جلسه 1395/10/01

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه دروس گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در این است که آیا تقسیم گناه به کبیره و صغیره صحیح است یا خیر؟ بیان شد که هم آیات به خوبی بر این مدعا دلالت دارد و هم روایات، آن روایتی که از آن استظهار می شد تمام ذنوب شدیده است را نیز جواب دادیم.
روایتی در ردّ تقسیم گناه به کبیره و صغیره
روایتی است که در آن، این چنین وارد شده از امامعلیه السلام سؤال شد که در قنوت نماز شب یک دعای معینی وجود دارد که ما تبعیت کنیم؟ امامعلیه السلام می فرماید: «لَا أَثْنِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ صَلِّ عَلَى النَّبِيِّصلی الله علیه و آله وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ الْعَظِيمِ»، بعد می فرماید: ﴿ ثُمَّ قَالَ كُلُّ ذَنْبٍ عَظِيمٌ ﴾[1]
[2]
.
در روایت دیگر آمده که راوی از امامعلیه السلام سؤال کرد که من در نماز شبم چه بگویم؟حضرت فرمود: «مَا قَضَى اللَّهُ عَلَى لِسَانِكَ وَ قَدَّرَهُ»[3]
؛ هر چه خدا بر لسانت جاری کرد. و یا امام باقر علیه السلام می فرماید: «سَبْعَةُ مَوَاطِنَ لَيْسَ فِيهَا دُعَاءٌ مُوَقَّتٌ»؛ هفت جاست که یک دعای معین ندارد، «الصَّلَاةُ عَلَى الْجَنَائِزِ»؛ در نماز میّت انسان هر دعایی بخواند عیبی ندارد، «وَ الْقُنُوتُ وَ الْمُسْتَجَارُ وَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةُ وَ الْوُقُوفُ بِعَرَفَاتٍ وَ رَكْعَتَا الطَّوَافِ»، که این هم در ضمن این روایات آمده است.[4]
[5]

