جلسه 1395/09/29

بسم الله الرحمن الرحیم



خلاصه دروس گذشته

خلاصه بحث گذشته
بحث در این است که آیا تقسیم ذنوب و معاصی، به کبیره و صغیره درست است یا خیر؟ بیان شد که از آیات قرآن به خوبی این تقسیم استفاده می شود، از جمله این آیات، آیه 31 سوره نساء است: ﴿ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَ نُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً ﴾[1]
، که استدلال به این آیه بیان شد. برای تکمیل استدلال گفتیم که برخی در تفسیر این آیه شریفه می گویند اگر از کبائری که شما از آن ها نهی شده اید، اجتناب کنید، سیّئاتی که قبل از نزول این آیات مرتکب شدید را می بخشیم.
مرحوم علامه طباطبائی فرمود اشکال این استدلال آن است که آیه اختصاص پیدا می کند به همان اشخاصی که در زمان نزول آیه حضور داشتند و دیگر شامل افراد بعدی نمی شود و این خلاف ظاهر آیه شریفه است. ظاهر آیه این است که خدای تبارک و تعالی به عنوان یک قضیه حقیقیه، إلی یوم القیامه یک قاعده ای را بیان می کند یعنی خدا می فرماید روش من این است که اگر شما اجتناب از کبائر کردید، من صغائر را می بخشم و این اختصاص به یک گروه موجود در زمان آیه ندارد.
اشکال دوم: آن است که اگر ما کبائر را، مطلق معاصی قرار داده و گفتیم این کبائر در مقابل صغائر نیست (کبائر یعنی همه ذنوب)، در این صورت دیگر موضوعی برای تکفیر (و «نکفِّر» در آیه) باقی نمی ماند یعنی سیئه ای که بخواهد معصیت باشد و موضوع برای تکفیر باشد باقی نمی ماند. مثل این است که خداوند بفرماید شما همه گناهان را اگر ترک کردید، من از فلان عمل شما صرف نظر می کنم و آن فلان عمل گناه نیست!! چون فرض کلام این است که اگر از همه معاصی اجتناب کردید، دیگر معصیتی باقی نمی ماند که خدا بخواهد از آن تکفیر کرده و بپوشاند و چشم پوشی کند.
دیدگاه علامه طباطبائیقدس سره درباره آیه31 نساء
مرحوم علامه درباره این آیه شریفه می فرماید هیچ شکی نیست که از این آیه، انقسام معصیت به کبیره و صغیره استفاده می شود. فقط کسانی که انقسام را استفاده می کنند، می گویند قرینه مقابله دلالت دارد بر اینکه سیّئه یعنی «المعصیة الصغیرة» که این را از قرینه مقابله با کبائر می فهمیم، در مقابل این کلام مشهور، فقط همین تفسیر و احتمال وجود دارد که خداوند می فرماید اگر از جمیع گناهانی که نهی شدید اجتناب کردید، سیّئاتی که قبل از این آیات ناهیه انجام دادید، من آن را می بخشم که گفتیم این احتمال دارای چند اشکال است.
بیان یک اشکال و پاسخ
اشکال: برخی می گویند علت اینکه هر ذنبی کبیر است بدین خاطر است که گناه یعنی شکستن حرمت خدا و شکستن حرمت خدا، کبیر و صغیر ندارد و همه اش کبیر است.
پاسخ: در باب گناهان، اگر گناه انسان را بالقیاس إلی الله ملاحظه کنیم این مطلب درست است یعنی وقتی انسان ضعیف ناقص ممکن را در مقابل خدای قوی قادر و قدرت مطلقه قرار می دهیم، می گوئیم هر ذنبی می شود ذنب کبیر، اما در باب تقسیم گناهان به کبیره و صغیره، ملاک این نیست که ما انسان را با خدا ملاحظه کنیم، بلکه در باب گناهان کبیره و صغیره، خود گناهان را با یکدیگر مقایسه می کنیم یعنی خود گناه را با گناه دیگر ملاحظه می کنیم و مثلاً می گوئیم زنای با ذات المحرم یک گناه است و نگاه به اجنبی هم یک گناه، آیا هر دوی آن ها کبیر است؟ ترک صلاه یک گناه است و ترک جواب سلام هم یک گناه، نمی شود اینها را یکی قرار داد.
