارَ»؛ امامعلیه السلام فرمود پنج تاست که خدا نار را بر آن واجب کرده است.[5]
[6]
[7]
[8]

روایت عبد العظیم الحسنی در عدد کبائر
سه روایت دیگر در باب 46 هست که راوی هر سه، عبد العظیم حسنی است و در هر یک از این روایات، یک یا دو کبیره ذکر شده (که ظاهراً روایت توسط خود راوی یا راوی بعدی تقطیع شده است و یک روایت بیشتر نبوده است؛ زیرا عبارات، همانند روایتی است که در گذشته از عبد العظیم حسنی به صورت مفصل بیان شد و 20 مورد از گناهان کبیره را بیان کرد[9]
[10]
)؛
روایت اول: در این روایت، عاقّ والدین از گناهان کبیره شمرده شده است.[11]
[12]

روایت دوم: این روایت درباره قتل النفس است.[13]
[14]

روایت سوم: در روایت سوم، قذف المحصنات از گناهان کبیره شمرده شده است.[15]
[16]

نکته: روایاتی که در باب کبائر، برخی از امام باقرعلیه السلام، برخی از امام صادقعلیه السلام، بعضی از امام کاظمعلیه السلام و برخی دیگر از امام جوادعلیه السلام است، آیا می توان گفت در اختلاف چنین روایاتی، «احدثیّت» را ملاک قرار دهیم؟ یعنی بگوئیم هر یک از ائمهعلیهم السلام، صلاحیّت تشریع داشتند و آن روایتی که از آخرین امامعلیه السلام در این موضوع آمده (که از آن تعبیر به احدثیت می کنیم)، ملاک برای ترجیح می تواند باشد یا نه؟ بعضی از بزرگان (البته نادر یا شاید هم متفرد باشند)، قائل اند به اینکه احدثیت می تواند یکی از مرجحات باشد و ما باید این روایتی که از امام جواد علیه السلام (همان روایت عبدالعظیم حسنی) نقل شده را ملاک قرار دهیم.
روایت فضل بن شاذان از امام رضاعلیه السلام
این روایت، در کتاب عیون الاخبار است: «حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّيْسَابُورِيُّ الْعَطَّارُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ... قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ النَّيْسَابُورِيُّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَان[17]
»، روایت معتبر بوده و در سند اشکالی وجود ندارد، «عَنِ الرِّضَاعلیه السلام فِي كِتَابِهِ إِلَى الْمَأْمُونِ».[18]
[19]

امام رضاعلیه السلام در نامه ای که به مأمون می نویسد، می فرماید: «الْإِيمَانُ هُوَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَ اجْتِنَابُ جَمِيعِ الْكَبَائِرِ»، بعد درباره خود ایمان می فرماید: «وَ هُوَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ إِلَى أَنْ قَالَ وَ اجْتِنَابُ الْكَبَائِرِ»، که در این روایت 33 یا 34 مورد را به عنوان کبائر ذکر می کند که یکی از این موارد، «و الاستخفاف بالحج» است که اصل بحث ما، به خاطر همین مورد است (که آیا ترک الحج من الکبائر أم لا؟ الاستخفاف بالحج من الکبائر أم لا»)، البته باید دید که آیا ترک الحج مهم تر است یا استخفاف؟ در این روایت استخفاف به حج یکی از کبائر شمرده شده که در آینده اشاره خواهیم کرد.
روایت پیامبرصلی الله علیه و آله درباره کبائر
این روایت در کتاب خصال نقل شده: «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ الدَّيْلَمِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الْأَصَمِّ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلَالٍ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الْغَيْثِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ»، سند این روایت ضعیف است و معتبر نمی باشد، «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِصلی الله علیه و آله قَالَ: اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ قِيلَ وَ مَا هُنَّ»، در روایات گاهی اوقات به جای تعبیر کبائر، تعبیر به موجبات یا موبقات نیز آمده است (که این خود نشان گر آن است که کبیره، یک عنوان مأنوسی بوده و آن گناهانی است که وعده نار بر آن ها داده شده است)، «الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَ السِّحْرُ وَ قَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ أَكْلُ الرِّبَا وَ أَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ وَ التَّوَلِّي يَوْمَ الزَّحْفِ وَ قَذْفُ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ.»[20]
[21]