پرسش این است اینکه امامعلیه السلام فرمود: «کل ذنبٍ عظیم»، آیا دلیل بر این نیست که انقسام به کبیره و صغیره باطل است؟ در پاسخ، همان جوابی که از «الذنوب کلّها شدیدة» دادیم، در اینجا نیز می دهیم که اولاً؛ عنوان «عظیم» با عنوان «کبیر» فرق دارد. در آینده، هنگامی که می خواهیم ملاک برای کبیره را ذکر کنیم، روشن می شود که «کبیر» در اینجا، یک معنای لغوی ندارد، بلکه یک معنای جدید شرعی دارد. مثلاً می گوئیم کبیره آن است که خدا در قرآن، وعده نار داده، این می شود معنای شرعی، درست است با معنای واقعی اش هم بی ارتباط نیست، اما این گونه نیست که بگوئیم وقتی به لغت مراجعه می کنیم، در لغت، شدید، عظیم و کبیر را یک معنا می کند، اما در اصطلاح شرع و در اصطلاح روایات، بین کبیر از یک طرف و عظیم و شدید فرق وجود دارد.
در اصطلاح گناه کبیره یک معنای شرعی دارد. حال کسانی هم که می گویند بحث حقیقت شرعیه بحث بیهوده ای است، اینها یک مقدار باید این موارد را ببینند که چقدر در فقه این بحث اثر دارد. در ابتدای سال، در خود معنای حج که آیا معنای شرعی دارد یا نه، بحث کردیم، در خود بحث کبیره، مسلم معنای شرعی دارد، کبیره یعنی آنکه خدا وعده نار بر آن داده، کدام لغت برای کبیر چنین چیزی را معنا می کند؟
بنابراین، در اینجا نیز همان جوابی که از «الذنوب کلها شدیدة» دادیم، همان جواب می آید؛ مخالفت با آیات و روایات از یک طرف، فرق عنوان عظیم با عنوان کبیر از طرف دیگر، لذا این روایت نیز نمی تواند این انقسام را به هم بزند.
بیان یک پرسش و پاسخ مرحوم علامه
پرسش: این است که آیا این آیه سوره نساء: ﴿ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَ نُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً ﴾[6]
، خودش موجب جری کردن مکلّفین بر انجام صغائر نیست؟ آیا این نتیجه را ندارد که هر چه گناه صغیره می خواهید انجام بدهید، ولی اگر کبیره را ترک کردید، شما هر چه صغیره را هم انجام دادید ما می بخشیم، آیا می شود از این آیه شریفه این نتیجه را گرفت؟ اصل اشکال را مرحوم علامه طباطبائی مطرح کردند و بعد شروع کردند به جواب دادن از این اشکال.
پاسخ: مرحوم علامه در اینجا دو جواب می دهند؛ یک جواب حلی و یک جواب نقضی. ایشان در جواب حلی می فرماید سیئاتی که خداوند به برکت ترک کبائر از آن عفو می کند، سیئه ای نیست که انسان به عنوان حقیر شمردن این گناه یا به عنوان اهانت به دین یا به عنوان استخفاف بخواهد انجام بدهد.
به بیان دیگر؛ به دو صورت می شود سیئه را انجام داد؛ صورت اول آن است که این سیئه را به عنوان حقیر شمردن گناه انجام دهیم (یعنی بگوئیم این گناه کوچکی است)، به عنوان استهانه به دین و خار شمردن دین انجام بدهی، ایشان می فرماید اگر این عنوان روی سیئه صغیره بیاید، کبیره می شود و آیه این را نمی خواهد بگوید؛ زیرا آیه می گوید: ﴿ نکفر عنکم سیئاتکم ﴾ یعنی سیئاتی که باید در حدّ صغیره بماند.
صورت دوم آن است که بگوئیم انسان روی آن جهت ضعف فکری، عقلی و قدرت شهوانی که دارد، روی طغیان شهوت، اگر یک سیئه و گناه صغیره ای را انجام داد و نمی خواهد کوچک بشمارد یا اینکه نمی خواهد استهانه به امر خدا داشته باشد و امر خدا را نمی خواهد خار بشمارد، آیه این را می گوید که ما می پوشانیم و از آن عفو می کنیم، «بل الآية تعد تكفير السيئات من جهة أنها سيئات لا يخلو الإنسان المخلوق على الضعف المبني على الجهالة من ارتكابها بغلبة الجهل و الهوى عليه»؛[7]
[8]
[9]
انسانی که مخلوق بر ضعف است، جهالت دارد و خالی از هوا و هوس نیست و معمولاً چنین صغایری از انسان صادر می شود.
به بیان دیگر؛ ایشان در صدر فرمایش شان فرمود این آیه در مقام یک امتنان است که ای انسان! به خاطر آن ذاتی که خودت داری، هوا و هوس بر تو غلبه می کند و یک صغایری را انجام می دهی، اگر واقعاً در مقابل کبائر خودت را کنترل کردی و ترک کبیره کردی، این صغایر را از تو عفو می کنیم.
لذا روایاتی که داریم که می گویند بپرهیزید از هر گناهی؛ چون ممکن است در هر گناهی ولو در نظر شما کوچک بیاید غضب خدا باشد. اگر کسی بگوید من امروز این صغیره ها را انجام می دهم؛ یا منتهی می شود به اصرار بر صغایر یا منتهی می شود به طغیان علی الله که هر دو کبیره می شود. بنابراین، از راه قرینه مناسبت حکم و موضوع، می خواهیم تأیید کنیم فرمایش مرحوم علامه را که از همین راه باشد.