بنابراین، وقتی خود گناه را با گناه دیگر ملاحظه می کنیم، در اینجا دیگر مسئله روشن می شود که بعضی نسبت به بعض دیگر عنوان کبیر را دارد و بعضی هم عنوان صغیر را دارد و این نکته مهمی است که در باب گناه، نباید انسان را بالقیاس إلی الرب و با ملاحظه خدای تبارک و تعالی بسنجیم.
بررسی دیدگاه کبیره و صغیره بودن گناه نسبت به فاعل
برخی گفته اند اگر این گناه از عالم صادر بشود کبیر است و همین گناه اگر از یک شخص جاهل صادر شود، صغیر است یعنی گفته اند این کبیر و صغیر بودن، به ملاک فاعل گناه است؛ اگر همین گناه و همین نظر به اجنبیه، «صدرَ من العالم فهو کبیرٌ»، اما اگر «صدر من الجاهل فهو صغیرٌ».
این سخن نیز باطل است اگرچه تردیدی در این نیست که قبح گناه از عالم بیشتر است، اما اینکه بگوییم این باعث نمی شود که یک گناه کبیره شود، بله؛ ممکن است عقاب گناهی که از عالِم صادر می شود، چند برابر گناهی باشد که از جاهل صادر می شود، اما این اختلاف در عقاب دلیل بر این نمی شود که چون از این شخص صادر شده، گناه کبیره است.
وقتی برخی از گناهان را با برخی دیگر ملاحظه کنیم، می گوئیم این اکبر است یا این اصغر است، این ها قابل تفکیک و روشن است، اما وقتی ملاک را اشخاص قرار دهیم، مثل این است که بگوئیم همین گناه صغیره از خود شما امروز با این نیّت بوده کبیره است، همین گناه از خود شما دیروز با این نیّت صادر شده، پس غیرکبیره است و حال آنکه؛ نمی شود این ها را تغیر بدهیم؛ زیرا به دست ما نیست که بخواهیم با یک اختلاف مّائی تغییر دهیم.
خلاصه پاسخ آنکه؛ «هذا التفسیر مبنیٌ علی قیاس الانسان إلی الله تبارک و تعالی» و حال آنکه؛ ملاک در تقسیم به کبیره و صغیره، این مقایسه نیست، بلکه ملاک این است که یک گناه را با گناه دیگر مقایسه کنیم که در آینده هنگام ذکر ملاک برای صغیره و کبیره بودن گناه، خواهیم گفت اگر برای یک گناه، عذاب در قرآن آمده و برای گناه دیگر نیامده (یا اینکه یک گناهی نهی شدید دارد و گناه دیگر ندارد، یا یک گناهی نهی مکرر دارد، اما گناه دیگر ندارد)، این بیان گر آن است که ذات عمل گناه با ذات گناه دیگر تفاوت دارد، از این جهت می گوئیم این کبیر است و دیگری صغیر است.
جمع بندی بحث دوم؛ تقسیم گناه به کبیره و صغیره
خلاصه بحث دوم این شد که این تقسیم مشهور (که گناهان را به کبیره و صغیره تقسیم کردند)، صحیح است. ابن ادریس که مسئله اضافی بودن را مطرح می کند می گوید هر گناهی نسبت به مافوق خودش صغیر است و نسبت به مادون خودش، کبیر است و طبق این دیدگاه، نمی توانیم بگوئیم این گناه فقط «کبیرةٌ لا صغیرة»، یا فقط «صغیرةٌ لا کبیرة».
مطلبی که (از قول علامه طباطبائیقدس سره بیان کردیم) آن است که مناط و ملاک این تقسیم این است که این گناه را با گناه دیگر بسنجیم و اصلاً کار به مادون و مافوق نداریم، مثلاً می گوئیم گناه زنای با ذات المحرم با نگاه به اجنبیه، وقتی کنار هم قرار می دهیم می گوئیم این بالذات کبیر است و آن هم بالذات صغیر است، نه اینکه بگوییم این نسبت به مادونش کبیر است، نسبت به مافوقش صغیر است.