روایت اعمش از امام صادقعلیه السلام
در این روایت (که سند آن نیز معتبر نیست) آمده: «وَ الْكَبَائِرُ مُحَرَّمَةٌ وَ هِيَ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَ قَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ وَ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَ الْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ»[22]
[23]
، در این روایت نیز مسئله استخفاف به حج مطرح شده است. بنابراین در دو روایت، مسئله استخفاف به حج مطرح شده؛ یکی این روایت و دیگری روایت فضل بن شاذان از امام رضاعلیه السلام.
نکته: باید دقت شود که در روایت امام رضاعلیه السلام، عبارت «الاشتغال بالملاهی» آمده (یعنی خود همین مشغول شدن به لهو و لعب، این را نیز یکی از کبائر قرار داده)، اما در این روایت، عبارت «وَ الْمَلَاهِي الَّتِي تَصُدُّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَكْرُوهَةٌ كَالْغِنَاءِ وَ ضَرْبِ الْأَوْتَارِ» وارد شده است. در گذشته بیان شد که استعمال اولیه کلمه «کراهت» در حرمت است، اگر بخواهد یک معنایی مثل معنای متعارف امروز اراده شود، باید قرینه آورده شود، اما اگر قرینه ای در روایت نبود، وقتی می گویند: «اکرهُ» یا «مکروهةٌ» استعمالش در حرمت است. بنابراین در این روایت، «غنا و ضرب الاوتار (تار زدن)» را جزء گناهان کبیره قرار داده است.[24]

در سند این روایت، «اعمش» قرار دارد که اسناد شیخ صدوققدس سره نسبت به اعمش درست نیست؛ زیرا در آن، افرادی که مورد اعتماد نیستند قرار دارند.
روایت محمد بن مسلم از امام صادقعلیه السلام
محمد مسلم می گوید: «قُلْتُ لَهُ مَا لَنَا نَشْهَدُ عَلَى مَنْ خَالَفَنَا بِالْكُفْرِ»؛ از امام صادقعلیه السلام پرسیدم آیا ما می توانیم شهادت بر کفر مخالفین بدهیم؟ «وَ مَا لَنَا لَا نَشْهَدُ لِأَنْفُسِنَا وَ لِأَصْحَابِنَا أَنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ»؛ اگر شهادت ندهیم برای خود و اصحابمان که اینها همه در بهشت هستند مشکلی است؟ «فَقَالَ مِنْ ضَعْفِكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ فِيكُمْ شَيْ ءٌ مِنَ الْكَبَائِرِ فَاشْهَدُوا أَنَّكُمْ فِي الْجَنَّةِ»؛ حضرت فرمود اگر در میان شما چیزی از کبائر نباشد ضعف شماست که شهادت ندهید که در بهشت و اهل بهشت هستید.
عرض کردم: «فَأَيُّ شَيْ ءٍ الْكَبَائِرُ قَالَ أَكْبَرُ الْكَبَائِرِ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَ التَّعَرُّبُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ وَ قَذْفُ الْمُحْصَنَةِ وَ الْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ وَ أَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ ظُلْماً وَ الرِّبَا بَعْدَ الْبَيِّنَةِ وَ قَتْلُ الْمُؤْمِنِ فَقُلْتُ لَهُ الزِّنَا وَ السَّرِقَةُ»؛ راوی می گوید از حضرت پرسیدم زنا و سرقت هم از کبائر است؟ «فَقَالَ لَيْسَا مِنْ ذَلِكَ»[25]
[26]
. این هم یک جهت دیگری است که بین این روایت و بقیه روایات اختلاف به وجود می آید.
اشکال: در روایت اعمش، امامعلیه السلام چند گناه کبیره را نام برده و بعد می فرماید: «بَعْدَ ذَلِكَ الزِّنَا وَ اللِّوَاطُ وَ السَّرِقَةُ» و زنا و لواط و سرقت را جزء گناهان کبیره برمی شمارد، اما در پایان این روایت، امامعلیه السلام زنا و سرقت را از گناهان کبیره نمی داند؟
پاسخ: در روایت اعمش، امامعلیه السلام در مقام بیان گناهان کبیره است و زنا و لواط و سرقت، اکل میته، اکل خون، اکل گوشت خنزیر بدون ضرورت، اکل مال سحت را از گناهان کبیره می داند، اما در روایت محمد بن مسلم، سائل می گوید: «ای شیئٍ الکبائر؟»، امامعلیه السلام در پاسخ می فرماید: «اکبر الکبائر» اینهاست، بعد راوی می پرسد: «فقلت له الزنا و السرقه؟»، حضرت می فرماید: «لیسا من ذلک» یعنی اینها از اکبر الکبائر نیستند، اما کبیره هستند یعنی این گونه نیست که در این روایت، نفی کبیره بودن زنا و سرقت شده باشد.
اکثر روایاتی که مطلب و نکته ای در آن وجود داشت را ذکر کردیم و محورهای بحث نیز روشن شد، در جلسه آینده بیان خواهیم کرد که از جمع بین روایات چه نتیجه ای باید بگیریم.
 