به نظر من فرمایش بسیار محکم و خوبی را ایشان در اینجا فرموده است. ﴿ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ ﴾، سیئه را به هر معنا بگیریم، باید بگوئیم به اندازه کبیره نباید باشد، سیئه چه زمانی کبیره می شود؟ جایی که شما یک عنوان عارضی برایش بیاورید و آن را بخواهید کوچک بشمارید. بنابراین، قرینه مناسبت حکم و موضوع به خوبی دلالت بر این معنا دارد. به علاوه آن روایاتی که بیان شد که ممکن است در یک گناهی غضب خدا باشد و مراقب باشید. مثلاً اگر بگوئیم نگاه کردن به اجنبیه صغیره است، پس نگاه کنید، اگر به این عنوان باشد کبیره می شود، اما اگر بگوئیم من بنا ندارم بر اینکه انجام بدهم، ولی روی ضعفم و غلبه هوا و هوس شد، نمی خواهم امر خدا را تحقیر کنم، این می شود صغیره و ترک کبائر موجب تکفیر این صغایر است.
پاسخ نقضی علامهقدس سره از اشکال
مرحوم علامه در ادامه به بیان یک جواب نقضی پرداخته و می فرماید سیاق این آیه، همانند سیاق آیه ای است که دعوت به توبه می کند: ﴿ قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ﴾[10]
می فرماید آنجا هم این اشکال است که بگوئیم ایها الناس! هر چه می خواهید گناه کنید «ان الله یغفر الذنوب جمیعا»! آیه این را نمی گوید، در آنجا می گوئید به حسب فطری، به حسب غلبه هوا و هوس، اگر کسی مرتکب گناه شد، چون «إن الله یغفر الذنوب جمیعا» حتی در کبائر است، اگر کسی مرتکب شد باز ناامید نشود، آیه می خواهد به انسان امید بدهد نه اینکه آیه بخواهد بگوید تو برو هر چه می خواهی گناه کن، بگو آخر عمرم توبه می کنم «ان الله یغفر الذنوب جمیعا». بنابراین، همان جوابی که شما در این آیه شریفه می دهید، همان جواب هم در این «نکفر عنکم سیئاتکم» داده می شود.
قسمت دوم بحث؛ بیان ضابطه برای گناه کبیره
دومین قسمت از بحث آن است که آیا ضابطه ای برای کبیره و صغیره داریم یا خیر؟ ما وقتی به فقها مراجعه می کنیم در کلمات فقها دو تعبیر و ضابطه آمده. به روایات مراجعه می کنیم، یک ضابطه بیشتر نیامده، به اهل تفسیر مراجعه می کنیم، هفت هشت تا ضابطه در کلمات اهل تفسیر وجود دارد.
در اینجا باید دقت شود که آیا ممکن است اینجا یک فرقی گذاشته و بگوئیم یک کبیره و صغیره از دید علم تفسیر داریم و یک کبیره و صغیره ای داریم که ضابطه فقهی دارد، ضابطه فقهی باید متخذ از آیات و روایات باشد و فقیه نمی تواند از غیر آیات و روایات ضابطه برایش ذکر کند؟
دیدگاه مرحوم سید یزدی در بیان ضابطه
مرحوم سید در عروه در بحث شرایط امام جماعت می فرماید: «المعصیة الکبیرة هی کل معصیةٍ ورد النص بکونها کبیرة»؛ ملاک اول: روایت بگوید کبیره است. حال روایتی داریم که هفت گناه را به عنوان کبیره ذکر کرده، روایتی داریم که تعداد کبائر را بیشتر ذکر کرده، «کجملة من المعاصی المذکورة فی محلها»، اصلاً این روایاتی که کبائر را ذکر می کند، کاری نداریم امامعلیه السلام ملاک معینی را رعایت کرده یا نه.
ملاک دوم: «أو ورد التوعید بالنار علیه فی الکتاب او السنة صریحاً او ضمناً»؛ گناه کبیره آن است که مرتکب او وعید به نار نسبت به او داده شده، حال یا در قرآن یا در سنت (اینکه عبارت مرحوم سید را می خوانم، بدین خاطر است که برخی گفتند ملاک فقط این است که خدای تبارک و تعالی در قرآن یا در حدیث قدسی، به نار وعید دهد) و این وعید صریح یا ضمنی باشد.
ملاک سوم: «او ورد فی الکتاب أو السنة کونه أعظم من احدی الکبائر المنصوصة او الموعود علیها بالنار»؛ اگر یک گناهی در قرآن از یکی از کبائر منصوصه یا کبائری که وعده آتش به آن داده شده، اعظم بود، مثلاً می گوئیم قرآن می گوید «الفتنة اشد من القتل» و در روایات هم گفتند قتل از گناهان کبیره است، نتیجه می گیریم که فتنه هم از گناهان کبیره است.
ملاک چهارم: «أو کان عظیماً فی أنفس اهل الشرع»؛[11]
گناه کبیره آن است که در نفوس متشرعه عظیم باشد.
صاحب جواهرقدس سره نیز می فرماید: «و هی کل معصیةٍ عظیمة فی نفسها... او ما بقی عظمته فی أنفس اهل الشرع»[12]
. ابتدا باید دید ملاک در روایات چیست؟ و بعد باید دید این ضوابطی که فقها ذکر کرده اند در روایات وجود دارد یا خیر؟
چند ضابطه ذکر شده (که معمولاً در کلمات شیخ بهاییقدس سره در کتاب اربعین آمده) که کبیره آن است که؛ یا وعید نار بر آن داده شود و یا برایش استحقاق حد ذکر شود (که این استحقاق حدّ را، در کلام شیخ بهائی دیدم، ولی در روایات ندیدم). مرحوم علامه طباطبائی شاید حدود ده ضابطه برای کبیره و صغیره آوردند. پس روش منطقی بحث اقتضا می کند ما ابتدا روایات را ببینیم. روایات در جلد 15 وسائل صفحه 315، «باب وجوب اجتناب الکبائر» را حتماً ببینید تا بحث را ان شاء الله دنبال کنیم.
 