اگر هم بخواهیم خود فاعل را بالقیاس إلی الله ملاحظه کنیم، «کل ذنبٍ کبیر» می شود، منتهی این مقایسه اصلاً در اینجا مطرح نیست یعنی ملاحظه فاعل (که انسان است) و خدای تبارک و تعالی در اینجا مطرح نیست، بلکه آنچه در اینجا مطرح است، آن است که ذات یک گناه لو خلّی و طبعه، با آن گناه لو خلی و طبعه بگوئیم این کبیرةٌ و این صغیرة.
آنچه ابن ادریس مطرح می کند آن است که هر گناهی نسبت به مافوقش صغیر و نسبت به مادونش کبیر است که مرحوم والد ما در مباحث اجتهاد و تقلید، در ضمن اشکالی می فرماید ما در میان گناهان، گناهی داریم به نام شرک، این شرک دیگر مافوق ندارد. پس یکی از اشکالاتی که به ابن ادریس وارد است همین است که ما نمی توانیم برای همه گناهان مافوق درست کنیم مانند شرک که مافوق ندارد؛ زیرا از شرک گناهی بالاتر پیدا نمی کنید، از طرف دیگر؛ در صغائر می رسیم به اصغر الصغائر که آن هم مادون ندارد.
به بیان دیگر؛ اینکه ابن ادریس اضافی بودن گناهان را مطرح کرده، ما در دو طرف قضیه دو مصداق پیدا می کنیم؛ یک مصداق مافوق ندارد و یک مصداق هم مادون ندارد، سؤالی که مرحوم والد ما از ابن ادریس دارد این است که شما در این دو مورد چه می گوئید؟ آیا در این دو مورد نمی گوئید پس شرک «کبیرةٌ محضةٌ»، از آن طرف آنچه مادون ندارد آیا نمی گویید «صغیرةٌ محضةٌ»؟! که این اشکال واردی است.
بررسی آیات دیگر در انقسام گناهان به کبیره و صغیره
در روایات، رُواة از ائمهعلیهم السلام می پرسند: «ما هی الکبائر؟ ما عدد الکبائر؟» یعنی اصلاً در ارتکاز متشرعه این بوده که قبول داشتند یک کبیره داریم و یک صغیره و از ائمهعلیهم السلام می پرسیدند که کبائر چیست (که روایات در آینده مطرح خواهد شد). در قرآن چند آیه داریم که ظهور روشن دارند در اینکه دو نوع گناه داریم حتی بالاتر اینکه از بعضی آیات استفاده می شود سه نوع گناه داریم؛ کبائر، فواحش و لمم.
آیه دوم: این آیه شریفه است: ﴿ وَ وُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَا لِهذَا الْكِتَابِ لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَ لاَ كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِراً وَ لاَ يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً ﴾[2]
؛ در روز قیامت هنگامی که نامه اعمال آورده می شود، مجرمین با خوف و ترس می گویند ای وای بر ما، این چه نامه اعمالی است که ﴿ لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَ لاَ كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا ﴾، ظاهر این است که خود این مجرمین می گویند هم گناه صغیره ما در این نامه اعمال آمده و هم گناه کبیره ما.
به نظر می رسد نمی شود بر این آیه استدلال کرد؛ زیرا ما می خواهیم صغیره و کبیره ای را اثبات کنیم که خود شارع قبول کند، اما در اینجا محکیّ قول این مجرمین است، مجرم در روز قیامت می گوید عجب! این نامه اعمال چطوری است که از کوچک ترین کارها تا بزرگ ترین آن ها، ثبت شده است. بنابراین، این «صغیرةً و لا کبیرة» نمی تواند برای ما معتبر باشد، مقام هم مقام تقریر نیست که بگوئیم خدای تبارک و تعالی دارد تقریر می کند. بنابراین، این آیه بر تقسیم گناه به صغیره و کبیره دلالت ندارد.
آیه سوم؛ آیه37 سوره شوری