واژگان کلیدی: «فینا انزلت»، مصحف علیعلیه السلام، عبید بن زراره، اعمش، فضل بن شاذان.

[1] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج3، ص562، ح4931.

[2] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص326 ، أبواب الدين والقرض، باب8، ح20649-20، ط آل البیت.

[3] ملاذ الأخيار في فهم تهذيب الأخبار، العلامة المجلسی، ج 6، ص437 .

[4] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص327 ، أبواب الدين والقرض، باب8، ح20654-25، ط آل البیت.

[5] ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، الشيخ الصدوق، ص277، ح1.

[6] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ج2، ص475، ح3.

[7] الخصال، الشيخ الصدوق، ص273، ح17.

[8] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص328 ، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب46، ح20655- 28، ط آل البیت.

[9] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص285، ح24، ط الإسلامية.

[10] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص320 -318، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب46، ح20629، ط آل البیت.

[11] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ص479، ح2.

[12] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص328، أبواب جهاد النفس، باب46، ح20656-27، ط آل البیت.

[13] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ص479، ح2.

[14] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص328، أبواب جهاد النفس، باب46، ح20657- 28، ط آل البیت.

[15] علل الشرائع، الشيخ الصدوق، ص480، ح2.

[16] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص329، أبواب جهاد النفس، باب46، ح20658- 29، ط آل البیت.

[17] نکته: در اینجا باید احوال فضل بن شاذان را در علم رجال مورد بررسی قرار دهید که در زمان کدام امام بوده و از کدام امام می تواند روایت نقل کند و از کدام امام نمی تواند روایت نقل کند. با کار کردن در رجال، بعد از ده بیست سال روایت می خوانید مثلاً حسین بن سعید اهوازی، برایتان خیلی روشن باشد که حسین بن سعید اهوازی معتبر است و از وجوه بوده و تردیدی در آن نیست. مرحوم والد ما می فرمود در یکی از جلسات استفتاء مرحوم آیت الله العظمی بروجردی، صحبت از یک راوی شد و ایشان درباره آن راوی، 20 دقیقه شروع کرد به صحبت کردن (که این راوی چه زمانی متولد شد، از اصحاب کدام امام بود، چقدر روایت داشت، این اشکال دارد یا ندارد)، همه فکر کردیم ایشان دیروز این مطالب را از یک کتاب رجالی دیده و نقل می کند. بعد خودش در آخر فرمود من این مطالبی را که گفتم، 40 سال پیش دیده بودم. کم کم باید ذهن خود را با رواة آشنا کنید، البته با نحو افراطی که گاهی اوقات در رجال شده موافق نیستم، سبک فقهی ما هم بیشتر سبک شیخ انصاریقدس سره و صاحب جواهرقدس سره. در باب رجال است، اما این مقدار که انسان انس پیدا کرده و احوال رجال را ببیند، بسیار خوب است

[18] عيون أخبار الرضا (عليه السلام)، الشيخ الصدوق، ج2، ص125- 126.

[19] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص330 -329، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب46، ح20660- 31، ط آل البیت.

[20] الخصال، الشيخ الصدوق، ص364، ح57.

[21] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص330 ، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب46، ح20661-34، ط آل البیت.

[22]الخصال، الشيخ الصدوق، 610.

[23] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص331 ، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب46، ح20663- 36، ط آل البیت.

[24] نکته:. گاهی اوقات بعضی می گویند که موسیقی بر فرضی هم که گناه باشد کبیره نیست، در این روایات (اگر آن را اخذ کنیم) جزء گناهان کبیره؛ هم غنا و هم ضرب الاوتار است. «غنا» خواندن است و «ضرب الاوتار» هم موسیقی است، موسیقی همین تار زدن و دستگاه های مختلفی که دارد و کاری به خواندن هم ندارد (اگرچه بعضی غنا و موسیقی را از یک مقوله می گیرند)، اما «غنا» آن صوت مطرب مرجع است یعنی خواندن با چهچهه های مخصوص

[25] الخصال، الشيخ الصدوق، ص411، ح15.

[26] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص330 ، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب40، ح20662-33، ط آل البیت.