[1] الكافي، الشيخ الكليني، ج3، ص450، ح31، ط الاسلامية.

[2] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 6، ص277 ، أبواب القنوت، باب9، ح7957، ط آل البیت.

[3] تهذيب الأحكام، شيخ الطائفة، ج 2، ص130 ، ح499.

[4] الخصال، الشيخ الصدوق، ص357، ح41.

[5] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 6، ص278، أبواب القنوت، باب9، ح7960، ط آل البیت.

[6] نساء/سوره4، آیه31.

[7] «لا ريب أن الآية في مقام الامتنان، و هي تقرع أسماع المؤمنين بعناية لطيفة إلهية أنهم إن اجتنبوا البعض من المعاصي كفر عنهم البعض الآخر، فليس إغراء على ارتكاب المعاصي الصغار، فإن ذلك لا معنى له لأن الآية تدعو إلى ترك الكبائر بلا شك، و ارتكاب الصغيرة من جهة أنها صغيرة لا يعبأ بها و يتهاون في أمرها يعود مصداقا من مصاديق الطغيان و الاستهانة بأمر الله سبحانه، و هذا من أكبر الكبائر بل الآية تعد تكفير السيئات من جهة أنها سيئات لا يخلو الإنسان المخلوق على الضعف المبني على الجهالة من ارتكابها بغلبة الجهل و الهوى عليه، فمساق هذه الآية مساق الآية الداعية إلى التوبة التي تعد غفران الذنوب كقوله تعالى: "قل يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمة الله إن الله يغفر الذنوب جميعا إنه هو الغفور الرحيم و أنيبوا إلى ربكم الآية: "الزمر: 54" فكما لا يصح أن يقال هناك: أن الآية تغري إلى المعصية بفتح باب التوبة و تطييب النفوس بذلك فكذا هاهنا بل أمثال هذه الخطابات إحياء للقلوب الآيسة بالرجاء.» تفسیر المیزان، ج4، ص107.

[8] زمر/سوره39، آیه54.

[9] الميزان في تفسير القرآن، السيد محمد حسين الطباطبائي، ج4، ص325.

[10] زمر/سوره39، آیه53.

[11] العروة الوثقى، للسيد اليزدي، ج 1، ص800 ، مسأله13.

[12] جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، الشيخ محمّدحسن النّجفي، ج 13، ص321 -320.