سومین آیه، آیه 37 سوره مبارکه شوری است: ﴿ وَ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ ﴾[3]
؛ آن هایی که از کبائر اثم (یعنی گناه کبیره) و فواحش اجتناب می کنند. در بیان فرق بین کبائر و فواحش گفته اند که «کل ذنبٍ ختم بالنار فهو کبیرةٌ» و «کل ذنبٍ فیه حدٌّ فهو فاحشةٌ»؛ ذنوبی که در آن حد هست، فواحش می گویند و به ذنوبی که «ختم بالنار»، کبیره می گویند. در این آیه فقط کبائر داریم یعنی می گوئیم لفظ کبائر قرینه است بر اینکه ما صغائر الاثم هم داریم، یعنی گناهی که نه کبائر الاثم است نه فواحش، اما صغائر است و خدای تبارک و تعالی در اینجا متعرض آن نشده است.
آیه سوم؛ آیه32 سوره نجم
سومین آیه، در سوره نجم است: ﴿ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ ﴾[4]
؛ کلمه «لمم» دارای معانی مختلفی است از جمله؛ لغزش های کوچک، گناهان کوچک، البته برخی گفته اند که «لمم» یعنی نیّت گناه یعنی یک عده ای تا پای گناه می روند و مقدماتش را انجام می دهند، اما خودش را انجام نمی دهند، منتهی این معنا صحیح نیست؛ زیرا نیّت گناه که گناه نیست، بلکه از مقدمات گناه است و مقدمات گناه یعنی نزدیک شدن به گناه.
«لمم» یعنی گناه کوچکی که عقوبت هم دارد، ولی عنوان صغیره را دارد؛ زیرا «الا» در آیه، متصل است یعنی «الا اللمم من العصم» نه اینکه استثنا منقطع باشد. اگر کسی بگوید این استثنا منقطع است، باز نمی توان به این آیه نیز استدلال کرد یعنی استدلال خیلی روشن نمی شود، اما اگر گفتیم این استثنای متصل است، استدلال تمام است.
بنابراین، ما باشیم و این آیه، سه نوع گناه داریم؛ 1) «کبائر» که مرحله اول است یعنی آن گناهی که «ختم بالنار»، 2)«فواحش» یعنی آنکه استحقاق عقوبت و حد دارد. 3) «لمم» که مراد گناهان صغیره است. مثلاً؛ در اکل ربا، آکل ربا ختم بالنار، اما برای او حدی در شریعت ذکر نشده، به خلاف زنا که در زنا؛ هم ختم بالنار و هم برایش حدّی ذکر شده است. بنابراین، بعضی از گناهان هر دو عنوان را دارد؛ هم «خُتِمَ بالنار» است و هم برایش حد ذکر شده است. ثمره در جایی است که یک گناهی باشد که حد نداشته باشد، ولی ختم بالنار، یا اینکه ممکن است گناهی هم حد داشته باشد، ولی «لم یختم بالنار»، فرض کنید اگر کسی دزدی کرد، در اینجا دستش را باید قطع کنند و وقتی دستش را قطع کردند تمام می شود و این ختم بالنار ندارد (که روز قیامت هم باید گرفتار عذاب شود).
بدین سان، این آیه ظهور روشنی دارد در اینکه اصلاً گناهان سه قسم است؛ کبائر، فواحش و لمم. حال اگر کسی این را نپذیرفته و بگوید فواحش، عطف تفسیری کبائر است یا اینکه مراد از فواحش، یک کبائر خاصی است، (اگر این را بگوئیم که بعید هم نیست)، اما به خوبی از این آیه استفاده می شود که ما دو جور گناه داریم؛ «کبائر» و «لمم»، یعنی «یجتنبون کبائر الاثم و لا یجتنبون اللمم». معلوم می شود که مراد از «لمم»، گناهان صغیره است. بنابراین، ما باشیم و آیات قرآن، به خوبی دلالت بر این مدعا دارد (که گناهان با توجه به ذات خود، به کبیره و صغیره تقسیم می شوند).
بررسی روایات در تقسیم گناهان به کبیره و صغیره
در روایات به چند نکته باید توجه داشت؛ نکته اول: برای کسی که مقداری با فقه الحدیث مأنوس باشد، بسیار واضح است که در ذهن رُوات در زمان ائمه معصومینعلیهم السلام این مسئله (یعنی تقسیم گناه به صغیره و کبیره) واضح بوده و لذا از ائمهعلیهم السلام پرسیدند: «ما هو عدد الکبائر؟»؛ تعداد کبائر چیست و برای ما بیان کنید.
نکته دوم: در کتاب وسائل الشیعه بابی است به نام: «باب وجوب اجتناب الکبائر»[5]
، یا «باب صحة التوبة من الکبائر»[6]
؛ آیا توبه در کبائر جریان دارد یا نه؟ در کتاب کافی شریف جلد دوم، بابی است به نام «باب الکبائر»، (که حدیث سوم، حدیث چهارم، حدیث هشتم را ببینید). باید توجه داشت کسانی که گفتند همه گناهان کبیره است، دیگر اختلاف ندارند، اما کسانی که می گویند ما هم کبیره داریم و هم صغیره، اختلاف دارند در اینکه تعداد کبائر چقدر است؟ هفت تاست، هفتاد تاست، کمتر است یا بیشتر!
در حدیث هشتم آمده که عبید بن زراره می گوید: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِعلیه السلام عَنِ الْكَبَائِرِ فَقَالَ هُنَّ فِي كِتَابِ عَلِيٍّعلیه السلام سَبْعٌ»[7]
؛ در اینجا امامعلیه السلام می فرماید: «الْكُفْرُ بِاللَّهِ وَ قَتْلُ النَّفْسِ وَ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَ أَكْلُ الرِّبَا بَعْدَ الْبَيِّنَةِ وَ أَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ ظُلْماً وَ الْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ (یعنی جنگ) وَ التَّعَرُّبُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ»؛ «تعرب بعد الهجرة» کنایه از ارتداد است یعنی هجرت کرده و خدمت پیامبرصلی الله علیه و آله دین را قبول کرده، دو مرتبه به قومش برگشته و همه آن ها را کنار گذاشته و مرتد شده است. معنای دیگر آن است که؛ نه، ارتداد هم نیست، ارتداد سر جای خودش، این شخص رفته و حال که برگشته، الآن دیگر آن ظواهر دینی که در مدینه انجام می داد به حسب ظاهر انجام نمی دهد (که این مادون ارتداد است).
از همه اینها مهم تر؛ کسانی که این تقسیم را انکار می کنند، با این روایت که در وسائل آمده: «أَصْحَابُ الْكَبَائِرِ كُلِّهَا إِذَا أُقِيمَ عَلَيْهِمُ الْحَدُّ مَرَّتَيْنِ قُتِلُوا فِي الثَّالِثَةِ»[8]
[9]
، چه می کنند؟! یعنی ما یک قاعده فقهی داریم که اگر اصحاب کبائر، دو بار بر ایشان حد جاری شد، مرتبه سوم کشته می شوند، پس معلوم می شود ما یک کبائر داریم و یک غیر کبائر داریم.
بحث سوم این است که بر اساس این ملاک (یعنی ملاک مشهور که گناه کبیره و صغیره داریم)، چه تعدادی گناه کبیره داریم که در آینده ذکر خواهد شد.
 
واژگان کلیدی: کبائر الاثم، الفواحش،اللمم، الشرک بالله، صغائر.
 

[1] نساء/سوره4، آیه31.

[2] کهف/سوره18، آیه49.

[3] شوری/سوره42، آیه37.

[4] نجم/سوره53، آیه32.

[5] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص315 ، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب45، ط آل البیت.

[6] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 15، ص333 ، أبواب جهاد النفس وما يناسبه، باب47، ط آل البیت.

[7] الكافي، الشيخ الكليني، ج 2، ص279 ، ح8، ط الإسلامية.

[8] الكافي، الشيخ الكليني، ج 7، ص191 ، ح2، ط الإسلامية.

[9] وسائل الشيعة، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج 28، ص19 ، أبواب مقدمات الحدود وأحكامها العامة، باب5، ح34113، ط آل البیت.